De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Quinque sunt opera Dei solius, Creatio, Conservatio, Salvatio, Praecognitio occultorum, Patratio miraculorum.

Primum opus Dei, proprium est Creatio. Is. XLIV: Ego sum Dominus extendens coelos solus, stabiliens terram, et nullus mecum. Job IX: Qui extendit coelos solus. Unde per hoc opus Deus vult distingui a non veris Diis, Psalm. XCV: Dii Gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit. Hierem. X: Dii qui coelum et terram non fecerunt, pereant de terra, et de sub coelo. Si ergo probemus, Christum fecisse coelum et terram, probatum erit, ipsum esse unum verum Deum cum Patre. Habemus autem loca multa supra explicata, nimirum Jo. I: Omnia per ipsum facta sunt. Ibidem: Et Mundus per ipsum factus est. Coloss. I: Omnia per ipsum creata sunt. Heb. I: Et tu Domine initio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli.¹

His addamus illud Prov. VIII: Quando appendebat fundamenta terrae, quando certa lege et gyro vallabat abyssos, quando aethera firmabat sursum, etc. cum eo eram cuncta componens. Qui locus non potest intelligi de Sapientia essentiali, ut supra docuimus, quia illa non gignitur; haec autem dicit: Ante omnes colles ego parturiebar: nec de Sapientia creata, quia illa non fuit ante Mundum. Nec potest dici, librum non esse canonicum, ut Transylvani dicunt, quia de hoc libro nec Judaei, nec Christiani unquam dubitaverunt. Item Jo. V: Quaecumque Pater facit, haec et Filius similiter facit,² sed Pater creat quotidie animas hominum, qui nascuntur, et creavit quondam coelum et terram; igitur etiam Filius creat nunc animas, et creavit olim universum Mundum.

Ad hoc argumentum diversimode respondent Samosateni et Ariani. Samosateni novi negant Christum esse Creatorem, cum non fuerit ante Virginem Matrem: et quid respondeant ad loca allegata, supra retulimus, et refutavimus. Unum addo contra illos. Si Christus non creavit coelum et terram, aut non esse Deum, aut debere exterminari de Mundo. Nam Hier. X dicitur: Dii qui coelum et terram non fecerunt, pereant de terra, et de his quae sub coelo sunt. At Samosateni non negant Christum esse Deum, nec volunt, eum exterminandum esse; ergo admittere debent, eum esse Creatorem.

Ariani veteres apud Augustinum lib. I cont. Maximin., et in serm. Arian., et Valentinus Gentilis Arianismi renovator prothesi 24. respondent: solum Patrem esse principalem auctorem coeli et terrae, Filium autem ministrum fuisse Patris in creatione. Transylvani quoque lib. II, cap. 6. dicunt: Christum non esse Deum aeternum, nec quidquam egisse in Mundi creatione; tamen si deberet ei concedi aliquid, non posse plus concedi, quam ut instrumentum fuerit Patris.

Argumentum praecipuum ipsorum, quo etiam utuntur Transylvani, est, quia in Scriptura semper dicitur, Pater per Filium fecisse, et Patri tribuitur praepositio Ex; Filio praepositio Per, I. Corinth. VIII: Unus Deus Pater, ex quo omnia. Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia. Jo. I: Omnia per ipsum facta sunt. Hebr. I: Per quem fecit et saecula. Coloss. I: Omnia per ipsum creata sunt.³ Addunt etiam Transylvani loco notato Concilium Sirmiense, quod tanquam Orthodoxum ab Hilario recipitur, et explicatur in lib. de Synod.: nam can. 3. et rursum can. postr. Concilium illud asserit, Filium Dei Patri ministrasse in creatione Mundi. Item addunt testimonia Irenaei lib. III, cap. 8. et lib. IV, cap. 13. Tertulliani lib. de Trinit. Eusebii lib. I histor. cap. 1 et 2. et Lutheri, quem Dei nuntium vocant, in I. cap. Genes. ubi Christum instrumentum Dei vocat.

Demonstrandum igitur nobis est, Filium Deum non ut instrumentum, sed ut principalem causam creasse Mundum. Ac primum id patet ex illo Heb. I: Et tu Domine initio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli. Nam quod hoc non intelligatur ministerialiter, probo ex eo, quod hoc idem dicit David de Deo Israel, quem adversarii volunt esse Patrem, et quem certum est non fuisse instrumentum creationis. Praeterea, Paulus in isto capite confert Christum cum Angelis, et dicit hoc interesse, quod Angeli sint ministri, Christus non sit minister; sic enim ait: Cui dixit aliquando Angelorum: sede a dextris meis? nonne sunt omnes administratorii spiritus in ministerium missi?⁴

Secundo probo ex Isaia cap. XLVIII, nam is qui dicit: Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus, quem esse Filium ostendimus supra in prima classe argumentorum; iste idem dicit: Propter me faciam, ut non blasphemem, et gloriam meam alteri non dabo,⁵ at qui operatur propter se, certe non est instrumentum.

