Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

In Deo rerum omnium Opifice triplex operationis genus distinguunt Theologi; etenim praeter Intellectum quo cuncta perspicit, praeterque Voluntatem qua divino incendio flagrat; Omnipotentiam in eo deprehendunt qua cuncta molitur et exequitur. Totidem in Angelo praestantissima Divinitatis effigie, facultates describunt, intellectum videlicet cuius ope nedum Divinitatem ipsam intueri, et perspicere possunt; et voluntatem qua tum Deum, tum seipsos, et alia quaeque diligibilia amore prosequuntur; sed et facultatem Executivam ab intellectu, et voluntate saltem formaliter distinctam, qua circa res creatas tum materiales, tum immateriales multa et mira praestare possunt. — Hanc autem facultatem eis inesse non solum experientia, qua constat Angelos et daemones erga nos et in Universo plura ac stupenda operari; sed etiam ipsa ratio suadet. Sicut enim in ente supremo intellectuali, Deo scilicet, et infimo, nempe homine, praeter intellectum et voluntatem, datur potentia executiva duabus illis subordinata, et ab utraque quodammodo pendens quoad operationem, ab intellectu quidem ut dirigente, a voluntate autem ut applicante: sic in Angelis, mediis inter Deum et hominem, talis potentia debet admitti. Quippe neque tantae perfectionis est, ut Angelos excedat: siquidem convenit hominibus; neque etiam tantae est imperfectionis, ut Angelos dedeceat, cum in Deo quoque reperiatur. — Haec autem executiva facultas cum maxime circa corpora operari deprehendatur, idque vel in eis locum tenendo, vel sese in illis movendo, vel denique illa diversimode agitando, ut eorum omnium distinctam notitiam possimus assequi, praesentem Articulum tres in Sectiones distinguemus; quarum Prima aperiet qualiter Angeli in loco corporeo sistantur. Secunda, quomodo in eo sese moveant. Tertia, qua virtute corpora possint agitare, et producere.

Angelos locum occupare non eadem concors fuit S. Patrum Sententia: quidam enim non solum in loco esse, sed etiam illo circumscribi eos asserunt, quemadmodum corpora: cuius quidem assertionis fuerunt illi omnes, qui Angelos corpore esse praeditos putant, inter quos S. Basilius lib. De Spiritu Sancto c. 16. Substantia, inquit, eorum est aëreus, si forte, spiritus, aut ignis expers materiae, quemadmodum scriptum est; qui facit Angelos suos spiritus, etc. Ideo, et in loco sunt, et spectabiles fiunt, atque iis qui digni sunt, apparent in propriorum corporum forma. Plurimi Angelos in loco esse omnino negasse videntur; sic S. Gregorius Nyssenus in libro primo contra Eunomium, ait: Nemo adeo puerili est ingenio, qui in natura intelligente, et incorporea differentiam loci reperiri existimet; loci enim positio propria est corporum: quod autem natura est intelligens, et materia caret, longe ab omni ratione loci est, ut omnes confitentur. — Non defuerunt

Scholastici qui Angelos aut esse ubique, aut nullibi asseruerunt. Durandus namque in 1. dist. 27. quaest. 1. censet Angelos neque per actionem, neque per substantiam in loco esse, sed quadam, ut ipse dicit, praesentia ordinis, per quam praesens adest Angelus cuilibet corpori quod movere potest, nec uni potius quam alteri: quemadmodum caeleste corpus, quia in inferiora omnia vim suam diffundit, praesens omnibus adesse dicitur; non quidem proxime, sed propinquorum interventu longinquioribus adest. Angelus vero intime proximeque adest iis corporibus, quae movere potest: unde cum omnia corpora Angelum movere posse censeat, etiam illum esse ubique docet.

Qua sententia iam pridem a scholis eliminata, et ab omnibus iure contempta, hodie nullum defensorem obtinet. Operae pretium est ergo hic determinare primo an, et per quid Angeli in loco sistantur. Secundo qualiter locum occupent: tertio, an plures eumdem locum, vel unus plurima loca valeat occupare.

Notandum 1. Cum Seraphico Doctore in primum dist. 2. quaest. 2., quod locus habet triplicem comparationem ad locatum. Comparatur enim primo, in ratione continentis: secundo, in ratione mensurantis: tertio, in ratione conservantis. Continet enim ut vas: mensurat ut quantitas; conservat ut natura. Secundum hanc triplicem habitudinem sunt in loco substantiae finitae, corporales, et corruptibiles:

Etenim quia finitae et limitatae, sunt in loco tamquam in continente: quia vero sunt corporales, sunt in loco tamquam in mensurante: tandem ut sunt corruptibiles, sunt in loco tamquam in conservante. Secundum duas comparationes primas, quae sunt continere, et mensurare, sunt in loco substantiae quae sunt finitae, et corporales, sed incorruptibiles, puta Caeli inferiores: secundum primam vero, quae est continere, sunt in loco substantiae finitae spirituales et incorruptibiles, ut Angeli. Et hoc dico de loco corporali: nam Angelus locum habet spiritualem conservantem, scilicet Dei virtutem: locum mensurantem sive circumscribentem propriae substantiae, nempe virtutis limitationem vel clausionem: locum vero continentem, non tantum spiritualem, sed etiam corporalem habet.

Notandum 2. Locum corporeum, in quo Angelus dicitur existere, generatim posse distingui duplicem: unum ipsi connaturalem, alterum violentum sive praeter naturae ipsius inclinationem. Locus Angelo connaturalis dicitur ille, cui se praesentem sistit iuxta nutum suae liberae voluntatis; violentus autem in quo non se libere collocat, sed in eo per vim externam clauditur, et detinetur, qualis est, v. g. ignis aeternus, et infernus, respectu daemonum. De utroque loco hic inquirimus quaenam sit ratio proxima per quam formaliter Angeli dicantur locum occupare. Circa cuius difficultatis resolutionem, triplex distinguitur Auctorum sententia: Prima est Angelici Doctoris eiusque discipulorum asserentium, rationem formalem immediate fundantem ubicationem Angeli in loco connaturali, esse operationem virtualiter transeuntem: in loco autem violento, esse passionem per quam contra suam voluntatem in aliquo loco detinetur. Secunda assignat pro fundamento talis ubicationis et praesentiae, modum aliquem unionis per liberam Angeli voluntatem productum, quo ante omnem operationem transeuntem loco corporeo unitur; ita Vasquez disp. 188. Tertia denique sententia docet rationem formalem qua Angelus immediate sit in loco, esse ipsam Angeli substantiam, qua realiter, et substantialiter fit praesens loco quem occupat. Ita Doctor Subtilis in secundum dist. 2. quaest. 6.

