De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Primus locus Psal. II, qui Psalmus de Christo intelligitur, tum quia Rabbi Salomon, et caeteri Rabbini de Messia exponunt, teste Galatino, lib. III, cap. 7. tum etiam quia de Christo intelligitur Act. IV et XIII, et Hebr. I, et certe Paulus ad Hebr. I. non adduceret ex hoc Psalmo argumentum contra Hebraeos, nisi scivisset, Hebraeos hunc Psalmum de Christo intelligere solitos. In hoc igitur Psalmo dicitur: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Ac ne putemus, Messiam esse Filium Dei per adoptionem, quo modo etiam Israel dictus est primogenitus Dei; subjungit: Et nunc Reges intelligite, erudimini qui judicatis terram, apprehendite disciplinam, etc.¹ Ubi nota, in Hebraeo fonte, quem adversarii semper requirunt, esse נשקו בִּד, Osculamini Filium, id est, in signum subjectionis osculamini manum Filii aut pedem. Neque obstat, quod LXX verterint: Apprehendite disciplinam; illi enim ad sensum, non ad verba respexerunt; tunc enim adoramus vere Christum, cum ejus doctrinam accipimus.

Nota praeterea in sequentibus verbis: Ne quando irascatur Dominus, in Hebraeo non esse Dominum, sed referri ad Filium illa verba Ne quando irascatur, nimirum Filius. Ex quo intelligimus vocem Dominum, a LXX additam, ad Filium esse referendam: de quo etiam intelligitur necessario id quod sequitur: Cum exarserit in brevi ira ejus, beati omnes qui confidunt in eo. Hic est jam argumentum, Messias est Filius Dei adorandus ab omnibus Regibus; et quibus ille irascitur, ii omnino peribunt, et qui in illo confidunt, ii beati erunt; ergo Messias est verus Deus. Nam solus verus Deus habet imperium vitae et mortis, I Reg. II. Item in Scripturis passim in solo vero Deo confidendum esse dicitur, ut Hierem. XVII: Maledictus homo, qui confidit in homine. Et infra: Benedictus vir, qui confidit in Domino.²

Secundus locus Isaiae XLVIII: Audi me Jacob, et Israel, quem ego voco. Ego ipse, ego primus, et ego novissimus: manus quoque mea fundavit terram, et dextera mea mensa est coelos. Et infra: Accedite ad me, et audite hoc: non a principio in abscondito locutus sum: ex tempore antequam fieret, ibi eram, et nunc Dominus Deus misit me, et Spiritus ejus.³ Certum est, hunc missum non esse Patrem, tum quia Pater non habet a quo mitti possit, tum etiam quia Filius testatur se missum esse a Patre, Joan. VIII, et a Spiritu sancto, Lucae IV, et tamen videmus hunc ipsum missum esse illum Dominum Deum, qui fecit coelum et terram, et qui est primus et novissimus. Respondit ad hunc locum, quem objecerat quidam Paulus Thurius, Franciscus David, disputat. Alban. V. illa verba. Et nunc Dominus Deus misit me dicta esse ab ipso Propheta de seipso, quam explicationem a Vatablo accepit: Vatablus autem a Rabbinis.

Probat Franciscus David suam sententiam. Primo quia si iste locus intelligeretur de Christo, Christus fuisset ante incarnationem. At I Joan. IV dicitur, spiritus Antichristi esse, qui asserit Christum fuisse extra et ante carnem. Secundo, quia Paulus dicit Heb. I, Deum novissime locutum esse in Filio. Isto igitur loco Isaiae non est Christus qui loquitur, nam dicit, se a principio locutum esse. Tertio, quia illud ibi eram solet exponi a Catholicis ibi id est, in monte Sina. At Galat. III dicitur Lex data in monte Sina per Angelos, non per Christum. At istae rationes nihil probant, et mirum est, illum Paulum Thurium non potuisse eas refellere.

Ad Primum; Joannes non ait, Christum non fuisse ante carnem, sed ait, Antichristum esse, qui negat Christi incarnationem, ut negabant eo tempore Ebion et Cerinthus, et nunc ipsi Transylvani. Haec enim sunt verba Joannis I, cap. IV. Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est, et omnis spiritus, qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus.⁴ Quid est autem solvere Jesum, nisi dividere Verbum a carne, ac dicere, Filium Dei non esse factum vere filium hominis, sed solum in eo tanquam in templo inhabitasse? Quid vero est, Jesum in carne venisse, nisi Verbum Dei veram carnem in unitatem hypostasis suae assumpsisse, atque ita verum hominem factum ad homines venisse?

