De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Altera sententia est ejusdem Calvini lib. II Inst. cap. 16. §. 8, 9, 10, 11 et 12, in Catechismo parvo, in Psychopannychia, et in Harmonia Evangelica ad cap. XXVII Matthaei, ubi docet, Christum dici descendisse ad inferos, quia passus est dolores animarum damnatarum.

Ut autem id facilius intelligatur, quaedam annotanda sunt. Ac primum observandum est, apud Calvinum nullum esse locum subterraneum pro impiis, nec Purgatorium, nec etiam Limbum Patrum. Nam lib. II Inst. c. 16. §. 9. dicit, esse pueriles fabulas ista omnia, de qua re paulo post tractabimus. In lib. autem III Inst. cap. ult., et in Psychopannychia docet, nihil esse aliud poenas damnatorum, quam terrorem, et anxietatem conscientiae cogitantis, Deum sibi esse iratum et infestum.

Nota secundo. Christum secundum Calvinum descendisse ad inferos, quia apprehendit Deum tamquam sibi iratum, et infensum propter nos, et ex metu salutis propriae amittendae incredibilem anxietatem animi passus est, qualem pateretur qui sciret, se in aeternum esse periturum: unde etiam verba desperationis eum protulisse affirmat lib. II Inst. cap. 16. §. 10: «Diros in anima cruciatus, inquit, damnati ac perditi hominis pertulit.» Et §. 11. dicit, eum non fuisse securum de salute. «Christus ergo, inquit, cum lacrymis et clamore valido orans, a metu suo exauditur, non ut a morte sit immunis, sed ne absorbeatur ut peccator, quia illic personam nostram gerebat. Et certe nulla fingi potest magis formidabilis abyssus, quam sentire te a Deo derelictum, et alienatum, et cum invocaveris, non exaudiri, perinde ac si in tuam perniciem ipse conspirasset.» Et infra: «Ita cum Diaboli potestate, cum mortis horrore, cum inferorum doloribus manum conserendo, factum est, ut referret de illis victoriam.» Et §. 12: «Hic, inquit, nebulones quidam, licet indocti, malitia tamen magis, quam inscitia impulsi clamitant, me atrocem facere Christo injuriam, quia minime consentaneum fuerit, eum de animae salute timere etc.» Item in Harmonia explicans XXVII, cap. Matth. dicit, Christum non quidem desperasse, tamen emisisse vocem desperationis, cum ait: Deus, Deus meus, ut dereliquisti me.¹

Nota tertio. Secundum Calvinum Christum coepisse versari in inferno illa hora, qua in horto coepit contristari et orare: deinde profundius descendisse, quando in cruce clamavit: Deus, Deus meus etc. denique profundissime, quando coram Dei tribunali comparuit tanquam reus aeternae mortis, et severissimum judicium irati Dei sustinuit. Ita docet lib. II Inst. cap. 16, §. 12: «Si nunc, inquit, roget quispiam, an tunc descenderit Christus ad inferos, cum mortem deprecatus est: respondeo, hoc fuisse exordium unde colligi potest, quam diros et horribiles cruciatus perpessus fuerit, cum se ad tribunal Dei reum stare cognosceret nostra causa.» Haec ille. Et quamvis non aperte dicat, quamdiu fuerit in inferno, tamen innuit, fuisse usque ad resurrectionem.

Nota quarto. Calvinum tribuere huic poenae infernali totam fere nostram redemptionem, ita ut sine hoc descensu ad inferos, mors in cruce non fuerit futura ullius pretii. Ita enim loquitur lib. II Inst. cap. 16, §. 10: «Nihil, inquit, actum erat, si corporea tantum morte defunctus fuisset Christus: sed operae simul pretium erat, ut divinae ultionis severitatem sentiret.» Et infra: Unde etiam eum oportuit cum inferorum copiis, aeternaeque mortis horrore, quasi consertis manibus luctari.» Similia repetit, et fusius in c. XXVII Matth.

Haec est Calvini sententia, quam videntur etiam ex parte sequi Melanchthon et Brentius. Siquidem Melanchthon in loc. cap. de Filio, bis dicit, Christum luctatum gravissime cum tentatione de abjectione. Brentius in c. II. Act dicit, Christum passum esse dolores inferni. Et in lib. de Chr. Majest. in II par., ubi agit de Ascensione, nihil aliud fere docet, quam inferos non esse certum aliquem locum, sed statum damnatorum. Imo addit, ubique esse inferos, ubi sunt impii, qui tentantur de aeterna sua damnatione.

