Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Conveniunt omnes Theologi duplicem esse damnatorum poenam: unam quam appellant damni, alteram quam sensus poenam nominant.

Prima consistit in carentia visionis et fruitionis summi boni, ad quod rationalis creatura naturali suapte inclinatione tamquam ad suum finem ultimum tendit: et idcirco poena damni nuncupatur, quia nempe haec carentia maximum creaturae damnum affert, utpote quae ipsum omni sua perfectione, quiete, ac voluptate spoliat.

Poena vero sensus seu accidentalis, dicitur illa quae consistit in privatione cuiuscumque alterius boni praeter visionem beatificam, atque in dolore seu cruciatu, quem ab igne infernali, seu etiam aliunde percipiunt.

Late autem hic sentiendi vocabulum sumitur, ut non solum ad animalium appetitum sensibilem se extendat, sed etiam ad appetitum rationalem seu intellectualem, et voluntatem creatam: in daemonibus autem hic appetitus omnium consensu admittitur, sicut etiam in animabus separatis; et hinc fit, ut nullius delectationis, et gaudii sint capaces.

Quod autem detur utraque poena, docet Christus Matth. 25. in extremo siquidem iudicio dicet reprobis: Discedite a me maledicti, ecce poena damni; in ignem aeternum, ecce poena sensus.

— Haec porro duplex poena correspondet duplici inordinationi quae est in peccato mortali; nam per peccatum mortale avertimur a Deo, et convertimur ad creaturam; itaque poena damni correspondet aversioni a Deo; et propterea consistit in carentia ipsius Dei; poena sensus correspondet conversioni ad creaturam, et ideo infligitur a creatura; qui enim inordinate appetit res creatas, dignus est ut ab eis crucietur.

Et quoniam daemones, suo Conditore spreto, ab eo se averterunt, ut ad creaturas se converterent; hoc est, ad Luciferum, et seipsos, sese nimium, et inordinate diligentes, et sibi ipsis ac propriae excellentiae complacentes, libertatem suam, pulchritudinem, nobilitatem, caeteraque Dei dona intemperanter diligentes, et in summa, res creatas suo Creatori praeferentes; merito ex divinae iustitiae decreto, a creatura, hoc est, ab igne cruciantur in perpetuum, sicut eorum scelera perpetuo manent; Superbia enim eorum ascendit semper, ut ait Psaltes Regius: et sic Deus res creatas ad eorum reprimendam superbiam usurpat, et horrendam deformitatem inducendam, eosque sempiterno carcere claudendos.

— In praecedenti Quaest. satis declaravimus daemonum poenam damni; iam eorum poena sensus est inquirenda: idcirco

Notandum 1. Eam fuisse plurimis e sanctis Patribus communem sententiam, daemones post peccatum suum non statim ad ima Tartara praecipitatos fuisse; sed eos in aëre, ac supra terras degere, donec extremus mundi occasus ac iudicii dies adveniat.

Ita in primis Athenagoras in Legatione pro Christianis, ubi postquam docuit Angelos mulierum cupiditate in libidinem exarsisse, et ex iis propagatos fuisse gigantes, statim addit: Hi igitur Angeli, qui cum Caelis excidissent, circa aërem, et terram oberrantes, non amplius evehi supra caelos possunt, etc.

Subscripsit Tertullianus in Apologetico cap. 22. ubi daemones aëris incolas fatetur: Habent, inquit, de incolatu aëris, et de vicinia siderum, et de commercio nubium caelestes sapere creaturas.

— Hoc ipsum censuisse S. Augustinum colligi potest ex variis eius scriptis, maxime vero ex Enarratione in Psalm. 149. ubi ait:

Propterea ad istam caliginosam regionem, idest, ad hunc aërem, tamquam ad carcerem damnatus est diabolus de apparatu superiorum Angelorum lapsus cum Angelis suis: Nam Apostolus hoc de illo dicit Ephesiorum 2.¹ Secundum principem potestatis aëris huius, qui nunc operatur in filiis diffidentiae; Et alius Apostolus dicit (nempe S. Petrus 2. Epistola cap. 2.) Si enim Deus Angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis Inferni retrudens tradidit in iudicio puniendos servari: infernum hoc appellans, quod inferior pars sit mundi.

— Non dissentit etiam S. Hieron. Nam in Comment. ad Epistolam Pauli ad Ephesios, explicans illa verba cap. 6. contra spiritualia nequitiae in caelestibus, vocabulum caelestium de aëre interpretatur: Haec autem, inquit, omnium Doctorum opinio est, quod aër iste qui Caelum, et terram medius dividens, inane appellatur, plenus sit contrariis fortitudinibus.

— His consentit Rupertus lib. 1. in Gen. cap. 17. ubi docet daemones omnes in aërem deiectos, usque ad diem supremi iudicii in eo permanere:

Ille, inquit, terribiliter indignatione Dei, trementibus cunctis Angelorum ordinibus, e Caelo excussus in hunc aërem miser cecidit, et ab omni luce extinctus, etiam in aeternum lucem Dei non visurus: et nunc quidem in hunc aërem esse deiectum, et omnes satellites eius quos aereas catervas dicimus, passim in Scripturis habemus: Verbi gratia, in Apostolo dicente: Non est nobis colluctatio, etc. Futurum est autem ut in Infernum inferiorem videntibus cunctis praecipitetur in ignem aeternum, qui paratus est ei et Angelis eius.

His concinit Alcimus Avitus, qui libro 2. De peccato originali diabolum sic de homine loquentem inducit: Sit comes excidii, subeat consortia poenae. Et quos provideo nobiscum dividat ignes.

Hinc Cassianus, collatione 8. cap. 12. ait, quod

tanta spirituum densitate constipatus est aer iste qui inter Caelum, terramque diffunditur, in quo non quieti, nec otiosi pervolitant: ut satis utiliter humanis aspectibus eos providentia divina absconderit, atque subtraxerit. Aut enim terrore concursus eorum, vel horrore vultuum in quos se pro voluntate sua cum libitum fuerit transformant atque convertunt, intolerabili formidine homines consternarentur atque deficerent, nequaquam valentes haec carnalibus oculis intueri: aut certe nequiores quotidie redderentur exemplis eorum iugibus, et imitatione vitiati: et per hoc inter homines, et immundas, atque aereas potestates fieret noxia quaedam familiaritas atque perniciosa coniunctio.

Quae Cassiani verba sic exponenda sunt, ut Deus non permittat daemonibus horrifica corpora sibi fingere, ut spectris et imaginibus illudant mortalium oculis, et illos e vicino perterrefaciant.

Notandum 2. Plures similiter ex antiquioribus Patribus cum Origene sensisse ignem cui iam addicti vel addicendi sunt daemones, non esse corporeum, nec aliud significare, quam peccatorum stimulantem conscientiam, ut ipse docet Origenes lib. 2. Periarchon cap. 11. ubi haec Isaiae verba cap. 51. Ambulate in lumine ignis vestri, ac flamma quam succendistis, sic declarans ait: Per hos sermones hoc videtur indicare peccator, ut flammam sibi ipse proprii ignis accendat: et non in aliquem ignem qui antea fuerat accensus ab alio, vel ante ipsum substiterit, demergatur.

Hanc quoque Origenis fuisse sententiam scribit S. Hieron. Apologia 2. contra Rufinum, ubi ait: Ignis autem ceteros quos intelligere solet Origenes, puto, quod te non fugiat, conscientiam videlicet peccatorum, paenitudinem interna cordis urentem, de qua Isaias loquitur cap. 66. Vermis eorum non morietur et ignis eorum non extinguetur.

Quod fusius explicat Epistola 69. Ad Avitum, ubi de Origene loquens ait:

Ignis quoque gehennae, et tormenta quae Scriptura sacra peccatoribus comminatur, non ponit in suppliciis, sed in conscientia peccatorum: quando Dei virtute, et potentia omnis memoria delictorum ante oculos nostros ponitur: et veluti ex quibusdam seminibus in anima derelictis universa vitiorum spes exoritur: et quidquid feceramus in vita vel turpe, vel impium, omnis eorum in conspectu nostro pictura describitur, ac praeteritas voluptates mens intuens, conscientiae punitur ardore, et paenitudinis stimulis confoditur.

— Eamdem sententiam Theophilactus amplectitur in 9. caput Marci: Vermis autem, inquit, et ignis, qui peccatores puniunt, uniuscuiusque conscientia est, et memoria eorum, quae in hac vita turpia commissa sunt: quae tamquam vermis consumit, et sicut ignis incendit.

Huic pariter interpretationi favet S. Ambrosius lib. 7. in Lucam cap. 14. ubi sententiam suam iisdem pene verbis, quibus utitur Origenes, aperit:

Ergo, inquit, neque corporalium stridor aliquis dentium, neque ignis aliquis perpetuus flammarum corporalium, neque vermis est corporalis; sed haec ideo, quia sicut ex multa cruditate et febres nascuntur et vermes, ita si quis non decoquat peccata sua, velut quadam interposita sobrietate abstinentiae, sed miscendo peccata peccatis tamquam cruditatem quamdam contrahat veterum et recentium delictorum, igne aduretur proprio, et suis vermibus consumetur.