Ad Secundum; Paulus non negat, Dei Verbum locutum ante incarnationem, sed tantum ait, Deum ultimo tempore locutum esse corporali ore et voce per Filium incarnatum, qui olim loquebatur per ora Prophetarum.

Ad Tertium dico: Legem datam in Sina a Deo Patre, et Filio, et Spiritu sancto, sed ministerio Angelorum. Quod autem Isaias ad litteram loquatur de Christo, patet primo ex Patribus: nos enim habemus consensum Patrum. Nam Origenes lib. I. cont. Celsum ultra medium, Euseb. lib. V demonstrat. cap. 6, Athanasius in serm. de sanctiss. Deip. ultra medium, Chrysostomus de sanct. et ador. Spir. circa finem, Ambrosius lib. II de Fide, cap. 4, Hieronymus et Cyrillus in hunc locum Isaiae, et Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. ult. ita exposuerunt. Praeterea textus ipse id clamat: Ex tempore antequam fierent, ibi eram et nunc Dominus Deus misit me,⁵ in Hebraeo habetur מעת היותה אנו ועתה, a tempore essendi hoc, ibi ego, et nunc Dominus Deus misit me, hoc est, cum fierent, ibi eram, et sic vertunt LXX ἡνίκα ἐγένετο, ἐκεῖ ἤμην; vel ante tempus essendi hoc, id est ut vertit Hieronymus, Antequam fieret, ibi eram. Quid est autem illud Essendi hoc? Aliqui exponunt coelum et terram, ut Hieronymus, et tunc sensus est, Antequam fieret, vel Cum fieret coelum et terra, ego ibi eram. Et hoc certe non potest convenire Prophetae.

Alii intelligunt per illud Hoc Legem datam in Sina, et hoc etiam non convenit Prophetae in persona sua, quippe qui natus est multis saeculis post Legem datam, ne dicam post creationem coeli et terrae. Itaque duae explicationes nobis maxime favent. Alii exponunt de hac prophetia, ut sit sensus: Cum fieret haec prophetia, ego aderam. At ridiculum est: quis enim non est, ubi loquitur? Aliqui exponere possent de eversione Babylonis per Cyrum, nam de hac re paulo ante loquebatur Isaias: sed ibi, id est, in Babylonia non erat Isaias, cum id fieret, imo eversa est Babylon a Cyro ducentis annis post mortem Isaiae, et tamen hic loquitur de re jam facta cum ait Cum hoc fieret, vel Antequam fieret. Restat solum ut dicant, Prophetam de improvviso mutare personam, et cum dixisset in persona Dei Antequam fieret, ibi eram: jam in persona sua dicere Nunc Dominus Deus misit me. Sed obstat copulativa Et, quae habetur in textu Graeco, Hebraeo, et Latino. Cogit enim ea copula, ut de eodem omnia intelligamus. Qui enim dixit Antequam fieret, ibi eram, subjungit Et nunc misit me Dominus. Alioquin si licet sine causa fingere mutationes personarum, nihil unquam certi ex divinis Litteris colligi poterit.

Tertius locus est Isaiae XXXV: Deus ipse veniet et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt. Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum. Hunc locum de Christo intelligi patet. Primo, quia Dominus Matth. XI respondit discipulis Joannis: Euntes renuntiate Joanni etc. Caeci vident, surdi audiunt, claudi ambulant etc.⁶

Secundo, quia nunquam Deus per ullum Prophetam haec signa fecit. Qui enim tempore Testamenti veteris miracula fecerunt, sunt Moses, Josue, Elias, Elisaeus, et ipse Isaias. At nulli eorum curarunt caecos, surdos, mutos, claudos, quae signa Isaias nominavit, et Christus passim fecit. Praeterea loquitur Isaias de tempore futuro: Deus, inquit, ipse veniet etc. at omnes illi Prophetae, qui signa aliqua fecerunt, ante tempora Isaiae fuerunt. Unde Dominus Jo. XV: Si opera non fecissem, quae nemo alius fecit etc.⁷

Tertio, quia Patres sic exponunt: Irenaeus lib. III. cap. 22. Cyprianus lib. II cont. Jud. cap. 7. Eusebius lib. VI demonst. cap. 21. Hieronymus et Cyrillus in hunc locum Isaiae. Item Cyrillus lib. IV in Jo. cap. 28. Augustinus lib. de quinq. haeres. cap. 6. Athanasius lib. De humanit. Verbi, ultra medium. Quod autem Dominus Deus, de quo hic est sermo, sit Deus Israel, patet, quia absolute Propheta dicit, Deus ipse veniet; nam Deos falsos et metaphoricos nunquam absolute appellant Deos Prophetae, et praesertim illud pronomen Ipse indicat verum Deum, non autem ministrum aliquem loco ejus venturum.