Et hinc tandem processit illa incredibilis blasphemia cujusdam apostatae, cujus meminit Joannes Cochlaeus in act. Luth., et Laurentius Surius in hist. anni 1527. qui asseruit, Christum desperasse et esse damnatum: et forte in poenam hujus peccati Calvinus in morte desperavit, et maledixit diei, quo libros scribere coepit, ut in ejus vita legimus cap. 22: «Daemonibus, inquit Auctor, invocatis, jurans, execrans, et blasphemans, misere expiravit: cujus illi testimonium perhibuere, qui decumbenti ad extremum usque halitum ministrarunt. Imo hoc etiam, quod diem atque horam detestatus sit, et execratus, quam unquam studiis, vel descriptionibus impendisset.» Haec Hieronymus Hermes Bolsec, Mericus Lugdunensis, qui Calvini vitam scripsit.

Refellitur haec nova et inaudita impietas. Primo, quia Scripturae totam salutem nostram tribuunt sanguini et morti corporali ipsius Christi, et post mortem corporalem nullam ulterius poenam agnoscunt. Philip. II: Humiliavit semetipsum, factus obediens usque, ad mortem, mortem autem crucis: propter quod Deus exaltavit illum etc..²

Vides, hic nullam mentionem fieri inferorum, sed obedientiae usque ad mortem omnia tribui, et mox subjungi exaltationem. Item Psal. XXI et Isa LIII, describuntur sigillatim omnes Christi afflictiones: nulla autem mentio inferni. Matth. XX, Marc. X, Luc. XVIII, praedicit Dominus Apostolis passionem suam, et nominat Flagella, sputa, crucem, mortem, et subjungit continuo: Et tertia die resurget. Et ubi, quaeso, reliquit dolores damnatorum, et cruciatus gehennae? Rom. V: Commendat autem charitatem suam in nobis, quia cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Ephes. I: In quo habemus redemptionem per sanguinem ejus. Colos. I: Pacificans per sanguinem crucis ejus sive quae in terris sive quae in coelis sunt. Heb. IX: Per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa. I. Pet. I: Non corruptibilibus, auro, vel argento redempti estis, sed pretioso sanguine, quasi agni immaculati et incontaminati Christi. I. Jo. I: Sanguis ejus emundat ab omni peccato. Denique Apoc. V. Sancti clamant in coelo: Redemisti nos Deo in sanguine tuo, etc..³

Vide ergo quam sit verum quod dicit Calvinus, corporali morte Christum nihil egisse, sed inferni doloribus, cum Scripturae passim inculcent, nos Christi morte redemptos: dolorum autem inferni ne meminerunt quidem. Nam quae loca pro se Calvinus adducit, paulo post demonstrabimus, nihil ad rem propositam facere.

Secundo probatur ex circumstantiis passionis Christi. Nam si ab oratione illa in horto, usque ad resurrectionem Christus fuit in inferno, et Deum ut sibi adversum et iratum apprehendebat, et non erat securus de sua salute: quomodo tam audacter dicebat Caiphae: Amodo videbitis Filium hominis venientem in nubibus coeli? Item Pilato: Regnum meum non est de hoc Mundo?⁴ Item: quomodo orat Patrem pro crucifixoribus suis? quomodo promittit latroni Paradisum? quomodo Patri animam suam commendat? Certe haec non sunt signa diffidentis de benevolentia Patris, multo minus desperantis, aut metuentis de salute propria.

Tertio probatur. Quia si redempti essemus per infernales poenas Christi, deberent figurae praecessisse: deberet etiam aliquod Sacramentum exstare in memoriam tanti beneficii, ut est Eucharistia in memoriam passionis. Item Ecclesia deberet celebrare memoriam hujus beneficii, ut celebrat memoriam natalis Domini, passionis, mortis, resurrectionis. Item deberet depingi Christus in igne gehennae in medio damnatorum, ut depingi solet in cruce inter duos latrones. At nihil tale vidimus fieri, aut legimus unquam factum; ergo Ecclesia vel semper fuit ingratissima, vel figmenta sunt quae docet Calvinus.

