De Controversiis, Secunda Controversia Generalis: De Christo

Quantum ad quartum, probandum est, Filium Dei esse verum Deum, et proinde unum numero Deum cum Patre. Nam Patrem esse verum Deum nemo negat, et patet ex illo Jo. XVII: Ut cognoscant te solum Deum verum. Est autem hoc diligentissime probandum; nam id negant hoc tempore tam novi Ariani, quam novi Samosateni, et praeterea omnes Judaei, et Mahumetani. Proferemus novem classes argumentorum. Primam, ex Testamento veteri et novo. Secundam, ex veteri. Tertiam, ex novo. Quartam, ex nominibus Dei. Quintam, ex operibus. Sextam, ex attributis. Septimam, ex Patribus. Octavam, ex Sybillis. Nonam, ex miraculis.

Prima Classis ex utroque Testamento

Primo afferemus testimonia, quae habentur in Testamento veteri, de unico et vero Deo Israel, et in Testamento novo exponuntur de Christo, ad quod argumentum nulla fingi potest solutio. Numer. XXI: Locutus, inquit Moses, populus contra Dominum et Moysen, ait: Cur eduxisti nos de AEgypto, etc. Quamobrem Dominus immisit in populum ignitos serpentes, etc.¹ Hic omnium consensu agitur de vero et summo Deo quem soli Judaei noverant: Et Servetiani et Gentilistae habent hoc pro axiomate: Deum Israel esse verum Deum, et eum esse solum Patrem: at I Cor. X Paulus ait, illum ipsum Deum, esse Christum: Neque tentemus, inquit, Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt;² igitur oportet Christum esse Deum verum, et unum omnino Deum cum Patre.

Secundus locus est Exod. XX et Judaei epist. Nam Exod. XX dicitur: Ego sum Dominus Deus tuus, qui te eduxi de terra AEgypti, et Deut. XXXII: Dominus solus dux ejus fuit, et non erat cum eo Deus alienus. At Judas ait: Jesus populum de AEgypto salvans, secundo eos qui non crediderunt, perdidit, Angelos autem, etc.³ Notavit hoc argumentum etiam Beda in hunc locum.

Tertius locus Psal. LXVII, dicitur de Deo Israel: Currus Dei decem millibus multiplex, millia laetantium: Dominus in eis in Sina in sancto. Ascendisti in altum, cepisti captivitatem, accepisti dona in hominibus. Et hoc idem Paulus tribuit Christo ad Ephes. IV. Unicuique nostrum, inquit, data est gratia secundum mensuram donationis Christi, propter quod dixit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus.⁴

Quartus et quintus locus Ps. XCVI. Adorate Deum omnes Angeli ejus. Psal. CI. Tu Domine initio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli, ipsi peribunt, tu autem permanes etc..⁵ Utrumque locum Paulus applicat Christo, Hebr. I. ubi illum probat majorem esse Angelis, quia juxta Psalm. XCVI, Angeli jubentur adorare Christum, et juxta Psalm. CI, Christus dicitur creator coeli et terrae; quod Angelis nullo modo convenit.

Sextus locus Isai. VI. Vidi Dominum sedentem super solium excelsum, et elevatum, et ea, quae sub ipso erant, replebant templum. Seraphim stabant super illud: sex alae uni, et sex alae alteri; duabus velabant faciem et duabus velabant pedes ejus, et duabus volabant. Et clamabant alter ad alterum: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus, plena est omnis terra gloria ejus. Et infra: Et dixit exercituum vade, et dices populo huic, excaeca oculos ipsorum, et cor eorum aggrava etc. Non potuit clarius describi majestas summi Dei. Et quamvis adversarii soli Patri hoc tribuant, tamen Joannes cap. XII. exponit de Christo. Nam posteaquam posuit verba illa cap. VI. Isaiae: Excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum, ut non videant oculis etc. Subjungit: Haec dixit Isaias quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo. Quare idem Jo. Apoc. IV. dicit, se audivisse clamantes: Sanctus, Sanctus, sanctus Dominus Deus omnipotens, qui erat et qui venturus est:⁶ at qui venturus est, nisi Christus?

