De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Ex Graecis primus sit S. Gregorius Thaumaturgus, qui in confessione Fidei divinitus accepta, quae exstat apud Gregorium Nyssenum in vita hujus Gregorii, ita loquitur: «Unus Spiritus sanctus ex Deo ortum et existentiam habens, quique per Filium apparuit, imago Filii perfecti perfecta.» Quo loco non est movenda quaestio de particula Per nec de verbo Apparuit: nam jam supra ostendimus, particulam Per significare causam, sive principium productivum, et ex eo, quod Filius misit Spiritum sanctum ad creaturas, colligi evidenter, Spiritum sanctum a Filio procedere etiam ab aeterno.

Est autem notandum illud Imago Filii: nam etsi Spiritus sanctus non sit tam proprie imago Filii, quam est Filius imago Patris, quia non procedit ex vi similitudinis; tamen non posset dici ullo modo imago Filii, nisi ab illo procederet, et esset ei similis in essentia. Imago enim dicit relationem producti ad producentem, et sine hac habitudine non sufficit quaelibet similitudo. Unde non dicitur, frater imago fratris, etiamsi illi simillimus sit; nec ovum unum alterius ovi est imago, quanquam propter similitudinem unum vix discernatur ab alio. Non enim sufficit similitudo, sed requiritur, ut unum procedat ab alio, quod in ovis et fratribus non reperitur. Cum ergo S. Gregorius Spiritum sanctum imaginem Filii dixerit, sine dubio existimavit, eum a Filio vere procedere.

Dices: non requiritur, ut exemplar sit causa activa imaginis, sed sat est si sit exemplaris, ut patet in statuis. Respondeo, in rebus artificiatis exemplar non esse causam activam, at in naturali productione esse. Siquidem necessario coincidit cum principio activo, ut planum est in omnibus rebus. Omnia enim quae naturaliter agunt, producant effectus suos ad similitudinem propriae formae; quare cum Spiritus sanctus non libere, sed naturaliter producatur, idem est principium activum, et exemplar respectu ipsius.

Secundus ex Graecis est B. Athanasius, qui in Symbolo ita loquitur: «Spiritus sanctus a Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens.»

Ad hoc testimonium duo dici possunt. Primo, non esse hoc Symbolum vere Athanasii. Sed hoc facile refellitur, tum ex Gregor. Nazianz. in Orat. de laud. Athanas, ubi dicit, eum composuisse perfectissimam Fidei confessionem, quam totus et Occidens et Oriens veneratur: tum vero ex Augustino qui nominatim Athanasium Episcopum Alexand. citans in Psalm. CXX., integrum versiculum hujus Symboli adducit, et sine nomine Athanasii utitur integris sententiis hujus Symboli, tanquam in Ecclesia notissimi lib. V de Trinit. cap. 8. et epist. 174. ad Pascent. Enchir. cap. 36. et Serm. 295. de tempore.

Secundo dici posset, haec verba Et filio esse addita a Latinis. At neque hoc dici potest, tum quia etiam in Graecis Symbolis haec particula invenitur, tum etiam in Concilio Toletano IV, cap. 1. recitatur confessio, fere ad verbum desumpta ex hoc Symbolo, et ibi legimus, a Patre et Filio, et fuit celebratum hoc Concilium circa annum 633. et proinde ante schisma Graecorum. Adde, quod Gennadius Scholarius in lib. pro defens. Concil. Florent. cap. 1, sect. 5. dicit, Graecos sui temporis dicere solitos, Athanasium fuisse ebrium, quando haec scripsit. Ex quo apparet, illos non negasse, Athanasium ita scripsisse.

Secundus locus Athanasii sit ex Serm. 4. cont Arian. longe ante med. fol. 233. «Non enim, inquit, tria principia, aut tres Patres introducimus, sicut Marcionistae, cum non tres Soles ad comparationem adducamus, sed unicum Solem, ejusque splendorem, unicamque ex ambobus lucem.» Vides hic clarissime tria esse, Solem, splendorem, et ex utroque lucem procedentem. Nec puto dubitari posse, quin per Solem Patrem, per splendorem Filium, per lucem Spiritum sanctum Athanasius intellexerit. Quid, quaeso, hic responderi potest?