Quarto. Omnes Patres, qui descensum Christi ad inferos describunt, describunt ut descensum victoris et triumphatoris, non ut rei, nec ullo modo indicant, Christum aliquid passum in inferno. Cyrillus Catech. 14. «Exterrita est mors, inquit, videns novum quemdam descendentem in infernum, vinculis quae illic sunt non ligatum. Qua de causa, o portae inferi, hunc videntes exhorruistis? Quis insuetus vos coepit timor?»

Ambrosius lib, de Myster. Pasch. cap. 4.: «Expers peccati Christus cum ad tartari ima descenderet, seras inferni, januasque confringens, vinctas peccato animas mortis dominatione destructa, a Diaboli faucibus revocavit ad vitam, atque ita divinus triumphus aeternis characteribus est conscriptus.» Similia habent Hilarius lib. X. Trin. August. epist. 99. ad Evod. Chrysostomus, Eusebius Emissenus, et alii in hom. de Pasch. Procul igitur a doctrina Patrum abest Calvini sententia, quae Christum non victorem, sed reum ad inferos demittit.

Quinto. Fundamentum Calvini est falsum, quod videlicet, esse in inferno nihil sit aliud, quam timere Deum iratum. Nam ista est haeresis damnata in Origene, teste Hieronymo, in epist. ad Avit. Praeterea, inde sequeretur, multos hic viventes jam esse in inferno, et esse damnatos, quod certe repugnat statui hujus vitae. Quam multi enim in hac vita reperiuntur, qui certo sibi persuadent, Deum se habere iratum? Quam multi qui de salute aeterna desperare incipiunt? Num igitur illi omnes jam apud inferos degunt? Quid est hoc aliud, quam inferos omnino negare, et atheismo viam munire? Denique ostendemus paulo post, veros inferos esse loca subterranea.

Sexto. Si Christus emisit verba desperationis, certe videtur gravissime peccasse: quomodo autem per peccatum nos a peccato redimere potuit?

Respondet Calvinus: Christum emisisse verba desperationis, et timuisse de sua salute quantum ad sensum carnis: tamen nunquam fuisse destitutum Fide, et spe in Deum, quae illum erigebat contra tentationes desperationis. Nam etsi dixit: Ut quid dereliquisti me, quae sunt verba desperationis: tamen etiam dixit: Deus meus, Deus meus, quae sunt verba Fidei et spei. Haec enim sunt ejus verba in cap. XXVII Matth. «Sed absurdum videtur, Christo elapsam esse desperationis vocem. Solutio facilis est: quamquam sensus carnis exitium apprehenderet, fixam tamen stetisse Fidem ejus in corde.» Et infra: «Quod satis clare patet ex duobus quaerimoniae membris. Nam antequam tentationem exprimat, praefatur, se ad Deum confugere, tanquam Deum suum.» Et infra: «Cum desperatione, inquit, luctatus est; non fuit tamen victus.»

At contra primo. Christus vere pertulit statum damnatorum secundum Calvinum: haec enim sunt verba ejus lib. II, cap. 16, §. 10. «Diros in anima cruciatus damnati ac perditi hominis pertulit.» Et ibidem: «Significat, inquit, Propheta in locum sceleratorum sponsorem ac vadem; adeoque instar rei summissum, qui dependeret ac persolveret omnes, quae ab illis expetendae erant, poenas, uno hoc dumtaxat excepto, quod doloribus mortis non poterat detineri.» Et in Catechismo parvo, in expositione hujus articuli dicit, hoc interfuisse inter damnatos et Christum, quod illi perpetuo, iste ad breve tempus poenas sustinuit.

At poena damnatorum includit essentialiter desperationem salutis, sicut felicitas includit certitudinem salutis nunquam amittendae: spes autem cum desperatione consistere non potest; ergo Christus vel simpliciter desperavit, vel vere non pertulit poenas damnatorum, et proinde secundum Calvinum, non vere nos liberavit.