Ipse est enim, de quo in Symbolo legimus: Qui venturus est judicare vivos, et mortuos; et de quo B. Paulus ad Philipp. III. Salvatorem expectamus Dominum nostrum Jesum Christum. Et II. ad Timoth. IV. Per adventum ipsius, et Regnum ejus; et infra, non solum autem mihi, sed iis qui diligunt adventum ejus; et Act. I. Angeli dicunt: Hic Jesus, qui assumptus est a vobis in coelum sic veniet etc..⁷ Denique nihil frequentius in Scripturis repetitur, quam adventus Christi ad judicandum. Neque hinc colligi debet, sacrum Trisagium soli Christo convenire, cum ad Trinitatem Divinarum personarum sine dubio referatur. Nam verba illa: Qui est, et qui erat, et qui venturus est; tribus modis exponi solent. Aretas Graecus in I. cap. Apocal. refert Qui est ad Patrem; Qui erat ad Filium; Qui venit (sic enim ipse legit) ad Spiritum sanctum: et non dissimili ratione posset, qui vellet, referre Qui est ad Patrem; Qui erat ad Spiritum sanctum; Qui venturus est ad Filium. Beda et Rupertus in I. cap. Apocal. totum hunc locum de Patre exponunt, sed in Patre, propter naturae unitatem intelligunt etiam Filium, et Spiritum sanctum. Optime autem Primasius, Haymo, et S. Thom. in I. et IV. cap. Apocal. exponunt proprie de Filio, Qui est propter immutabilitatem; Qui erat propter aeternitatem; et Qui venturus est, propter aequitatem: ac (ut recte notat Sanctus Thomas) quia Christus propter crucis supplicium a Judaeis credebatur extinctus, opportune Sanctus Joannes de illo dicit, Qui est, vivus nimirum; et Qui erat, etiam antequam nasceretur ex Virgine; et Qui venturus est, ad impios, et infideles meritis poenis afficiendos. Sed tamen in Filio, qui solus visibiliter in judicio apparebit, venient etiam invisibiliter Pater, et Spiritus sanctus. Auctoritas enim judicandi a tota Trinitate erit, quamvis ipsum judicium in forma humana solus Filius exercebit. Pater, enim omne judicium dedit Filio.

Septimus locus Isaiae VIII. Dominus exercituum ipsum sanctificate, ipse pavor vester, et ipse terror vester: et erit vobis in sanctificationem: In lapidem autem offensionis, et petram scandali duabus domibus Israel, in laqueum et in ruinam habitantibus Hierusalem; et offendent plurimi, et cadent et conterentur.⁸ Hic apertissime, etiam Judaeis omnibus consentientibus, vocatur summus Deus, et Dominus exercituum, quibusdam sanctificatio, quibusdam lapis offensionis, petra scandali, laqueus, et ruina.

At hoc ipsum tribuunt Christo, Lucas, Petrus, Paulus; nam Luc. II. Simeon de Christo dicit: Positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum. Et Rom. IX. Quid ergo dicemus? quod gentes quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam, justitiam autem quae ex Fide est. Israel vero sectando legem justitiae, in legem justitiae pervenit. Quare? quia non ex Fide, sed quasi ex operibus: offenderunt enim in lapidem offensionis, sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali. I. Pet. II. Vobis honor credentibus non credentibus autem lapis offensionis, et petra scandali.⁹

Octavus locus Isaiae XL. Vox clamantis in deserto, parate viam Domino, rectas facite in solitudine semitas Dei nostri.¹⁰ Haec de Deo Israel dicuntur ab Isaia. Nec enim Judaei alium Dominum et Deum suum absolute vocabant, quam unum verum Deum, ac praesertim Prophetae, aliique sancti viri: et tamen hanc vocem esse Joannem, qui paravit viam Christo, testantur omnes Evangelistae, Matth. III, Marc. I, Luc. I, Joann. I. Est igitur Christus ille Dominus et Deus Israel, quem solum Patrem adversarii faciunt.

Nonus locus Isaïae XLV. Ego Deus, et non est alius, in memetipso juravi, quia mihi curvabitur omne genu. Rom. XIV. Omnes stabimus ante tribunal Christi. Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu.¹¹ Vides quemadmodum Apostolo teste, Christus est ille Deus, praeter quem non est alius Deus.