Tertius locus Athanasii in lib. qui inscribitur Redargutio hypocrisis Meletii, circa finem: «Atqui, inquit, impossibile, in Trinitatis gloria Spiritum sanctum numerari, si non emanasset ex Deo per Filium, sed per modum creaturae a Deo factus, ut putant.» Nota, non dixisse Athanasium, ex Patre per Filium, ne Graeci recentiores dicerent appositum Filium ad denotandam relationem: sed dixisse «ex Deo per Filium». Nec possunt haec referre ad missionem ad creaturas, cum haec emanatio opponatur creationi.

Quartus locus est in epistola illa longissima ad Serapionem, ubi probat contra Macedonianos, non posse ullo modo defendi, Spiritum sanctum esse creaturam, si Filius non est creatura. Et hoc est argumentum totius epistolae.

Idem autem probat hac ratione, quam in tota fere epistola variis modis proponit. Talis ordo et unio est inter Spiritum sanctum et Filium, qualis inter Filium et Patrem: sed Filius, quia est ex Deo Patre, est Deus sicut Pater; ergo similiter Spiritus sanctus qui est ex Deo Filio, erit Deus sicut Filius: vel si ipse non est Deus, nec Filius erit Deus, imo nec Pater: «Cum igitur, inquit ult. med. epist., istiusmodi ordinem et naturam habeat Spiritus ad Filium, qualem Filius habet ad Patrem, qui fieri potest, ut qui Spiritum creaturam dicit, non illud idem necessario et de Filio sentiat? Si enim Filii creatura Spiritus est, consequens est, ut dicant etiam Verbum Patris creaturam esse.» Haec ille. Ubi adeo certum esse credidit Athanasius, Spiritum sanctum a Filio produci, ut inde tanquam ex principio firmissimo, et notissimo concludat id quod erat dubium, videlicet, Spiritum sanctum esse Deum.

Respondere possunt: solum ordinem Spiritus ad Filium, et Filii ad Patrem in hoc consistere, quod sicut Pater mittit Filium ad creaturas, ita Filius mittit Spiritum. Sed hoc non potest dici nisi cum missione ad creaturas intelligamus veram processionem quoad esse: nam alioqui argumentum Athanasii nihil valeret, quomodo non valet hoc argumentum. Deus mittit Angelos; ergo vel Angeli non sunt creaturae, vel Deus est creatura: hoc enim ideo nihil valet, quia Angeli sic mittuntur a Deo ad creaturas, ut illa missio non includat aeternam processionem Angelorum ab ipsa Dei substantia. Si ergo Spiritus sanctus mittitur a Filio ad creaturas, et ab ipso Filio non procedit substantialiter sicut a Patre, certe non aliter mittitur, quam Angeli mittuntur; et propterea non potest inde colligi, ipsum esse Deum, aut Filium non esse Deum, quod tamen Athanasius colligit. Deinde si Athanasius loqueretur de missione ad creaturas, non diceret: «Si enim Filii creatura Spiritus sanctus est, etc.» ista enim verba productionem significant, non missionem: ac contendit Athanasius, Spiritum sanctum a Filio produci, sed non creari ex nihilo.

Praeterea post unum folium inquit Athanasius: «Quin etiam Filii imago est, et dicitur Spiritus.» Et infra: «Quod si Filius, quia ex Deo et Patre est, proprius ipsius substantiae est; necesse est et Spiritum,quia ex Deo esse dicitur, proprium esse Filii secundum substantiam.» Sane Athanasius cum dicit Spiritum ex Deo esse, intelligit ex Deo Filio, alioqui non bene concluderet; ideo illum esse proprium Filii, sicut Filius ideo est proprius Patris, quia ex Patre est. Exstant etiam duae epistolae breviores ad eumdem Serapionem, ubi eadem dicit aliis verbis.