Notandum 3. Eam pariter Origeni adscribi erroneam sententiam, quod docuerit daemones, et reproborum animas tandem aliquando ab omni poena solvendas, et pristinam in sanctitatem restituendas, ut de ipso Origene affirmat Epiphanius Epistola quam adversus Origenem scripsit ad Ioannem Ierosolymitanum, ubi ipsi Origeni adscribit, quod docuerit, Diabolum id rursum futurum esse, quod fuerat, et ad eumdem rediturum dignitatem, et conscensurum regna Caelorum. Hieronym. item in Epist. 51. ad Pammachium, eumdem Origenem ait existimasse, post multa saecula, atque unam omnium restitutionem, idipsum fore Gabrielem quod diabolum, Paulum quod Caipham, virgines quod prostitutas.

Idem dogma Origeni adscripsit S. Augustinus lib. De Haeresibus; ubi ait:

Sunt, et alia huius Origenis dogmata, quae Catholica Ecclesia omnino non recepit: In quibus nec ipsum falso arguit; nec potest ab eius defensoribus excusari, maxime de purgatione, et de liberatione: ac rursus post longum tempus ad eadem mala revolutione rationalis universae creaturae. Quis enim Catholicus Christianus, vel doctus, vel indoctus, non vehementer exhorreat eam, quam dicit purgationem malorum, idest etiam eos, qui hanc vitam in flagitiis, et facinoribus, et sacrilegiis, atque impietatibus quamlibet maximis finierunt; ipsum etiam postremo diabolum, atque Angelos eius, quamvis post longissima tempora purgatos, atque liberatos, regno Dei, lucique restitui: et rursus post longissima tempora omnes qui liberati sunt, ad haec mala denuo relabi, et reverti: et has vices alternantes beatitudinum, et miseriarum rationalis creaturae semper fuisse, semper fore.

Hoc ipsum de Origene constat ex quinta Synodo, in qua damnati sunt Origenis errores, inter quos hic recensetur, quod diceret, Omnium impiorum hominum, ipsorumque etiam daemonum tormenta finem habitura: atque impios, et daemones in priorem suum statum restitutum iri. Praeterea Christum oportere pro daemonibus crucifigi, et idipsum saepius per futura saecula perpeti a spiritibus nequitiae, qui sunt in caelestibus.

— Origeni videtur subscripsisse S. Gregorius Nyssenus lib. Catechistico, ubi Incarnationis beneficia referens ait:

Haec, et eiusmodi alia tradit magnum divinae Incarnationis mysterium. Hoc enim ipso, quod cum humanitate mixtus est, per omnes naturae proprietates generationem, et educationem, et incrementum, et ad mortis experimentum usque transiens, omnia illa, quae diximus, effecit; ut et hominem a malitia liberaret, et ipsummet inventorem malitiae sanaret: Aegritudinis enim sanatio est morbi purgatio, tametsi laboriosa sit.

Idem lib. De Anima, et resurrectione significat, ubi expendens illa verba Epistolae ad Philipp. In nomine Iesu omne genuflectatur; triplex distinguit genus ratione praeditorum, nempe Angelos, Homines, et daemones; quos in humanae naturae detrimentum, et perniciem incumbere dicit, quam nempe daemonum naturam, Quidam, inquit, aiunt Apostolum inter subterranea, et inferna numerare, id illo sermone significantem, quod vitiositate longis saeculorum anfractibus, et circuitionibus aliquando abolita, nihil extra bonum relinquetur, sed etiam daemones, concorditer dominationem Christi confitebuntur.

— Accedere etiam videtur huic opinioni Ambrosius in Psal. 118. Octon. 20. ubi docet, diaboli aeterna fore supplicia, ideoque poenam illius post iudicium differri, ut sempiterna sit; hominum vero, quia misericordia temperari, ac circumscribi supplicia debent, statim post obitum ordinari, et infligi; diabolus enim, inquit, et ministri eius cum hominibus non flagellabuntur, separata est poena ubi distat et culpa. Hinc et divitem illum, qui Lazari opem imploravit evasurum aliquando putat: verba illius haec sunt: Si hoc operatur humanum examen, (ut iudicis misericordiam impetrent rei, ac relegatis non in perpetuum intercludatur reditus) quanto magis Christi iudicium est omnibus expetendum? Differtur diaboli iudicium, ut sit semper in poenis reus; semper improbitatis suae innexus catena conscientiae suae, ut in perpetuum subeat ipse iudicium. Ideo dives ille in Evangelio, licet peccator poenalibus urgetur aerumnis, ut citius possit evadere: diabolus autem nequaquam puniri ad iudicium demonstratur, nequaquam adhuc poenis esse subiectus, nisi quas ipse tantorum conscius scelerum solvit timore perpetuo, ne aliquando sit securus.

Certum est tamen hos SS. Patres ab Origenis sententia esse alienos. His ita praenotatis, tria sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, an omnes daemones statim post peccatum fuerint in Infernum detrusi. Secundum, an revera igne corporeo torqueantur. Tertium, an eorum poena sit aliquando finienda.

Conclusio prima. — Daemones revera post suum peccatum in Infernum fuerint detrusi. Ac praecipitati.

Probatur primo ex Scriptura sacra, quae apertis verbis declarat daemones omnes in Tartarum praecipitatos esse. Isaiae 14. Detracta est ad Inferos superbia tua. Et infra: Verumtamen ad Inferos detraheris usque ad profundum laci. Sic S. Petrus in Epistola Canonica 2. cap. 2. scribit: Si enim Deus Angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus Inferni detractos in Tartarum tradidit cruciandos in iudicium reservari. Cui S. Iudas consonat in Canonica ver. 6. Angelos vero, ait, qui non servaverunt suum principatum, sed dereliquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei, vinculis aeternis sub caligine reservavit. Quamquam autem S. August. in Psal. 149. Tartarum, et Infernum a S. Petro nominatum, pro inferiori parte aëris accipi putet, non est tamen probabilis haec interpretatio. Quippe Tartarus, et infernus, et caligo, perspicue inferos significant: quibus tamen sic addictos esse, et affixos daemones non puto, ut inde tamquam e carcere numquam exeant; siquidem S. Apostolus Ephesiorum 2. diabolum vocat Principem potestatis aëris huius: cui scilicet obsequuntur, et subiecti sunt daemones, qui in aëre degunt.

Probatur haec eadem veritas ex Concilio Florentino, ubi definitur,

Animas illorum, qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt, eas etiam animas, quae post contractam peccati maculam, vel in suis corporibus, vel eisdem exutae corporibus sunt, purgatas, in Caelum nulla mora recipi, et intueri clare ipsum Deum Trinum et Unum sicuti est; meritorum tamen diversitate alium alio perfectius: illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato, vel solo originali decedunt, mox in Infernum descendere, poenis tamen disparibus puniendas.

Quamquam autem de daemonibus ibi nihil definiat, tamen idem de ipsis, ac de animabus sentiendum esse ratio ipsa suadet: tum quia daemones, qui sunt impugnatores hominum, sunt etiam eorum tortores; et ideo necesse est ut ad torquendum homines damnatos, quos vicerunt, sint in eodem loco; tum quia illa poena fuit a principio debita eorum superbiae; ideoque a principio ad illam definitiva sententia fuerunt damnati: at in principio non fuit necessarium illam suspendi, vel differri; et ideo convenientius fuit, statim, ut sic dicam, in eius possessionem mitti, donec creatis hominibus propter eorum bonum, et propter alias rationes Providentiae divinae, licentiam inde exeundi acceperunt. Quia ergo praesentia daemonum in inferno est quasi ordinaria lex, et regula, ut sic dicam; absentia vero est ex dispensatione, et propter extrinsecum finem; ideo per se credibile est infernum numquam spoliari daemonibus omnibus: sed in eo numero permitti exire, qui ad exercitium hominum sufficiat. Tum denique quia animae damnatae non sunt peioris conditionis, quam daemones: sed illae sine intermissione illam poenam patiuntur: ergo a fortiori daemones. Minor constat ex praefata definitione Concilii Florentini, necnon et ex illo Iob. 21. Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad Inferna descendunt: et Luc. 16. Mortuus est Dives, et sepultus est in Inferno.

— Insuper eadem ratio ultimi praemii et poenae in Angelis intervenit; sicut ergo sancti Angeli completam beatitudinem receperunt in termino viae, a qua non recedunt, quando in hunc mundum veniunt, nisi solum quoad distantiam a loco caelesti; ita omnino cum proportione de daemonibus, et eorum poena sentiendum est.