Praeterea. Quando Christus emisit verba desperationis, ut Calvinus dicit in cap. Mat. XXVII, vel emisit deliberata voluntate, vel non. Si primum; ergo vere desperavit, et peccavit. Si secundum; ergo in Christo fuit inordinatio passionum, quandoquidem potuit metus praevenire rationem, et extorquere vocem desperationis invita voluntate. At hoc est contra ipsum Calvinum, qui lib. II Instit. cap. 16, §. 12, dicit, Christi naturam fuisse perfectam, et nullam in eo fuisse passionum inordinationem.

Praeterea. Quomodo potest vel cogitari, ut in eadem sententia, prima pars sit deliberata, secunda indeliberata? At in illa sententia: Deus meus, quare dereliquisti me, illa verba Deus meus sunt verba Fidei et deliberata secundum Calvinum; quomodo ergo sequentia Quare me dereliquisti possunt esse verba desperationis indeliberata? An Christus tam imperfectus et inconstans fuit, ut non posset ex Fide quatuor verba continuare? «At, inquit, vis doloris extorsit.» Et numquid non dolebat, quando dixit, Deus meus? cur ergo etiam ista non sunt extorta?

Adde, quod idem Calvinus in Comment. Psal. XXII dicit, ista verba Deus meus esse correctionem illarum Quare me dereliquisti. At quis unquam audivit, correctionem praeponi errori? Nonne correctio sequi debet errorem? Non igitur illa verba exciderunt indeliberate, et proinde deliberate Dominus desperavit, si ullo modo desperavit. Audeat igitur Calvinus, et ad caetera sua perversa dogmata adjungat etiam hoc, et Agno Dei qui tulit peccata Mundi, non solum peccatum, sed etiam maximum peccatum tribuat.

Denique Christus Calvini sententia dubitavit de sua salute, quando ad inferos descendit, ut supra ostendimus ex lib. II Inst. cap. 16, §. 12. at idem Calvinus lib. III Inst. cap. 2, §. 16, docet, dubitare de sua salute esse peccatum contra virtutem Fidei; ergo Christus contra Fidem peccavit. Respondebit: in Christo non fuisse dubitationem deliberatam, sed immissam a Diabolo per tentationem: sic enim ipse respondit in eodem libro III, cap. 2, §. 17, de Fidelibus, quos dicit cum Fide pati dubitationum tentationes.

At ibidem §. 18. idem Calvinus asserit, has dubitationes, licet non extinguant Fidem, tamen oriri ex imperfectione Fidei, quae cum non plene replet et occupat nos, non etiam perfecte curat ab omni dissidentiae morbo; ergo saltem cogetur Christo tribuere Fidem imperfectam, et diffidentiae morbum, quandoquidem illi tribuit dubitationem de propria salute. En igitur quam bene pugnat Calvinus pro gloria Christi, quando non solum non tribuit illi beatitudinem cum Catholicis, sed ne perfectam quidem Fidem cum Lutheranis. Sed argumenta ejus videamus.

Primum argumentum sumit ex Isaiae cap. LIII, ubi dicitur Christus a Deo percussus; hinc enim colligit, Deum iratum et infensum sibi Christum sustinuisse.

Respondeo primo: Christum dici percussum a Patre, non quia Pater illum oderit, sed quia permisit occidi pro nobis, ut explicat Apostolus Rom. VIII: Proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum.⁵ Quomodo, quando Abraham filium suum immolare voluit, ut Deo obediret, nec filium oderat, nec filius putabat se odio haberi: sed intelligebat id fieri ad obedientiam Deo praestandam, sine ulla ira, vel odio erga se. Dico secundo: istam percussionem ab Hieronymo, et omnibus aliis Expositoribus referri ad solam mortem temporalem, non ad poenas gehennae, de quibus nullus Veterum somniavit, cum de passione Christi ageret. Dico tertio: figmentum esse Calvini, omnes qui percutiuntur a Deo irato, pati poenas infernales: quam saepe enim Deus in hoc Mundo flagellat impios, qui tamen non dicuntur propterea jam esse in inferno?

Secundum argumentum ex eodem c. LIII Isaiae: Disciplina pacis nostrae super eum;⁶ ergo Christus luere debuit omnes poenas, quas nostra peccata merebantur: sed nostra peccata non merebantur solam mortem corporis, sed etiam poenam gehennae; Christus igitur sustinuit etiam poenas gehennae, et sane alioqui solum Redemptor corporum esset.