Tertius Graecus Pater est S. Basilius, quem quidem Graeci fere aliis omnibus anteponunt. Is igitur lib. II in Eunom. circ. fin. «Illud vero, inquit, cui ex omnibus obscurum est, quod nulla Filii operatio a Patre dissecta est, neque est aliquid in rerum natura, quod Filio adsit, et a Patre alienum sit. Omnia enim, inquit, mea tua sunt, et tua mea sunt; quomodo igitur Spiritus causam soli unigenito attribuit?» Haec ille.

Nec verba Graeca ab his ullo modo dissentiunt, sic enim ait: Πῶς οὖν τοῦ πνεύματος τὴν αἰτίαν τῷ μονογενεῖ μόνῳ προστίθησι; certe Basilius probans non solum Filium esse causam Spiritus, sed etiam Patrem, quia omnia quae habet Filius habet Pater, simul docet, imo pro comperto assumit, Spiritus causam, ut Graeci loquuntur, esse Filium. Nec potest ista causa referri ad dona Spiritus sancti: nam Basilius scribit contra Eunomium, qui non de donis disputabat, sed de substantia Spiritus sancti, ac volebat solum Filium esse vere causam Spiritus sancti.

Alter est locus Basilii lib. III cont. Eunom. circa principium: «Cur, inquit, necesse est, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, natura quoque ipsum tertium esse? Dignitate namque ipsum secundum a Filio cum ab ipso esse habeat, et omnino ab illa causa dependeat, pietatis ratio tradit, natura vero tertium, uti neque ex sanctis Scripturis didicimus, neque ex praedictis colligere possibile est.»

Hunc locum in Concilio Florentino sess. XX dixerunt Graeci corruptum esse, et non haberi in Graecis codicibus omnibus, sed solum in quibusdam. Et vere in Graeco textu Basileae edito anno 1551, sic habetur: Ἀξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ υἱοῦ, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος etc. ac desunt illa verba «Cum ab ipso esse habeat, et omnino ab illa causa dependeat», in quibus vis rationis tota posita est. Tamen Latini responderunt, Graecum codicem potius esse corruptum ab ipsis, et exhibuerunt codicem antiquissimum scriptum ante annos sexcentos, ubi erant omnia quae recitavimus.

Sed praeterea ex consequentibus colligimus evidenter, aut illa verba debere esse in textu, aut certe sensum eorum. Nam sic pergit Basilius: «Nam quemadmodum Filius ordine quidem a Patre secundus est, quoniam ab illo est: et dignitate, quoniam origo atque causa essendi Pater ipsi est; natura vero nullo modo secundus, quoniam in utroque una est Deitas: ita et Spiritus sanctus, etsi dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen alienae ipsum esse naturae inde consequetur.» Et habentur haec omnia in Graeco ad verbum. Perpende, obsecro, rationem Basilii. Dicit, Spiritum esse secundum a Filio ordine et dignitate, non tamen natura. Et probat, quia sicut Filius est secundus a Patre, quia ab illo habet esse: ita quoque et Spiritus est secundus a Filio, ubi nisi addatur vel subintelligatur id, quod est in nostris codicibus, videlicet, Spiritum habere esse a Filio, sicut Filius habet esse a Patre, ratio Basilii nihil concludet, nec uno modo probari posset, Spiritum sanctum esse secundum a Filio, ut Filius est secundus a Patre.

Tertius locus est in lib. V cont. Eunom. cap. 8. et quod Spiritus sanctus sit vera et naturalis imago Dei et Christi. Iste enim titulus: ὅτι εἰκὼν ἀληθὴς, καὶ φυσικὴ Θεοῦ, καὶ Χριστοῦ τὸ πνεῦμα satis indicat, Spiritum sanctum habere esse a Patre et Filio. Nam, ut supra diximus, non est vera et naturalis imago, quae non producitur ab ipso exemplari.