Tertio, ex Apoc. I, ubi Filius vocatur alpha et omega, principium et finis, et Dominus omnipotens.⁶ Nam si est principium et finis, ut sunt in alphabeto alpha et omega; certe est principium primum, et ultimus finis omnium rerum, proinde non est instrumentum; neutrum enim horum instrumento convenit. Item, si est omnipotens, potest ut auctor principalis Mundum creare; non ergo debuit alteri ministrare.

Quarto, ratione demonstrativa per resolutionem: si Pater creat per Filium, vel Pater solum jubet, et Filius solum facit, vel uterque facit, sed Pater ut causa prima, Filius vero ut secunda, vel uterque totum ut causa primaria, sed Pater sua voluntate, Filius a Patre jussus; non enim facile est assignare alium modum, quo potuerit Filius concurrere cum Patre ad creationem, et tamen non aeque principaliter ac Pater: sed nullus eorum modorum cum veritate consentit, ut ex iis, quae mox dicemus, planum fiet; igitur Filius creator est rerum aeque principalis ac Pater.

Ariani quidem aiebant: Patrem per se nihil fecisse, sed Filium omnia fecisse jussu Patris, eo quod creaturae non sint capaces immediatae actionis divinae; et quia indignum est, summam illam virtutem ad ista minima descendere, ut Cyrillus refert lib. V thes. cap. 3.

At contra. Nam Proverb. VIII legimus etiam Patrem fecisse: Quando praeparabat caelos aderam. Et Jo. V: Quaecumque Pater fecerit, haec et Filius similiter facit. Item: Pater meus operatur et ego operor. Et de minimis, Matth. X: Unus passer non cadit in terram sine Patre vestro. Praeterea, nusquam legimus, Patrem imperasse Filio; item legimus, Filium imperando fecisse. Baruch. III de illo qui in terris visus est, et cum hominibus conversatus est, dicitur: Qui emittit lumen, et vadit, vocavit illud, et obedit illi cum tremore: stellae autem dederunt lumen in custodiis suis, vocatae sunt, et dixerunt: Adsumus, et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Et Lucae VIII: Quis putas hic est, quia et ventis, et mari imperat, et obediunt ei?⁷

Nec ratio Arianorum valet: nam ut bene eam refellunt, Athanasius serm. 3. cont. Arian., et Cyrillus lib. V thes. cap. 2 et 3. aut Filius est Deus, aut creatura. Si Deus; non ergo potuit ipsorum opinione creare immediate: si creatura; ergo non potuit creari a Patre immediate, nisi forte velint, Filium esse quid medium inter Deum et creaturam, quod sane esse non potest. Nam vel est productus ex nihilo, vel ex re creata, vel ex ipsa Dei substantia. Si primum aut secundum; ergo est creatura. Si tertium, ergo est Deus; non ergo datur medium. Habemus igitur, tam Patrem, quam Filium reipsa operatum esse in creatione Mundi: ac per hoc refutavimus primum illum modum, quem in argumento posueramus.

Rursum, non potest illud dici, quod uterque fecerit, sed Pater majorem, Filius minorem partem: nam id pugnat cum Scriptura Proverb. VIII: Cum eo eram cuncta componens. Et Jo. I: Omnia per ipsum facta sunt. Et Jo. VI: Quaecumque Pater facit, haec similiter et Filius facit;⁸ ergo uterque facit totum. Rursus, non potest illud dici, quod uterque totum fecerit, sed Pater sit agens principale, et Filius sit instrumentum. Nam vel habet Filius vim creandi in se, quomodo Sol habet vim illuminandi, licet sit Dei instrumentum, vel non habet, sed est similis umbrae Petri, aut cingulo Pauli, respectu miraculorum quae per ea fiebant. Si secundum; ergo Filius Dei nihil habet prae aliis creaturis.

Et praeterea, quid est quod ait Paulus I. Cor. I: Christum esse Dei virtutem? Et Heb. I. Qui portat omnia verbo virtutis suae?⁹ Habet ergo in se virtutem faciendi quae facit: at virtus creandi est virtus infinita, nec potest esse in instrumento, sed solum in summo et infinito artifice. Quare omnes Patres numerant Basilidem, et alios quosdam inter haereticos, quia dicebant, Mundum creatum per Angelos. Vide Irenaeum lib. I, cap. 22. Athanasium in serm. 3. cont. Arian. Augustinum lib. XII Civit Dei, cap. 24 et 25. Cyrillum 2. in Julian., et Damascenum lib. II, cap. 3. Est ergo Filius principalis Creator.