Notandum 3. Ex Doctore loco mox laudato numero 6., in creaturis ad veram determinationem loci, et locati sex desiderari conditiones: Primo, inquit, esse in loco; Secundo esse in loco actuali: Tertio esse in loco determinato, et aequali: Quarto esse in loco commensurative: Quinto esse in loco determinative, hoc vel illo: Sexto esse in loco naturaliter vel violenter. Quatuor primae conditiones, inquit, conveniunt corpori in quantum corpus est, quinta convenit ipsi ab agente, sexta convenit ipsi in quantum est corpus naturale.

Ceterum ex his sex conditionibus, tres tantum per se, et intrinsece videntur desiderari ad rationem loci, et locati formaliter instituendam, quae non solum rebus corporeis, sed etiam substantiis spiritualibus convenire possunt: Prima conditio est quod sit realis, et actualis praesentia locati ad locum, sine qua nec corporeae res, nec spirituales vere dici possunt alicubi existere. Secunda conditio ut res locata, quantum ad substantiam, et entitatem suam, terminetur ac finiatur spatio, et ambitu ipsius loci. Tertia denique ut haec determinatio ad locum fiat per rationem formalem ubificationis. Ratio autem formalis, ut observat idem Doctor in 4. dist. 10. quaest. 3. ad 2., sumitur bifariam: Primo, proprie pro ratione formali proxima qua res talis dicitur formaliter; sic albedo est ratio formalis qua paries dicitur albus. Secundo, sumitur fundamentaliter pro ratione remota qua res taliter denominatur; sic albedo unius parietis est ratio formalis fundamentalis similitudinis, quam unus paries albus habet ad alterum. Quae duae rationes formales in ubificatione etiam reperiuntur; nam ratio formalis existendi in loco proprie dicta, et proxima, est respectus rei locatae ad locum; fundamentalis vero, et remota, est illa in qua fundatur talis respectus: sic in corporibus, ratio formalis existendi in loco circumscriptive, est quantitas; in Angelis vero aut animabus, est substantia, ut infra probabimus.

Conclusio prima. — Angeli neque nullibi sunt: neque ubique: sed in aliquo certo et definito spatio. Haec est communis quantum ad tres partes apud omnes Theologos: quarum Prima aperte colligitur ex Scriptura sacra, quae pluribus mentionem facit de loco Angelorum, ut constabit in probatione secundae partis. Hinc inter articulos a Stephano Parisiensi damnatos iste tertius in capite 1. scribitur, Quod Angelus vel anima separata nusquam est. Probatur item ratione: Si Angeli essent nullibi, maxime propter eorum spiritualitatem qua dicerentur omnino separabiles, et independentes a spatio vero vel imaginario: sed haec ratio non officit quin vere dicantur esse in loco; quippe cum Deus ipse, quamvis summe spiritualis, sit revera ubique, non tantum per praesentiam, omnia cognoscendo; per potentiam, omnia in omnibus operando; sed etiam per essentiam, quatenus implet omnia sua substantia, et entitate necessario in immensum usquequaque diffusa. Deinde, Angeli ab instanti suae creationis, vel steterunt immobiles, vel motum localem habuerunt: si primum, ergo sunt per substantiam ubi creati fuerunt, nempe in coelo aliquo inferiori empyreo: si secundum, ergo locum mutando, spatium aliud, et locum verum aut imaginarium obtinuerunt, adeoque semper supponuntur in loco. Denique, Angeli non possunt non esse praesentes intime Deo, ex hypothesi quod existant: at si non essent in aliqua parte spatii veri aut imaginarii, non essent Deo intime praesentes. Tandem, non est minus improbabile, quod aliquid vere existat, et nusquam existat, quam quod vere existat, et tamen nunquam existat: ergo quemadmodum quidquid est aliquando est, etiam et alicubi debet esse. Hinc S. Greg. Nyssenus lib. 1. Contra Eunomium: Fieri non potest, inquit, ut quae creatione producta sunt aut fiunt, non omnino in loco vel in tempore habeant ut existant. Sola nullius egens, et aeterna, ac res omnes complexa natura, neque in loco est, neque in tempore.

Probatur secunda pars. Nempe quod Angeli non sint ubique: Primo quidem ex Scriptura quae docet Angelos esse in uno loco, ut in alio non sint. Sic Apocal. 12. Locus eorum non est amplius inventus in Coelo: ubi sermo est de malis Angelis e Coelo propter peccatum pulsis: docet item Angelos moveri localiter, et ita esse praesentes alicui parti Universi, ut si alteri adesse velint, necesse habeant deserere hunc locum, et ad illum accedere per motum localem: sic Zachariae 2. Ecce Angelus qui loquebatur me, egrediebatur in occursum eius, dixit ad eum: curre, loquere ad puerum istum: sic Iob. 1. Satan ait: Circuivi terram, et perambulavi eam: Tobiae 5. Raphael Angelus dixit: Omnia itinera eius frequenter ambulavi, etc. Quae omnia in sensu proprio, et litterali sumenda sunt; maxime cum nulla urgeat ratio ad tropos confugere; atque etiam id ipsum litteraliter S. Patres explicent.

Nam S. Basilius lib. De Spiritu Sancto cap. 16. aperte ait:

Ceterum porro Virtutum singulae certo circumscriptae loco esse creduntur: etenim Angelus ille qui Cornelio adstitit, non erat codem tempore apud Philippum: neque qui ex altari Zachariam alloquebatur, eodem tempore propriam in Coelo stationem obibat. At spiritus semel, et in Habacuc operatus, et in Daniele apud Babylonem creditur.

Subscribit Theodoretus qu. 3. in Genesim, ubi solum Deum incircumscriptum esse pronuntiat: Quae autem ab initio aliquo coeperunt esse, sunt circumscripta; Quare licet expertem corporum fateamur esse naturam Angelorum, circumscribi tamen asserimus illorum substantiam.

Consentit S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. ubi de Angelis ait: Circumscripti sunt, quoniam cum in Coelo sunt, non sunt in terra; cum in terram a Deo mittuntur, non manent in Coelo.

Idipsum aperte docet S. Gregorius Papa lib. 2. Moralium: In hoc, inquit, est nunc natura angelica a naturae nostrae conditione distincta, quod nos, et loco circumscribimur, et caecitatis ignorantia coarctamur; Angelorum vero spiritus loco quidem circumscripti sunt: sed tamen eorum substantiae longe super nos incomparabiliter dilatantur.

