De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Disseruimus hactenus de Christi Divinitate, et Incarnatione; nunc de anima ejus, non quidem omnia quae a Theologis disputari solent, sed ea solum, quae ab haereticis hujus temporis in dubium revocantur, explicare aggrediamur.

Duae sunt igitur de Christi anima hujus temporis controversiae una de perfectione ipsius; altera de descensu ad inferos: ac ut de priore prius dicamus. Fuit haeresis antiqua Agnoitarum, qui, auctore Themistio Diacono, ut referunt B. Liberatus in Breviar. cap. 19. et B. Gregorius lib. VIII, epist. 42. docebant, Christum ignorasse diem judicii: neque vero divinitati Christi, sed animae eam ignorantiam tribuebant, ut planum est ex eorum argumento; sic enim colligebant. Verbum accepit corruptibile corpus, ut moriendo pro nobis, nos a morte liberaret; ergo accepit etiam nostram ignorantiam, id est, mentem humanam ignorantem, ut nos ab ignorantia liberaret.

Hanc haeresim sequuntur omnes fere hujus temporis haeretici, qui asserunt; Christi animam paulatim didicisse, quae vere ignorabat, et aliquid etiam egisse, quod corrigi debuerit: quod etiam si peccatum fuisse illi non audent dicere; tamen peccatum revera fuit, si corrigi debuit.

Martinus Lutherus in Conc. de Nat. Dom. tractans locum Marci XIII. De die illo, etc.: «Intempestivam, inquit, narrationem quidam hic afferunt dicentes, Filius nescit, id est, noluit scire. Quid opus est istis commentis? Christus verus homo fuit, quare ut alius purus sed sanctus homo, non quolibet tempore cogitavit, dixit, voluit, intellexit omnia.» Et infra: «Sicut enim non quolibet tempore omnia vidit, audivit, atque sensit, ita etiam corde non omnia semper agnovit, sed quantum illud duxit ac docuit Dominus.» Similia habet idem Lutherus in hom. Dom. I. post Epiph. explicans illud Proficiebat sapientia et gratia.¹

Zwinglius quoque in Confess. ad Carol. V, art. I. dicit, Christi sapientiam paulatim crevisse.

Bucerus in cap. XXIV Matth.: «Ut ergo, inquit, omnia alia humanae infirmitatis in se recepit, hominibus per omnia similis factus, excepto peccato, ita etiam humanam scientiam, et ignorantiam, Rationem videlicet mentemque humanam, quae per intervalla augetur, sive accrescit, sive diminuitur, assumpsit; secundum quam nimirum aliquid nescire dicitur; ideo alibi habetur: Proficiebat, sapientia, aetate et gratia.»

Calvinus in cap. XXIV Matth.: «Porro ter et quater, inquit, insanus foret, qui se gravatim ignorantiae subjiceret, quam ne ipse quidem Dei Filius nostra causa subire abnuit etc.» Similia habet in cap. II. Luc. et utitur argumento eodem, quod Agnoitae.

Theodorus Beza in lib. cont. Andream Jacobi de duab. nat. Chr. cum ei objiceretur, quod Christi animae ignorantiam tribuisset; non negavit, sed respondit, se secutum esse Lutherum, et Calvinum.

Rursum Calvinus in cap. XXVI Matth. dicit: «Christi orationem in horto, abruptum fuisse votum.» Et infra: «Metu perculsus, inquit, et anxietate constrictus fuit, ut necesse foret, inter violentos tentationum fluctus alternis votis quasi vacillare. Haec ratio est, cur mortem deprecatus, mox sibi frenum injiciat, Patrisque imperio subjiciens, votum illud subito elapsum castiget ac revocet.» Nota illa verba: «Subito elapsum;» item illa: «Castiget, ac revocet.» Et infra: «Videmus, inquit, ut Christus statim ab ipsis carceribus affectum suum cohibeat, seque ipsum mature cogat in ordinem.» Ibidem: «Non fuit, inquit, haec meditata Christi oratio, sed vis et impetus doloris subitam ei vocem extorsit, cui statim addita fuit correctio; eadem vehementia praesertim coelestis decreti memoriam illi abstulit.» Haec ille; qui non ignorantiam modo, sed etiam oblivionem, et peccatum Christo tribuere non veretur.

Fundamentum suae sententiae constituunt in quinque locis Scripturae. Primus est Heb. II et IV: Debuit per omnia fratribus similari absque peccato. Secundus est Luc. II: Puer autem crescebat, et confortabatur, plenus sapientia, et gratia Dei erat in illo. Nam in Graeco non est, plenus, sed qui implebatur; non enim est πλήρης sed participium praesens πληρούμενον. Tertius est ibidem: Jesus autem proficiebat sapientia, aetate, et gratia. Quartus est Marci XIII: De die illo nemo scit, neque Angeli, neque Filius, nisi Pater. Quintus est Matth. XXVI: Si possibile est, transeat calix iste; verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu.² Videtur enim Dominus revocare et corrigere priorem orationem suam. Et praeterea, vel sciebat Dominus possibile fuisse ut transferretur calix, vel sciebat id fuisse impossibile, vel ignorabat possibile ne esset, an impossibile. Si ignorabat; ignorans erat: si sciebat esse possibile; cur dubitabat? si sciebat esse impossibile; cur petebat? Denique, nonne venerat pro genere humano moriturus? cur igitur mortem deprecabatur?

At Catholicorum communis sententia semper fuit, Christi animam ab ipsa sua creatione repletam scientia et gratia, ita ut nihil postea didicerit, quod antea nesciret, nec ullam actionem fecerit, aut facere potuerit, quae emendatione eguerit. Ita docent cum Magistro omnes Theologi in III. dist. 13. et etiam omnes Patres, ut mox videbimus.

Paucis igitur nobis demonstrandum est, Christi animam ab ipsa sua creatione sapientia et gratia plenissimam fuisse. Id quod Scripturarum testimoniis, Patrum doctrina, et argumentis ab ipsa ratione petitis probare conabimur. Habemus in primis testimonium Isaïae cap. XI. Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae etc..¹ Quem locum de Christo omnes omnino intelligunt: et hoc idem significabant illa omnia loca, ubi dicitur Christus unctus a Deo Spiritu S., ut Psalm. XLIV: Unxit te Deus Deus tuus etc. Et Isaïae LXI: Spiritus Domini super me eo quod unxerit me. Et Act. IV: Convenerunt vere adversus sanctum puerum tuum Jesum quem unxisti. Et Act. X: Unxit eum Deus Spiritu sancto, et virtute.²

Sed circa haec loca est duplex difficultas. Prima, quia in nullo horum locorum habetur, quod ista unctio sit facta in ipsa conceptione, imo videtur facta anno 30, quando super eum descendit Spiritus S. in specie columbae, ut indicare videtur S. Hieronymus in Comm. Isaïae cap. XLI,

Altera difficultas est, quia licet constaret, in ipsa conceptione fuisse Christum unctum Spiritu S., et repletum omnibus donis; tamen adhuc potuisset postea augeri sapientia et gratia. Nam Luc. I. dicitur de Joanne: Et Spiritu S. replebitur adhuc ex utero matris suae;³ et tamen omnes fatentur, illum auctum postea multis donis fuisse.

Respondeo ad primam difficultatem: istam unctionem non potuisse fieri nisi ipsa conceptione. Primo, quia verba Isaiae hoc significant: Egredietur, inquit, virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae etc. Conjungit enim Isaias cum ipsa Incarnatione, seu conceptione Christi ex Virgine (quid enim est aliud virga florens, quam Virgo concipiens? fructus siquidem in arboribus, partum, flos conceptum designat) descensum Spiritus sancti super Christum cum omni donorum suorum copia. Itaque super ipsum florem, id est, super Christum hominem nondum natum, sed conceptum, Spiritus sanctus descendit, eumque sapientia, intellectu, consilio, fortitudine, scientia, et pietate replevit.

Secundo, quia si anno demum 30, Dominus Jesus unctus fuisset, non dixisset Angelus ad pastores Luc. II. Natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus.⁴ Quid est Christus, nisi unctus? jam tunc erat unctus, et Christus jure dici poterat, cum ex Virgine nascebatur.

Tertio, quia Jo. I: Et verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis.⁵ Ubi illud plenum gratiae cum sit nominativus masculini generis in Graeco textu, πλήρης conjungi debet cum illa voce Verbum Graecae λόγος, ut sensus sit Verbum caro factum est plenum gratiae et veritatis; proinde hic etiam cum Incarnatione conjungitur plenitudo gratiae.

Quarto, quia si alio tempore, quam in conceptione facta est unctio, maxime in anno trigesimo factam dicamus necesse est, quando descendit super eum Spiritus S.: at tunc non est facta; nam ut Augustinus dicit lib. XV Trinit. cap. 26. absurdissimum est dicere, Christum anno 30. accepisse Spiritum sanctum, cum ejus Praecursor acceperit in utero matris suae. Et praeterea Luc. II Christus adhuc infans dicitur plenus, seu quod implebatur sapientia, et quod gratia Dei erat in illo; non ergo exspectavit spiritum sapientiae et gratiae per annos 30.

Neque obstat, quod Hieronymus in cap. LXI Isaiae dicit, unctionem Christi expletam anno ejus 30. Voluit euim Hieronymus dicere, Christum, qui fuerat unctus in conceptione sua invisibiliter, fuisse unctum in Baptismo visibiliter, id est, manifestatam tunc fuisse exteriore signo unctionem, quam intus antea jam acceperat.

Ad secundam difficultatem respondeo: licet Joannes, et alii homines ita fuerint pleni initio, ut tamen adhuc potuerint proficere: tamen Christum non potuisse proficere, quia initio accepit gratiam sine mensura; alii vero acceperunt cum mensura. Nam de Christo dicit Jo. cap. I: De plenitudine ejus omnes accepimus;⁶ non enim secundum mensuram dat Deus spiritum, nimirum, Filio suo: de aliis dicitur Ephes. IV: Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Unde dicitur Joan. ult.: Domine tu omnia nosti. Et Coloss. II: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi.⁷

Accedant nunc testimonia Patrum. Eusebius lib. X. demonst. Evang. cap. ult., exponens Psalm. XXI. ex illis verbis: De ventre matris meae Deus meus es tu¹ deducit, Christi animam in utero Virginis perfectissimam cognitionem, et constantiam habuisse, imo et Deum vidisse, cui cognitioni nihil addi potest: «Cum, inquit, adhuc intra cellam gestantis me in utero laterem, te tamen Deum meum videbam etc.» Et supra: «Putabar, ut reliqui hominum infantes, imperfectus esse, et absque usu rationis; non autem eram talis, licet mihi caeteris hominibus simile esset corpus.»