Quartus locus est Isa. LII: Dicit Dominus: jugiter tota die nomen meum blasphematur, propter hoc sciet populus meus nomen meum in illa die, quia ego ipse, qui loquebar, ecce adsum.⁸ Quod is, qui initio loquitur, sit Dominus Deus, certum est, nam utitur nomine ineffabili, et conqueritur, quod blasphemetur nomen suum, et nominat se Deum Israel, et vocat Judaeos populum suum, ac denique dicit se esse qui per Prophetas loquebatur, quae omnia soli Deo vero conveniunt.

Quod autem idem ipse sit Christus, probatur. Nam dicit: Ego qui loquebar, ecce adsum. Quando enim quaeso, qui loquebatur olim per Prophetas adfuit praesens, ut per se loqueretur, nisi cum natus est Christus? Unde recte legitur haec prophetia in nocte natalis Domini, et omnia sequentia mirabiliter coherent. Nam statim Propheta, quasi videret Christum jam perambulantem montes Judaeae, et evangelizantem, subjungit: Quam pulchri super montes pedes praedicantis pacem, annuntiantis bonum? Item: Oculo ad oculum videbunt. Et infra, explicans fructus hujus adventus: Consolatus est Dominus populum suum, redemit Hierusalem. Paravit brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. Et infra: Praecedet vos Dominus, et congregabit vos Deus Israel.⁹ Denique sic exponunt Patres, Tertullianus lib. IV in Marcion. ante medium. Eusebius lib. VI demonstr. cap. 24. Ambrosius lib. II de Fide, cap. 3. Hieronymus et Cyrillus in hunc locum.

Quintus locus est Isaiae XLV: Haec dicit Dominus: Labor AEgypti et negotiatio AEthiopicae et Sabaim, viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt: post te ambulabunt, vincti manibus pergent, et te adorabunt, teque deprecabuntur. Tantum in te est Deus, et non absque te Deus. Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator.¹⁰ Haec tam manifeste dicuntur a Domino Deo de Filio suo incarnando, ut Hieronymus in hunc locum scribat, nullum esse effugium a laqueis hujus Testimonii. Nam etsi in superioribus loquatur de Cyro; tamen quia Cyro non convenit illud Non est absque te Deus; oportet vel haec dici de Cyro, ut Christum referebat, vel simpliciter de Christo, nec de Patre possunt intelligi, cum ipse Pater sit, qui dicit de alia persona: Te adorabunt, teque deprecabuntur. Et subjungit verba deprecantium: Tantum in te est Deus, et non est absque te Deus. Adde, quod Patri non recte diceretur, in te est Deus: Christo autem rectissime omnia conveniunt; nam et in ipso est Deus, cum sit ejus humanitas quasi templum divinitatis, et absque ipso non est Deus, quia ipse solus cum Patre et Spiritu sancto est verus Deus.

Sextus locus est Baruch III: Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius adversus eum. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, et tradidit eam Jacob dilecto suo, post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.¹¹ Hic de Deo Israel clarissime agitur, qui solus similem non habet, et qui postquam tradidit disciplinam Israel, id est, Legem in monte Sina, tandem homo factus in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Atque ita exponunt Patres. Cyprianus lib. II. cont. Jud. cap. 5. Eusebius lib. VI demonst. cap. 19. Ambrosius lib. I de Fide, cap. 2. Hilarius lib. V Trin. in fine. Nazianzenus Orat. 4. de Theol. Basilius lib. IV in Eunom. non procul a fine. Chrysostomus in Orat. quod Christus sit Deus. Augustinus lib. XVIII de Civit. Dei cap. 33. Cyrillus lib. X in Julian. Theodoretus in hunc locum. Ad hunc locum nihil respondent, nisi librum esse apocryphum, quia non habetur in Hebraeo. At certe longe major est tot Patrum auctoritas, qui hunc librum ut sacrum et canonicum citant, quam paucorum haereticorum, qui eundem librum rejiciunt.

Septimus locus est Zachariae II. Haec dicit Dominus exercituum: Post gloriam misit me ad Gentes, quae spoliaverunt vos, qui enim tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei, quia ecce ego levo manum meam super eos, et erunt praedae his, qui serviebant sibi, et cognoscetis, quia Dominus exercituum misit me. Lauda et laetare filia Sion, quia ego ecce venio, et habitabo in medio tui, ait Dominus, et applicabuntur Gentes multae ad Dominum in die illa, et erunt mihi in populum, et habitabo in medio tui, et scies, quia Dominus exercituum misit me ad te.¹² Hic locus efficacissimus est, ut notavit Eusebius lib. V, demonstrat. cap. 25 et 26. Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. ult. Item Ambrosius lib. II de Fide, cap. 3. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus in Comment. hujus Prophetae. Nam vere Dominus exercituum dicitur missus a Domino exercituum, idque frequenter repetitur.