Decimus locus Isaïae XLI, XLIV, XLVIII. Ego sum primus, ego novissimus. Haec dicuntur passim de Deo Israel. Apoc. I. Ego sum α et ω. Et infra: Ego sum primus et novissimus, et vivus, et fui mortuus etc.

Undecimus locus Malach. III. Ecce ego mitto Angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam. Hic etiam loquitur Deus Israel: nam omnes codices, Hebraeus, Graecus, Chaldaeus, Latinus, habent: Ante faciem meam; et tamen Christus ipse Matth. XI. ait, Angelum hunc esse Joannem Baptistam, qui praeparavit viam ante faciem Christi. Et Luc. I. Zacharias ait: Praeibis ante faciem Domini parare vias ejus.¹² Quid clarius? Cui enim Joannes viam paravit, nisi Christo?

Sed operae pretium erit videre, quid adversarii respondeant. Nam etsi non respondent ad omnia, tamen ad aliqua respondere conati sunt. Igitur Transylvani lib. II, c. 20. generatim respondent, posse de Christo exponi, quae de Deo dicuntur, quia Deus Christo suam deitatem communicavit. Deinde in particulari. Ad primum respondent; sensum esse: «Non tentemus nos nostrum Christum, sicut illi tentaverunt Deum suum.» Vel, «Ne tentemus reipsa Christum, sicut illi tentaverunt in figura eumdem Christum.» Nam in eodem loco dicitur, omnia contingebant illis in figura. Ad Secundum non vidi responsionem. Ad Tertium respondent Franciscus David, et Blandrata disp. 5. Alb. illa verba Ascendens in altum esse prophetiam de Christo futuro, non autem hoc dici de Deo Israelis. Ad Quartum respondet Franciscus David disput. 3. et Blandrata disput. 6. Alb. Christum esse adorandum, quia Deus id jussit, non tamen ut altissimum, sed ut altissimi filium.

Ad Quintum respondent Ministri Transylvani lib. II, c. ult. et Franciscus David disp. Alb. tertiae diei, verba illa. Et tu Domine initio terram fundasti¹³ de solo Patre debere intelligi, etiam ad Heb. I. voluisse enim Paulum ostendere, Christum esse Filium veri Dei, et ideo apostrophen fecisse ad Patrem dicendo: Et tu Domine etc. Et probant hoc, quia alioqui pugnaret Paulus primo cum Symbolo Apostolorum, ubi Pater solus dicitur creator coeli et terrae. Secundo, pugnaret cum Christo, qui saepissime Patrem suum vocat creatorem coeli et terrae, Matth. XI. Confiteor tibi Pater Domine coeli et terrae etc.¹⁴ Tertio, quia pugnaret secum, quia jam dixit, secula esse facta per Filium; non ergo Filius condidit coelum, sed per Filium Pater. Quarto, quia inepte conferret Filium cum Angelis, si Filius esset creator, cum inter creatorem, et creaturam nulla sit comparatio.

Ad sextum ex Isa. VI. et Joan. XII. respondet quidam Basilius in disputat. 2. Alb. fuisse illam visionem in figura: nam Deum, ut est in se, nemo vidit unquam; et ideo nihil inde probari. Ad nonum, insinuat solutionem Franciscus David disput. Alb. 8. ubi dicit, Christo curvari omne genu, non quia sit ille Deus altissimus, qui loquitur Isaïae XLV. sed quia Deus Christum hominem exaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Philip. II. id est, nomen Jehova: et ut in nomine Jesu omne genu flectatur.¹⁵ Ad Decimum ex illis verbis: Ego sum primus et novissimus, respondet Franciscus David disputat. 3. Alban. et 8. illa verba non eodem modo accipi cum dicuntur de Deo Isaïae XLVIII. et cum dicuntur de Christo Apoc. I. Nam in Apocalypsi intelliguntur de Christo homine, quia sequitur, et fui mortuus etc. Dicitur ergo Christus Primus, quia est exaltatus super omnia: Novissimus, quia est complementum operum Dei.