Quartus locus est in lib. eod. cap. 11. ubi sic legimus in ipso titulo capitis: ὅτι ὡς υἱὸς πρὸς πατέρα ἔχει οὕτως πνεῦμα πρὸς υἱὸν; hoc est: «Quod ut se habet Filius ad Patrem: sic etiam se habet Spiritus ad Filium.» Et mox pergit: Διὰ τοῦτο καὶ Θεοῦ μὲν λόγος ὁ υἱὸς, ῥῆμα δὲ υἱοῦ τὸ Πνεῦμα: hoc est: «Quapropter Verbum Dei est Filius, Verbum autem Filii est Spiritus sanctus.» Haec ille. At quomodo Verbum Filii Spiritus dici potest, si ab ipso non procedit? Et quomodo sic se habet Spiritus ad Filium, ut Filius ad Patrem, si Filius quidem a Patre procedit, Spiritus autem sanctus non procedit a Filio?

Quintus locus est in eod. lib. cap. 12. ubi talis proponitur quaestio: Διὰ τὶ μὴ καὶ τὸ πνεῦμα υἱὸς τοῦ υἱοῦ; «Quare Spiritus non est Filius Filii?» Respondet autem Basilius: ὅτι οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' υἱοῦ, ἀλλ' ἵνα ἡ τριὰς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, et quae sequuntur: hoc est: «Non ideo non dicit Filium Filii, quia non sit ex Deo per Filium, sed ne suspicemur, Trinitatem multiplicari in infinitum.» Nam si Spiritus diceretur Filius Filii, consequens videretur, ut etiam ipse haberet alium filium, et sic deinceps.

Sunt autem hic aliqua observanda, ac primum ipsum titulum quaestionise sse argumentum pro nostra veritate: nam si Spiritus esset a solo Patre, certe non quaereretur, cur non dicatur Filius Filii: sicut nemo quaerit, cur frater.non dicatur filius fratris, cum res tam sit perspicua, ut ne suspicio quidem ulla inde nasci possit. Cum ergo serio quaesitum sit, cur Spiritus non dicatur Filius Filii, signum est, in confesso apud omnes fuisse, Spiritum a Filio procedere.

Nota secundo, istam quaestionem magnum negotium fecisse tam Basilio, quam Athanasio in epistolis citatis ad Serapionem: uterque enim videtur magnas angustias pati, et hoc ipsum est ingens argumentum pro nostra veritate. Nam potuissent uno verbo dicere: non dicitur Filius, quia non est ab illo, et tamen hoc nunquam dixerunt, sed dicunt, hoc esse mysterium inscrutabile, et satis nobis esse debere, in his rebus scire quia est, et non quaerere debere, cur et quomodo, etc.

Nota tertio, responsionem Basilii «non quia non sit a Deo per Filium» esse item argumentum pro nobis. Nam si illud Per non significaret causam, sed poneretur loco Cum, ut Graeci volunt, Basilius nihil dixisset. Si enim Spiritus esset a Deo per Filium, id est, cum Filio; nemo potuisset suspicari, illum esse Filium Filii, sed potius suspicari debuisset, esse fratrem Filii.

Nota ultimo, responsionem Basilii hunc sensum habere, est Spiritus a Filio, tamen per alium modum productionis, quam per generationem; ideo non dicitur Filius, etc.

Sextus locus est in lib. de Spir. S. cap. 17. ubi sic loquitur Basilius: ὡς τοίνυν ἔχει ὁ υἱὸς πρὸς πατέρα οὕτω πρὸς υἱὸν τὸ πνεῦμα: hoc est: «Sicut se habet Filius ad Patrem, sic ad Filium se habet Spiritus.» Haec ille. Quae autem est habitudo inter Patrem et Filium, nisi producentis ad productum? Idem enim sunt Pater et Filius, eo excepto, quod Filius est a Patre, non Pater a Filio; igitur et inter Filium et inter Spiritum sanctum ea sola distinctio est, quod Spiritus sanctus a Filio est, non Filius a Spiritu sancto.