Ambrosius lib. V de Fid. cap. 18. proponit quorundam sententiam, qui dicebant, Christum ut Deum omnia scivisse, non autem ut hominem, quia scriptum sit: Proficiebat sapientia etc..² Deinde refellit, dicens: «Haec tamen alii dicant; ego autem multo magis arbitror, quia Filius qui cum hominibus conversatus est, et hominem egit, carnem suscepit, nostrum assumpsit affectum, ut nostra ignoratione nescire se diceret, non quia aliquid ipse nesciret etc.» Gregorius Nazianzenus Orat. in Basil., parum a med.: «Proficiebat, inquit, sapientia, non quod haec in illo incrementum acciperent, (quid enim eo, quod a principio perfectum erat, perfectius esse possit?) sed quod haec paulatim detegerentur, et elucerent.»

Hieronymus in cap. XI. Isaiae dicit, in Christum ex Maria conceptum descendisse Spiritum sanctum, non per partes ut in alios Sanctos: «Sed juxta Evangelium quod legunt Nazaraei, inquit, Descendet in eum omnis fons Spiritus sancti.» Et in cap. XXXI. Hier. in illud: Mulier circumdabit virum.³ «Absque viri semine, absque ullo coitu, inquit, foemina circumdabit virum gremio uteri sui, qui juxta incrementa quidem aetatis per vagitus et infantiam proficere videbitur sapientia et aetate: sed perfectus vir in ventre Virginis solitis mensibus continebitur.»

Athanasius Sermon. 4. cont. Arian. ult. med. simpliciter negat, Christum in sapientia profecisse: «Estne, inquit, ille homo, ut vulgus hominum, at Deus humanitate, et carne indutus? Quod si vulgaris est homo, esto, ut pro conditione aliorum hominum profectus capiat. At istiusmodi est Samosatensis sententia, quam vos toto animo et ope fovetis etc.» Verum est quidem, Athanasium praecipue loqui de Christo qua Deus erat, cum negat eum profecisse: tamen cum solum admittit profectum quoad externam demonstrationem sapientiae, et simpliciter negat, Christum interno profectu ullo modo auctum esse; satis aperte significat, se loqui etiam de Christo qua homo erat.

Augustinus lib. II de Peccat. mer. et rem. cap. 29: «Quam, inquit, ignorantiam nullo modo crediderim fuisse in infante illo, in quo Verbum caro factum est ut habitaret in nobis: nec illam ipsius animi infirmitatem in Christo parvulo fuerim suspicatus, quam videmus in parvulis.» Et infra: «Sed quia in eo erat similitudo carnis peccati, mutationes aetatum perpeti voluit ab ipsa exorsus infantia etc.» Ubi Augustinus solum aetate concedit Christum profecisse, et mutationem passum, non autem in dotibus animae. Et lib. XV. Trin. cap. 26. absurdissimum judicat, Christum accepisse Spiritum sanctum alio tempore, quam in ipsa conceptione.

Cyrillus lib. XX. thes. cap. 7. aperte dicit, nihil additum Christo, etiamsi legamus eum profecisse sapientia et gratia. Et lib. I. in Jo. cap. 17: «Quia magis eum, inquit, in dies homines admirabantur, illorum potius de Jesu opinio, quam illius perfecta crescebat gratia.» Gregorius lib. VIII, epist. 42. laudat Eulogium qui scripserat contra Agnoitas, et ipse etiam eam haeresim breviter refellit. Sophronius quoque in epist. ad Serg, quae legitur in VI. Synodo, act. 11. damnat Themistium auctorem Agnoitarum.

Beda in hom. Dom. I. post Epiph. «Juxta hominis, inquit, naturam proficiebat sapientia, non quidem ipse sapientior ex tempore existendo, qui a prima conceptionis hora spiritu sapientiae plenus permanebat, sed eamdem, qua plenus erat, sapientiam caeteris ex tempore demonstrando etc.» Damascenus lib. III, cap. 22: «Qui, inquit, proficere ipsum dicunt sapientia et gratia, et horum accessionem additionemque subinde suscipientem, non secundum hypostasim adorant unionem etc.»

Bernardus hom. 2. super Missus est: «Sive latens, inquit, in utero, sive vagiens in praesepio, sive jam grandiusculus in templo, sive jam perfectae aetatis docens in populo, aeque profecto plenus fuit Spiritu sancto. Nec fuit hora in quacumque aetate sua, qua de plenitudine illa, quam in conceptione sui accepit in utero, vel aliquid minueretur, vel aliquid eidem adjiceretur.» Vide quoque Anselmum lib. I. Cur Deus homo, et Theophylactum in II cap. Lucae.

Addamus postremo argumenta ex ratione petita. Primum. Non est ullo modo credibile, ut Verbum personaliter factus sit homo, et non simul effuderit in ipsa Incarnatione in illam humanitatem omnia dona, quorum capax erat: nam si fecit illam animam animam suam propriam, ita ut vere dicatur et sit anima Dei; quomodo verisimile est, non illam continuo sapientissimam reddidisse? Absurdum est enim, animam Sapientiae aliquando insipientem fuisse; et hoc est quod urget Damascenus cum ait, eos non credere Incarnationem, qui credunt, illam animam paulatim profecisse.

Secunda ratio. Sapientia et gratia Christo homini naturalis fuit, ut docet Augustinus in Enchir. cap. 40. non quidem quod non fuerit a Deo animae infusa, sed quia in Christo ab intrinseco principio, et per modum naturae fluebat: siquidem ipse Christus seipsum gratia et sapientia replebat, id est, ex una Christi natura in alteram haec dona redundabant; ergo non accepit Christus illam sapientiam, vel gratiam post Incarnationem, sed in ipsa Incarnatione: nam ideo dicitur naturalis, quia statim et abundantissime manavit.

Tertia ratio. Christus homo in Incarnatione coepit esse Filius Dei; ergo tunc debuit repleri omnibus donis, nam Filius est haeres omnium bonorum paternorum; nec debuit exspectare Christus successionem ex morte Patris, ut notum est. Et haec esse videtur ratio Cyrilli lib. I. in Joan. cap. 17. ubi dicit, Deum dedisse Christo omnem sapientiam et gratiam, quia Filius erat: caeteris autem dedisse munera quaedam, quia servi sunt, ut etiam legitur fecisse Abraham Genes. XXV. qui filio Isaac dedit omnia sua adhuc vivens; filiis autem concubinarum largitus est munera.

Quarta ratio. Christus homo in ipsa Incarnatione factus est Caput, non solum hominum, sed etiam Angelorum, ut omnes concedunt; ergo debuit tunc repleri sapientia, gratia, et ipsa etiam beatitudine: nec enim conveniebat, ut Caput esset minus ornatum, et minus sapiens, quam sint membra.

Quinta ratio. Adam creatus est sapientissimus, ut ex eo colligitur, quod mox a creatione imposuit nomina omnibus animantibus Genes. II. ergo multo magis secundus Adam debuit in ipsa conceptione sapientissimus fieri.

Ad rationem Agnoitarum et Calvinistarum, quam proponit B. Gregorius, et non solvit, dicens se alio tempore soluturum; respondeo: Christum accepisse duo quaedam ex nostris rebus in Incarnatione. Primo, naturam integram cum omnibus quae ad ejus perfectionem pertinent: nam, ut ait in Symbolo Athanasius: Perfectus Deus est Christus, et perfectus homo. Secundo, accepit aliquos defectus consequentes naturam nostram corruptam, ut mortem, famem, sitim etc. non tamen omnes defectus: nam non accepit peccatum, fomitem, ignorantiam cujus rei causa est, quoniam cum defectus non pertineant ad essentiam, vel perfectionem naturae assumptae, ex ejusmodi defectibus non debuit accipere nisi illos, qui conducebant ad finem Incarnationis, qui erat salvare homines. Jam vero moriendo et patiendo, poterat mereri apud Deum, quia patientia virtus est: at vero fomes, peccatum, ignorantia, non erant utilia ad salvandos homines, sed potius noxia; non enim peccatum peccato tolli potest, sicut morte mors occisa est.

Cum igitur Scriptura docet: Christum debuisse assimilari fratribus per omnia absque peccato.¹ Non oportet inde colligere, assimilari etiam debuisse in ignorantia, quae non est peccatum, et tamen est in nobis. Nam cum excipitur peccatum, per illas voces absque peccato intelliguntur excepta non solum peccata, sed etiam omnes illi defectus, qui non erant utiles redemptioni. Et cum dicitur: Per omnia assimilari, nomine omnium intelliguntur omnia, quae ad perfectionem naturae pertinent, vel ad redemptionem conducunt. Alioqui si omnia deberent esse in Christo quae sunt in nobis, non debuisset concipi de Spiritu S., nec nasci ex Virgine, nec in infantia impleri sapientia, nec carere rebellione partis inferioris, imo etiam oportuisset, eum febri, podagra, caeterisque morbis afflictari.

Adde, quod nusquam habetur illa sententia, ut ab eis citatur: nam Hebr. II. sic legimus: Debuit per omnia fratribus similari; sed non habetur hoc loco, excepto peccato: et sensus est, Debuit assimilari per omnia, quae ad naturam pertinent. Hebr. IV. legimus: Tentatus per omnia pro similitudine, absque peccato. Et sensus est: Tentatus fuit Christus omnibus modis, id est, expertus est omnia mala, quae solent homines perpeti in corpore, in anima, in honore, in facultatibus, in amicis, et consanguineis: et tamen nulla harum tentationum eum ad peccatum unquam adduxit.

Jam vero ad alterum Scripturae testimonium, cujus tota vis posita est in illa voce Graeca πληρούμενος Respondeo primo: illud πληρούμενος aliquando significare redundans, quod est idem quod πλήρης, et hanc significationem secutus est noster Interpres qui vertit plenus.