Dices: habet virtutem creandi, non tamen est principalis, quia Pater suo arbitratu agit; Filius alieno. Contra: nam Jo. V: Sicut Pater suscitat mortuos, et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat. Item Spiritus sanctus libere et sua voluntate agit, I. Cor. XII: Dividit omnibus prout vult:¹⁰ at Spiritus sanctus non est major Filio, imo secundum adversarios est minor; igitur et Filius libere agit, et prout vult. Denique si Filius habet virtutem creandi, vel eamdem numero quam Pater habet, vel diversam. Si eamdem; ergo sunt unus Creator, et unum est opus, una voluntas, una essentia utriusque. Si diversam; ergo falsum est illud I. Reg. II: Non est fortis sicut Deus noster. Et illud Exo. XV: Quis similis tui in fortibus Domine?¹¹ Nam invenitur alius aeque fortis, nimirum Christus.

Ad argumentum de praepositione Ex et Per, respondeo: praepositionem Ex saepius tribui Patri; Per Filio; In Spiritu sancto, non quia una persona sit instrumentum alterius, sed ad denotandas eorum proprietates. Nam, ut docet Basilius lib. de Spiritu sancto, cap. 4. Patri tribuitur Ex ad denotandum, quod ipse sit principium sine principio. Ex enim est nota causae efficientis. Per tribuitur Filio, quia Per est signum causae mediae, et Filius est principium de principio, habet enim a Patre ut sit principium. Unde dicitur Filius a Patre facere: Cum venerit, inquit, Spiritus quem mittam vobis a Patre.¹² Quamquam posset etiam dici particulam Per tribui Filio, quia sapientia est appropriatum Filii, et Deus per sapientiam et artem suam omnia creavit, ut Damascenus lib. I, cap. 9. docet. Denique In significat continentiam, et tribuitur Spiritui sancto, qui est nexus Patris et Filii. Tamen ne haec diversitas praepositionum Fidei obesset, providit Deus dupliciter.

Primo, indicando haec omnia convenire eidem Deo. Nam dicitur Rom. XI. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei etc. Quoniam ex ipso, per ipsum, et in ipso sunt omnia¹³ Nam haec omnia dicuntur de uno atque eodem Deo, ut patet ex eo quod praecedit: Scientiae Dei, judicia ejus, sensus ejus etc. et ex eo quod sequitur: Ipse gloria in secula. Vel ergo dicuntur de solo Patre, et tunc patet, Per non significare ministerium, quia tribuitur Patri, quem constat nullius esse ministrum: vel de solo Filio, aut solo Spiritu sancto, et tunc Filius et Spiritus sanctus non sunt ministri, quia tribuitur eis Ex, quae convenit principali auctori, ut ipsi quoque fatentur: vel dicuntur de omnibus simul, et tunc omnes simul sunt unus Deus. Ita monet Ambrosius lib. IV. de Fide, cap. 6. Basilius lib. de Spir. sanct. cap. 5. et Augustinus lib. I. de Trinit. cap. 6.

Secundo, providit miscendo has praepositiones; nam interdum Per tribuitur Patri, I, Cor. I. Fidelis Deus, per quem vocati estis in societatem Filii ejus. Gal. IV. Quod si Filius, et haeres per Deum. Interdum Ex et De tribuuntur Filio, ut Jo. I. De plenitudine ejus omnes accepimus. Coloss. II. Ex quo totum corpus per conjunctiones etc. Jo. XVI. Ille de meo accipiet.¹⁴ Monent etiam hoc Ambrosius et Basilius locis notatis.

Ad canonem Concilii Sirmiensis respondeo cum Hilario ibidem: Filium dictum esse ministrum, non quod proprie sit inferior, aut subjectus, sed quia est a Patre. Ministravit enim non ut famulus domino, sed ut filius patri, inter quos licet non sit inaequalitas naturae, aut dignitatis; est tamen in Patre auctoritas principii, quae non est in Filio respectu Patris: est enim Filius a Patre, non contra. Quod autem hoc non faciat propriam servitutem, patet, quia alioqui omnes filii essent servi. Adde, quod nescio quantam auctoritatem habeat Concilium hoc Sirmiense: videtur enim mihi magis toleratum, quam approbatum. Certe apud Gratianum distinct. 16. et 20. ubi Concilia Catholica enumerantur, nulla fit mentio Sirmiensis.