Quartus sit Gregorius Nyssenus, qui tria testimonia nobis praebebit. Unum citat Gennadius in defens. Conc. Florent. cap. 1. ex homil. 4. in Orat. Dominic.: «Spiritus sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio praeterea esse ostenditur, etc.» Hunc tamen locum dicit Gennadius ex plerisque codicibus a Graecis esse sublatum, et vere non reperitur in exemplaribus, quae nunc exstant.

Alterum testimonium adducit Bessarion in sua Orat. cap. 6. ex lib. 1. Greg. in Eunom. qui libri nondum Latini exstant: «Spiritus, inquit, Patri conjunctus est, secundum quod uterque increatus est. Rursum ab eo distinguitur, eo quod ipse non est Pater: Filio vero, et secundum quod uterque increatus est, et secundum quod uterque ex primo principio suam substantiam habet, conjunctus; distinguitur sua proprietate, quae est, quod nec unigenitus ex Patre productus est, et quod per ipsum Filium sit manifestatus.» Haec ille. Ubi nota primo, illud Per non posse accipi pro Cum, quia Spiritus quatenus cum Filio a Patre procedit, non distinguitur a Filio, sed conjungitur cum eo, hic autem de distinctione agitur. Nota secundo, illud Manifestatus non posse accipi pro sola effusione donorum temporalium: nam hic agitur de ipsa distinctione personarum: personae autem distinctae erant suis proprietatibus ante omnem missionem externam Spiritus sancti.

Tertium testimonium habetur in lib. ad Ablab., quod non oporteat tres Deos dicere, circa fin. lib., ubi cum docuisset Gregorius, unam esse naturam simplicissimam Dei, subjungit, non ideo confundi personas, sed distingui per hoc, quod una est ab alia: «Eam, inquit, quae circa causam et causatum consideratur differentiam, non negamus, per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus, nimirum, eo quod credimus aliud quidem causam esse, aliud vero ex causa, et ejus quod ex causa est. Rursus aliam differentiam consideramus: nam aliud quidem continenter et sine medio ex primo est; aliud vero per id, quod immediate et ex continenti est.»

Nota primo, ex illis primis verbis Per quod solum colligi evidenter, Filium esse causam, seu principium Spiritus sancti. Nam Gregorius dicit, solum discerni tres personas per hoc, quod una est causa alterius. Hinc enim sequitur; si Filius non est causa Spiritus sancti, Filium et Spiritum sanctum non distingui. Nec enim dicturi sunt Graeci, Spiritum sanctum esse causam Filii: at neque dicturi sunt Spiritum a Filio non distingui, ne Dualitatem pro Trinitate colant; coguntur igitur fateri, si Gregorio Fidem habent, Filium esse causam Spiritus sancti.

Nota secundo, in illis verbis «Aliud causam, aliud ex causa, et ejus quod ex causa est,» notari tres proprietates trium personarum. Nam Pater causa est, Filius ex causa, Spiritus sanctus ex eo quod est ex causa, id est, ex Filio.

Nota tertio, in illis verbis: «Rursus aliam differentiam,» non proponi aliam differentiam specie diversam a superiore, tunc enim pugnaret secum Gregorius, qui dixerat, hoc solo distingui personas, quod una est causa alterius; sed differentiam aliam vocat illam eandem alio modo propositam: est autem haec, quod Filius est immediate a solo Patre, Spiritus autem mediate a Patre, immediate a Filio; quod tamen sano modo intelligendum est. Nam Spiritus est a Patre mediate et immediate; mediate quatenus Pater non solum per Filium, sed etiam per seipsum Spiritum producit. In hoc ergo differentia consistit, quod Filius nullo modo est a Patre mediate, sed solum immediate; at Spiritus aliquo modo a Patre est mediate.