Secundo dico: si legamus passive implebatur, sensum hunc esse, quod sapientia tam increata, quam creata, quae in ipso erat, replebantur in dies magis organa corporea, et movebantur, atque aptabantur ad opera excellentiora facienda. Quem sensum indicat Athanasius Serm. 4. cont. Arian., et quadrat hic sensus valde textui. Puer enim crescebat corpore, et roborabatur spiritu, non extrinsecus adveniente, sed qui in ipso erat, ut opera perfectiora faceret, et pariter implebatur sapientia, non aliunde adscita, sed ea quae in ipso erat diffundente se, et possidente omnia membra et omnes sensus. Unde sequitur: Et gratia Dei erat in illo;² non ait: Acquisivit gratiam, sed gratia erat in illo, eum fovens et dirigens. Sicut ergo in ipsa conceptione, Spiritus et sapientia replevit illud corpusculum tanquam parvum templum suum; ita postea crescente illo templo, quodammodo se extendebat spiritus, et totum replebat.

Tertio, idem etiam dici posset, quod replebatur sapientia acquisita per experimentum proprium: tametsi enim nihil ignoraret theorice, cum haberet infusam scientiam omnium rerum; tamen practice ignorabat illa omnia, quae non fuerat expertus. Quomodo Paulus dicit, eum didicisse obedientiam per ea quae passus est Hebr. V. Et haec videtur expositio Beati Ambrosii lib. de Incarn. Dom. Sacram. cap. 7. ubi dicit, Christum habuisse naturam humanam initio perfectam, et tamen sensu humano profecisse.

Restat tertium Scripturae testimonium ex cap. II Lucae: Jesus autem proficiebat sapientia, aetate, et gratia. Sed est certa et communis expositio eorum Patrum, quos supra citavimus, Gregorii Nazianzeni, Cyrilli, Damasceni, Theophylacti, Bedae, Anselmi, Bernardi, et aliorum, quod Christus profecerit sapientia et gratia, opinione hominum, quibus in dies magis aperiebat sapientiam suam. Quomodo Sol, quo magis ascendit versus medium coelum, tanto magis dicitur proficere in lumine et calore, non quod in se fiat lucidior et calidior, sed quia magis apparet ejus virtus.

Addit Damascenus loc. not., quod sicut Episcopus dicitur proficere in Ecclesia sua suis concionibus, quando populus proficit: et Doctor in schola dicitur proficere, quando doctos reddit auditores; itam etiam Christus dici potest profecisse, quia fecit alios proficere.

Sed instat Calvinus, nam Lucas dicit, Christum profecisse apud Deum et homines: at non profecit in opinione Dei, nec fecit proficere Deum.

Respondeo: illud Apud Deum et homines debere conjungi cum profectu in gratia, non cum profectu in sapientia vel aetate. Non enim solemus dicere, aliquem profecisse sapientia, vel aetate apud Deum et homines; nam sunt absolutae res, sapientia et aetas, nec ab alio pendent: at rectissime dicimus, aliquem proficere in gratia apud alios, quibus in dies fit gratior.

Christus igitur dicitur, gratia apud Deum et homines profecisse, quia quotidie magis diligebatur ab hominibus, et recipiebat signa benevolentiae Dei, sive, quod est idem, crescebat quotidie in externis signis benevolentiae Dei et hominum, sicut de Samuele dicitur I Reg. II: Puer autem proficiebat, atque crescebat, et placebat tam Deo, quam hominibus.³

Praeterea, proficiebat apud homines sapientia, quatenus, ut dictum est, multiplicando opera sapientiae, faciebat alios proficere, et ipse etiam quotidie sapientior apparebat. Praeterea secundo, per opera plena sapientiae et gratiae quae edebat, vere proficiebat sapientia et gratia apud Deum et homines, quia faciebat opera dignissima, et maxime meritoria, tam judicio Dei, quam hominum.

Jam de quarto Scripturae testimonio varie sentiunt Patres. Ambrosius lib. V de Fid. cap. 8. et Hieronymus in cap. XXIV Matth. suspicantur, illud Neque Filius additum ab Arianis. eo quod non habeatur in omnibus Graecis codicibus: tamen quia Marci XIII, in omnibus habetur, aliter respondendum est.

Prima sit expositio Gregorii lib. IV, epist. 42. ad Eulog., ubi approbat Eulogii sententiam, quod Christus dicatur nescire diem illum, non in persona sua, sed in persona Ecclesiae. Multa enim, quae dicuntur de Christo, intelliguntur de corpore, non de Capite. Contra hoc tamen posset objici: quia tunc non debuisset Dominus dicere: Neque Angeli, neque Filius, nam cum Angeli contineantur etiam in corpore Christi quod est Ecclesia; satis erat dicere: Filius non novit. Et fortasse propterea Gregorius alias duas expositiones addidit, quia videlicet haec prima non omnino satisfacere videbatur.

Secunda expositio ejusdem Gregorii ibidem, necnon Ambrosii in cap. XVII Lucae, Nazianzeni Orat. 4. de Theol., et Cyrilli lib. IX. thes., cap. 4. est, quod Christus homo dicatur nescire eum diem, quia non sciebat ut homo, id est, humana scientia, sed divina revelatione, seu infusione. Sed non videtur plane id etiam satisfacere: nam Apostoli cupiebant a Christo discere illum diem; ipse vero respondit, se non scire, ac propterea etiam non posse docere: at si sciebat divina revelatione, certe poterat docere.

Tertia expositio est Epiphanii in Ancor. et Chrysostomi hom. de Trin. et Bernardi lib. de XII grad. humil. quod dicatur nescire, quia non sciebat practice: quomodo Adam dicebatur ante peccatum non scire bonum, et malum: Pater autem dicatur scire, quia practice scit, quandoquidem omne judicium dedit Filio et ipse quodammodo jam judicavit. Sed neque haec videtur admodum quadrare: nam Apostoli non cupiebant scire practice, sed theorice; ac proinde ad rem non pertinebat, sive sciret Dominus practice eam diem, sive non sciret.

Est igitur postrema expositio ejusdem S. Gregorii loc. not. necnon Ambrosii lib. V de Fid. cap. 8. Hieronymi, Chrysostomi, Theophylacti in cap. XXIV Matth., Basilii lib. IV in Eunom. et Augustini lib. I de Genesi, cont. Manich. cap. 22. et lib. I Trinit. cap. 12. quod Filius dicatur nescire, quia non sciebat ad dicendum aliis, et quia eos nescientes faciebat. Quae quidem explicatio est ad propositum hujus loci. Vult enim Dominus reddere causam, cur non manifestet eum diem, et dicit causam esse, quia non scit, id est, non didicit hoc a Patre, ut revelaret aliis, sed ut sibi secretum hoc servaret.

Praeterea, Scriptura passim ita loquitur, ut Genes. XXII: Nunc cognovi, quod timeas Dominum, id est, nunc ostendi tibi et aliis quantum me colas. Jo. XV: Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Et tamen non omnia simpliciter eis indicaverat. Nam cap. XVI, ait: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo.⁴ Dixerat ergo illis, quaecumque audierat a Patre ad dicendum illis: ita igitur hoc loco dicit, se non scire, nisi quae sciebat ut illis diceret.

Sed contra objicit Calvinus: nam cum Christus dicat: Nemo scit neque Angeli, neque Filius,⁵ si illud Neque Filius sic intelligatur, quod Filius scit quidem, sed non ad dicendum; ergo etiam de Angelis dici poterit, illos quidem scire, sed non ad dicendum. Praeterea posset objici: nam cum dicimus, Filium non scire ad dicendum; vel intelligendum est, non scire ad dicendum ulli; vel non scire ad dicendum Apostolis. Si primum, falsum est, Filium non scire ad dicendum, nam dixit Spiritui sancto. Si secundum; falsa est illa exceptio, nisi solus Pater, nam nec Pater sciebat ad dicendum Apostolis.

Respondeo ad primam objectionem: ex verbis Domini habetur, nec Angelos, nec Filium scire ad dicendum: utrum autem alio modo sciant, hic non explicatur; sed tamen scimus aliunde Christum scire: tum quia ipse est Judex constitutus; tum etiam Quia in eo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi.⁶ De Angelis vero credimus, eos non scire ullo modo: tum quia non est eis necessaria haec cognitio; tum etiam quia nusquam legimus Angelos omnia nosse.

Ad secundam dico: Filium non scire ad dicendum ulli omnino, sed intelligo de Filio ut homo est, quomodo non fecit scire Spiritum sanctum: solus autem Pater dicitur scire, quia fecit scire Christum hominem, ut Augustinus dicit lib. I de Genesi. cont. Manich. cap. 22. quod autem convenit Patri, convenit etiam aliis personis, quae sunt ejusdem naturae; itaque idem est ac si dixisset: Nemo scit nisi Deus.

Ad ultimam Scripturam dico: impiam esse blasphemiam, quod Christus sine spiritu oraverit aut correxerit, vel revocaverit orationem suam. Nam de eo scriptum est: Qui peccatum non fecit, I Pet. VII. Et Qui peccatum non norit, II Corinth. V.⁷ Et Patres passim docent, Christum non solum non peccasse, sed nec peccare potuisse. Vide Athanasium Orat. 2. cont. Arian., Cyrillum lib. X in Jo. cap. XI. et Augustinum in Enchir. cap. 36 et 40 et alios.

At Scriptura ait, illum dixisse: Pater si possibile est: vel sciebat igitur utrum esset possibile, vel non sciebat. Si non sciebat, ergo aliquid ignorabat. Si sciebat esse possibile; quare dubitando loquitur? Si sciebat esse impossibile; quare petit? Praeterea, cum dicit Transfer calicem hunc, videtur repugnasse rectae rationi, et voluntati Patris, nam ad hoc venerat ut pateretur. Denique cum addit: Non mea, sed tua voluntas fiat, videtur aperte emendare quod prius petierat.

Respondeo: illud Si possibile est significare Si placet tibi: sciebat enim, Deo nihil esse impossibile; sed petit, an sit possibile secundum Dei beneplacitum, et patet hoc ex aliis Evangelistis. Nam quod ait Matth. XXVI: Si possibile est, dicit Marci XIV: Omnia tibi possibilia sunt. Et Lucae XXII: Pater, si vis, transfer etc.⁸ Dicit autem Si vis, non quod ignoret, Patrem nolle, sed ut ostendat, affectum naturalem suae voluntatis ad fugiendam mortem conjunctum cum omni subjectione ad paternam voluntatem. Est enim idem ac si diceret: «Volo ut non fiat quod volo, id est, volo voluntate deliberata, quae respicit objectum cum omnibus circumstantiis, ut non fiat id quod ego volo voluntate naturali, quae refertur in objectum secundum se tantum consideratum.» Neque sunt contrariae hae voluntates, nam non sunt circa idem eodem modo consideratum. Et praeterea, una est potius velleitas, quam voluntas.