Tertia pars sequitur ex praecedentibus, eamque Seraphicus Doctor loco laudato duplici ratione confirmat: primam repetit ex ratione Spiritus creati, et limitati. Cum enim, inquit, Spiritus increatus, qui Deus est, habeat in se simplicitatem, per quam est intra omnia, et immensitatem, per quam continet omnia, et est extra omnia; communicat illas conditiones creaturae eatenus, quatenus nata est recipere:

Sed quia Spiritus non potuit recipere virtutem continentiae, eo quod eius simplicitas sit finita, ideo est in loco; et quia non habet partem, et partem, ideo secundum se totum est simul hic, et nunc: unde non potest habere capacitatem ad continendum: cum autem corpus sit compositum, et habeat plures partes, non potuit participare simplicitatem divinam, sed propter partium extensionem, potuit participare ac recipere capacitatem ad continendum: idcirco Deus fecit unum nobilissimum corpus quod posset omnia ambire, et extra quod omnino nihil esset, puta empyreum, in quo Angelum reposuit.

Aliam rationem deducit ex eo quod in solo corpore sit distinctio secundum hic, et ibi;

quia enim, inquit, caeterae creaturae ordinem habent in mundo, distinctionem, et positionem habent secundum gradus perfectionum: et ita una est hic, et alia ibi, una sursum, et alia deorsum: et quia in solo corpore est potentialis distinctio secundum hic, et ibi, ideo inter creaturas soli corpori debet dari universalis potentia locandi respectu visibilium, et invisibilium, ut sic Universum esset unum in omnibus suis partibus ordinatum. Et sic patet ratio duplex quare data est corpori potentia locandi Spiritum, et Spiritum contineri a corpore. Hoc enim exigebat ordo Universi, tum propter limitationem Spiritus creati, tum quia in solo corpore distinctio est secundum hic, et ibi.

Obicies 1. Plures ex SS. Patribus, qui Angelos loco definiri pernegant; nam praeter Gregorium Nyssenum in praesentis Sectionis praeludio laudatum, idipsum edocet Didymus in lib. 1. De Spiritu Sancto, ubi creaturas spirituales negat circumscribi loco, et finibus, et lib. 2. ait: Loca, et commutationes locorum ab incorporalibus separamus: idem edocet S. Basilius homil. 30 De Paradiso, ubi ait: Locum esse praecipue corporis; animam vero ex consequenti, ac velut accessionis instar esse in loco propter habitudinem ad corpus, cum ex naturae suae proprietate loco minime circumscribatur: ergo multo minus Angeli debent loco circumscribi, cum nullum ad corpus ordinem dicant. Quod enim magnitudinis molis, et partium est corpus (inquit Nemesius lib. De natura hominis c. 3. ubi docet animam minime circumscribi, eo quod sit Spiritus) nulla loci parte circumscribi potest; cum mole enim locus existit, quippe locus est terminus corporis ambientis, quo id quod continetur, amplectitur. Unde Boetius de Hebdomadibus, ait: Communis animi conceptio, quae omnibus videtur, est incorporeum non esse in loco. Ergo cum Angelus sit omnino incorporeus, nulla ratione dicendus est esse in loco.

— Respondet Doctor, supra laudato n. 17. praefatas, et alias similes sanctorum Patrum sententias sic esse intelligendas, ut velint substantias spirituales non esse in loco circumscriptive, et commensurative, quemadmodum corpora quorum singulae partes singulis loci partibus correspondent, ut explicat S. Damascenus loco supra laudato: Cum autem Angeli intelligentiae sint, inquit, etiam intelligibiliter in locis sunt, non corporum more circumscripti. Non enim ut corpora secundum naturam figurantur, neque triplici dimensione constant, sed eo ipso sunt in loco, quod intelligibiliter praesentes sint etc. Ideoque illi SS. Patres negant Angelos circumscribi loco, quia partibus carent quas metitur locus, qui rem collocatam ita complectitur, ut pars parti respondeat. Quod Augustinus in Epistola 28. ad Hieronymum declarat sic:

Porro si corpus non est, nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudine, ita sistitur, vel movetur, ut maiore sui parte maiorem locum occupet, et breviore breviorem, minusque sit in parte, quam in toto, non est corpus anima: Per totum quippe corpus, quod animat, non locali diffusione, sed quadam vitali intentione porrigitur. Nam per omnes eius particulas tota simul adest: nec minor in minoribus, et in maioribus maior, sed alicubi intensius, alicubi remissius, et in omnibus tota, et in singulis tota est.

Obicies 2. Locus, secundum Philosophum, est ultima superficies corporis continentis immobilis prima: sed nullum corpus continet Angelum, quia continens debet esse actualius contento: corpus autem non est actualius Angelo: ergo Angelus non est in corpore tamquam in loco.

— Respondet Doctor ibidem negando minorem, et eius probationem distinguit: continens per modum causae debet esse actualius contento, concedit: continens per modum loci, ita ut locatum reperiatur totaliter intra locum, negat. Si autem quaeratur qualiter Angelus indivisibilis possit contineri intra superficiem aliquam corporis: respondetur non in alio sensu, nisi quatenus est praesens isti superficiei; non quod illa sit ultima superficies ipsius, quia Angelus non potest esse in loco cum extensione partium, sed ita ut penetrative sit intra partem illius corporis cui praesens est. — Ex his merito infert Doctor, quod Angelus non est necessario in loco: si enim corpus non necessario in loco existat, quippe cum produci possit extra mundum, et poni in vacuo, multo minus Angelus pendebit a loco corporeo; potest enim produci independenter a productione cuiuslibet creaturae corporeae, et sic tunc nihil esset, in quo diceretur locari, adeoque non habet ex natura sua necessitatem ut alicui loco inexistat. Habet tamen potentiam, ut loco insit saltem definitive, sive interim illa potentia fundetur in ipso quatenus substantia est, sive quatenus natura limitata actualiter est, sive ratione alicuius extrinseci; et ideo, inquit Doctor, non oportet quaerere aliquam intrinsecam rationem essendi in loco, quia ibi nulla est, sed tantum est in ipso potentialitas passiva, qua potest esse in loco, quia non repugnat sibi.

Conclusio secunda. — Ratio formalis fundamentalis qua Angelus constituitur in loco, non ab eius operatione, sed ab illius substantia petenda est.