Respondeo: si hoc argumentum aliquid concluderet, debuisset Dominus aeterno tempore manere in inferno, et infinitum prope numerum poenarum perpeti. Nos enim merebamur aeternam damnationem, et sumus prope infiniti qui hoc merebamur; ut ergo Calvinus cogitur admittere, unam poenam temporalem Christi satisfacere potuisse pro multis aeternis: ita nos dicimus, mortem corporis Christi satisfacere potuisse pro morte animarum omnium: pretium enim redemptionis a Christo persolutum non debet pensari ex multitudine, vel qualitate, vel diuturnitate poenarum, sed ex dignitate personae, quae patiebatur, et ex charitate, qua patiebatur. Nec sequitur, solum corporum esse Redemptorem; tum quia Christus animo et corpore passus est; tum etiam quia una poena corporis erat infiniti pretii.

Tertium argumentum sumit ex illa tristitia et metu, quem in horto passus est Dominus, Matth. XXVI. Nam si solum timuisset mortem corporis, fuisset infirmior multis puris hominibus, qui audacter mortem subeunt. Certe multi martyres in passionibus exultabant, nec solum martyres, sed etiam ipsi latrones saepenumero constantissime moriuntur: qui vero timidiores sunt, trepidant quidem sed nunquam se adeo vinci, ac dejici a perturbatione patiuntur, ut sanguinem sudent: at Christus horrebat, cadebat, sanguinem sudabat, Angelica consolatione indigebat, ac demum in agonia positus prolixius orabat; aut igitur infirmior omnibus hominibus fuit, aut non solum corporis mortem, sicut caeteri, sed etiam animae periculum metuebat.

Respondeo: Sanctos Patres varie exposuisse hunc timorem Christi, nullum tamen vel minimo verbulo insinuasse, hunc timorem Christi fuisse de salute animae. Hilarius can. 31. in Matth. dicit, Christum nihil timuisse pro se, sed pro discipulis, quos praevidebat negaturos; sed cum ait: Transfer calicem a me, voluisse dicere: «Transfer a me ad alios, id est, fac ut sicut ego alacriter bibo, ita etiam mei discipuli bibant.» Hieronymus in cap. XXVI Matth. dicit, Christum tristem fuisse propter populum Judaeorum, quem videbat illa nocte gravissime peccaturum, et ideo dixisse: «Transfer calicem istum a me, id est, fac ne illi me occidant, sed aliqui alii etc.» Ambrosius in c. XXII Lucae, et Chrysostomus in cap. XXVI Matth. dicunt, Christum naturali affectu mortem corporis horruisse.

Ad argumentum autem Calvini respondeo: Si Christus non potuisset non timere, et coactus timuisset; merito infirmior multis videretur: at non ita est. Nam timuit, quia voluit: caeteri si non timent, vel est quia Deus infundit consolationem majorem quam sit ea poena, vel quia Diabolus obstupefacit sensum aliquorum sibi addictorum, vel quia avertunt animum a cogitatione poenarum, et alibi eum defigunt, quamvis rarissimi isti sint.

At Christus, ut copiosa esset redemptio, voluit etiam poenam moeroris et timoris subire; et ideo nec obstupefecit sensum suum, nec permisit, ut redundaret ex parte superiore gaudium in partem inferiorem, nec avertit cogitationem a morte imminente, sed potius de industria defixit mentem in omnia tormenta impendentia, quod sine dubio summae fuit fortitudinis et charitatis. Nam, ut ait Evangelista Matth. XXVI: Assumpto Petro et duobus filiis Zebedaei, caepit contristari et moestus esse, etc.⁷ Quare tunc coepit, nisi quia tunc voluit? Nam etiam autesciebat se moriturum, cum hoc praediceret discipulis, et Sacramentum institueret in memoriam passionis suae; et tamen non solum non metuebat, sed etiam consolabatur metuentes discipulos, ut patet Jo. XIV et XV. Unde etiam finita oratione, quia non amplius voluit timere, non amplius timuit, sed alacriter occurrit se quaerentibus ad mortem, et in toto decursu passionis suae nullum signum timoris dedit. Hinc est etiam quod Jo. XI legimus, eum a seipso turbatum. In quem locum scribens Augustinus tract. 49. in Jo. «Attendite potestatem, inquit. Turbatus est Christus quia voluit. Ubi summa potestas est, secundum voluntatis nutum tractatur infirmitas: hoc est turbavit seipsum.» Vide totum sermonem, ubi de hac re multa praeclare dicit.