Hoc ipsum edocet S. Gregorius lib. 4. Dialog. cap. 28. dicens:

Si esse Sanctorum animas in Caelo sacri Eloquii satisfactione credidisti, oportet ut per omnia esse credas et iniquorum animas in Inferno, quia ex retributione aeterna iustitiae, ex qua iusti iam gloriantur, necesse est per omnia, ut et iniusti crucientur. Nam sicut Electos beatitudo laetificat, ita credi necesse est, quod a die exitus sui, ignis Reprobos exurat.

Quocirca vix concipere possum qualiter censeat lib. 4. Moral. cap. 10. daemones nondum in Tartarum fuisse praecipitatos, cum eadem de ipsis ac de Reprobis animabus videatur esse ratio.

Ut autem haec sententia cum dictis SS. Patrum in primo Notabili laudatorum concordet, censerem dicendum, nec omnes prorsus daemones forte in inferorum claustris fuisse reseratos, nec qui ibidem reclusi fuerunt, vinculis igneis perpetuo detineri; sed eorum plerosque in Tartarum fuisse deturbatos, reliquos in aëre, vicinisque locis stationem habere; tum vicissim mutare sedes, et qui in inferis erant, illinc emergere; et ad inferos, terrae, aërisque penetrare incolas, atque ultro citroque commeare, uti docuit Eusebius lib. 7. De praeparatione Evangelica, ubi declarat Angelorum multitudinem supra terram constitisse: plerosque autem in ima detrusos esse Tartara:

Innumerabile est, inquit, aliud genus illi subiectum, eisdem delictis obnoxium: quod propter impietatem a priorum sorte excidens, splendente, ac diviniore, quo dudum circumdatum erat, ornatu, et honoris gradu, quem in regio Palatio sortitum erat quum inter beatos Angelorum choros degebat, consentaneum impiis domicilium, et Tartari habitationem, quam abyssum divinae Scripturae nominant, ac tenebras nequaquam nostrarum similes, sed cuiusmodi sacrae Litterae significant, permutare compulsum est iusto magni Dei iudicio, ac sententia, quorum perexigua particula ad Athletarum pietatis exercitium, circa terram, et sublunarem aërem relicta, superstitiosi illius erroris, qui Deorum multitudinem asciscit, nec ab omnimoda Divinitatis ignoratione, contemptuque discrepat, > causam hominibus attulit.

Hoc ipsum suaderi potest ex illo Lucae 8. ubi daemones rogabant Christum, ne imperaret illis, ut in abyssum irent; exinde namque liquet, quod daemones aliqui e corporibus humanis eiecti, Tartarum non repetunt nisi divino mandato urgeantur.

— Hinc in Scriptura sacra triplex daemonibus locus tribuitur, tenebrosus omnino, nimirum aër, terra, et abyssus. Ex quo forte est quod aliqui multa daemonum genera excogitarunt, aëreorum, terrestrium, subterraneorum, infernalium, quos tamen non repugnant eosdem esse qui hunc aërem incolunt, et nunc terram obambulant, nunc in abyssum relegantur. Ne autem pro arbitrio ut lubet locum mutare, et quem vult sibi deligere possit, illud obstat, quod catenis, caliginis, et quidem aeternis vinctus, traditus dicitur et servatus in iudicium Dei magni. Quo et spes reditus omnis ad Deum, et remissio culpae illi praecisa, et vires et potentia laedendi, et nocendi voluntas sub divinae Providentiae nutu ita ligatae et constrictae sunt, ut sicut leo catenis alligatus, ulterius quam illae permittunt, procurrere non potest, nec illas disrumpere, ita nec ille sine voluntate et permissione Dei se movere, aut aliquid aggredi aut facere.

Conclusio secunda. — Daemones igne vero, et corporeo in Inferno cruciantur: Non physice, sed intentionaliter, ita daemonis intellectum detinendo, et afficiendo, ut ad alia obiecta pro suo arbitrio non possit ipsum convertere.

Haec Conclusio duas habet partes, quarum Probatur prima: Illud maxime asserendum est, quod Scriptura sacra diserte indicat, et SS. Patres constanter affirmant: sed Scriptura sacra saepe pronuntiat homines, et daemones damnatos igne cruciari, et ita frequenter hoc repetit, ut metaphorice non videantur accipienda: ergo fatendum est, eos torqueri igne corporeo. Probatur minor, variis eiusdem Scripturae textibus, maxime ex illo Deut. 32.² Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad Inferni novissima; et Iudith 16. Dominus omnipotens vindicabit in eis, in die iudicii visitabit illos; dabit enim ignem, et vermes in carnes eorum. Psalm. 10. Pluet super peccatores laqueos ignis, et sulfur, et spiritus procellarum pars calicis eorum. Ecclesiast. 7. Vindicta carnis impii ignis, et vermis. Et cap. 21. Stupa collecta Synagoga peccantium, et consummatio illorum flamma ignis.

— Idem constat ex Novo Testamento. Sic Matth. 3. Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur. Et idem 5. 22. et 18. infernus, Gehenna ignis vocatur, et damnati dicuntur mitti in ignem aeternum. Marc. 9. In ignem inextinguibilem, ubi vermis eorum non moritur, etc.

Tam constans autem modus loquendi Scripturae solum metaphoricum sensum non redolet; nam iuxta regulam a S. August. traditam, lib. 3. De Doctrina Christiana cap. 10. Scriptura sacra ad litteram est accipienda, quoties litteralis sensus nec ullam contradictionem, nec absurditatem aliquam praesefert; quae regula maxime locum habet, quando usus est frequens et uniformis, et quando proprius sensus non solum inconveniens non habet, sed etiam ad bonos mores utilior est: utrumque autem in praesenti reperitur.

Idem constanter docent SS. PP. in primis sanctus Cyprianus libro De laudibus Martyrii cap. 12. ubi Infernum sic eleganter describit:

Saeviens locus cui gehenna nomen est, magno plangentium murmure, et gemitu, et eructantibus flammis per horrendam spissae caliginis noctem saeva semper incendia camini fumantis exspirat, globus ignium arctatus obstruitur, et in varios poenae exitus relaxatur. Tunc saeviendi plurima genera, tum in seipso convolvit, quidquid ardoris emissi edax flamma cruciarit ora.

Idem serm. De Ascensione Domini, Incorruptibiles flammae, ait, nudum corpus allambent: ardebit purpuratus dives... In proprio adipe frixae libidines bullient, et inter sartagines, et flammas miserabilia corpora cremabuntur.

— Hanc veritatem diserte expendit S. Augustinus lib. 21. De Civit. Dei, cap. 10. ubi cum inquisivisset, quod si ignis Inferni non sit spiritualis, qualiter in eo possint daemones cruciari: si vero non sit corporeus, quomodo hominum corpora torquere poterit, idem quippe ignis erit supplicio hominum attributus, et daemonum, dicente Christo Matth. 25. Discedite a me maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et Angelis eius; ita respondet;

Nisi quia sunt quaedam sua etiam daemonibus corpora, sicut doctis hominibus visum est, ex isto aere crasso, atque humido, cuius impulsus vento flante sentitur. Quod genus elementi si nihil igne perpeti posset, non ureret ferrefactus in balneis: ut enim urat, prius uritur, facitque quod patitur.

Verum licet incorporei sint daemones, nihilominus ab igne affici, cruciarique mox asserit:

Si autem quisquam nulla habere corpora daemones asseverat, non est de hac re aut laborandum operosa inquisitione, aut contentiosa disputatione certandum. Cur enim non dicamus, quamvis miris, tamen veris modis etiam spiritus incorporeos posse poena corporalis ignis affici, si spiritus hominum etiam ipsi profecto incorporei, et nunc potuerunt includi corporalibus membris, et tunc poterunt corporum suorum vinculis insolubiliter alligari? Adhaerebunt ergo, si nulla sunt eis corpora, spiritus daemonum; imo spiritus daemones, licet incorporei, corporeis ignibus cruciandi: non ut ignes ipsi, quibus adhaerebunt, eorum iunctura inspirentur, et animalia fiant, quo constent spiritu, et corpore: sed ut dixi, miris, et ineffabilibus modis adhaerendo, accipientes ex ignibus poenam, non dantes ignibus vitam.

— Eamdem veritatem luculenter explicat S. Gregorius lib. 4. Dialog. cap. 28. ubi sic inquit: Sicut Electos beatitudo laetificat, ita credi necesse est, quod a die exitus sui, ignis Reprobos exurat. Petrus vero discipulus interrogat: Et qua ratione credendum est, quod rem incorpoream tenere ignis corporeus possit? quod capite 29. prosequitur, et tandem diserte interrogat: An ignis Inferni corporeus sit? et respondet Gregorius: corporeum esse non ambigo.