Haec est Doctoris in 2. dist. 2. qu. 6. n. 1. *ubi cum proposuisset opinionem S. Thomae dicentis in 1. dist. 37. quaest. 3. art. 1. et 1. parte quaest. 52. art. 1., Angelum formaliter constitui in loco per operationem et applicationem virtutis quae effectum aliquem in loco producit, ait: Istud videtur esse damnatum sicut* quidam articulus damnatus ab Episcopo Parisiensi (nempe Stephano), et excommunicatus. Quod si dicatur, quod Excommunicatio non transeat mare, vel Dioecesim; si tamen fuit articulus condemnatus sicut articulus haereticus, ubique est condemnatus sicut haereticus; non auctoritate Dioecesani tantum, sed etiam auctoritate Papae, Extra. de Haeres. c. Ad abolendam; vel saltem sententia est suspecta, quando in aliqua Universitate solemniter est damnata. — *Primus autem ex illis articulis quos damnavit Stephanus Parisiensis Episcopus, erat quod substantiae separatae a materia sint alicubi per suam operationem tantum, et quod non possunt moveri ab uno loco extrinseco ad alium. Quae cum sit propositio copulata ex duabus, dubium relinquit an damnatio cadat super copulam ambarum, aut super singulas per se sumptas ac separatas. Et propterea fortasse Scotus usus est verbo videtur, quia ferri poterat censura super utramque connexam, et non super unam, vel alteram avulsam. — Hunc etiam articulum damnatum fuisse testantur Richardus a Mediavilla in 2. dist. 37. art. 2. quaest. 1.; et Gabriel in 2. dist. 2. quaest. 2. art. 2.; et Henricus, qui unus fuit ex damnantibus, refert illam censuram. Ut inde appareat perperam nonnullos Thomistas succensere Subtili Doctori quasi vel illam damnationem gratis confinxisset, vel eam uti vitreum clypeum adversariis obiceret, eaque quasi omnium validissimo argumento ad suam adstruendam et stabiliendam sententiam uteretur: quod quam ludicre confictum sit, rationibus Doctoris probanda est Conclusio.

Primo vero fulcienda est *illis omnibus Scripturae Sacrae textibus, quibus Angeli dicuntur prius accessisse ad loca, quam in eis quidpiam fuerint operati; sic Luc. 2. Missus est Angelus Gabriel ad Mariam, et ingressus dixit etc. Prius ergo ingreditur, et fit praesens, quam loquatur. Matth. 4. Accesserunt Angeli, et ministrabant ei, nempe Christo Domino post expugnatum daemonem tentatorem: fuerunt ergo prius Christo praesentes, quam quidquam erga ipsum fuerint operati; subindeque illorum praesentia ex operatione praecise non est colligenda.

Reponunt Thomistae. Angelos esse quidem prius praesentes, quam operentur, sed praesentia inadaequata, et inchoativa, quam habet Angelus quando incipit se ordinare ad aliquem locum, ut ibi operetur: quam Caietanus praesentiam ordinis appellat, docetque tres conditiones ad eam requiri, nempe iudicium practicum de operatione nunc, vel tali tempore ab Angelo facienda; secundo electionem talis operationis, et expeditionem potentiae executivae, quibus suppositis, docet Angelum fieri praesentem loco inchoative, et incomplete priusquam in illo operetur; complete vero, et adaequate per operationem.

— Contra. ad veram, et adaequatam rationem praesentiae angelicae solum requiritur, quod revera Angelus totus sit hic et non alibi, quid enim aliud rei praesentia sonat? At eo ipso quo Angelus est alicubi, verum est dicere, quod revera ibi sit, non vero alibi, etiamsi nihil ibi operaretur: ergo eius praesentia ibidem est adaequata. Deinde, in illo instanti, quo Angelus se ordinat ad operationem, potest ab ea removeri, vel per divinum imperium, quo alibi evocabitur, aut ab operatione exercenda prohibebitur, quemadmodum prohibiti sunt illi Angeli, quibus in Apocalypsi dictum est: Nolite nocere terrae, et mari etc. Vel per denegationem divini concursus: at eo in casu, revera Angeli fuissent loco praesentes, nec tamen in eo operantes: ergo etc. Denique, si Angelus esset adaequate in loco tantum per operationem, sequeretur, quod nusquam dici posset operari in loco; quia operari in loco supponit locum, et rem in loco constitutam: sed Angelus, ut operans, non supponit seipsum ut constitutum in loco, quandoquidem per suam operationem deberet constitui in loco: ergo numquam diceretur operari in loco: quod consequens cum nullus admittat, nec pariter admitti debet id unde infertur.

Probat conclusionem Doctor 1. Prius est esse, quam operari: ergo prius est esse in loco, quam operari in loco: sed posterius non est causa prioris: ergo operari in loco non est causa cur Angelus sit in loco. Confirmatur: sicut se habet esse simpliciter ad operari simpliciter, ita se habet esse hic ad operari hic. Ergo quemadmodum operari simpliciter supponit esse simpliciter; ita operari hic necessario supponit esse hic: adeoque prius Angelus debet esse hic quam operetur hic.

Verum Thomistae negant antecedens: siquidem, inquiunt, nihil prohibet aliquid esse prius simpliciter quod non est prius secundum aliquid, sicut subiectum est prius simpliciter superficie, sed non quatenus est coloratum: tria namque, ait Caietanus, sunt in re locata. In corpore enim v. g. est substantia quae locatur, quantitas quae est ratio locandi, et relatio praesentiae, quae sequitur ad illa duo tamquam ad proprium fundamentum. In Angelo similiter est substantia quae est praesens ut quod, contactus virtutis, qui est praesens ut quo, et ipsa relatio praesentiae consurgens ex illis duobus. Quae tria possunt diversimode considerari, et iuxta diversas considerationes habere rationem prioris, et posterioris: nam si considerentur ut sunt entitates quaedam existentes in rerum natura, sic prior est in Angelo substantia, quam operatio, et operatio quam relatio; sicut etiam in corpore prior est substantia quam quantitas, et relatio: si vero considerentur non absolute, ut sunt entitates, sed ut rationes essendi in loco, sic quemadmodum in rebus corporeis prior est substantia quam quantitas, et deinde sequitur ipsa relatio, ita in rebus spiritualibus prior est ipsa operatio quam substantia Angeli, ad quae tamquam ad subiectum, et rationes fundandi resultat relatio praesentiae.