Dices: quare Christus orando voluit exprimere illam voluntatem naturalem, quam sciebat non implendam? Respondeo cum Chrysostomo in hunc locum: ut ostenderet se esse verum hominem, et vere doluisse, ac passum, et mortuum esse; si enim, cum tam saepe expresserit naturales affectus, adhuc plurimi fuerunt haeretici negantes Christi veram carnem et passionem, quid fieret si nullum talem affectum ostendisset?

Praeterea, voluit hoc exprimere, ut doceret nos, non aegre ferre, cum non impetramus a Deo id quod petimus: Christus enim in hac oratione partim fuit auditus, partim non auditus. Auditus fuit in eo quod absolute petebat, juxta illud Jo. XI: Sciebam, quia semper me audis: non fuit autem auditus in eo quod petiit ex naturali affectu, juxta illud Psal. XXI: Clamabo per diem, et non exaudies.⁹

Quaeritur 2. An et quomodo Christus ad inferos descenderit. Ac primum omnes conveniunt, quod Christus aliquo modo ad inferos descenderit: nam et Scripturae passim hoc docent, ut Act. II: Non derelinques animam meam in inferno. Et Ephes. IV: Descendit in inferiores partes terrae. Et praeterea in Symb. Apost. legimus: Descendit ad inferos.¹

Est autem observandum, hanc particulam olim non fuisse in Symbolo apud omnes Ecclesias. Nam Irenaeus lib. I, cap. 2. Origenes init. lib. περὶ ἀρχῶν, id est, de principis, et Tertullianus init. lib. cont. Prax., et lib. de vel. virg., explicant regulam Fidei ab Apostolis traditam, et non meminerunt hujus particulae, sed a Sepultura transeunt ad Resurrectionem. Item Augustinus lib. de Fid. et Symb., et IV lib. de Symb. ad Catech. non meminit hujus partis, cum totum Symbolum quinquies exponat.

Ruffinus in explicat. legit et explicat hanc particulam, sed monet, non haberi in Symbolo Romanae Ecclesiae, nec apud Orientales; tamen implicite contineri in articulo de sepultura, quia sicut corpus descendit ad locum corporum, ita anima ad locum animarum. Porro Cyrillus Catech. 4 et 14. et Chrysostomus hom. 2. de Symb., legunt, et exponunt hanc particulam, et hoc tempore habetur ubique. Et ita etiam legunt Catechismus Lutheri major et minor: item Catechismus Calvini, Brentii, et aliorum. Ita quoque legunt Centuriatores Centur. I, lib. II, et ca. 4. et Petrus Martyr in libel. de Symb. Imo Calvinus lib. III Inst. cap. 16. §. 8. dicit, hunc articulum in praecipuis habendum esse.

Pari ratione in Symbolo Nicaeno haec particula non habetur, in Symbolo Athanasii habetur; et cum haec Symbola inter se non pugnent, certum est, saltem implicite hanc particulam deesse non posse. Unde Anselmus in lib. de proces. Spir. S., dicit, hunc articulum non esse in Symbolo Nicaeno, et tamen recipi summo consensu ab omnibus Ecclesiis Orientis et Occidentis.

At quaestio tota est de explicatione hujus articuli: quatuor autem invenio expositiones adversariorum, de quibus ordine disputandum est.

Prima sententia est, quod descendere ad inferos sit penitus interire et extingui. Brentius in Catech. anni 1551 dicit, descendere ad inferos, esse penitus interire. Et in Act. introducit Christum sic loquentem: «Descendam in infernum, sentiam dolores inferni, et plane periisse videbor.»

Item Calvinus in Psychopannychia, volens probare animas justorum post discessum a corpore non dormire, id est, non extingui, ut quidam Anabaptistae aiunt, quos in toto libro refellit; probat ex anima Christi, quae post separationem a corpore, non est extincta, nec absorpta a morte, sed immortalis mansit: et hoc dicit significari illis verbis Act. II: Non derelinques animam in inferno.¹ «Haec nobis, inquit, certissimam fidem faciunt, Christum extingui morte non potuisse, etiam secundum hominem. Vera mors fuit corporis et animae solutio; caeterum anima vitam suam numquam perdidit, quae Patri commendata, non poterat non salva esse. Id volunt verba ex concione Petri, quibus affirmat, impossibile fuisse teneri ipsum a morte, ut Scriptura impleatur, Quoniam non derelinques animam meam in inferno. Nam anima ejus divina virtute suffulta est, ne in perditionem rueret, et corpus ejus in sepulcro servatum ad resurrectionem etc.»

Videtur certe hoc loco Calvinus, per infernum intelligere perfectam extinctionem animae: probat enim, animam Christi in morte corporis non fuisse extinctam, quia anima ejus non fuit absorpta ab inferno. Quid igitur est Calvino, absorberi ab inferno, nisi animam penitus extingui? Sed paulo post id ipsum clarius declarat; sic enim ait: «Praebet et nobis aliud argumentum immortalitatis animae suae, cum Jonam triduo immersum in ventre coeti, mortis suae typum constituit. Venter ille mors est, animam igitur salvam in morte habuit.» Et infra probat ex sacrificio Isaac: «Quid est, inquit, quod Isaac non moritur, nisi quia quod proprium est homini, immortale Christus praestitit, hoc est, animam? Aries vero animal irrationale, qui in ejus locum ad mortem substituitur, corpus est.»

Haec sententia non eget refutatione: nam est fundamentum Atheismi. Si enim Christus, quia Divinitate suffultus erat, animam immortalem retinuit in morte corporis; ergo caeteri homines, qui non sunt suffulti Divinitate, in morte penitus extinguuntur; non igitur anima humana est immortalis.

Dicent fortasse: pios non extingui morte, quia pro se et pro suis Christus mortem vicit. Ergo saltem omnes impii extinguuntur penitus; et hoc est descendere in infernum. Negat id in fine libri Calvinus, ubi asserit, etiam impios vivere post mortem, licet in poenis. At hoc non bene cohaeret cum superioribus: aut enim ipse non bene probat, Christi animam mansisse immortalem ex eo, quod divinitati conjuncta non est permissa ruere in infernum: aut certe sequitur, animas impiorum quae in infernum ruunt plane extingui. Praeterea, S. Petrus, Act. II, non dixit, Christi animam non fuisse in inferno, sed non ibi longo tempore relictam. Et in Symbolo nonne legimus Descendit ad inferos? ergo si descendere ad inferos est interire, etiam Christi anima interit, licet postea fuerit excitata: at hoc ipsum est, quod volunt Anabaptistae; igitur Calvini sententia, et seipsam destruit, et Atheismo viam aperit.

Altera sententia est ejusdem Calvini lib. II Inst. cap. 16. §. 8, 9, 10, 11 et 12, in Catechismo parvo, in Psychopannychia, et in Harmonia Evangelica ad cap. XXVII Matthaei, ubi docet, Christum dici descendisse ad inferos, quia passus est dolores animarum damnatarum.

Ut autem id facilius intelligatur, quaedam annotanda sunt. Ac primum observandum est, apud Calvinum nullum esse locum subterraneum pro impiis, nec Purgatorium, nec etiam Limbum Patrum. Nam lib. II Inst. c. 16. §. 9. dicit, esse pueriles fabulas ista omnia, de qua re paulo post tractabimus. In lib. autem III Inst. cap. ult., et in Psychopannychia docet, nihil esse aliud poenas damnatorum, quam terrorem, et anxietatem conscientiae cogitantis, Deum sibi esse iratum et infestum.

Nota secundo. Christum secundum Calvinum descendisse ad inferos, quia apprehendit Deum tamquam sibi iratum, et infensum propter nos, et ex metu salutis propriae amittendae incredibilem anxietatem animi passus est, qualem pateretur qui sciret, se in aeternum esse periturum: unde etiam verba desperationis eum protulisse affirmat lib. II Inst. cap. 16. §. 10: «Diros in anima cruciatus, inquit, damnati ac perditi hominis pertulit.» Et §. 11. dicit, eum non fuisse securum de salute. «Christus ergo, inquit, cum lacrymis et clamore valido orans, a metu suo exauditur, non ut a morte sit immunis, sed ne absorbeatur ut peccator, quia illic personam nostram gerebat. Et certe nulla fingi potest magis formidabilis abyssus, quam sentire te a Deo derelictum, et alienatum, et cum invocaveris, non exaudiri, perinde ac si in tuam perniciem ipse conspirasset.» Et infra: «Ita cum Diaboli potestate, cum mortis horrore, cum inferorum doloribus manum conserendo, factum est, ut referret de illis victoriam.» Et §. 12: «Hic, inquit, nebulones quidam, licet indocti, malitia tamen magis, quam inscitia impulsi clamitant, me atrocem facere Christo injuriam, quia minime consentaneum fuerit, eum de animae salute timere etc.» Item in Harmonia explicans XXVII, cap. Matth. dicit, Christum non quidem desperasse, tamen emisisse vocem desperationis, cum ait: Deus, Deus meus, ut dereliquisti me.¹

Nota tertio. Secundum Calvinum Christum coepisse versari in inferno illa hora, qua in horto coepit contristari et orare: deinde profundius descendisse, quando in cruce clamavit: Deus, Deus meus etc. denique profundissime, quando coram Dei tribunali comparuit tanquam reus aeternae mortis, et severissimum judicium irati Dei sustinuit. Ita docet lib. II Inst. cap. 16, §. 12: «Si nunc, inquit, roget quispiam, an tunc descenderit Christus ad inferos, cum mortem deprecatus est: respondeo, hoc fuisse exordium unde colligi potest, quam diros et horribiles cruciatus perpessus fuerit, cum se ad tribunal Dei reum stare cognosceret nostra causa.» Haec ille. Et quamvis non aperte dicat, quamdiu fuerit in inferno, tamen innuit, fuisse usque ad resurrectionem.

Nota quarto. Calvinum tribuere huic poenae infernali totam fere nostram redemptionem, ita ut sine hoc descensu ad inferos, mors in cruce non fuerit futura ullius pretii. Ita enim loquitur lib. II Inst. cap. 16, §. 10: «Nihil, inquit, actum erat, si corporea tantum morte defunctus fuisset Christus: sed operae simul pretium erat, ut divinae ultionis severitatem sentiret.» Et infra: Unde etiam eum oportuit cum inferorum copiis, aeternaeque mortis horrore, quasi consertis manibus luctari.» Similia repetit, et fusius in c. XXVII Matth.