Secundam vero nostrae Conclusionis partem, quod ignis ille non realiter, sed intentionaliter daemones cruciet, idem Greg. ibidem edocet. Petro enim sciscitanti: Quomodo rem incorpoream tenere ignis corporeus possit? in hunc modum occurrit: Si viventis hominis incorporeus spiritus tenetur in corpore, cur non post mortem, cum incorporeus sit spiritus, etiam corporeo igne teneatur? Deinde cuiusmodi sit ea poena, declarat:

Teneri autem spiritum per ignem dicimus, ut tormento ignis, videndo, atque sentiendo puniatur. Ignem namque eo ipso patitur, quod videt; et quia cremari se aspicit, crematur. Sicque fit, ut res corporea incorpoream exurit, tum ex igne visibili ardor, ac > dolor invisibilis trahitur, ut per ignem corporeum mens incorporea etiam incorporea flamma crucietur. Quamvis colligere ex dictis evangelicis possumus, quia incendium anima non solum videndo, sed etiam experiendo patiatur.

Qualiter autem haec poena ab igne corporeo spiritibus inferatur, docet Doctor in 4. dist. 44. quaest. 2. ubi supponens n. 5. quod secundum S. Aug. 14. De Civitate Dei cap. 15. Dolor carnis tantummodo est offensio animae ex carne, et quaedam ab eius possessione dissensio, sicut animae dolor, qui nuncupatur tristitia, est ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt; Ex hoc, inquit Doctor, apparet quod dolor est passio consequens apprehensionem sensitivam, et in appetitu sensitivo: tristitia autem est proprie in appetitu intellectivo, aut in voluntate, et consequens apprehensionem eventus alicuius obiecti noliti. Deinde declarat num. 7. quod

ignis Inferni est obiectum disconveniens daemonibus, idque dupliciter: Primo, ut detinens spiritum definitive: Secundo, ut immutans obiective. Et utroque modo cruciat daemones: Primo quidem, quia nolunt detineri ab igne, et ad istud nolle, inquit Doctor, inclinat affectio commodi secundum quam appetit liberum usum potentiae; ut sicut natura sua est indifferens ad quodcumque corpus, sic posset se facere praesentem cuicumque corpori. Promovet autem superbia propter quam appetit uti propria potestate: consummat invidia propter quam numquam vellet determinate esse propter sententiam, vel actionem divinam. Istud nolle praecedit detentio, et apprehensio detentionis: isto autem nolle licet inordinate posito in voluntate eius, sequitur apprehensio certa de eventu istius noliti: et ex hoc tertio, vel quinto computato ista duo quae praecedunt nolle, sequitur tristitia.

Observat deinde, quod ignis Angelum non detinet, nec effective, nec formaliter per se.

Non quidem effective, quia, inquit, nullus locus corporeus detinere potest spiritum; quia quod non locat effective, nec impedit ipsum moveri, neque effective ipsum detinet. Non etiam formaliter necessario; spiritus enim corpore solutus a nullo corporeo loco clauditur, et ambitur; cum enim materiae, ac quantitatis sit expers, nullam habet ambientem superficiem, nec consequenter formalem locum. Sed tantum detinetur formaliter ab ipso igne secundum ordinationem divinam, ita quod Deus effective ipsum daemonem in igne, velut in carcere detineat; ignis autem ex Dei ordinatione ipsum ut carcer detinet, et alligat, ita ut ab eo exire nequeat. Unde summe tristatur; non enim tantum odit detentionem activam Dei, et suam passivam a Deo: sed etiam, inquit Doctor, num. 9. odit detentionem formalem perpetuam ab illo igne: et per consequens de illa detentione formali tristatur. Cum autem tristari sit formaliter cruciari, sequitur quod ignis ut formaliter detinens diabolum, etiam aliquatenus effective ipsum cruciet. Nec refert, quod ipsum non detineat effective: inde namque non sequitur, quod non possit ipsum etiam effective cruciare; quia ut detinens formaliter, est obiectum nolitum, et apprehensum, ut disconveniens; obiectum autem nolitum effective infert tristitiam.

— Idipsum docet S. Thomas quaest. De anima art. 21. Quaelibet, inquit, spiritualis substantia, quantum est de sua natura, non est alligata alicui loco; sed transcendit totum ordinem corporalium: Quod ergo alligetur alicui, et determinetur ad aliquem locum per quamdam necessitatem, est contra eius naturam, et contrarium appetitui naturali.

Unde lib. 4. Contra Gentes, c. 90, infert:

Patiuntur itaque ab igne corporeo substantiae incorporeae per modum alligationis cuiusdam: possunt enim alligari spiritus corpori, vel per modum formae, sicut anima corpori humano alligatur, ut det ei vitam: vel etiam absque hoc quod sit eius forma, sicut necromantici, virtute daemonum spiritus alligant imaginibus aut huiusmodi rebus. Multo igitur magis virtute divina spiritus damnandi igni corporeo alligari possunt: et hoc ipsum est eis in afflictionem quando sciunt se rebus infimis alligatos in poenam.

— Qualiter autem ista detentio daemonum ab igne ipsos cruciare possit, aperit ibidem Doctor num. 7: Dico autem, inquit, quod ignis ille est obiectum sic disconveniens, et hoc dupliciter: primo ut detinens spiritum definitive: secundo ut immutans obiective. Primum autem declarat num. 11. docens quod daemones illam alligationem et detentionem infensissime oderint, propterea quod eorum dignitati et libertati summe officiat, atque exinde eos vehementer affligat et cruciet, quod sic declarat num. 11.:

Primo namque, inquit, intellectus Angeli determinatur perpetuo ad intense considerandum ignem in ratione obiecti. Secundo, apprehendit istam determinationem ad talem considerationem. Tertio, odit, et sicut prius istud odium oritur ex affectione commodi, ex qua vult quodcumque obiectum, prout sibi delectabile fuerit, considerare nunc hoc, et nunc illud: et promovetur ex superbia, ex qua vult uti intellectiva sua secundum imperium voluntatis propriae: et consummatur ex invidia, propter quam odit determinari a Deo ad aliquam considerationem unicam. Quarto, sequitur apprehensio, non tantum nuda istius considerationis, sicut in secundo, sed apprehensio certa de eventu istius considerationis intensae, et perpetuae. Quinto ex hoc sequitur tristitia. — Et si quaeras, inquit Doctor, quomodo illa possit competere igni, cum nullum corpus possit intelligentiam spiritus ita efficaciter movere, quin ipsa intelligentia, et operatio intellectus subsit voluntati ipsius spiritus, ut pro libito eam ab obiecto disconvenienti revocet, et ad aliud convertat; respondeo, quod istud non convenit igni virtute propria, quia tota virtute activa ignis posita, Angelus sibi dimissus posset ignem, vel aliud corpus indifferenter considerare pro imperio voluntatis suae. Ideo necessum est, quod illa detentio in consideratione ignis intensa, et perpetua, et contra voluntatem Angeli, sit effective a Deo principaliter, et ab igne active quidem, sed minus principaliter. Quemadmodum enim intellectus agens, et phantasma se habent ad movendum intellectum passibilem in nobis, ita Deus se habens ad modum intellectus agentis, et ignis ad modum phantasmatis, movent efficacissime intellectum passibilem Angeli, contra voluntatem eius. Nec obstat, inquit Doctor, quod principale agens, et instrumentum non sunt hic in eodem supposito, sicut intellectus agens, et phantasma sunt in eodem homine; hoc, inquit, non obstat; quia ordo agentium illorum non requirit identitatem suppositi.

Ex his apparet, secundum Doctoris sententiam, daemones ab igne duplici poena cruciari: altera per alligationem in eo, et detentionem ab eo: altera per considerationem eius ut instrumentum divinae vindictae et animadversionis Dei in eos.

— Infert tamen Doctor num. 13. quod multo gravius, et acerbius crucientur daemones per illam perpetuam detentionem suae intelligentiae in intensa consideratione ignis, quam per detentionem formalem sui localiter ab igne. Quia, inquit, longe liberiores sunt Angeli secundum suam intelligendi virtutem, quam circa vim sui motivam; siquidem pro imperio voluntatis suae circa quodcumque obiectum occupari deberet eorum intellectus, iuxta exigentiam perfectionis suae naturae, quod certe longe nobilior est in ipsis perfectio, quam sit ea qua pro libito ex natura sua locum mutare possunt.

Illa autem detentio in consideratione intensissima ignis impedit primam libertatem; ita namque per eam detinetur intellectus in consideratione illius ignis vindicis, ut nullatenus considerare possit alia obiecta: detentio autem localis ab igne solum impedit liberum usum potentiae motivae, ut non possit se praesentem sistere cuicumque corpori; ex quo sequitur, quod multo maior erit tristitia ex detentione illa obiectiva, quam locali; quia ubi est maior nolitio, et aeque certa apprehensio de eventu, sequitur maior tristitia. Adde, quod ignis obiective detinens intellectum Angeli magis effective ipsum cruciat, quam quatenus ipsum detinet localiter: nam ut detinens localiter, tantum affligit daemones effective quatenus est obiectum nolitum: ut vero ipsum detinet obiective, causat effective primam apprehensionem ad quam determinatur intellectus, quae est nolita: et ita haec ultima detentio habet quasi duplicem actionem in intellectum daemonis; prior vero habet tantum simplicem, et unicam.