— Contra 1. Exemplum de subiecto non est ad propositum, constat enim quod ratio extensi colorati illud subiectum constituat in ratione superficiei, siquidem superficies est extensio corporis secundum longitudinem, et latitudinem: at non ita constat quod operatio sit ratio constitutiva Angeli in loco; imo contrarium evincitur; prius enim, ut iam diximus, agens locatum esse debet, quam agere, quod in agentibus corporeis est evidentissimum, prius namque locantur, quam agant. Secundo, falso supponunt quod quantitas sit ratio locandi corpora, etenim quantitas panis, et vini in Eucharistiae Sacramento eadem permanet post consecrationem, nec tamen est ratio cur panis dicatur existere in loco; siquidem amplius non existit: adeoque quantitas praecise non est ratio cur corpus sit in loco, cum haec possit subsistere illo destructo. Insuper, adorandum Christi Domini Corpus in Eucharistia non habet quantitatem, qua illius partes extendantur ad locum, et ab eo circumscribantur, nec minus tamen revera est in loco definitivo; adeoque quantitas secundum se non est ratio cur corpora sint in loco, sed solum in quantum corpora afficit, et eis inexistit. Tertio denique, non vere reponunt, quod applicatio vel contactus virtutis ad locum sit ratio qua Angelus sit in loco; illa enim applicatio vel est actus primus Angeli, vel secundus. Si primum, cum actus primus Angeli sit ipsamet eius substantia, vel facultas substantialis; consequens est, quod Angelus sit praesens loco ratione suae substantiae. Si secundum, vel ille actus est transiens, vel immanens. Non immanens, ut fatentur etiam Adversarii, quippe actus immanens nullum habet respectum ad extra, subindeque non potest esse ratio qua Angeli dicantur praesentes in loco. Non etiam transiens, si enim operatio transiens esset ratio formalis constitutiva Angeli in loco, qualis est illa transiens operatio; ergo cum illa operatio extrinseca Angeli sit circumscriptive, et mensurative in loco (siquidem commensuratur corpori circa quod agit, et in quo recipitur; corpus autem circumscribitur loco) pariter illa operatio loco debet circumscribi: idcirco enim operatio hominis v. g. quatenus rem operatam importat, circumscribitur loco, quia recipitur in subiecto, quod loco circumscribitur: sed Angeli praesentia non est in loco circumscriptive, ut constabit Quaestione sequenti: ergo, etc. Adde quod si virtus ipsamet substantialis Angeli non est ipsi ratio existendi in loco: ergo neque applicatio eiusdem virtutis; nam si quantitas corporis non esset ratio existendi in loco circumscriptive, nec eius applicatio talem praesentiam efficeret. Insuper, sicut applicatio virtutis calefactivae ad calefaciendum lignum, non est ratio calefaciendi, sed tantum conditio sine qua non; ita a simili applicatio virtutis angelicae ad locum non est ratio existendi in loco, sed conditio sine qua non cognosceremus Angelum esse praesentem huic loco potius, quam alteri; angelica namque praesentia solum per operationem nobis innotescit, quamquam prius supponatur in loco, quam ibidem operetur.

Probat 2. Doctor: si Angelus praecise esset in loco per operationem, sequeretur quod plerumque nusquam esset; *siquidem plerumque accidit ut nihil operentur in locis in quibus cogitari possunt existere. Primo namque nullum opus efficiunt in coelo empyreo: in aliis autem orbibus caelestibus aliquae dumtaxat Intelligentiae ipsis regendis et movendis occupantur, caeterae vero suam virtutem in eis non exerunt. In sphaera ignis nihil quidquam moliuntur, neque enim pabulo aut fomite, aut aura incitante, ignis in centro suo eget. In aere interdum quidem daemones grandines, tonitrua, et fulmina tamquam Dei vindicis lictores et ministri excitant et torquent; at boni Angeli ab his feriantur et quiescunt. Nihil etiam hi impendunt operis in maris aestu et motu, neque enim tempestatum auctores reputantur boni Angeli, tametsi daemones eas interdum concitent. In terra tandem nec in arboribus, floribus aut animantibus quidquam operis cogitari potest quod Angelorum virtuti dignum sit adscribi; nam absque eorum opera fluvii sua limpiditate et natura decurrunt in praeceps, prata germinant, arbores ornantur floribus et fructibus, animalia vivunt suosque motus pro nutu et impetu agunt, et universa natura iuxta leges a divino suo Opifice praescriptas absque peculiari Angelorum regimine suos in fines tendit. Occupantur equidem in inferis ad reprobos torquendos et cruciandos etiam cruciatibus et tormentis addicti daemones; verum daemones sunt, non vero sanctissimi Angeli de quibus potissimum nobis est sermo. Igitur his non aliud erga creaturas assignandum videtur ministerium quam circa hominum custodiam et animarum in Purgatorio gementium liberationem et solatium. At pauci sunt ex tam ingenti eorum multitudine qui istis ministeriis detineantur. Ex his itaque omnibus colligere licet quod si Angelorum in loco existentia. ex eorum circa locum operatione colligenda esset, eorum pauci censerentur in loco consistere.

* Respondet Gonetus ex Caietano. Primo quidem Angelos habere aliquam operationem circa Caelum empyreum, quamvis eiusmodi operatio nobis non innotescat. — Verum haec solutio omnino gratis profertur, nec ullatenus est admittenda; tum quia si talis operatio angelica nobis non innotescat, asseritur absque fundamento, et gratis fingitur: tum quia sic facile esset argumenta quaecumque dissolvere: quis enim difficultatem quamlibet non posset eludere respondendo rem quidem ita esse, ut asseritur, sed illius rationem, et causam nos latere?

Respondet 2. Angelos producere aliquod lumen quo magis perficitur innatus splendor Caeli empyrei: licet enim, inquit, non possit Angelus immediate qualitates alterativas producere, v. g. calorem, et frigus, sed solum applicando activa passivis; bene tamen lucem, nam lux est suprema omnium qualitatum corporearum; natura autem inferior in sui supremo attingitur a natura superiori, quia, ut ait, S. Dionysius De divinis nominibus: sapientia divina coniungit fines primorum principiis secundorum. Ex hac autem luce corpus illud caeleste maxime decoratur et ornatur. Sic enim de Beatis dicitur Apoc. 21. Afferent gloriam suam, et honorem in illam, scilicet Civitatem caelestem; multo magis Angeli luce sua speciali gloriosissimam efficient civitatem illam. — Contra, gratis et absque ulla ratione fingitur Angelos Caelum empyreum novo lumine exornare; illud enim lumen, vel ab ipsis Angelis promanaret, quemadmodum emanabit a corporibus beatis, ut asseritur per laudatum contextum Apocalypsis, vel ab eis producetur: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, cum enim Angeli pure sint spirituales substantiae, lumen corporeum, quo Caelum illustretur, ex se profundere nequeunt. Non etiam secundum: vel enim illam lucem producerent per creationem, vel per generationem. Non per creationem, siquidem creatio soli Deo propria est, ut cum Doctore Subtili probavimus in Physicis. Adde quod, si Angeli possent producere lumen per creationem, eo quod supremum infimi produci possit ab aliquo superioris ordinis; si, inquam, hac ratione posset Angelus creare lumen, multo magis posset creare animam rationalem, haec enim licet illis sit interior, maxime tamen eis est cognata: consequens autem admittit nemo; ergo nec antecedens debet admittere. Non etiam producere possunt Angeli lumen per generationem; generatio namque fit per corruptionem formae prius in materia existentis, in Caelo autem empyreo nihil est, quod corrumpi possit, adeoque nihil unde generatio possit fieri. Denique, substantia perfectissima, quale est Caelum empyreum, debuit a suo Conditore in suae formationis initio cum tota perfectione sibi debita procedere, subindeque lumen sibi conveniens ex vi suae creationis obtinuit. Nec valet reponere, substantiam perfectissimam alteri subordinatam ab illa posse compleri, quemadmodum Angeli inferiores, quamvis perfecti, indigent tamen illuminari a Superioribus. Haec, inquam, responsio non est ad propositum, discrimen namque longe est inter Caelum empyreum, et Angelos, cum enim Angeli sint intellectualiter operativi, novam in dies suscipere possunt perfectionem et illustrationem, quod utique de Caelo empyreo prorsus immobili, et inalterabili dici nequit; cum enim nullam possit exercere actionem nec potest etiam ullam perfectionem acquirere, adeoque omnem sibi debitam perfectionem habere debuit ex vi suae perfectionis.