Quintus est Sanctus Gregorius Nazianzenus, qui Orat. 5. de Theol., quae est de Spiritu sancto, ita loquitur: τί οὖν ἐστὶ φησὶν, ὁ λείπει τῷ πνεύματι πρὸς τὸ εἰδε υἱὸν εἰ γὰρ μὴ λείποντι ἦν, υἱὸς ἀν' ἦν οὐ λείπειν φαμέν οὐδὲ γὰρ ἑλλειπῆς Θεός, τὸ δὲ τῆς ἐκφάνσεως ἵν' οὕτως ἔπω, ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διάφορον, διάφορον αὐτῶν καὶ τὴν κλήσιν πεποίηκεν. Quibus verbis quaerit, quid de sit Spiritui sancto, quare non sit Filius. Respondet: «Deesse nihil, dicimus; neque enim Deo quidquam deest: verum manifestationis, ut ita dicam mutuaeque eorum relationis differentia, diversa quoque ipsis nomina procreavit etc.» Quo loco Gregorius reddit istam causam, cur Spiritus non dicatur Filius, quia habent diversas, imo oppositas ac mutuas relationes: at certe non possunt esse mutuae relationes inter Filium et Spiritum sanctum, nisi quia unus spirat, alter spiratur: nec enim Filius qua Filius est relativum ad Spiritum sanctum, sed Filius qua spirator refertur ad Spiritum sanctum. Nec potest responderi, distingui Filium et Spiritum sanctum per diversas relationes respectu Patris, non respectu ipsorum ad invicem: nam clare dixit Gregorius, Spiritum non esse Filium, hoc est, distinctum esse a Filio, propter habitudinem quam habent inter se, hoc est, propter mutuam relationem.

Praeterea paulo infra scribit: eodem modo Filio nihil deesse cur non sit Pater, et tamen non esse Patrem, quia nimirum habent oppositas relationes. Et paulo infra ponit exemplum Adae, Evae, et Seth quorum Adam a nullo est homine, Eva a solo viro, Seth ab utroque, ὁ Ἀδάμ τίποτε ἦν; πλάσμα Θεοῦ. τὴ δὲ ἡ Ευᾶ; τμήμα τοῦ πλάσματος, τί δὲ ὁ Σῆθ; ἀμφοτέρων γέννημα. «Quid, inquit, erat Adam? figmentum Dei. Quid Eva? segmentum figmenti. Quid Seth? germen ex utroque.» Cum ergo his tribus hominibus tres divinas personas Gregorius comparaverit, quis non videt ex sententia Gregorii, Filium esse a Patre, Spiritum vero a Patre et Filio?

Sextus Cyrillus Hierosolymitanus catech. 7. ante med.: «Unus tantum, inquit, est, atque idem Spiritus sanctus veniens et subsistens, qui ubique Patri et Filio adest, non qui ab ore et labiis Patris et Filii loquendo formetur, vel effletur, aut in aerem diffundatur, sed substantialis, loquens ipse, et operans etc.» Ubi non diceret Cyrillus, eum non formari corporali modo ab ore Patris et Filii, nisi crederet eum spirari aliquo modo a Patre et Filio: satis enim erat dicere, non formari ab ore Patris. Vult ergo Cyrillus, Spiritum sanctum esse Spiritum Patris et Filii, et ab utroque procedere, sed modo spirituali et ineffabili.

Septimus Joannes Chrysostomus hom. 1. de Symb. «Iste, inquit, est Spiritus de Patre et Filio procedens, qui dividit propria dona singulis prout vult.» Et homil. 2. «Istum, inquit, Spiritum sanctum dicimus Patri et Filio coaequalem, et procedentem de Patre et Filio.» Et homil. 76. in Jo. «Ecce, inquit, quod non Pater solus, sed etiam Filius Spiritum mittit.» Ac ne dicant Graeci, Chrysostomum loqui de temporali missione donorum Spiritus sancti, idem Chrysost. hom. 77. explicans, cur dicatur mitti Spiritus a Filio: «Praeterea, inquit, et personarum differentiam ostendit cum duas ponit etc.» Ergo si missio exprimitur ad significandam distinctionem personarum, vere persona ipsa mittitur, non sola dona: et cum distinctio personarum sit aeterna, haec missio aeternam emanationem includat necesse est. Denique Gennadius in sua apol. pro Latin. cap. 1, §. 4. adducit alium locum Chrysostomi ex hom. de Incarnat. in haec verba: «Venit Christus ad nos, dedit nobis descendentem ex ipso Spiritum, et corpus nostrum suscepit.»