— Si autem requiras qualiter daemonum et damnatorum intellectus ita determinetur ad apprehensionem ignis ut obiecti disconvenientis et ut instrumenti divinae iustitiae: ibidem explicat Doctor dicens quod Deus cum igne concurrit ad immittendam speciem illius in intellectum Angeli, quemadmodum intellectus agens cum phantasmate producit speciem intelligibilem in intellectum patientem: idque fit connaturaliter. Nam cum Angelus alligatus sit igni, et in eo velut in carcere detineatur ut ex illo non possit exire, habet semper ignis praesentis speciem intelligibilem, quam non potest non cognoscere et continuo intueri, ex qua intensa consideratione longe magis affligitur quam per simplicem suam detentionem, atque vehementius cruciatur quam torqueatur anima dum corpus quod informat ab igne ustulatur.

Dices. Per id daemones formaliter, et effective cruciantur, per quod inaequaliter torquentur: sed non torquentur inaequaliter per illam detentionem localem, aut obiectivam: ergo, etc. Maior constat, et eam aperte tradit S. Aug. 21. De Civitate Dei c. 10. Nequaquam, inquit, negandum est ipsum aeternum ignem aliis leviorem, aliis futurum esse graviorem; sive ipsius ardor pro poena digna cuiuscumque varietur, sive aequaliter ipse ardeat, sed non aequali molestia sentiatur. Deinde, si ignis tantum intelligibiliter suam impressionem in daemones faciat, tantum abest, ut eos cruciet, imo ipsos delectat; illa namque impressio conveniens est potentiae intellectivae. Denique, si daemon non nolit, vel non oderit sic detineri, aut ab obiecto sic immutari, non tristabitur: sed in potestate eius est non nolle: ergo in potestate eius erit etiam non cruciari. Adde quod aeque posset affligi in lapide, in Sole, vel in Caelo

Empyreo, si ab ipsis definitive detineretur, et mutaretur obiective.

— Respondet Doctor ad primum, negando minorem: et ad eius probationem dicit, quod detentio formalis daemonum ab igne est quidem aequalis, sed ipsorum nolle non est aequale: imo longe intensior est illa nolitio in his, qui magis peccaverunt, et ideo longe maior est in eis tristitia.

Ad secundum dicit, quod non sit in potestate daemonum hanc nolitionem non habere; quippe illa continuatur per causam superiorem agentem, et eos ita perpetuo in igne alligantem, ac eorum intellectum in ignis consideratione detinentem. Unde sequitur, quod non possit aliquis daemonum remissius aliquando nolle, quam modo nolit; quia sicut non est in potestate eius actus, ita nec modus actus: et sicut causa superior uniformiter agit ad illud nolle producendum cum voluntate daemonis, ita quod haec non possit aliter operari; sic etiam uniformiter agit ad intensionem huius nolle, ita quod non possit remissius aliquid nolle.

Quod si dixeris, inquit Doctor, quod prima illa apprehensio ignis ab intellectu daemonis saltem in primo instanti causabat ipsi in eo delectationem.

— Respondet, id dici non posse, quia eodem instanti quo intellectus daemonis ignem apprehendit, concipit tristitiam vehementem, quae omne gaudium non tantum contrarium, sed et omnino impertinens excludit.

Si urges, dicendo, quod causa delectationis est prior naturaliter quam causa tristitiae.

— Respondet, quod in habentibus tantum ordinem naturae, et quae simul tempore existunt, efficacius excludit minus efficax, licet efficacius sit posterius natura: Nec mirum, inquit, quia impediens sive prohibens aliquando est posterius naturaliter; impeditur tamen primum per contra actionem eius, si enim generatio unius est corruptio alterius. Ita Doctor.

Instabis. Si tota daemonum poena in detentione tum formali, tum obiectiva consisteret, sequeretur, quod daemones ab inferno exeuntes, et per aëra aut terram volitantes, non torquerentur; siquidem ab ipso infernali igne nec formaliter, nec obiective sic detinerentur: sed falsum consequens; ergo et antecedens.

— Nego maiorem, nam, ut inquit Rupertus lib. 4. De Victoria Verbi Dei, quocumque se vertat diabolus, secum defert cruciativum ignem. Sciendum, inquit, interea, quia quocumque se vertat, poenam suam secum portat, et plaga ignis ignitorum lapidum, qua semel est fulminatus, intrinsecus in ipso perseverat. Haec eius poena ex illis Domini dictis ad beatum Iob, salvo sacratiore intellectu, valet intelligi: de ore eius lampades procedunt, sicut taedae ignis accensae: de naribus eius procedit fumus, seu ollae succensae: atque fervens halitus eius prunas ardere facit, et flamma de ore eius egredietur. Idipsum supra diserte explicabat S. Augustinus, lib. 21. De Civit. Dei, cap. 10. ubi cum dixisset, Si spiritus hominum, etiam ipsi profecto incorporei, et nunc potuerunt includi corporalibus membris, et tunc poterunt corporum suorum vinculis insolubiliter alligari; concludit: Adhaerebunt ergo, si nulla sunt eis corpora, spiritus daemonum, imo spiritus daemones, licet incorporei, corporeis ignibus cruciandi.

Hoc ipsum egregie explicat Beda in Comment. ad caput 3. Epistolae Iacobi. Ubicumque, inquit, vel in aëre volitant, vel in terris, aut > sub terris vagantur, sive detinentur, suarum secum ferunt semper tormenta flammarum: instar febricitantis, qui et si in lectis eburneis, et si in locis ponatur apricis, fervorem tamen, vel frigus insiti sibi languoris evitare non potest. Sic ergo daemones, et si in templis colantur auratis, et si per aëra sua discurrant, igne semper ardent gehennali: et ex ipsa sua poena commoniti, deceptis quoque hominibus fomitem vitiorum, unde et ipsi pereant, invidendo suggerunt.

Obicies autem contra primam partem, nempe, quod daemones torqueantur igne reali, et corporeo; Primo quidem varios Scripturae textus, quibus significatur ignem, quo daemones cruciantur, non realiter et proprie, sed metaphorice esse accipiendum.

Quod utique suadetur, primo ex illo Luc. 16. ubi Dives ille, qui dicebat crucior in hac flamma, postmodum dicitur elevasse oculos suos, et vidisse Abraham a longe, eique dixisse: Mitte Lazarum, ut intingat digitum suum in aquam, et refrigeret linguam meam: sed manifestum est, quod oculi, digitus, et lingua, nonnisi per metaphoram animabus tribuantur: ergo pari modo flamma illa, in qua cruciantur, etiam metaphorice debet accipi.

Secundo, idem suadetur ex illo Iob. 24. Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium, et usque ad inferos peccatum illius: sed sive haec intelligantur de frigore peccatorum huius vitae ad calorem poenarum inferni; sive de vicissitudine poenarum in ipso inferno, semper illae aquae nivium metaphorice accipiuntur: ergo pari ratione ignis tantum est metaphorice dicendus.

Denique, eo modo ignis damnatos torquere accipiendus est, quomodo vermes eos corrodentes: sed vermes in inferno sunt tantum metaphorice, nempe stimuli illi conscientiae quibus pungitur, et veluti corroditur damnatorum animus: ergo, etc. Maior patet, nam Scriptura sacra eodem modo de igne ac de vermibus loquitur; sic Isaiae 66. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non extinguetur: quae verba de poenis damnatorum interpretatus est Christus Dominus dicens: Bonum est tibi debilem introire in vitam, quam duos pedes habentem mitti in gehennam, in ignem inextinguibilem, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non extinguitur: pari ergo ratione ignis, et vermis sunt accipiendi, adeoque cum vermis tantum metaphorice usurpetur, etiam et ignis tantum metaphorice accipiendus est.

— Istam sententiam prae caeteris propugnavit Origenes, qui ignem illum aeternum, in quem capitali Christi decreto impii mittendi sunt, nihil aliud esse ratus est, quam conscientiae vermem. Consulatur caput 11. lib. 2. De Principiis, quo id argumentum excussit:

ibi, ait, revocatam divina virtute, et ob oculos impii positam peccatorum memoriam (iuxta illud Rom. 2. 15. 16. Inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die quum iudicabit Deus occulta hominum), mentem eius stimulis pungere, ut sui ipsa sit accusatrix et testis eamque adeo flammis ultricibus urere: ignis huius escam esse admissas ante noxas, quas idcirco Apostolus ligna, foenum et stipulam nominavit; hinc scriptum est apud Isaiam 50. 11.: Ambulate in lumine ignis vestri et flamma quam accendistis. Per quos sermones, inquit, hoc videtur indicari, peccator ut flammam sibi ipse proprii ignis accendat, et non in aliquem ignem qui ante fuerat accensus ab alio, vel ante ipsum substiterit demergetur.