Haec est Calvini sententia, quam videntur etiam ex parte sequi Melanchthon et Brentius. Siquidem Melanchthon in loc. cap. de Filio, bis dicit, Christum luctatum gravissime cum tentatione de abjectione. Brentius in c. II. Act dicit, Christum passum esse dolores inferni. Et in lib. de Chr. Majest. in II par., ubi agit de Ascensione, nihil aliud fere docet, quam inferos non esse certum aliquem locum, sed statum damnatorum. Imo addit, ubique esse inferos, ubi sunt impii, qui tentantur de aeterna sua damnatione.

Et hinc tandem processit illa incredibilis blasphemia cujusdam apostatae, cujus meminit Joannes Cochlaeus in act. Luth., et Laurentius Surius in hist. anni 1527. qui asseruit, Christum desperasse et esse damnatum: et forte in poenam hujus peccati Calvinus in morte desperavit, et maledixit diei, quo libros scribere coepit, ut in ejus vita legimus cap. 22: «Daemonibus, inquit Auctor, invocatis, jurans, execrans, et blasphemans, misere expiravit: cujus illi testimonium perhibuere, qui decumbenti ad extremum usque halitum ministrarunt. Imo hoc etiam, quod diem atque horam detestatus sit, et execratus, quam unquam studiis, vel descriptionibus impendisset.» Haec Hieronymus Hermes Bolsec, Mericus Lugdunensis, qui Calvini vitam scripsit.

Refellitur haec nova et inaudita impietas. Primo, quia Scripturae totam salutem nostram tribuunt sanguini et morti corporali ipsius Christi, et post mortem corporalem nullam ulterius poenam agnoscunt. Philip. II: Humiliavit semetipsum, factus obediens usque, ad mortem, mortem autem crucis: propter quod Deus exaltavit illum etc..²

Vides, hic nullam mentionem fieri inferorum, sed obedientiae usque ad mortem omnia tribui, et mox subjungi exaltationem. Item Psal. XXI et Isa LIII, describuntur sigillatim omnes Christi afflictiones: nulla autem mentio inferni. Matth. XX, Marc. X, Luc. XVIII, praedicit Dominus Apostolis passionem suam, et nominat Flagella, sputa, crucem, mortem, et subjungit continuo: Et tertia die resurget. Et ubi, quaeso, reliquit dolores damnatorum, et cruciatus gehennae? Rom. V: Commendat autem charitatem suam in nobis, quia cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Ephes. I: In quo habemus redemptionem per sanguinem ejus. Colos. I: Pacificans per sanguinem crucis ejus sive quae in terris sive quae in coelis sunt. Heb. IX: Per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa. I. Pet. I: Non corruptibilibus, auro, vel argento redempti estis, sed pretioso sanguine, quasi agni immaculati et incontaminati Christi. I. Jo. I: Sanguis ejus emundat ab omni peccato. Denique Apoc. V. Sancti clamant in coelo: Redemisti nos Deo in sanguine tuo, etc..³

Vide ergo quam sit verum quod dicit Calvinus, corporali morte Christum nihil egisse, sed inferni doloribus, cum Scripturae passim inculcent, nos Christi morte redemptos: dolorum autem inferni ne meminerunt quidem. Nam quae loca pro se Calvinus adducit, paulo post demonstrabimus, nihil ad rem propositam facere.

Secundo probatur ex circumstantiis passionis Christi. Nam si ab oratione illa in horto, usque ad resurrectionem Christus fuit in inferno, et Deum ut sibi adversum et iratum apprehendebat, et non erat securus de sua salute: quomodo tam audacter dicebat Caiphae: Amodo videbitis Filium hominis venientem in nubibus coeli? Item Pilato: Regnum meum non est de hoc Mundo?⁴ Item: quomodo orat Patrem pro crucifixoribus suis? quomodo promittit latroni Paradisum? quomodo Patri animam suam commendat? Certe haec non sunt signa diffidentis de benevolentia Patris, multo minus desperantis, aut metuentis de salute propria.

Tertio probatur. Quia si redempti essemus per infernales poenas Christi, deberent figurae praecessisse: deberet etiam aliquod Sacramentum exstare in memoriam tanti beneficii, ut est Eucharistia in memoriam passionis. Item Ecclesia deberet celebrare memoriam hujus beneficii, ut celebrat memoriam natalis Domini, passionis, mortis, resurrectionis. Item deberet depingi Christus in igne gehennae in medio damnatorum, ut depingi solet in cruce inter duos latrones. At nihil tale vidimus fieri, aut legimus unquam factum; ergo Ecclesia vel semper fuit ingratissima, vel figmenta sunt quae docet Calvinus.

Quarto. Omnes Patres, qui descensum Christi ad inferos describunt, describunt ut descensum victoris et triumphatoris, non ut rei, nec ullo modo indicant, Christum aliquid passum in inferno. Cyrillus Catech. 14. «Exterrita est mors, inquit, videns novum quemdam descendentem in infernum, vinculis quae illic sunt non ligatum. Qua de causa, o portae inferi, hunc videntes exhorruistis? Quis insuetus vos coepit timor?»

Ambrosius lib, de Myster. Pasch. cap. 4.: «Expers peccati Christus cum ad tartari ima descenderet, seras inferni, januasque confringens, vinctas peccato animas mortis dominatione destructa, a Diaboli faucibus revocavit ad vitam, atque ita divinus triumphus aeternis characteribus est conscriptus.» Similia habent Hilarius lib. X. Trin. August. epist. 99. ad Evod. Chrysostomus, Eusebius Emissenus, et alii in hom. de Pasch. Procul igitur a doctrina Patrum abest Calvini sententia, quae Christum non victorem, sed reum ad inferos demittit.

Quinto. Fundamentum Calvini est falsum, quod videlicet, esse in inferno nihil sit aliud, quam timere Deum iratum. Nam ista est haeresis damnata in Origene, teste Hieronymo, in epist. ad Avit. Praeterea, inde sequeretur, multos hic viventes jam esse in inferno, et esse damnatos, quod certe repugnat statui hujus vitae. Quam multi enim in hac vita reperiuntur, qui certo sibi persuadent, Deum se habere iratum? Quam multi qui de salute aeterna desperare incipiunt? Num igitur illi omnes jam apud inferos degunt? Quid est hoc aliud, quam inferos omnino negare, et atheismo viam munire? Denique ostendemus paulo post, veros inferos esse loca subterranea.

Sexto. Si Christus emisit verba desperationis, certe videtur gravissime peccasse: quomodo autem per peccatum nos a peccato redimere potuit?

Respondet Calvinus: Christum emisisse verba desperationis, et timuisse de sua salute quantum ad sensum carnis: tamen nunquam fuisse destitutum Fide, et spe in Deum, quae illum erigebat contra tentationes desperationis. Nam etsi dixit: Ut quid dereliquisti me, quae sunt verba desperationis: tamen etiam dixit: Deus meus, Deus meus, quae sunt verba Fidei et spei. Haec enim sunt ejus verba in cap. XXVII Matth. «Sed absurdum videtur, Christo elapsam esse desperationis vocem. Solutio facilis est: quamquam sensus carnis exitium apprehenderet, fixam tamen stetisse Fidem ejus in corde.» Et infra: «Quod satis clare patet ex duobus quaerimoniae membris. Nam antequam tentationem exprimat, praefatur, se ad Deum confugere, tanquam Deum suum.» Et infra: «Cum desperatione, inquit, luctatus est; non fuit tamen victus.»

At contra primo. Christus vere pertulit statum damnatorum secundum Calvinum: haec enim sunt verba ejus lib. II, cap. 16, §. 10. «Diros in anima cruciatus damnati ac perditi hominis pertulit.» Et ibidem: «Significat, inquit, Propheta in locum sceleratorum sponsorem ac vadem; adeoque instar rei summissum, qui dependeret ac persolveret omnes, quae ab illis expetendae erant, poenas, uno hoc dumtaxat excepto, quod doloribus mortis non poterat detineri.» Et in Catechismo parvo, in expositione hujus articuli dicit, hoc interfuisse inter damnatos et Christum, quod illi perpetuo, iste ad breve tempus poenas sustinuit.

At poena damnatorum includit essentialiter desperationem salutis, sicut felicitas includit certitudinem salutis nunquam amittendae: spes autem cum desperatione consistere non potest; ergo Christus vel simpliciter desperavit, vel vere non pertulit poenas damnatorum, et proinde secundum Calvinum, non vere nos liberavit.

Praeterea. Quando Christus emisit verba desperationis, ut Calvinus dicit in cap. Mat. XXVII, vel emisit deliberata voluntate, vel non. Si primum; ergo vere desperavit, et peccavit. Si secundum; ergo in Christo fuit inordinatio passionum, quandoquidem potuit metus praevenire rationem, et extorquere vocem desperationis invita voluntate. At hoc est contra ipsum Calvinum, qui lib. II Instit. cap. 16, §. 12, dicit, Christi naturam fuisse perfectam, et nullam in eo fuisse passionum inordinationem.

Praeterea. Quomodo potest vel cogitari, ut in eadem sententia, prima pars sit deliberata, secunda indeliberata? At in illa sententia: Deus meus, quare dereliquisti me, illa verba Deus meus sunt verba Fidei et deliberata secundum Calvinum; quomodo ergo sequentia Quare me dereliquisti possunt esse verba desperationis indeliberata? An Christus tam imperfectus et inconstans fuit, ut non posset ex Fide quatuor verba continuare? «At, inquit, vis doloris extorsit.» Et numquid non dolebat, quando dixit, Deus meus? cur ergo etiam ista non sunt extorta?

Adde, quod idem Calvinus in Comment. Psal. XXII dicit, ista verba Deus meus esse correctionem illarum Quare me dereliquisti. At quis unquam audivit, correctionem praeponi errori? Nonne correctio sequi debet errorem? Non igitur illa verba exciderunt indeliberate, et proinde deliberate Dominus desperavit, si ullo modo desperavit. Audeat igitur Calvinus, et ad caetera sua perversa dogmata adjungat etiam hoc, et Agno Dei qui tulit peccata Mundi, non solum peccatum, sed etiam maximum peccatum tribuat.

Denique Christus Calvini sententia dubitavit de sua salute, quando ad inferos descendit, ut supra ostendimus ex lib. II Inst. cap. 16, §. 12. at idem Calvinus lib. III Inst. cap. 2, §. 16, docet, dubitare de sua salute esse peccatum contra virtutem Fidei; ergo Christus contra Fidem peccavit. Respondebit: in Christo non fuisse dubitationem deliberatam, sed immissam a Diabolo per tentationem: sic enim ipse respondit in eodem libro III, cap. 2, §. 17, de Fidelibus, quos dicit cum Fide pati dubitationum tentationes.