Octavus Epiphanius haeres. 69. quae est Arianorum pag. 219. «Sed neque sanctus Spiritus aliis spiritibus adaequatur, quoniam unus est Spiritus Dei, Spiritus ex Patre procedens, et Filio accipiens, hi vero volunt hunc creaturam creaturae esse etc.» Quo loco illud «Ex Filio accipiens» nihil significare potest, nisi ex Filio procedens per aeternam emanationem. Nam opponit Epiphanius istud «Accipere ex Filio» creationi: docet enim, Spiritum non esse creatum a Filio, ut haeretici dicebant, sed accepisse subsistentiam suam a Filio alio modo, quam per creationem. Unde paulo infra iterum ait: «Et quandoquidem non alienus est Filius a Patre, sed ex ipso genitus, etiam non alienus est Spiritus sanctus. Verum Filius quidem unigenitus, genitus sine principio, sine tempore, sanctus autem Spiritus neque genitus est, neque creatus, sed ex Patre procedens, et de Filio accipiens.» Et pag. 223. «Omnia a Deo sunt creata, solus vero Filius Dei genitus est, et solus Spiritus sanctus ex Patre processit, et ex Filio accepit: reliqua vero omnia sunt creata, et neque progressa ex Patre processerunt, neque ex Filio acceperunt.» Pag. 229. «Quo ostendat, inquit, fontem ex fonte, ex Patre et Unigenito Spiritum sanctum.»

Item in Anchor. pag. 332. «Spiritus Dei, et Spiritus Patris, et Spiritus Filii non juxta aliquam compositionem, quemadmodum in nobis anima et corpus, sed in medio Patris et Filii ex Patre, et Filius tertius nomenclatura.» Pag. 349. «Si vero Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utrisque.» Pag. 350. «Vita, inquit, ex vita est Filius, Spiritus autem sanctus ab utrisque.» Pag. 351. «Filium, inquit, vocat eum qui est ex ipso, Spiritum vero sanctum ab utrisque.» Et infra: «Audi, o bone, quod Pater veri Filii est Pater totus lux, et Filius veri Patris lux de luce, non sicut facturae aut creaturae nomine solum: et Spiritus sanctus Spiritus veritatis est, lux tertia a Patre et Filio.» Et infra: «Spiritus sanctus ex Patre et ex Filio solus est lux veritatis.»

Nonus Dydimus Alexandrinus lib. II de Spir. S. ult. med.: «Non loquitur, inquit, a semetipso, hoc est, non sine meo et Patris arbitrio, quia inseparabilis a mea, et Patris est voluntate, quia non ex se est, sed ex Patre et me est. Hoc enim ipsum quod subsistit, et loquitur, a Patre et me illi est.» Et infra: «Spiritus, inquit, sanctus, qui est Spiritus veritatis, Spiritusque sapientiae, non potest Filio loquente audire quae nescit, cum hoc ipsum sit quod profertur a Filio, id est, procedens a veritate, consolator manans de consolatore.» Et pag. seq. «Neque, inquit, alia substantia est Spiritus sancti, praeter id quod datur ei a Filio.»

Decimus Cyrillus Alexandrinus lib. XI in Jo. c. 1. «Verum, inquit, quoniam consubstantialis Filio est, proceditque per eum, omnem ejus habens virtutem; ideo ait, quia de meo accipiet.» Et infra: «Nam cum per Filium naturaliter procedat ut proprius ejus cum omnibus quae absolute habet, accipere dicit quae ipsius sunt.»