Quaerit deinde, an praeter illos, vel irae, vel furoris, vel insaniae, vel moeroris ignes, quibus impii cum in hac vita torti fuerint, in futura quoque torquebuntur, aliqua generali poena post mortem puniendi sunt.

Deinde dicit eo cruciatu affectum iri animam, ab ordine atque harmonia, ad quam fuerat Deo condita, divulsam, quo afficitur corpus cum membra soluta compage distrahuntur: Quae, inquit, animae dissolutio atque divulsio cum adhibiti ignis ratione fuerit explorata, sine dubio ad firmiorem sui compagem instaurationemque solidatur.

Eiusdem sententiae fuit etiam S. Ambrosius lib. 7. in Lucam cap. 14:

Ergo, inquit, neque corporalium stridor aliquis dentium, neque ignis aliquis perpetuus flammarum corporalium, neque vermis est corporalis; sed haec ideo, quia sicut ex multa cruditate et febres nascuntur et vermes, ita si quis non decoquat peccata sua, velut quadam interposita sobrietate abstinentiae, sed miscendo peccata peccatis, tamquam cruditatem quamdam contrahat veterum et recentium delictorum, igne aduretur proprio et suis vermibus consumetur.

— Hieronymus doctrinae huic alias satis infensus, in eam tamen benigne se gerit sub finem lib. 18. Comment. in Isaiam: Vermis autem qui non morietur, et ignis qui non extinguetur, a plerisque conscientia accipitur peccatorum, quae torqueat in suppliciis constitutos, quare vitio suo atque peccato caruerint electorum bona. Et paulo post: Si quis igitur habeat in conscientia sua zizania, quae inimicus homo dormiente patre familias superseminavit, haec ignis exuret, haec vorabit incendium. Minime quidem fidem his a se adiungi testatur; sed nec ea sibi improbari significat; nec sub aliena, nec sub sua ipsius persona proponit.

— Corporeum etiam infernum negat Gregorius Nyssenus lib. De anima et resurrectione. — Similiter Ioannes Damascenus lib. 4. De orthodoxa fide ignem aeternum materia constare inficiatur. Theophilactus pariter in 9. cap. Marci, ignem et vermem infernalem in scelerum memoria constituit. Vermis autem, inquit, et ignis qui puniunt peccatores, conscientia est uniuscuiusque et memoria turpium in hac vita gestorum; quae sicut vermis absumit et sicut ignis urit.

— Nego has omnes consequentias; et ad primum textum dico, quod quamvis in ea Divitis narratione, sive historica, sive parabolica, plura sint metaphorice accipienda, tamen non constat, quod ignis ibi commemoratus sit etiam metaphorice accipiendus: cum aliunde constet Scripturam sacram constanter asserere ignem esse in inferno, sufficienterque etiam pateat, nonnisi metaphorice oculos, manus, et linguam separatis animabus posse tribui: unde non idem de flamma in qua cruciabatur dives ille, ac de caeteris ferendum est iudicium.

Ad secundum autem dico, dubium esse an sicut ignis, ita et nix aut aqua frigida torquens sit in inferno: sunt enim plurimi Auctores, qui putant utrumque revera in inferno existere, ut ex alternante frigoris, et caloris cruciatu acerbius damnati torqueantur, ut in primis docet S. Hieronymus in caput 10. Matthaei ex praefatis verbis Iob., ubi explicando nomen gehennae, concludit: Duplicem autem esse gehennam, nimii ignis, et frigoris in Iob plenissime legitur. Et in illud Matthaei 22. Ibi erit fletus, et stridor dentium, addit: Ut stridor dentium de rigore frigoris oriatur. Idem sentiunt Beda in dictum locum Iob., et Hugo Victorinus lib. 4. De anima cap. 13.

— Nihilominus praefata sententia prorsus est incerta, imo minus videtur in Scriptura fundata; tum quia Christus Dominus poenam ignis perpetuam, et irremissibilem, et quasi unicam expresse comminatur: de alia vero poena nivium, et aquarum, ne verbum quidem dicit. Tum quia si poena frigoris esset in inferno, Dives ille non postulasset guttam aquae, qua cruciatum ignis mitigaret, siquidem poenam aquae seu frigoris sustinens, expertus fuisset ex ea nullum refrigerium posse accipi. Tum quia Zachariae 9. dicitur, Eduxisti eos de lacu in quo non erat aqua; nam lacus ille locus est inferni, qui carere aqua dicitur, et consequenter nive, ac grandine. Tum denique quia praefatus ille Iobi contextus alium potest habere sensum: nam S. Gregorius lib. 16. Moral. cap. 27. per aquas nivium, et calorem nimium, non poenas, sed culpas praesentis vitae intelligit, quia peccatores de quibusdam vitiis ad alia extreme contraria feruntur, ut ab infidelitate gentium ad errores haereticorum, vel a frigore avaritiae circa subsidium pauperum ad nimium calorem prodigalitatis in vanos, vel luxuriosos sumptus. Potest etiam dici quod illis verbis Iob poenas huius vitae imprecetur peccatori; nam versu proxime praecedenti, de peccatore dixerat: Maledicta sit pars eius in terra, nec ambulet per viam semitarum: quibus verbis imprecatur sterilitatem terrae, et carentiam omnis solatii ac refrigerii; unde cum statim adiungat: Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium, significat se optare, ut peccator non inveniat in hac vita refrigerium, sed ab una miseria ad alteram extremam transeat. Vel etiam posset ita exponi, ut ab aquis nivium peccatorum ad nimium calorem futurum in inferno transeat.

— Ad tertium autem respondeo, non idem dicendum de vermibus ac de igne; tum quia Christus singulariter, et quasi per antonomasiam de igne dixit: qui paratus est diabolo, et Angelis eius: tum quia de ignis veritate, et proprietate est communis sanctorum Patrum sententia. Tum denique quia sufficienter apparet, quod vermes non possint rodere spiritum, nec eius substantiam laniare; quia ille dolor non causatur a vivente, nisi per actionem vitalem ipsius vermis, qui aliquid de substantia alterius subtrahit, cuius substractionis, et quasi divisionis non est capax substantia spiritualis, et consequenter repugnat vermem talem actionem circa spiritum exercere. Et in hoc est magnum discrimen inter ignem, et vermem; quia ignis agit actione mere extrinseca, et immittendo qualitates, vel aliquid eiusmodi; non subtrahendo nec dividendo substantiam; et ideo non est necessaria metaphora, quae in verme respectu daemonis, vel animae separatae necessaria est.

— Non abnuo tamen revera in inferno materiales ac viventes esse illos vermes voraces, qui hominum damnatorum corpora perpetuo corrodant: sic enim ad litteram interpretamur illud Isaiae dictum cap. 66. ubi cum Deus dixisset: Videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me, statim subdit: Vermis eorum non moritur, quasi diceret, vermes victuros semper, et insatiabili morsu damnatorum cadavera corrosuros. Similia sunt illa verba Iudith 16. Dabit ignem, et vermes in carnes eorum. Inde S. Maximus Epistola ad Cubicularium de reprobis ait, quod homines ad sinistram locati ignem aeternum sortientur, ac tenebras exteriores ac vigilem vermem, et stridorem dentium.

Dices 2. Sanctus Aug. lib. 21.³ De Civitate Dei cap. 10. inducens pro veritate ignis inferni verba illa Divitis, crucior in hac flamma, ait: Dicerem utique flammam illam esse corpoream, nisi congruenter responderi posset, talem esse illam flammam, quales oculi, qualis lingua, qualis digitus, ubi erant sine corporibus animae. Unde concludit: Sic ergo incorporalis est illa flamma qua exarsit, et illa guttula quam poposcit, qualia etiam sunt visa dormientium, sive in extasi cernentium res incorporales habentes tamen similitudinem corporum. Ergo censet S. Augustinus ignem illum non esse revera corporeum.

Nego consequentiam. Praefatis enim in obiectione verbis, dubius quidem videtur; nihilominus statim suam mentem aperiens ait:

At vero gehenna illa, quod etiam stagnum ignis, et fulguris dictum est, Apoc. 20. corporeus ignis erit, et cruciabit corpora damnatorum, aut hominum, et daemonum; solida hominum, aerea daemonum, aut tantum hominum corpora cum spiritibus; daemones autem spiritus sine corporibus haerentes, sumendo poenam, non impertiendo vitam corporalibus ignibus: unus quippe utriusque ignis erit, sicut veritas dixit.

Adde. quod quamquam S. Augustinus hic anceps videretur, alibi tamen constanter affirmat ignem gehennae esse corporeum, maxime vero serm. 181. de tempore etc.