Probat 3. Doctor: Si Angelus necessario deberet operari ubi est, sequeretur quod Angelus movens Caelum, esset immediate in toto Caelo; totum enim Caelum est proportionatum virtuti Angeli; sed falsum consequens; Angelus enim summe diffusam haberet praesentiam, et per universum Caelum protensam, quod Adversarii non admittunt. — Nec dicas quod Angelus sit tantum in illa Caeli parte, in quam immediate operatur, quamque movet, et illa mediante reliquas. Non enim Angelus, inquit Doctor, ex se habet magis movere unam partem immediate, quam reliquas, nisi quatenus magis applicatur uni parti, quam reliquis; si autem prius applicetur uni parti, quam immediate movet, consequens est, quod prius sit in loco cum illa parte, quam operetur in illa parte, et sic non habebit praecise ab operatione, quod sit in loco. Alias similes habet probationes Doctor, quas omnes sicut et praecedentes hac ratione perstringo:

Probatur 4. Angelus potest esse in loco corporeo absque ulla operatione, aut applicatione virtutis suae, qua sit operatio proprie, vel improprie dicta, et absque eo quod patiatur in loco, aut illum exornet; ergo non habet ab operatione tamquam a ratione fundamentali, quod sit in loco. Probatur antecedens: corpus potest esse in loco absque ulla applicatione virtutis, aut operatione proprie, vel improprie: ergo multo magis Angelus. Antecedens admittunt Adversarii; probatur consequentia: idcirco potest corpus poni in loco absque ulla operatione, vel quia potest in ipso habere ubi intrinsecum, per quod formaliter dicitur esse in loco, nempe relationem locati ad locum; vel quia per actionem causae extrinsecae loco motivae poneretur in loco; sed tam Angelus est capax ubi, ac formae intrinsecae, per quam poneretur formaliter in loco absque operatione ulla, et est etiam tam capax poni in loco per actionem causae loco motivae ipsius quam corpus: ergo sicut corpus potest poni in loco absque operatione ulla propria, aut impropria, poterit et Angelus. Probatur minor: primo nulla proferri potest, nec assignari ratio cur Angeli substantia sua quantitate virtutis non ita sit capax loci definitivi absque operationibus, quam substantia materialis corporis beneficio suae quantitatis molis est capax loci circumscriptivi: ergo, etc. Secundo, Deus non magis ab aliquo dependet ut aliquem Angelum in loco constituat independenter ab operatione, quam ut in eum corpus aliquod deportet, et collocet: sed hoc potest: ergo et illud. Tertio, dum Angelus alicubi locatur, et operatur, Deus potest eius operationem suspendere, vel ei prohibendo ne quid ultra faciat in isto loco, vel ei suum concursum denegando: sed per illam suspensionem actionis non minus Angelus remanet praesens in illo loco, eumque ibidem alius Angelus aeque videret, ac videbat dum operaretur: ergo independenter ab operatione revera tam est capax loci occupandi, ac corpus.

Obiciunt 1. Thomistae: substantia corporea ex ratione sua formali non potest proxime, et immediate tribuere corporibus esse in loco: ergo nec substantia spiritualis potest esse ratio formalis proxime fundans ubicationem in rebus corporeis et immaterialibus. Consequentia patet: si enim substantia corporea non possit ex se, et praescindendo a quantitate, esse ratio formalis proxime fundans ubicationem corporibus, sed hoc solum habeat ratione quantitatis, multo minus substantia spiritualis habebit ex se, quod sit ipsi Angelo ratio formalis essendi in loco. Antecedens vero probatur: illud solum est in corpore ratio formalis immediate illi tribuens esse in loco, quod est ipsi ratio formalis proxima et immediata tangendi locum: atqui substantia corporea nequit ex se esse ratio formalis proxima et immediata tangendi locum; substantia siquidem corporea non tangit locum immediate ratione sui, sed tantum ratione quantitatis inter ipsam, et locum mediantis: ergo, etc. Probatur maior a simili, nam aliquis vestitus, quamvis habeat vestem, nullo modo dicitur vestitus, nisi vestem tangat: ergo neque substantia poterit esse in loco nisi locum tangat, vel contactu physico per quantitatem, ut corporeae substantiae; vel metaphorico per virtutem, ut omnes spiritus.

— Respondeo 1. negando consequentiam: quamquam enim contactus realis, et physicus esset necessarius, ut corpora dicantur esse formaliter in loco, non inde sequitur, quod pari iure desideretur contactus virtutis, ut substantia spiritualis loco formaliter praesens dicatur: ideo namque contactus physicus dicitur desiderari in corporibus, quia nempe sunt in loco divisibiliter, et per commensurationem; ita quod eorum partes loci partibus correspondeant, et commensurentur, ad quod, ut apparet, necessario requiritur contactus, et applicatio partium corporis ad partes loci: secus autem est de substantia spirituali, quae cum definitive, et modo prorsus invisibili sit in loco, non est necessum, ut aliquem contactum habeat, aut certe non alium, quam suae substantiae realem praesentiam: quemadmodum enim corpus per quantitatem locum tangere dicitur, et hac ratione fit ei praesens; ita Angelus per suam substantiam fit realiter praesens loco, quod sufficit ut ipsum tangere dicatur.