Nota, Spiritum procedere per Filium cum omnibus quae absolute habet. Quid enim id aliud significat, quam Essentiam divinam, et omnes absolutas perfectiones Spiritui sancto per processionem a Filio communicari? Et cap. 25. «Ex ipsa, inquit, substantia Dei Patris prodiens, profusus autem ad Sanctos per consubstantiale Verbum, a quo est secundum emissionem ad esse atque subsistere.» Potuitne clarius sanctus Cyrillus dicere, Spiritum sanctum a Filio procedere? Id enim intelligimus nos per processionem a Filio, habere esse et subsistere Spiritum sanctum a Filio, quod disertis verbis Cyrillus affirmat. Item lib. XII in Jo. cap. 56. «Ex Patre, inquit, per Filium procedit.» Item lib. XIII thesaur cap. 2. «Et ideo, inquit, Spiritum sanctum Dominum similiter appellat, sicut ex ipso Filio, et in ipso naturaliter existentem.» Et infra: «Sic Filium Dei ex ipso et in ipso Patre naturaliter esse intelligimus. Ex Filio autem naturaliter ac essentialiter Spiritum sanctum sicut ex Patre provenire credimus.» Item lib. de rect. Fid. ad Theodos. ult. med. Et lib. V, VI et VII de Trin. similia habet. Denique in cap. II. Joelis (ut citat Bessario in sua Orat. cap. 7.) «Proprius, inquit, ipsius, et in ipso, et ex ipso Spiritus est, quemadmodum sane de ipso Deo et Patre intelligitur.»

XI. Simeon Metaphrastes, cujus in Concilio Florentino honorifica mentio fit, in vita S. Dionysii Areopagitae: «Ascendit, inquit, meus Christus in coelum, et ad paternam sedem revertitur, et Spiritum, qui ex ipso procedit, mittit discipulis.»

XII. Anastasius, cujus fit mentio cum magno honore in VI. Synodo. in I. lib. de rect. dogmat. sic loquitur: «Spiritus sanctus appellatus est Spiritus oris Dei: os enim Patris est Filius.» Haec ille. Ubi satis aperte indicat, Spiritum sanctum sic a Filio procedere, qui os Dei dicitur, sicut Spiritus oris nostri a nostro ore spiratur. Idem infra: «Ut doceat, inquit, unam esse essentiam tam ejus qui accipit, quam illius a quo accipit, ipsius etiamnum a quo procedit.» Haec ille. Ubi per eum qui accipit essentiam intelligit Spiritum, per eum a quo accipit Filium, per eum a quo procedit Patrem. Quod si Spiritus a Filio essentiam accipit, quid aliud requirimus? Nec enim de voce Procedit quaestio esse debet, cum de re ipsa constet. Unde ibidem subjungit: «Neque enim ex eo prodiit, quod alienae sit essentiae, aut quidvis accepit ex non sibi consubstantialibus.» Et infra: «Rursum, inquit, ipse Spiritus et ab ipso procedit et mittitur, non a Patre solo, sed et a Filio.» Et infra: «Equidem Dominus declarans Spiritum sanctum a se emergere, insufflans in discipulos dicebat: Accipite Spiritum sanctum.

XIII. Tharasius in epist. ad Patriar. Orientis, quae habetur VII Synodo, act. III. «Credimus, inquit, in Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium procedit.»

XIV. Maximus vir doctissimus et sanctus in cap. IV. Zach. «Spiritus sanctus, inquit, quemadmodum secundum essentiam Dei et Patris est, ita et Filii secundum essentiam est tanquam ex Patre essentialiter, per Filium ineffabiliter natum procedens.» Citat hunc locum Bessario cap. 6.

XV. Est Joannes Damascenus lib. I de Fid. cap. 18. «Imago, inquit, Patris est Filius, et Filii Spiritus sanctus»: at certe imago ab exemplari habet esse. Et infra: «Deus Spiritus sanctus medius ingeniti, et geniti, et per Filium Patri conjunctus.» Habemus igitur quindecim testes Latinos, et quindecim Graecos, qui ante dissidium nostrum exortum apertissime docuerunt, Spiritum sanctum a Patre et Filio produci, ac spirari, ut jam intolerabilis plane Graecorum obstinatio videri debeat.