Ad Irenaeum, Tertullianum, Eusebium, et Lutherum idem respondeo; quamquam Tertulliani, et Eusebii in dogmatibus parva sit auctoritas: Lutheri autem nulla; omnes enim manifesti haeretici sunt, sed Tertullianus et Eusebius doctissimi fuerunt: Lutherus plus habet loquacitatis, quam solidae doctrinae.

Alterum opus Deo proprium, est conservatio totius Mundi, quae est quasi quaedam creatio, de quo Actor. XVII. In ipso vivimus, et movemur, et sumus: at hoc idem convenit Filio, Heb. I. Qui portat omnia verbo virtutis suae. Et Coloss. I. Omnia in ipso constant,¹⁵ hoc est, (ut exponit recte Chrysostomus) omnium subsistentia pendet a Filio Dei, ita ut si ab ipso conservetur, consistat: sin minus, continuo intereat; igitur verus Deus est Filius.

Tertium opus est salvatio, Isaiae XLIII. Ego sum Dominus, et non est absque me Salvator. Et cap. XLV. Deus justus et salvans non est praeter me. Oseae XIII. Ego Dominus Deus, et Salvator non est praeter me: at quid magis convenit Christo quam salvare? Matth. I. Vocabis nomen ejus Jesus, ipse enim salvum faciet populum suum. Nam nomen Jesus, a ישוע quod salutem significat, sumptum est. Ac ne dicas, eum salvare ministrando, audi Paulum ad Hebr. cap. 1. Portans omnia verbo virtutis suae, per semetipsum purgationem peccatorum faciens. Etsi enim desit apud Latinos illud Per semetipsum: est tamen in Graeco δι' αὐτὸν, et ibidem confert Paulus Christum cum Angelis, et illos servos, Christum Dominum dicit. Item Isaiae XXXV. Deus ipse, id est, per se, non per Legatos veniet, et salvabit nos. Item Apostoli se Christi ministros, non comministros dicebant, I. Cor. IV. Sic nos existimet homo ut ministros Christi,¹⁶ et in nomine ejus baptizabant, reconciliabant, miracula faciebant etc., ut se ministros Christi demonstrarent.

Quartum opus, praedictio est futurorum, et scrutatio cordium, Isaiae XLI, Annuntiate quae ventura sunt, et sciemus quia Dii estis. III. Reg. VIII. Tu nosti solus cor omnium filiorum hominum. Hierem. XVII. Pravum est cor hominis et inscrutabile, quis cognoscet illud? Ego Dominus scrutans cor, et probans renes: at haec omnia Christo conveniunt, Jo. XIII, Hoc dixi vobis priusquam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ergo sum. Et I Pet. I. Scrutantes in quod, vel quale tempus significaret in eis Spiritus Christi, praenuntians eas, quae in Christo sunt passiones, et posteriores glorias. Jo. cap. II Ipse sciebat, quid esset in homine. Et Apocal. II. Et scient omnes Ecclesiae, quia ego sum scrutans renes, et corda.¹⁷

Dices: etiam Prophetas praedixisse futura, et praevidisse cordium cogitationes, ut de Elisaeo patet. At contra: nam Paulus ad Heb. III. confert Christum cum Mose summo Prophetarum, et dicit, Mosen famulum, Christum Dominum esse. Item Christus loquitur eodem modo, quo summus Deus, quomodo nullus Prophetarum loqui audeat; quis enim unquam ait: Ego sum scrutans renes et corda,¹⁸ nisi Deus verus et summus? Denique si Spiritus Christi illustravit omnes Prophetas, I. Pet. I, quomodo Christus non altiori modo, quam Prophetae occulta novit?

Quintum opus est, patratio miraculorum, Psalm. LXXI. Qui facit mirabilia solus. Et Psalm. LXXXV. Faciens mirabilia tu es Deus solus. Et Psal. CXXXV. Qui facit mirabilia magna solus. Quod tamen intelligitur propria auctoritate, alioquin etiam sancti Apostoli et Prophetae miracula fecerunt, sed per invocationem Dei, ut hoc loco notat Hilarius. At Christus miracula propria auctoritate faciebat, ut patet, tum quia imperabat, Marci IV. Dixit mari, mari, tace, obmutesce. Et cap. IX. Surde et mute spiritus, ego praecipio tibi, exi ab eo.¹⁹ Tum quia sola voluntate etiam absens curabat, ut patet de puero Centurionis, Math. VIII. et de filio Reguli, Jo. IV. Tum denique, quia ut verus Dominus totius naturae concessit etiam aliis potestatem faciendi miracula, Matth. X. et ad ejus invocationem Apostoli miracula faciebant, ut patet ex illo Actor. III. In nomine Jesu Christi Nazareni surge et ambula.²⁰