Respondet tamen Franciscus David disp. 8. hunc locum non esse ad propositum, quia est vaticinium de futuro, licet Propheta loquatur in praeterito: nam loquitur de conversione Gentium, quae facta est post Christi ascensionem; ex quo non potest probari, Christum ante incarnationem fuisse. Praeterea negat Franciscus David scriptum esse, Jehova misit me Jehova.

At contra: nam nos non vim facimus in praeterito aut futuro, sed in eo, quod iste, qui se missum dicit a Domino exercituum, vocat etiam seipsum Dominum exercituum: et cum constet, unum tantum esse Dominum exercituum; sequitur, Christum esse unum et eundem Deum et Dominum exercituum cum Patre suo, licet distinguantur personaliter. Impudenter autem negat Franciscus David scriptum esse, Jehova misit me Jehova, nam etiamsi non sit scriptum his verbis simul positis, scriptum tamen est his verbis, licet quibusdam interpositis, quae non mutant sensum, ut patet.

Octavus locus Zachariae cap. III. Ostendit mihi Dominus Jesum Sacerdotem magnum, stantem coram Angelo Domini, et Satan stabat a dextris ejus, ut adversaretur ei, et dixit Dominus ad Satan: Increpet Dominus in te Satan, Dominus qui elegit Hierusalem.¹³ Hic apertissime videmus, Dominum יְהוָה dicere diabolo: Increpet in te Dominus יְהוָה Ex quo sequitur Dominum יְהוָה non esse unam personam, sed plures. Quod autem altera harum sit Christus, docent Eusebius lib. V demonstrat. cap. 27, Hieronymus, Theodoretus, et Rupertus in hunc locum. Et rationem reddit Theodoretus, cur Filius potius sit, quam Spiritus sanctus, qui ait Increpet in te Dominus; quia nimirum Satan adversabatur Jesu Filio Josedech, qui gerebat figuram Christi: unde cum non posset ille Jesus per se Satanae resistere, Filius Dei qui etiam Jesus dicendus erat, increpuit pro illo Satanam, et simul hac increpatione significavit, se, cum carnem acciperet, diabolum increpaturum, quod fecit Matth. IV, cum ait: Vade Satana.

Posset aliquis respondere: hoc loco Angelum coram quo stabat Jesus, Dominum vocari, et eum dixisse Increpet in te Dominus; ita enim exponit Benedictus Arias Montanus in Commentar. hujus loci; et potest confirmari ejus explicatio, tum quia in epistola Judae, Angelo Michaeli tribuitur haec vox ad Satanam Increpet in te Dominus; tum etiam, quia frequenter in Scripturis Angeli appellantur nomine Domini, quia legati ejus erant, et ejus personam gerebant, ut patet Gen. XVIII, Exod. III, Judic. II, et alibi. At contra: nam Judas non loquitur de hac increpatione, sed de alia quae facta est ab Angelo contendente cum diabolo de Moysi corpore. Porro Angeli numquam appellantur nomine יהוה sed is, qui per Angelos loquebatur, qui erat verus Deus: aut certe Angelus dicitur יהוה non ut Angelus, sed ut Dominum repraesentans. Sed sive hoc loco Dominus ipse loquatur, sive Angelus Domini personam gerens; semper tamen colligitur esse duas personas, quae sint unus numero Dominus. Nam si esset tantum una persona Dominus, non diceret Angelus illam personam repraesentans Increpet in te Dominus, sed ipse increparet, ut personam Domini referens.

Nonus locus Zachariae XII. Effundam super Domum David, et super habitatores Hierusalem spiritum gratiae et precum, et aspicient ad me, quem confixerunt.¹⁴ Hic locus intelligitur de Christo confixo in cruce, et tamen loquitur Deus Israel, qui solus potest effundere in homines spiritum gratiae et precum. Nec est opus afferre testimonia Patrum. Nam Joan. XIX dicitur impletum hoc, quando Christus crucifixus, et lancea perforatus fuit: et praeterea res ipsa clamat. Nam quando, quaeso, Deus auctor gratiae confixus fuit, nisi quando Christus verus Deus et Dominus gloriae (ut Paulus loquitur) crucifixus fuit? Vel, si hoc non placet, ostendant adversarii, ubi et quando Deus Pater confixus fuerit, ut possit vere dicere: Aspicient ad me, quem confixerunt.