At ibidem §. 18. idem Calvinus asserit, has dubitationes, licet non extinguant Fidem, tamen oriri ex imperfectione Fidei, quae cum non plene replet et occupat nos, non etiam perfecte curat ab omni dissidentiae morbo; ergo saltem cogetur Christo tribuere Fidem imperfectam, et diffidentiae morbum, quandoquidem illi tribuit dubitationem de propria salute. En igitur quam bene pugnat Calvinus pro gloria Christi, quando non solum non tribuit illi beatitudinem cum Catholicis, sed ne perfectam quidem Fidem cum Lutheranis. Sed argumenta ejus videamus.

Primum argumentum sumit ex Isaiae cap. LIII, ubi dicitur Christus a Deo percussus; hinc enim colligit, Deum iratum et infensum sibi Christum sustinuisse.

Respondeo primo: Christum dici percussum a Patre, non quia Pater illum oderit, sed quia permisit occidi pro nobis, ut explicat Apostolus Rom. VIII: Proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum.⁵ Quomodo, quando Abraham filium suum immolare voluit, ut Deo obediret, nec filium oderat, nec filius putabat se odio haberi: sed intelligebat id fieri ad obedientiam Deo praestandam, sine ulla ira, vel odio erga se. Dico secundo: istam percussionem ab Hieronymo, et omnibus aliis Expositoribus referri ad solam mortem temporalem, non ad poenas gehennae, de quibus nullus Veterum somniavit, cum de passione Christi ageret. Dico tertio: figmentum esse Calvini, omnes qui percutiuntur a Deo irato, pati poenas infernales: quam saepe enim Deus in hoc Mundo flagellat impios, qui tamen non dicuntur propterea jam esse in inferno?

Secundum argumentum ex eodem c. LIII Isaiae: Disciplina pacis nostrae super eum;⁶ ergo Christus luere debuit omnes poenas, quas nostra peccata merebantur: sed nostra peccata non merebantur solam mortem corporis, sed etiam poenam gehennae; Christus igitur sustinuit etiam poenas gehennae, et sane alioqui solum Redemptor corporum esset.

Respondeo: si hoc argumentum aliquid concluderet, debuisset Dominus aeterno tempore manere in inferno, et infinitum prope numerum poenarum perpeti. Nos enim merebamur aeternam damnationem, et sumus prope infiniti qui hoc merebamur; ut ergo Calvinus cogitur admittere, unam poenam temporalem Christi satisfacere potuisse pro multis aeternis: ita nos dicimus, mortem corporis Christi satisfacere potuisse pro morte animarum omnium: pretium enim redemptionis a Christo persolutum non debet pensari ex multitudine, vel qualitate, vel diuturnitate poenarum, sed ex dignitate personae, quae patiebatur, et ex charitate, qua patiebatur. Nec sequitur, solum corporum esse Redemptorem; tum quia Christus animo et corpore passus est; tum etiam quia una poena corporis erat infiniti pretii.

Tertium argumentum sumit ex illa tristitia et metu, quem in horto passus est Dominus, Matth. XXVI. Nam si solum timuisset mortem corporis, fuisset infirmior multis puris hominibus, qui audacter mortem subeunt. Certe multi martyres in passionibus exultabant, nec solum martyres, sed etiam ipsi latrones saepenumero constantissime moriuntur: qui vero timidiores sunt, trepidant quidem sed nunquam se adeo vinci, ac dejici a perturbatione patiuntur, ut sanguinem sudent: at Christus horrebat, cadebat, sanguinem sudabat, Angelica consolatione indigebat, ac demum in agonia positus prolixius orabat; aut igitur infirmior omnibus hominibus fuit, aut non solum corporis mortem, sicut caeteri, sed etiam animae periculum metuebat.

Respondeo: Sanctos Patres varie exposuisse hunc timorem Christi, nullum tamen vel minimo verbulo insinuasse, hunc timorem Christi fuisse de salute animae. Hilarius can. 31. in Matth. dicit, Christum nihil timuisse pro se, sed pro discipulis, quos praevidebat negaturos; sed cum ait: Transfer calicem a me, voluisse dicere: «Transfer a me ad alios, id est, fac ut sicut ego alacriter bibo, ita etiam mei discipuli bibant.» Hieronymus in cap. XXVI Matth. dicit, Christum tristem fuisse propter populum Judaeorum, quem videbat illa nocte gravissime peccaturum, et ideo dixisse: «Transfer calicem istum a me, id est, fac ne illi me occidant, sed aliqui alii etc.» Ambrosius in c. XXII Lucae, et Chrysostomus in cap. XXVI Matth. dicunt, Christum naturali affectu mortem corporis horruisse.

Ad argumentum autem Calvini respondeo: Si Christus non potuisset non timere, et coactus timuisset; merito infirmior multis videretur: at non ita est. Nam timuit, quia voluit: caeteri si non timent, vel est quia Deus infundit consolationem majorem quam sit ea poena, vel quia Diabolus obstupefacit sensum aliquorum sibi addictorum, vel quia avertunt animum a cogitatione poenarum, et alibi eum defigunt, quamvis rarissimi isti sint.

At Christus, ut copiosa esset redemptio, voluit etiam poenam moeroris et timoris subire; et ideo nec obstupefecit sensum suum, nec permisit, ut redundaret ex parte superiore gaudium in partem inferiorem, nec avertit cogitationem a morte imminente, sed potius de industria defixit mentem in omnia tormenta impendentia, quod sine dubio summae fuit fortitudinis et charitatis. Nam, ut ait Evangelista Matth. XXVI: Assumpto Petro et duobus filiis Zebedaei, caepit contristari et moestus esse, etc.⁷ Quare tunc coepit, nisi quia tunc voluit? Nam etiam autesciebat se moriturum, cum hoc praediceret discipulis, et Sacramentum institueret in memoriam passionis suae; et tamen non solum non metuebat, sed etiam consolabatur metuentes discipulos, ut patet Jo. XIV et XV. Unde etiam finita oratione, quia non amplius voluit timere, non amplius timuit, sed alacriter occurrit se quaerentibus ad mortem, et in toto decursu passionis suae nullum signum timoris dedit. Hinc est etiam quod Jo. XI legimus, eum a seipso turbatum. In quem locum scribens Augustinus tract. 49. in Jo. «Attendite potestatem, inquit. Turbatus est Christus quia voluit. Ubi summa potestas est, secundum voluntatis nutum tractatur infirmitas: hoc est turbavit seipsum.» Vide totum sermonem, ubi de hac re multa praeclare dicit.

Quartum argumentum ex Matth. XXVII, ubi Christus exclamat: Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti?.⁸ Videtur enim, Christus non potuisse in haec verba prorumpere, nisi apprehendisset Deum ut sibi iratum et infensum.

Respondeo: nullam fieri hic mentionem irae Dei erga Filium, sed solius derelictionis; dereliquit enim Deitas humanitatem in poenis et cum posset eam inde eripere, noluit, ut sacrificium perficeretur, quo Mundus redimendus erat. Voluit autem Dominus hoc modo clamare, ut intelligeremus, illum vere gravissimos dolores pertulisse, et non sua culpa pertulisse, id enim significat illud Quare, ac si diceret: «Non est in me causa hujus poenae.»

Quintum argumentum ex Actor. II: Quem Deus suscitavit solutis doloribus inferni, juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo.⁹ Nam si non pertulit Christus dolores inferni, quomodo potuit ab illis solvi? Quis enim solvitur a vinculis, quibus nunquam fuit ligatus?

Respondeo primo: in Graeco legi, solutis doloribus mortis, τοῦ θανάτου, et sensum esse secundum Chrysostomum et OEcumenium, quod Deus per Christi resurrectionem ipsam mortem a doloribus liberaverit: mors enim quasi dolorem patiebatur, cum Christum detineret, quem tenere non poterat. Sed forte planior sensus erit, si dicamus, Christum sua resurrectione destruxisse ac dissolvisse mortem cum omnibus doloribus, qui illam comitantur: resurrexit enim immortalis et impassibilis.

Quod autem Calvinus per dolores mortis intelligi vult dolores, quos parit maledictio et ira Dei, quae origo mortis est, et proinde dolores Damnatorum; nimis longe petitum est. Nam si, quia ira Dei fuit causa mortis, ideo dolores quos patiebatur in morte Christus, erant ab irato Deo, et dolores Damnatorum dici poterant; eadem ratione omnes qui moriuntur, etiam martyres, haberent Deum infestum, et paterentur dolores gehennae. Est igitur ita Dei causa remota et generalis ipsius mortis: tamen proxima et particularis causa, saepissime est benevolentia et gratia specialis Dei, ut Augustinus dicit lib. XIII de Civit. Dei, cap. 6. et alibi. Et ipse David qui canit: Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum ejus. Psal. CXV. Et Joannes audivit vocem de coelo dicentem sibi: Beati mortui qui in Domino moriuntur, Apoc. XIV.¹⁰ Denique Paulus mortem lucrum sibi esse dicebat, Philip. I.

Dico secundo: in nostra editione Latina haberi Solutis doloribus inferni, quae lectio forte est praeferenda Graecae. Nam Irenaeus lib. III, cap. 12. legit doloribus inferorum. Et Augustinus epist. 99. ad Evod., et alii similiter legunt; ac ut docet Augustinus, duplex sensus esse potest: Unus, Solutis doloribus inferni, id est irritis effectis: solvit enim Christus dolores inferni, non quibus tenebatur, sed ne teneretur. «Quemadmodum, inquit Augustinus, solvi possunt laquei venantium ne teneant, non quia tenuerunt.» Alter est: Solutis doloribus inferni, quibus teneri ipse non poterat, sed quibus tenebantur alii, quos ipse noverat liberandos. Ubi Augustinus non solum explicat recte hunc locum, sed etiam pro confesso asserit contrarium ejus, quod Calvinus probare intendit.

Sextum argumentum ex illo Heb. V: In diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia.¹¹ Vult enim Calvinus illud Pro sua reverentia debere sic intelligi Exauditus est a suo metu, ἀπὸ τῆς εὐλαβείας, quasi dicat, Christus non orabat ut non moreretur, sed ut non absorberetur ut peccator, id est, ne damnaretur in aeternum, et ab hoc metu perdendae salutis aeternae per paternam exauditionem liberatus est.