Quartum argumentum ex Matth. XXVII, ubi Christus exclamat: Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti?.⁸ Videtur enim, Christus non potuisse in haec verba prorumpere, nisi apprehendisset Deum ut sibi iratum et infensum.

Respondeo: nullam fieri hic mentionem irae Dei erga Filium, sed solius derelictionis; dereliquit enim Deitas humanitatem in poenis et cum posset eam inde eripere, noluit, ut sacrificium perficeretur, quo Mundus redimendus erat. Voluit autem Dominus hoc modo clamare, ut intelligeremus, illum vere gravissimos dolores pertulisse, et non sua culpa pertulisse, id enim significat illud Quare, ac si diceret: «Non est in me causa hujus poenae.»

Quintum argumentum ex Actor. II: Quem Deus suscitavit solutis doloribus inferni, juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo.⁹ Nam si non pertulit Christus dolores inferni, quomodo potuit ab illis solvi? Quis enim solvitur a vinculis, quibus nunquam fuit ligatus?

Respondeo primo: in Graeco legi, solutis doloribus mortis, τοῦ θανάτου, et sensum esse secundum Chrysostomum et OEcumenium, quod Deus per Christi resurrectionem ipsam mortem a doloribus liberaverit: mors enim quasi dolorem patiebatur, cum Christum detineret, quem tenere non poterat. Sed forte planior sensus erit, si dicamus, Christum sua resurrectione destruxisse ac dissolvisse mortem cum omnibus doloribus, qui illam comitantur: resurrexit enim immortalis et impassibilis.

Quod autem Calvinus per dolores mortis intelligi vult dolores, quos parit maledictio et ira Dei, quae origo mortis est, et proinde dolores Damnatorum; nimis longe petitum est. Nam si, quia ira Dei fuit causa mortis, ideo dolores quos patiebatur in morte Christus, erant ab irato Deo, et dolores Damnatorum dici poterant; eadem ratione omnes qui moriuntur, etiam martyres, haberent Deum infestum, et paterentur dolores gehennae. Est igitur ita Dei causa remota et generalis ipsius mortis: tamen proxima et particularis causa, saepissime est benevolentia et gratia specialis Dei, ut Augustinus dicit lib. XIII de Civit. Dei, cap. 6. et alibi. Et ipse David qui canit: Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum ejus. Psal. CXV. Et Joannes audivit vocem de coelo dicentem sibi: Beati mortui qui in Domino moriuntur, Apoc. XIV.¹⁰ Denique Paulus mortem lucrum sibi esse dicebat, Philip. I.

Dico secundo: in nostra editione Latina haberi Solutis doloribus inferni, quae lectio forte est praeferenda Graecae. Nam Irenaeus lib. III, cap. 12. legit doloribus inferorum. Et Augustinus epist. 99. ad Evod., et alii similiter legunt; ac ut docet Augustinus, duplex sensus esse potest: Unus, Solutis doloribus inferni, id est irritis effectis: solvit enim Christus dolores inferni, non quibus tenebatur, sed ne teneretur. «Quemadmodum, inquit Augustinus, solvi possunt laquei venantium ne teneant, non quia tenuerunt.» Alter est: Solutis doloribus inferni, quibus teneri ipse non poterat, sed quibus tenebantur alii, quos ipse noverat liberandos. Ubi Augustinus non solum explicat recte hunc locum, sed etiam pro confesso asserit contrarium ejus, quod Calvinus probare intendit.

Sextum argumentum ex illo Heb. V: In diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia.¹¹ Vult enim Calvinus illud Pro sua reverentia debere sic intelligi Exauditus est a suo metu, ἀπὸ τῆς εὐλαβείας, quasi dicat, Christus non orabat ut non moreretur, sed ut non absorberetur ut peccator, id est, ne damnaretur in aeternum, et ab hoc metu perdendae salutis aeternae per paternam exauditionem liberatus est.