Sed haec omnia facile refelluntur. Ac primum, non ideo possunt exponi de Christo quae dicuntur in Testamento veteri de Deo Israel, quia Deus Israel cum Christo communicavit suam divinitatem. Nam si, ut ipsi dicunt, Christus antequam nasceretur ex Maria, non erat, et proinde Deus in tempore fecit Christum Deum; ergo quae dicuntur de Deo, non poterunt Christo ante illud tempus accommodari: at Paulus dicit I. Cor. X. a Judaeis in deserto, cum redirent illi ab AEgypto, tentatum esse Christum. Praeterea quaero: quomodo donaverit Deus Christo suam divinitatem? Nam non donavit gignendo illum ab aeterno: id enim ipsi negant: sed donavit, ut ipsi dicunt, per inhabitationem et unctionem: at hoc modo etiam Angelis et hominibus sanctis donat Deus suam divinitatem, et tamen non possunt exponi de illis quae dicuntur de Deo in Scripturis. Praeterea inhabitatio Dei in Christo non potest facere Christum Deum, alioqui etiam palatium esset Rex: unctio autem non tribuit ipsam veram divinitatem, sed quamdam participationem creatam, ut notum est; non igitur quae dicuntur de uno et solo vero Deo Israel, tribui possunt ei, qui solum unctione est Deus.

Nec Primi loci solutio aliquid valet, nam Paulus, et illorum tentationem, et nostram refert ad eundem Christum; non ergo possumus distinguere ac dicere, illos tentasse Deum, nos Christum. Quod autem addunt de figura, nihil est. Nam figurae Testamenti veteris sunt historiae verae ad litteram, et secundum verborum proprietatem exponendae, quamvis aliquid aliud praeterea significant, ut patet ex toto isto cap. X. epist. 1. ad Cor. Nam dicuntur filii Israel fornicati, et idola coluisse, ac propterea a Deo variis modis puniri, et in his omnibus figuram gessisse populi Christiani, qui similiter punietur, si similia peccata faciet: ac certe proprie et ad litteram illi fornicati sunt, idola coluere, puniti sunt; ergo etiam proprie, et ad litteram intelligendum est, quod Christum tentaverint. Adde, quod ideo solum Transylvani confugiunt ad figuras, ne cogantur admittere, Christum fuisse antequam nasceretur ex Virgine: at Paulus ibidem clarissime dicit, in deserto cum Mose Christum (ut Deum videlicet, non ut hominem) Judaeis adfuisse: Bibebant, inquit, de spirituali consequente eos petra: petra autem erat Christus,¹⁶ id est, Judaei in deserto biberunt aquam de petra, sed non erat ea petra materialis, quae sua virtute potum praebebat, sed erat alia quaedam petra invisibilis et spiritualis, quae illis perpetuo aderat, eosque comitabatur, et omnia illis procurabat: ea vero petra erat Christus, et sic exponunt omnes, nec facile potest excogitari alius sensus.

Tertii loci solutio nihil valet. Nam etiam David Psal. LXVII. de futura Christi ascensione vaticinatur, et tamen de eodem Christo ibidem dicit, quod descenderit olim ad montem Sina, et pertransierit cum populo per desertum; et alia, quae non possunt convenire ei, qui non fuerit ante incarnationem. Unde recte Hieronymus et Theodoretus exponentes hunc locum dicunt, Davidem significare voluisse, unum atque eundem esse eum, qui descendit in montem Sina coram Judaeis olim, et qui postea in coelum coram Apostolis ascendit.

Quarti loci solutio non est solida, quia nos non argumentamur ex adoratione, sed ex eo quod Paulus dixit scriptum esse de Deo Israel. Hinc enim sequitur, Christum esse Deum Israel. Non enim ita ratiocinamur, Christus jubetur adorari ab Angelis; igitur est Deus verus: (quamquam et hoc est bonum argumentum, et eo utitur sanctus Paulus) sed hoc est argumentum nostrum. David in Psalm. XCVI. dicit, Deum Israel adorari debere ab Angelis: sed Paulus affirmat; Christum esse illum, qui ex sententia Davidis adorari debet ab Angelis; ergo David, Paulo teste, Christum asserit esse Deum Israel.