Dices 3. Ignis corporeus vel nullo modo, vel nonnisi maximo miraculo potest spiritus cruciare: sed miracula non sunt affirmanda nisi vel evidenter pateant in Scriptura, vel aliunde certo constent: aperte autem non constat, nec ex Scriptura, nec aliunde, ignem illum esse corporeum: ergo talis non est affirmandus.

Respondeo. Concessa maiore, negando minorem: ad id enim affirmandum, videlicet ignem inferni esse corporeum, nos inducit non solum divina Scripturae sacrae auctoritas, per Ecclesiam, eiusque Doctores sufficienter proposita, sed etiam sanctorum Patrum, ac communis Theologorum sententia, qua constat ignem inferni revera corporeum esse, et daemones, licet omnino spirituales, illo vere ac realiter cruciari, vel physice, ut volunt Thomistae, vel quod verius apparet, solum intentionaliter, ut supra cum Doctore Subtili docuimus.

Conclusio tertia. — Daemonum supplicia nullum unquam finem habebunt.

Haec est de fide, et evidenter colligitur ex Scriptura sacra, quae quoties damnatorum poenas commemorat, toties illas aeternas fore significat. Sic Matth. 25. Discedite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et Angelis eius. Et infra subdit: Ibunt hi in supplicium aeternum, isti autem in vitam aeternam. Sic Danielis 12. cap. Et multi, inquit, qui dormiunt in terrae pulvere evigilabunt, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium, ut videant semper. Innumeri sunt eiusmodi textus, qui damnatorum poenas aeternas, sicut et beatorum perpetuam felicitatem declarant. — Nec valet dicere ignem fore aeternum, non vero combustionem aeternam, inquit S. Aug. lib. De fide cap. 15.

Neque illud dici hic potest, in quo nonnulli seipsos seducunt, ignem aeternum dictum, non ipsam combustionem aeternam. Per ignem quippe, qui aeternus erit, transituros arbitrantur eos quibus propter fidem mortuam per ignem promittunt salutem: ut videlicet ipse ignis aeternus sit; combustio vero eorum, hoc est operatio ignis, non sit in eos aeterna: cum, et hoc praevidens Dominus sententiam suam conclusit ita dicens: sic ibunt illi in combustionem aeternam: iusti autem in vitam aeternam: erit ergo aeterna combustio sicut ignis.

Hinc S. Fulgentius lib. De fide ad Petrum cap. 13.

Firmissime, inquit, tene, et nullatenus dubites, ex ore Dei iusti aeternique iudicis sempiterna atque incommutabili prolata sententia, iniquos omnes ituros in combustionem aeternam; iustos autem in vitam aeternam: iniquos semper arsuros cum diabolo: iustos autem regnaturos sine fine cum Christo.

Eadem est caeterorum SS. PP. de perpetuitate poenarum sententia. Sic Irenaeus lib. 4. cap. 67.

Quibuscumque, inquit, dixerit Dominus: Discedite a me maledicti in ignem aeternum, isti erunt semper damnati: et quibuscumque dixerit: Venite benedicti patris mei, percipite haereditatem regni, quod praeparatum est vobis in sempiternum, hi semper percipient regnum, et in eo proficient semper.

— Sic S. Clemens Romanus a S. Damasceno citatus in Eclogis, impiarum animarum sempiternas poenas ita praedicat: Immortales, inquit, omnes animae sunt, et impiorum, quibus melius foret non incorruptibiles esse. Nam poena sempiterna ab inextinguibili igne puniri, neque morientes, magno suo malo nullum finem obtinere possunt.

Eamdem veritatem diserte explicat S. Hilarius Canone 5. in Matth.

Igitur, inquit, requies nulla gentibus, neque mortis, ut volunt, compendio quies dabitur; sed corporalis, et ipsis aeternitas destinabitur, ut ignis aeterni sit in ipsis aeterna materies, et in universis sempiternis exerceatur ultio sempiterna. Si igitur Gentibus idcirco tantum indulgetur aeternitas corporalis, ut mox igni iudicii destinentur: quam profanum est Sanctos de gloria aeternitatis abigere, cum impiis aeternitatis opus praestetur ad poenam?

— Inferorum autem cruciatus tam in puniendo diabolo, et daemonibus, quam hominibus, sempiternos fore, eleganter testatur Minutius Felix his verbis:

Nec tormentis, aut modus ullus, aut terminus. Illic sapiens ignis membra urit, et reficit, carpit, et nutrit. Sicut ignes fulminum corpora tangunt nec absumunt; sicut ignes Aetnae, et Vesuvii montis, et ardentium ubique terrarum flagrant, nec erogantur: ita poenale illud incendium non damnis ardentium pascitur, sed inexesa corporum laceratione nutritur.

Dices. Non videtur iustum, ut pro peccatis quantumlibet magnis, parvo scilicet tempore perpetratis, poena quisque damnetur aeterna; gravitas enim supplicii peccatorum gravitati respondere debet: sed peccatum temporaneum fuit, imo et momentaneum: ergo non perpetua debet esse illius poena.

Nego maiorem. Nam, inquit, S. Aug. lib. 21. De Civit. Dei:

Nulla umquam iustitia nec lex decrevit, ut tanta mora temporis quisque puniatur, quanta mora unde puniretur admisit. Octo, inquit, genera poenarum in legibus esse scribit Tullius, damnum, vincula, verbera, talionem, ignominiam, exilium, mortem, servitutem. Quid horum est, quod in breve tempus pro cuiusque peccati celeritate coarctetur, ut tanta vindicetur morula, quanta deprehenditur perpetratum, nisi forte talio? id enim agit, ut hoc patiatur quisque, quod fecit. Unde illud est legis: oculum pro oculo, dentem pro dente. Fieri enim potest, ut tam brevi tempore quisque amittat oculum severitate vindictae, quam tulit ipse alteri improbitate peccati. Porro autem si alienae foeminae osculum infixum rationis sit verbere vindicare, nonne qui illud puncto temporis fecerit, incomparabili horarum spatio verberatur, et suavitas voluptatis exiguae diuturno dolore punitur? Quid in vinculis? numquid ibi tamdiu quisque iudicandus est esse debere, > quamdiu fecit unde meruit alligari, cum iustissime annosas poenas servus in compedibus pendat, qui verbo aut ictu celerrime transeunte, vel lacessivit dominum vel plagavit? Iam vero damnum, ignominia, exilium, et servitus cum plerumque sic infliguntur, ut nulla venia relaxentur, nonne pro huius vitae modo similia poenis videntur aeternis? Ideo quippe aeterna esse non possunt, quia nec ipsa vita, qua his plectitur, porrigitur in aeternum; et tamen peccata quae vindicantur longissimi temporis poenis, brevissimo tempore perpetrantur; nec quisquam exstitit qui censuerit tam cito nocentium finienda esse tormenta, quam cito factum est vel homicidium, vel adulterium, vel sacrilegium, vel quodlibet aliud scelus, non temporis longitudine, sed iniquitatis, et impietatis magnitudine metiendum. Qui vero pro aliquo grandi crimine morte mulctatur, numquid mora qua occiditur, quae perbrevis est, eius supplicium leges aestimant: et non quod eum in sempiternum auferunt de societate viventium. Quod est autem de ista civitate mortali homines supplicio primae mortis, hoc est de civitate illa immortali homines supplicio secundae mortis auferre. Sicut enim non efficiunt leges huius civitatis ut in eam quisque revocetur occisus; si nec in illius, ut in vitam revocetur aeternam, secunda morte damnatus. Quomodo ergo verum est, inquiunt, quod ait Christus vester: in qua mensura mensi fueritis in ea remetietur vobis, si temporale peccatum supplicio punitur aeterno? Nec attendunt non propter aequale temporis spatium, sed propter vicissitudinem mali, idest, ut qui mala fecerit, mala patiatur, eamdem dictam fuisse mensuram: quamvis hoc in ea re proprie possit accipi, de qua Dominus cum hoc diceret loquebatur, idest de iudiciis, et condemnationibus. Proinde qui iudicat, et condemnat iniuste, si iudicatur, et condemnatur iuste, in eadem mensura recipit, quamvis non hoc, quod dedit. Iudicio enim fecit, iudicio patitur: quamvis fecerit damnatione quod iniquum est, patitur damnatione quod iustum est.

— Hanc eamdem veritatem diserte tradit sanctus Gregorius lib. 34. Moral. cap. 16.

At inquiunt, ait, sine fine non debet puniri culpa cum fine: iustus nimirum est omnipotens Deus, et quod non aeterno peccato commissum est, aeterno non debet puniri tormento. Quibus respondemus, quod recte dicerent, si iudex iustus, districtusque veniens non corda hominum, sed facta pensaret. Iniqui enim ideo tunc cum fine deliquerunt, qui cum fine vixerunt. Voluissent quippe sine fine vivere, ut sine fine potuissent in iniquitatibus permanere, nam magis appetunt peccare quam vivere, et ideo hic semper vivere cupiunt, ut numquam desinant peccare cum vivunt. Ad districti ergo iudicis iustitiam pertinet, ut numquam careant supplicio, quorum mens in hac vita numquam voluit carere peccato, et nullus detur iniquo terminus ultionis, qui quamdiu valuit noluit habere terminum criminis.