At oportet Calvinum ostendere εὐλάβειαν accipi pro metu poenae, significat enim pietatem et reverentiam, et proinde etiam metum reverentialem. Ipse enim Calvinus in II Lucae, ubi nos legimus de Simeone, quod esset timoratus, ipse legit, pius, et exponit de vera pietate; et tamen vox Graeca est εὐλαβής.

Beza quoque in Annotat. ad eundem locum Evangelii, ita scribit: «Εὐλάβεια significat, non quemcumque timorem, sed cum reverentia potius quam cum animi trepidatione conjunctum: Latini religionem vocant.» At si ita est, cur Heb. V, eamdem vocem accommodare conantur Calvinus et Beza ad metum mortis aeternae, conjunctum cum summa trepidatione?

Sed Beza urget, voculam illam ἀπὸ, quam dicit non posse accipi pro particula Pro, vel Propter, sed pro Ex, vel Ab, et quia absurdum videtur, Christum voluisse liberari a pietate et religione sua; ideo vertendum existimat, a metu, videlicet mortis, aut damnationis. At profecto facilius nos ostendemus, voculam ἀπὸ cum genitivo idem significare, quod διὰ cum accusativo, quae omnium consensu significat Propter, quam Beza possit ostendere εὐλάβειαν accipi pro metu poenae. Nam Matth. XIII, vers. 44. Lucae XXIV, vers. 41. et Actor. XII, vers. 14. legimus, ἀπὸ χαρᾶς, prae gaudio, sive ob gaudium, Lucae XXII, vers. 45. ἀπὸ τῆς λύπης, ob tristitiam. II. Mach. V, vers. 21. ἀπὸ τῆς ὑπερηφανίας, ob superbiam, ut ibidem explicatur per alias voces, διὰ τὸν μετεωρισμὸν τῆς καρδίας, ob elationem cordis.

Quare Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius in hunc locum, exponunt illam vocem de veneratione quae Christo debebatur, ut sit sensus: «Exauditus est quia merebatur exaudiri, cum esset dignissimus omni honore, et reverentia,» vel: «Exauditus est ob reverentiam, qua ipse Patrem suum prosequebatur.» Et certe negare non possunt adversarii, quin Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius Graecas phrases intelligerent.

Quid, quod Erasmus quoque in Annotat. ad eundem locum, per εὐλάβειαν reverentiam et pietatem intelligi debere docet? Etsi autem non certo scimus quae fuerit haec oratio, de qua Paulus agit hoc loco: tamen probabile est, eam esse, quam Dominus in horto fudit imminente passione: in eo autem exauditus est, quod absolute petiit, nimirum, ut fieret voluntas Dei in morte sua, vel ut liberaretur a morte per resurrectionem.

Septimum argumentum sumit Calvinus ex Hilario, qui lib. II de Trin. sic ait: «Crux, mors, inferi, nostra vita sunt.» Et lib. III: «Filius Dei, inquit, in infernis est: sed homo refertur ad coelum.» Et lib. IV. dicit, per descensum Christi ad inferos id nos consecutos, ut mors perempta sit. Et in fin. lib.: «Mortem, inquit, in inferno perimens.»

Respondeo: miram esse Calvini impudentiam in Hilario citando, cum constet, Hilarium vix dolores corporis in Christo agnovisse. Certe Theologi multum laborant, ut ostendant, ab Hilario non esse omnino negatos Christi dolores.

Praeterea in lib. X de Trin. refellit ex professo Calvini haeresim, ac docet, Christum non potuisse ullo modo metuere dolores inferni: «Lazaro, inquit, in Abrahae sinibus laetante, infernum Chaos Christus timeret? Haec stulta atque ridicula sunt.» Et infra: «Anne tibi, inquit, metuere infernum Chaos, et torrentes flammas, et omnem poenarum ultricium abyssum credendus est, dicens latroni: Hodie mecum eris in Paradiso?» Et infra: «Dominus communionem ei Paradisi mox pollicetur, tu Christum in inferis sub poenali terrore concludis?» Haec Hilarius, qui tantum non nominat Calvinum, cum nescio cujus errorem confutat.

Cum ergo dicit Hilarius, inferos Christi nostram esse vitam, et in inferno mortem occisam, vult dicere, Christum descendisse ad loca inferorum, ut inde Sanctos eriperet, et deinde locum illum obstrueret, ne ad eum amplius ulli descenderent, qui in eum crederent, eumque diligerent.