At oportet Calvinum ostendere εὐλάβειαν accipi pro metu poenae, significat enim pietatem et reverentiam, et proinde etiam metum reverentialem. Ipse enim Calvinus in II Lucae, ubi nos legimus de Simeone, quod esset timoratus, ipse legit, pius, et exponit de vera pietate; et tamen vox Graeca est εὐλαβής.

Beza quoque in Annotat. ad eundem locum Evangelii, ita scribit: «Εὐλάβεια significat, non quemcumque timorem, sed cum reverentia potius quam cum animi trepidatione conjunctum: Latini religionem vocant.» At si ita est, cur Heb. V, eamdem vocem accommodare conantur Calvinus et Beza ad metum mortis aeternae, conjunctum cum summa trepidatione?

Sed Beza urget, voculam illam ἀπὸ, quam dicit non posse accipi pro particula Pro, vel Propter, sed pro Ex, vel Ab, et quia absurdum videtur, Christum voluisse liberari a pietate et religione sua; ideo vertendum existimat, a metu, videlicet mortis, aut damnationis. At profecto facilius nos ostendemus, voculam ἀπὸ cum genitivo idem significare, quod διὰ cum accusativo, quae omnium consensu significat Propter, quam Beza possit ostendere εὐλάβειαν accipi pro metu poenae. Nam Matth. XIII, vers. 44. Lucae XXIV, vers. 41. et Actor. XII, vers. 14. legimus, ἀπὸ χαρᾶς, prae gaudio, sive ob gaudium, Lucae XXII, vers. 45. ἀπὸ τῆς λύπης, ob tristitiam. II. Mach. V, vers. 21. ἀπὸ τῆς ὑπερηφανίας, ob superbiam, ut ibidem explicatur per alias voces, διὰ τὸν μετεωρισμὸν τῆς καρδίας, ob elationem cordis.

Quare Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius in hunc locum, exponunt illam vocem de veneratione quae Christo debebatur, ut sit sensus: «Exauditus est quia merebatur exaudiri, cum esset dignissimus omni honore, et reverentia,» vel: «Exauditus est ob reverentiam, qua ipse Patrem suum prosequebatur.» Et certe negare non possunt adversarii, quin Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius Graecas phrases intelligerent.

Quid, quod Erasmus quoque in Annotat. ad eundem locum, per εὐλάβειαν reverentiam et pietatem intelligi debere docet? Etsi autem non certo scimus quae fuerit haec oratio, de qua Paulus agit hoc loco: tamen probabile est, eam esse, quam Dominus in horto fudit imminente passione: in eo autem exauditus est, quod absolute petiit, nimirum, ut fieret voluntas Dei in morte sua, vel ut liberaretur a morte per resurrectionem.

Septimum argumentum sumit Calvinus ex Hilario, qui lib. II de Trin. sic ait: «Crux, mors, inferi, nostra vita sunt.» Et lib. III: «Filius Dei, inquit, in infernis est: sed homo refertur ad coelum.» Et lib. IV. dicit, per descensum Christi ad inferos id nos consecutos, ut mors perempta sit. Et in fin. lib.: «Mortem, inquit, in inferno perimens.»

Respondeo: miram esse Calvini impudentiam in Hilario citando, cum constet, Hilarium vix dolores corporis in Christo agnovisse. Certe Theologi multum laborant, ut ostendant, ab Hilario non esse omnino negatos Christi dolores.

Praeterea in lib. X de Trin. refellit ex professo Calvini haeresim, ac docet, Christum non potuisse ullo modo metuere dolores inferni: «Lazaro, inquit, in Abrahae sinibus laetante, infernum Chaos Christus timeret? Haec stulta atque ridicula sunt.» Et infra: «Anne tibi, inquit, metuere infernum Chaos, et torrentes flammas, et omnem poenarum ultricium abyssum credendus est, dicens latroni: Hodie mecum eris in Paradiso?» Et infra: «Dominus communionem ei Paradisi mox pollicetur, tu Christum in inferis sub poenali terrore concludis?» Haec Hilarius, qui tantum non nominat Calvinum, cum nescio cujus errorem confutat.

Cum ergo dicit Hilarius, inferos Christi nostram esse vitam, et in inferno mortem occisam, vult dicere, Christum descendisse ad loca inferorum, ut inde Sanctos eriperet, et deinde locum illum obstrueret, ne ad eum amplius ulli descenderent, qui in eum crederent, eumque diligerent.

Sequitur tertia explicatio, quae est Buceri, in cap. XXVII Matth. et Bezae in c. II. Act. qui docent, intelligi sepulcrum in Scripturis nomine inferni; proinde nihil esse aliud, Christum descendisse ad inferos, quam sepultum esse.

Calvinus partim hanc sententiam sequitur, partim eam refellit. Nam in Psal. XV, ubi nos habemus: Non derelinques animam meam inferno,¹ ipse vertit: Non derelinques animam meam in sepulcro. Et lib. II. Instit. cap. 16, §. 9, cum Bucero dicit, fabulam esse, quod sint loca animarum subterranea, et quod ad ea Christus descenderit; tamen in hoc dissentit, quod descensum Christi ad inferos, qui ponitur in Symbolo, non vult esse sepulturam, sed, ut jam refutavimus, descensum ad poenas damnatorum.

Si quis petat a Calvino et Beza, ubi fuerint ante Christi mortem animae justorum; respondent: fuisse in coelo, licet nec viderint Deum, nec sint visurae usque ad diem judicii. Ita Calvinus in Psychopannychia, et Beza in lib. cont. Brent. de Chr. majest., p. 2. ubi de ascensione disputat.

Ad refutationem igitur hujus sententiae tria probanda sunt. Primo, inferos esse loca subterranea distincta a sepulcris. Secundo, animas ante Christi mortem non fuisse in coelo, sed in inferno subterraneo; et proinde Christum, qui ad locum animarum descendit, in infernum subterraneum descendisse. Tertio, directe Christi animam descendisse ad inferos, a sepulcro distinctos.

Quantum ad primum, ex nomine inferorum, quo utuntur Scripturae Hebraicae, Graecae, et Latinae, cognosci potest ubi sint inferi. Nomen inferni Latinum, non dubium quin sit distinctum a nomine sepulcri, et cum significet aliquid inferius nobis et infra nos, nihil sit nisi centrum terrae; necessario loca inferorum intelliguntur loca profunda subterranea. Sed de Latino nomine parum curant adversarii, quia Scripturae Graece et Hebraice solum scriptae sunt.

Nomen Graecum, quod habemus Matt. XI, Lucae XVI, Act. II, et ubicumque Latine est infernus, est ἀδης, quod nomen Theodorus Beza in Act. II asserit, ordinarie accipi pro sepulchro, aliquando tamen apud Poetas pro loco damnatorum. Sed haec est nimis aperta impudentia. Nam, ut omittam, quod Graece sepulchrum dicitur τάφος, non ἀδης, unde Epitaphia dicuntur etiam a Latinis carmina, quae ad sepulchra scribi solent; certe Matth. XI, cum dicitur de Capharnaum: Et tu Capharnaum numquid usque ad coelum exaltaberis? usque ad infernum descendes,¹ non potest accipi pro sepulcro vox ἀδης. Esset enim ridicula antithesis, cum coelum multis millibus stadiorum distet a terrae superficie, ubi erat Capharnaum, et sepulchrum non distet nisi paucis ulnis. Vult autem Dominus dicere, illam urbem tam profunde descensuram, quam alte videbatur exaltata. Lucae XIV, ubi dicitur, dives purpuratus in inferno fuisse in tormentis, non potest vox ἅδης exponi de sepulcro, nisi quis velit, animas esse in sepulcris cum corporibus.

Adde, quod Chrysostomus in homiliis de Lazaro semper intelligit per infernum, ubi erat dives, gehennam. Praeterea Lucianus in dial. de luct. dicit, ἅδην esse locum sub terra profundum. Plato in lib. II de Repub., dicit, ἐν ἅδου δίκην δώσομεν, id est, in inferno rationem reddemus operum nostrorum: certum autem est, non reddi rationem in sepulcro. Denique Henricus Stephanus in suo mag. Thes. in gratiam Bezae (ut videtur) dicit, posse accipi pro sepulcro vocem ἅδην, sed nullum invenire potuit auctorem, qui ita locutus fuisset, cum tamen multos citaverit pro significatione inferni.

Jam vero nomen Hebraeum, quod habetur passim in Testamento veteri, est שׁאוֹל, quod verbum contendit Beza ubique accipi pro sepulcro, sed falsum est: nam significat voraginem, et ordinarie accipitur pro loco animarum subterraneo, et vel raro, vel nunquam pro sepulcro. Et probo primo ex illo Genesis XXXVII: Descendam ad filium meum lugens in infernum.² Ubi vox est שׁאוֹל et non potest accipi pro sepulcro, quia dicit, se iturum ad filium suum, quem putabat mortuum, et devoratum a feris, et proinde caruisse sepulcro.

Item Num. XVI: Descenderunt viventes in infernum operti humo.³ Quae verba de loco damnatorum intelligit Epiphanius in Ancor. longe a med. Hieronymus in cap. IV. ad Ephes. et Beda in cap. XVI Num. Et certe Epiphanius et Hieronymus doctissimi erant Hebraice, et eo loco verbum est שׁאוֹל. Item Psalm. CXXXVIII: Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum, ades.⁴ Ubi opponuntur terrae superficiei, ubi tunc erat David, duo loca distantissima, altissimum coelum, et profundissimus infernus: sepulcrum autem non abest a terrae superficie duobus palmis; saepe etiam supra terram exstant marmorea sepulcra. Item Isa. XIV. dicitur Regi Babylonis, et in ejus figura dicitur Diabolo: Dicebas, in coelum conscendam etc. verumtamen usque ad infernum detraheris, in profundum laci.⁵ Ubi quatenus agitur de Diabolo, non potest infernus significare sepulcrum, quia Diabolus non est in sepulcro, ut notum est: quatenus agitur de Rege Babylonis, non potest etiam significare sepulcrum, et quia periret antithesis, et quia ibidem dicitur Rex ille cariturus sepulcro.