Licet autem haec verba de solis damnatis hominibus intelligantur; nihilominus etiam daemonibus miseris aptari possunt, quippe quamdiu steterunt in via ita pertinaciter peccato adhaeserunt, ut ab eo resilire noluerint, et in ea prava ac perduelli voluntate perpetuo stetissent, si perpetuus eorum viae status fuisset.

Inde mirum videri non debet quod Ecclesiae Patres constantissime improbaverint ludicrum illud Origenis commentum de finiendis aliquando damnatorum poenis et futura reproborum omnium restitutione. Non alias enim admisit Origenes in altero saeculo peccatorum poenas quam piaculares et temporarias, cuiusmodi sunt purgatoriae illae quas Ecclesia Catholica agnoscit: sic lib. 3. Periarchon, seu De Principiis, cap. 6. exponens illud S. Pauli 1. Cor. cap. 15. v. 26: Novissima autem inimica destruetur mors. per mortem diabolum significari existimat, quem ita destructum iri putat quatenus impia eius et a Deo aversa voluntas expugnabitur et ad Deum ipsum religioso cultu convertetur.

Propterea, inquit, etiam novissimus inimicus, idest diabolus, qui mors appellatur, destrui dicitur, ut neque ultra triste sit aliquid, ubi mors non est, neque adversum sit, ubi non est inimicus. Destrui sane novissimus inimicus ita intelligendus est, non ut substantia eius, quae a Deo facta est, pereat: sed ut propositum et voluntas inimica quae non a Deo, sed ab ipso processit, intereat.

Ubi cum ait aversam a Deo daemonis voluntatem aliquando fore ad ipsum convertendam, satis significat eos aliquando futuros felices et aeterna beatitudine donandos. — Mentem suam hac de re clarius adhuc explicat lib. 1. cap. 6. ubi ait:

Iam vero si aliqui ex his ordinibus qui sub principatu diaboli agunt, ac malitiae eius obtemperant, poterunt aliquando in futuris saeculis converti ad bonitatem, pro eo quod est in ipsis liberi facultas arbitrii. An vero permanens et inveterata malitia velut in naturam quandam ex consuetudine convertatur, etiam tu qui legis probato, si omnimodo neque in his quae videntur temporalibus saeculis, neque in his quae non videntur, et aeterna sunt, penitus pars ista ab illa finali unitate atque convenientia discrepabit.

Duo potissimum sunt quae Origenem hunc in errorem induxerunt, ut apposite observat Clariss. Huetius lib. 2. Origenianorum, quaest. 11. Primum quidem perversa quorumdam Scripturae sacrae expositio. Nam praeter iam commemorata, sic interpretatur illud Isaiae XXIV, 22: Et claudentur ibi in carcere, et post multos dies visitabuntur. Et hoc Ioan. X. 16: Fiet unum ovile et unus pastor, quod ipse in dogmatis sui fulcimentum usurpat in fine homil. 6. in Num. Item illud e parabola, quam proponit Christus Matth. XVIII. 34.⁴ cum servum nequam iratus Dominus iussit tortoribus tradi, quoad debitum integrum refunderet. Unde Origenes homil. 35. in Luc.: Quae est lex carceris istius (inferni)? Non egredior ex eo, neque me exactor patitur exire, nisi debitum omne persolvero. Fraudi ei fuit perperam acceptum et illud Apostoli, Rom. XI, 25. 26: Caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret. Piaculares autem, quas dixi, et purgatorias poenas his defendit verbis ex 1. Cor. 12. in quibus uniuscuiusque opus igne examinatum iri Paulus affirmat. Aliis quibusdam opinionis huius propugnaculis uti solere Origenistas tradit Hieronymus ad calcem Commentariorum in Isaiam; hoc nimirum Pauli Rom. 11. 32: Conclusit Deus omnia sub peccato, ut omnium misereatur; et illo Mich. 7. 9: Iram Domini sustinebo, quia peccavi ei: donec iustificet causam meam, et auferat iudicium meum, et educat me in lucem; et hoc etiam Isaiae 12. 1: Benedicam te Domine quoniam iratus es mihi: avertisti faciem tuam a me, et misertus es mei. Necnon et isto Oseae 14. 5.: Cum ira furoris mei transierit, rursum sanabo; atque itidem illo Ps. 30. 20: Quam grandis multitudo bonitatis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! — Alterum huius erroris detegit et aperit ibidem Huetius, nimirum Origenis erga Platonicorum dogmata vehementius studium. Censuit enim Plato in Phaedone mortuos ab eo daemone qui viventibus ipsis obtigerat, deduci ad inferos, et post longa deinde temporis spatia, ab alio duce inde revocari. Repetit idipsum in Gorgia et lib. 10. De Republica, et in Timaeo, ubi animam quae recte hic se gesserit, sideris in numerum referri asserit; quae vero male in muliebre corpus dimitti; utrique vero post mille annorum curriculum novae vitae optionem dari; et quae novis sese contaminaverit vitiis, in pecudum corpora relegatum iri. Itaque mirum videri non debet quod Origenes Platonis doctrina plusquam par erat addictus, hunc ab eo errorem hauserit.

Illam vero erroneam Origenis sententiam damnarunt sancti Patres, imprimis vero S. Epiphanius in epist. ad Ioannem Hierosolymitanum, cap. 3. et lib. 2. Panarii, c. 18. Exprobrat etiam Theophilus, Oratione 2. De Paschate, his verbis: Talis pastor gregis morbidi Christum ubique suggillat iniuriis, et diabolum honore sustollit, dum asserit illum purgatum vitiis atque peccatis pristinam aliquando gloriam recepturum: et hunc (Christum) regnare desistere, simulque cum diabolo sub Patris imperio redigendum. Suggillat acriter etiam S. Hieronymus pluribus, praesertim epist. ad Pamachium, c. 3., et ad Oceanum, c. 2., ubi ait Origenem sensisse post multa saecula, atque unam omnium restitutionem, idipsum fore Gabrielem, quod diabolum; Paulum, quod Caipham; virgines, quod prostibulas. Videndus etiam epist. 75. ad Vigilantium, et lib. 1. adversus Pelagianos, c. 9. atque etiam in Commentariis ad cap. 14. et 27. Isaiae, et ad 3. Danielis, praesertim vero ad 3. Ionae, ubi acerrime adversus hanc doctrinam sic invehitur:

Alioquin si omnes rationabiles creaturae aequales sunt, et vel ex virtutibus, vel ex vitiis sponte propria aut sursum eriguntur, aut in ima merguntur, et longo post circuitu atque in infinitis saeculis, omnium rerum restitutio fiet, et una dignitas militantium; quae distantia erit inter Virginem et prostibulum? quae differentia erit inter Matrem Domini, et (quod dictu quoque scelus est) victimas libidinum publicarum? Idemne erit Gabriel et diabolus? Idemne apostoli et daemones? Idemne prophetae et pseudoprophetae? Idemne martyres et persecutores? Finge quodlibet, annos et tempora duplica, et infinitas aetates congere cruciatibus: si finis omnium similis est, praeteritum omne pro nihilo est, quia non quaerimus quod aliquando fuerimus, sed quid semper futuri simus.

— Audiendus etiam S. Augustinus adversus eumdem errorem vehementer declamans lib. 21.⁵ De Civitate Dei cap. 17. et 23. ubi idem dogma excutiens scribit eius causa merito reprobatum fuisse ab Ecclesia, unde lib. De haeresibus, num. 43. cum aliqua alia Origenis commenta utcumque defendi posse scripsisset, istud, de quo agimus, frustra ab eius defensoribus excusari fatetur. Quis enim catholicus christianus, inquit, vel doctus vel indoctus non vehementer exhorreat eam quam dicit purgationem malorum, idest, etiam eos qui hanc vitam in flagitiis et facinoribus, et sacrilegiis atque impietatibus, quamlibet maximis finierunt; ipsum etiam postremo diabolum atque angelos eius, quamvis post longissima tempora omnes qui liberati sunt, ad haec mala denuo relabi et reverti, et has vices alternantes beatitudinum et miseriarum rationabiles creaturas semper fuisse, semper fore? De qua vanissima impietate adversus Philosophos, a quibus ista didicit Origenes in libro De Civitate Dei diligentissime disputari. — His accensendi Iustinianus, Epist. ad Menam. 5. Synodus, ut refert Photius in libello de synodis; Gregorius Magnus lib. 34. Moral. c. 29. secundum cap. primi Regum, ubi hoc Origenistarum deliramentum prolixe arguit. Mitto ceteros recentiores Scriptores ecclesiasticos qui idem commentum insectantur.