Quinti loci solutio est mera corruptio Scripturae: nam Paulus non facit apostrophen ad Patrem, sed citat varia loca de Christo, et inter alia istum locum, ut patet ex illa particula conjunctiva et. Ad Angelos, inquit, dicit: Qui facit Angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis: ad Filium autem, thronus tuus Deus in seculum seculi, et tu Domine initio terram fundasti etc..¹⁷

Ratiunculae autem Transylvanorum levissimae sunt, et mirum est, non fuisse a Petro Melio refutatas. Ad Primam et Secundam dico: Patrem Christi esse creatorem, sed non sine Verbo suo, cum quo sicut est Deus unus, ita et unus creator. Ad Tertiam dico: non pugnare esse creatorem, et esse eum per quem Deus Pater creat. Nam idem Christus dixit Joa. V. Pater meus operatur, et ego operor, et tamen etiam dicit Joann. XIV. Pater in me manens ipse facit opera;¹⁸ itaque uterque vere erat, quia uterque habet in se omnipotentiam, et eandem omnipotentiam: dicitur autem Pater creare per Filium, non Filius per Patrem, quia Deus potentia et sapientia sua Mundum creavit: Filius autem Virtus et Sapientia Dei a Paulo nominantur, I. Cor. I. et Brachium Domini, ab Isaia cap. LIII.

Ad Quartam dico: Paulum conferre Christum cum Angelis, quia dicturus erat, eum paulo minus ab Angelis fuisse minoratum per passionem. Itaque ne putaremus Christum esse omnino Angelis minorem, confert eum cum Angelis, et ostendit, nullam esse inter eos comparationem, cum Christus sit Filius, Angeli autem servi. Vide Athanasium Orat. 2. in Arianos.

Sexti loci solutio nihil valet, quia etsi Isaias non vidit essentiam Dei, tamen species illa, quam vidit, Deum Israelis repraesentabat: et cum Joannes dicat, ea specie demonstratum esse Christum, sequitur Christum esse Deum Israelis.

Noni loci solutio nulla est, quia Paulus Rom. XIV non solum Christo flectenda esse dicit omnia genua, ut dicit Philip. II, sed addit, id scriptum esse, et citat locum Isaïae, ubi Deus Israel loquitur de se. Ex quo clarissime patet, Christum esse ipsum Deum Israel. Neque obstat quod dicitur Philip. II: Dedit illi nomen, quod est super omne nomen: nam juxta Commentarium Ambrosii, Pater dedit filio nomen super omne nomen per aeternam generationem: juxta alios omnes, dedit homini Christo post resurrectionem nomen super omne nomen, id est, nomen veri Dei, non quod antea id non haberet, sed quia non cognoscebatur: Deus autem ita clarificavit eum, ut totus Mundus noverit, hominem illum crucifixum esse verum Deum. Et quod hic locus de manifestatione nominis intelligi debeat, patet, quia Christus id petiit, Jo. XVII: Pater clarifica me claritate quam habui apud te, priusquam Mundus fieret. Praeterea Philip. II id explicatur, cum dicitur: Et omnis lingua confiteatur, etc. Denique etiam ante mortem Christus dicebatur Filius Dei vivi, Matth. XVI et Jo. XI, et passim dicebatur Dominus: Jo. XIII: Vos vocatis me Magister et Domine, et bene dicitis, sum etenim.¹⁹ Non igitur propter mortem acquisivit nomen Filii Dei, aut nomen Domini, sed manifestationem ejus. Vide Cyrillum lib. IV thesau. cap. 2. egregie hunc locum tractantem.

Decimi loci solutio similis est prioribus. Nam non ideo sumi debent haec verba Ego sum primus et novissimus aliter in Apocalypsi, quam apud Isaiam, quia dicitur in Apocalyp. Et fui mortuus: id enim contendimus, eum qui est mortuus secundum formam hominis, esse etiam verum Deum, aeternum, primum, et novissimum secundum formam Dei, ut Isaias dixit: nam ad verba Isaïae Joannes respexit. Praeterea absolute vocatur Christus primus et novissimus, ut sunt absolute prima et ultima litterae, alpha et omega. At si Christus solum sit primus inter creaturas, et complementum operum Dei, non erit simpliciter primus et ultimus, sed secundum quid tantum. Deus enim solus est simpliciter primum principium, et ultimus finis omnium rerum.