Huc accedit consensus fere omnium illorum, qui de hac re judicare poterant. Nam LXX. seniores שׁאוֹל, ubique verterunt ἅδην, nusquam τάφος. Hieronymus ubique vertit infernum, nusquam sepulcrum. Chaldaeus vertit גיהנם, gehenna. Rabbi David in Psal. IX. in illud: Convertantur peccatores in infernum:⁶ et idem Rabbi David, et Rabbi Abenezra in illud Psalm. CXXXVIII. Si descendero in infernum, ades: et Rabbi Levi in cap. XV. Prov. et XXVI. lib. Job, exponunt per שאול locum animarum subterraneum.

Confirmatur item hoc idem ex ipso Calvino praeceptore Bezae; is enim, in Psychopannychia, dicit, שאול interdum accipi pro sepulcro, sed ut plurimum pro statu damnatorum.

Quid, quod Beza se ipse pulcherrime refutat? scripsit enim duos libros, qui in eodem volumine compingi solent; unum contra Sebastianum Castalionem, de sua et illius versione Testamenti novi; alterum contra Brentium, de omnipraesentia carnis Christi: in I. lib. tractans illum locum Act. II: Non derelinques animam meam in inferno,⁷ dicit, in meridie caecutire qui non intelligunt per infernum sepulcrum. Et cum ei objiceretur locus ille Luc. XVI. de divite et Lazaro, contendit, ibi etiam per infernum significari sepulcrum. Et cum Christus dicit, divitem illum fuisse in tormentis, exponit Beza, Christum figurate esse locutum, quasi constitueret nobis divitis sepulcrum in mediis flammis, in quo non tam cadaver, quam vivus homo contineretur, cum tamen revera nihil in eo sepulcro praeter corpus inanime fuerit, et de alio loco, quam de sepulcro Scripturas exponere, dicit, esse orcum et erebum cum Poetarum fabulis fingere.

At in lib. cont. Brent. assumit jam contrariam personam, et dicit, eos in meridie caecutire, qui ex historia Lazari et divitis Luc. XVI non deducunt verum locum inferorum, ubi damnati torqueantur. Et ibidem defendit Bullingerum, qui ex loco Num. XVI. probaverat, inferos esse vera loca subterranea, cum tamen ibi sit vox שאול. Item ibidem profert locum Psalm. CXXXVIII: Si descendero in infernum, ades, ad probandum inferos contra Brentium: et tamen ibi etiam est שׁאוֹל. Denique non minus acriter pugnat pro inferis veris corporalibus, localibus, et subterraneis, ut Brentio contradicat, quam alibi pugnat, ut veros et locales inferos destruat, vel in sepulcra convertat, ut nobis resistat.

Secundo probo esse inferos praeter sepulcra ex nomine abyssi. Nam Lucae VIII Daemones rogabant Christum, ne mitteret eos in abyssum: certum est, abyssum esse profundam voraginem, et proinde infra terrae superficiem. Item, certum est, non esse sepulcrum, nec enim Daemonibus parantur sepulcra. Denique certum est, abyssum non esse aliquid spirituale, ut vult Brentius, ubique diffusum: non enim daemones petissent non mitti in abyssum. Quid ergo restat, nisi ut abyssus sit profundissima vorago subterranea?

Tertio probo ex Apoc. V, ubi legimus, non fuisse inventos, qui solverent librum: Neque in coelo, neque in terra, neque subtus terram. Et infra: Dixerunt laudem Deo omnes creaturae in coelo, et super terram, et sub terra. Et Philip. II: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernarum.⁸ In quibus locis vox καταχθονίων, nihil aliud significat, quam subterraneorum. At certe non sunt cadavera sepulcrorum, quae non poterant aperire librum, vel quae Deum laudant, et in nomine Jesu flectunt genua; igitur spiritus sunt, qui dicuntur subterranei, eo quod in locis subterraneis degant.

Quarto probo ex Patribus. Irenaeus lib. V, prope fin. dicit, Christum descendisse ad inferiora terrae, ubi erant animae. Tertullianus in Apolog. cap. 45 vocat infernum arcani ignis subterraneum thesaurum. Cyrillus lib. de rec. Fid. ad Theodos., vocat infernum, ubi erant animae, subterraneam specum. Arnobius lib. II cont. Gent.: «Audetis, inquit, ridere nos, cum gehennas dicimus, et inextinguibiles quosdam ignes etc.» Et infra, de Platone sic ait: «Non est absone suspicatus, jaci eas animas in flumina torrentia flammarum, globis et coenosis voraginibus tetra.» Ambrosius in cap. IV ad Ephes., dicit, Christum ut mortuis praedicaret in inferno, in cor terrae descendisse. Idem habet Nyssenus Orat. I. de resurr. Dom. Hieronymus in cap. XIV Isa.: «Dicimus, inquit, quod infernus sub terra sit.» Augustinus lib. II Retract. cap. 24: «De inferis, inquit, magis mihi videor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere, cur sub terris esse credantur, sive dicantur, quasi non ita sit.» Gregorius lib. IV Dialog. cap. 42, Beda lib. III in Job. cap. 7, Primasius in cap. VII Apoc. et Damascenus lib. III, cap. ult. infernum sub terra esse definiunt.

Accedat postremo etiam naturalis ratio. Siquidem consentaneum est rationi, ut locus Daemonum et hominum impiorum ac reproborum longissime distet ab eo loco, in quo Angelos ac beatos homines perpetuo futuros non dubitamus: locus autem beatorum (etiam adversariorum testimonio) coelum est; a coelo vero nihil abest longius, quam terrae centrum.

Quantum ad secundum, quod animae piorum non fuerint in coelo ante Christi ascensionem, probatur primo, quia est ea sententia prorsus inaudita in Ecclesia Dei: id quod sane deberet sufficere ad refutationem. Praeterea Genes. XXXVII, Jacob ait: Descendam ad filium meum in infernum.¹ Pius erat Jacob, pius etiam Joseph; et tamen utrumque non ascendisse ad coelum, sed ad inferos descendisse Scriptura significat. Item. Luc. XVI, dives in inferno cum esset, vidit a longe animam Lazari in sinu Abrahae, et audivit, inter loca ipsorum magnum hiatum esse, id enim significat χάσμα: ex quo apparet, nihil solidi fuisse interjectum inter locum Damnatorum et sinum Abrahae, sed utrasque animas in eadem voragine fuisse, licet multum inter se distantes. Item lib. I Reg. cap. XXVIII, anima Samuelis apparens Sauli de terra ascendere visa est.

Et quamvis non desint qui negent, illam fuisse veram animam Samuelis: tamen opinio contraria et communior et probabilior et tutior est. Id enim docent Josephus lib. VI Antiq. cap. 15. Justinus in Dial. cum Triph. Basilius epist. 89. ad Eustach. Ambrosius in I. cap. Lucae; Hieronymus in VII. Isa. Augustinus de cura pro mort. cap. 15. Et recentiores, Liranus, Abulensis, Dionysius Carthusianus, et Cajetanus in eum locum. Et deducitur satis aperte ex textu divinae Scripturae: Cum vidisset, inquit, mulier Samuelem. Item: Dixit Samuel ad Saul. Item: Intellexit ergo Saul, quod Samuel esset. Certe non diceret Scriptura Intellexit, sed putavit, vel cogitavit, si non esset verum.

Praeterea in Eccles. cap. XLVI. ponitur in laudibus Samuelis, quod mortuus prophetaverit, et annuntiaverit Regi, quae ventura erant: at quae laus esset Samuelis, si non ipse, sed Daemon aliquis in ejus forma apparens futura praedixisset? at incredibile videtur, animam tanti Prophetae subjectam fuisse incantationibus Pythonissae. Id quidem est verum, atque idcirco apparitio Samuelis praevenit incantationem et ejus effectum. Id quod intelligi potest ex perturbatione mulieris, quae turbata est, cum vidit Samuelem apparuisse antequam evocaretur.

Praeterea idem patet ex I Pet. III: Iis qui in carcere erant spiritu veniens praedicavit, qui increduli fuerunt aliquando, quando exspectabant Dei patientiam in diebus Noe, cum fabricaretur arca.² Hic dicuntur animae in carcere fuisse; non ergo erant in coelo, nam ridiculum est dicere, animas in coelo tanquam in carcere inclusas fuisse, cum coelum sedes Dei sit. Neque obstat quod videtur hic agi de spiritibus impiorum: nam Calvinus admittit agi de spiritibus justorum. Sed de hoc loco paulo post agemus.

Item Zach. IX: Tu quoque in sanguine Testamenti tui eduxisti vinctos de lacu, in quo non est aqua.³ Quem locum Hieronymus, et Rupertus in Comment. exponunt de descensu Christi ad inferos. Et sane convincitur hinc, animas Sanctorum ante Christi mortem non fuisse in coelo, ut Calvinus, et Beza volunt: nec enim coelum per lacum significari potest, aut ex coelo Dominus Sanctos suos eduxit, aut in coelo ulli sunt vincti.

Quod autem Calvinus dicit lib. II, Instit. cap. 16. §. 9. a Zacharia vocari lacum sine aqua profunditatem Babylonicae captivitatis, unde liberati fuerunt Judaei, nullam habet probabilitatem. Nam in verbis praecedentibus ponitur vaticinium de Christo: Exulta filia Sion, ecce Rex tuus venit tibi etc.⁴ Quod Evangelistae de Christi ingressu in Hierosolymam exposuerunt, Matth. cap. XXI, et Jo. cap. XII, inde fit apostrophe ad ipsum Christum: Et tu in sanguine Testamenti. Quomodo ergo ista cohaerent, si de captivitate Babylonica ageretur? Et praeterea in quo sanguine Testamenti liberati sunt Judaei de Babylone?

Denique Patres communi consensu hoc docent. Irenaeus lib. V. circ. fin. Tertullianus lib. IV in Marcion. Origenes in cap. V ad Rom. Cyrillus catech. 4 Cyrillus alter lib. de rec. Fid. ad Regin., in fine locor. ex Matth. Hilarius lib. X de Trin. Basil. in Ps. XLVIII. Athanasius in epist. ad Epictetum, Epiphanius haeresi 46. Ambrosius lib. III de Fid. cap. 3. Hieronymus in cap. IX Zachar. in III Ecclesiastae Primasius; in cap. V Apoc. Gregorius lib. XIII Moral cap. 21. Concilium Toletanum IV cap. 1. Denique Augustinus, etsi in epist. 99. ambigere videtur, an sinus Abraham, ubi erant animae Patrum olim, in inferno esset, an alibi: tamen lib. XX de Civit. Dei, cap. 15. affirmat in inferno fuisse, ut caeteri omnes Patres semper docuerunt, quorum verba in sequenti capite referemus.