Respondeo 2. negari posse antecedens, necnon et maiorem illius probationis: Tum quia, ut iam diximus, adorandum Christi Domini Corpus in Eucharistia spoliatum sua quantitate saltem externa, et qua locum realiter tangere posset, revera est praesens in altari, et sub speciebus eucharisticis, praesentia definitiva: adeoque quantitas illa, qua locus tangitur, non est ratio formalis cur corpora praecise sint in loco. Tum quia species eucharisticae panis et vini eaedem post ac ante consecrationem permanent: sed peracta consecratione illorum quantitas non est ratio formalis, cur substantia panis et vini dicatur esse in loco, siquidem illa substantia desiit esse, nec amplius subsistit: ergo quantitas non est ratio formalis fundans ubicationem corporum in loco, quippe cum corpora saltem divinitus possint esse formaliter in loco sine quantitate, et quantitas ipsa remanere possit in eodem loco absque eo quod corpora formaliter in loco constituat.

Obiciunt 2. Quod est proxima ratio fundandi ubicationem angelicam importat determinationem, aut limitationem in ordine ad locum, cum per illud ita sit hic, ut non sit alibi: sed substantia Angeli secundum se, et remota operatione, non importat talem determinationem; ordo enim ad locum non est essentialis, sed accidentalis Angelo: ergo remota omni operatione, substantia Angeli non est ratio formalis immediate fundans ubicationem Angeli.

— Nego minorem. illa namque determinatio, aut limitatio in ordine ad locum, vel intelligitur causaliter, et denotat causam extrinsecam, aut intrinsecam, per quam Angelus determinatur ad hunc locum occupandum, potiusquam ad alterum; vel fundamentaliter, aut formaliter, quatenus nempe existens hic habet rationem fundandi relationem ad hunc locum, potiusquam ad alterum: sed haec habere potest independenter ab ulla operatione extrinseca; siquidem vel per divinam, vel per suam voluntatem determinari potest ad subeundum hunc, aut illum locum: cui ubi praesens sit, eius substantia est ratio sufficiens fundandi relationem praesentiae, et ubicationis ad locum; ad id namque nihil aliud requiritur, quam quod dici possit Angelum esse revera hic praesentem, et non alibi, adeoque habere respectum praesentiae ad hunc, et non ad alterum locum, quae omnia fieri possunt seclusa qualibet operatione: ergo quovis modo illam determinationem usurpent Thomistae, fit independenter ab operatione.

Instant: substantia Angeli secundum se est indifferens ad omnem omnino locum in particulari: ergo ut sit in loco certo, aut determinato, necessario requirit aliquid, per quod determinetur ad hunc locum potiusquam ad alterum subeundum: sed illud non potest esse aliud, quam eius operatio transiens: ergo per hanc formaliter in loco substituitur.

— Nego minorem. nam, ut dictum est, illa determinatio, vel intelligitur causaliter, vel fundamentaliter. Si primum, id habet Angelus non a sua operatione transeunte ad locum, sed vel a propria virtute motiva, qua libere se transtulit ad eum locum, vel a virtute extrinseca, puta a Deo, per quam in eo loco productus est, vel detinetur, vel ad eum fuit translatus. Si vero illa determinatio accipiatur fundamentaliter, id habet ex substantia sua, quae licet ex se sit indifferens ad existendum hic, aut alibi, tamen ubi praesens sistitur hic, vel per suam, vel per alienam voluntatem, non est amplius indifferens ad fundandum respectum ad hunc, vel alium locum, sed necessario fundat respectum praesentiae ad eum locum, in quo substantialiter praesens est.

Urgent iterum: seclusa operatione, nihil habent Angeli, quo fundare possint relationem realem praesentiae ad locum; ergo haec necessario desideratur, ut locum determinatum habere dicantur. Probatur antecedens: si quid praeter operationem sit in Angelo, quo fundare posset hanc relationem immediate, maxime illius substantia: sed Angeli substantia non potest esse fundamentum immediatum talis relationis: Tum quia substantia secundum se, et praecise non fundat aliam relationem, quam identitatis. Tum quia si fundaret relationem, maxime vel quatenus est substantia, et prout habet conceptum communem substantiae, vel quatenus est substantia angelica: sed neutrum potest affirmari: non quidem primum, alioqui omnis substantia similem relationem fundaret: non etiam secundum, quia ratio formalis substantiae angelicae nihil aliud formaliter denotat, quam substantiam spiritualem totalem, et adaequatam, nullum ordinem dicentem ad corpus: ergo substantia Angeli per se praecise non potest fundare relationem ad spatium, vel locum.

— Nego antecedens; et ad minorem illius probationis dico, substantiam Angelicam fundare respectum ad locum, non praecise quatenus substantia est, nec quatenus substantia angelica, sed quatenus substantia est hic, et non alibi; quemadmodum v. g. paries fundat relationem similitudinis ad alterum, non praecise quatenus est substantia corporea, neque quatenus est extensus, sed quatenus est vel albus, vel niger. Ad id autem quod dicitur, nempe substantiam non aliam fundare relationem, quam identitatis; respondeo id verum esse dum confertur cum altera substantia, non vero dum comparatur cum aliquo alio, quemadmodum enim substantia quatenus creata, dum confertur Deo, dicit ad Deum respectum dependentiae; ita dum comparatur ad locum, dicere potest ad eum respectum praesentiae omnino distinctum ab illo respectu identitatis, quem habet ad aliam substantiam. Inde patet Thomistas videri non satis congrue philosophari, dum pro suae opinionis fundamento quasi indubitatum proferunt, substantiam secundum se nullam posse relationem fundare, quippe cum ad Deum relationem dependentiae, et ad aliam substantiam relationem identitatis habeat.

Obiciunt 3. Si substantia Angeli secundum se, et antecedenter ad operationem virtualiter transeuntem, esset proxima ratio fundans ubicationem, seu immediate tribuens Angelo, quod sit in loco, Angelus semper certum sibi locum vindicaret, et non posset in maiori, aut minori pro suo libito existere: sed hoc dici nequit: ergo nec illud. Minor infra patebit. Probatur maior: nam substantia Angeli intra propriam lineam est quid invariabile, semper enim eamdem habet perfectionem substantialem, et nunquam in suo esse substantiali variatur: ergo si illa secundum se, et antecedenter ad operationem sit proxima ratio fundans ubicationem angelicam, seu immediate tribuens Angelo, quod sit in loco, semper certum sibi locum vindicabit, nec poterit pro suo libito in maiori, aut minori intra sphaeram suae activitatis existere.

— Confirmatur, ex eo quod quantitas molis sit in nobis ratio formalis essendi in loco, non potest corpus v. g. occupare sive replere modo maiorem, modo minorem locum nisi fiat aliqua mutatio intrinseca in ipsius quantitate, puta per condensationem, vel complicationem, aut rarefactionem: ergo similiter si substantia Angeli secundum id quod habet intra propriam lineam, sit ratio formalis proxima essendi in loco, non poterit Angelus aliquando in maiori, aliquando in minori loco existere, nisi ipsa eius substantia intrinsece, et intra propriam lineam varietur, quod tamen est impossibile.

— Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod quamvis Angeli substantia ex se sit invariabilis secundum suam entitatem, variari tamen potest per respectum ad locum, cui applicatur, quatenus nempe subest divinae, aut propriae voluntatis determinationi, per quam ad locum talem, vel talem applicatur. Quamvis enim substantia Angeli secundum se sit determinata ad locum sibi adaequatum, in hoc sensu, quod non possit esse in maiori, non tamen est determinata ad existendum in toto illo loco, neque in aliqua certa eius parte, sed indifferenter potest esse, aut in loco, aut intra eius latitudinem in maiori, aut in minori loco: atque proinde necessarium est, quod quantum ad hoc determinetur aliquo modo, ita ut ipsa substantia sit res determinata. Non est tamen intelligendum determinationem hanc ita fieri, ut ipsa substantia Angeli prius (saltem ordine naturae) quam uniatur loco, amittat terminationem, quam habet ex sua natura, et acquirat aliam, quasi per quamdam constitutionem, aut dilatationem, ratione cuius postulat tantum, aut tantum locum intra latitudinem illius, quem secundum naturalem terminationem postularet; quemadmodum corpora ratione propriae quantitatis postulant locum certae extensionis, et ut sint in minori, necessarium est, quod eorum quantitas prius saltem ordine naturae constringatur, aut alio modo acquirat novam terminationem: sed dicendum est fieri praedictam terminationem in Angelo per hoc solum, quod eius substantia applicatur tanto, aut tanto loco, iuxta propriae voluntatis mensuram.

Ad confirmationem, nego paritatem; disparitas enim est inter substantiam corpoream, et angelicam, quod illa dum est in loco divisibiliter, in eo sit per omnimodam commensurationem totius quantitatis cum toto loco, et partium eiusdem quantitatis cum partibus loci: haec vero sit tota in toto, et tota in qualibet parte, sicut anima rationalis in corpore, et Corpus Christi in Eucharistia; unde sicut anima rationalis absque sui variatione intrinseca potest informare nunc maiorem, nunc minorem materiam, et Corpus Christi aliquando esse sub maioribus, aliquando sub minoribus dimensionibus sive speciebus, iuxta voluntatem consecrantis, ita et Angelus absque intrinseca variatione suae substantiae poterit aliquando in maiori, aliquando in minori loco existere, iuxta beneplacitum suae voluntatis, ratione cuius uniri potest angelica substantia vel toti loco sibi adaequato, vel tantum alicui ex partibus loci.

Urget Gonetus: etiamsi aliqua substantia sit tota in toto aliquo loco, et tota in qualibet parte illius loci, inde non tit quod illa possit se constituere nunc in maiori, nunc vero in minori loco, prout ipsi libuerit; nam Deus est totus in toto loco corporeo, et totus in qualibet parte illius, et tamen non potest non replere omnem locum creatum. Item anima rationalis est tota in toto corpore, et tota in qualibet eius parte, et tamen non potest ad libitum aliquando informare totum corpus, aliquando solum unam partem illius. Unde quod illa possit informare modo minorem materiam, dum scilicet primo actuat corpus pueri, modo maiorem, quando nimirum idem puer crescit, hoc non provenit ex eo quod sit tota in toto corpore, et tota in qualibet eius parte, sed quia ex natura sua determinata est ad hoc ut primo actuet minorem materiam, deinde maiorem in propriam substantiam hominis conversam. Similiter quod corpus Christi possit aliquando sub minoribus, aliquando sub maioribus dimensionibus panis, iuxta beneplacitum consecrantis signantis materiam in illud convertendam, existere, provenit ex natura sive institutione Sacramenti Eucharistiae ipsum ad hoc determinante. At vero substantia Angeli non est per se, et ab intrinseco sive ex natura sua determinata ad hoc, ut pro diversis temporibus sit nunc in minori loco, postea vero in maiori; quin potius cum sit omnino invariabilis ab intrinseco, oportet consequenter, quod determinet ipsum Angelum ad existendum semper in aequali loco, si sit illi ratio formalis proxima existendi in loco.

— Nego minorem: cum enim substantia angelica quantum ad motum, et unionem eius ad talem, vel talem locum, omnino pendeat ab eius libera voluntate, licet secundum se sit invariabilis; tamen non determinatur ab intrinseco ad semper existendum in aequali loco; unde multo facilius, quam anima rationalis, potest maiorem, aut minorem locum occupare, anima namque ita colligatur, ut corpori maior, aut minor illius diffusio, ab ipsius corporis maiori, vel minori constitutione pendeat; Angelus vero non ita pendet a loco; sed pro nutu suae voluntatis potest suae substantiae praesentiam ad ampliorem, vel strictiorem locum profundere.

— Ratio autem cur peculiariter Angeli substantia ad occupationem loci pendeat potius ab eius libera voluntate, non vero corporea hominis quantitas ita eius libertatis imperio subdatur, ut pro nutu maiorem vel minorem locum occupet, neque animae rationalis substantia libera sit ad totum corpus informandum, vel tantum aliquas illius partes, nec Deus possit efficere ratione suae immensitatis, et aeternitatis, quod eius substantia sit tantum in aliqua parte loci, non autem ubique; neque quod eius duratio alicui tantum parti temporis coexistat: ratio, inquam, huiusce discriminis est, inquit noster Rada, quod quantitas perfectionis in Angelo, quantum ad illam unionem habet duo, ratione quorum convenit ipsi ita subdi libertati ipsius Angeli: Primum est, quod ex propria entitate, et ex modo, quo unitur, non repugnat ipsi indifferenter uniri toto loco, et parti eius: Alterum est illam unionem esse terminum operationis liberae ipsius Angeli, scilicet motus localis: nam Angelus medio motu locali applicat, et unit seipsum efficienter alicui loco. At vero quantitati corporeae deest primum ratione suae extensionis, ut explicatum est; et animae rationali deest secundum, unio siquidem eius ad corpus, quod informat, non est terminus alicuius actionis liberae ipsius animae, sed fit ab agente extrinseco, et similiter potentia Dei ad omnem locum, et coexistentia cum toto tempore, si ex parte Dei, considerentur, non terminant actionem aliquam liberam ipsius Dei: sed supposito, quod sint locus, et tempus, necessario coexistit ipsis Deus, alioquin esset Deus mutabilis secundum locum, et secundum tempus.

Tria maxime hac in Quaestione sunt discutienda: Primum, an Angeli quemlibet locum maximum et minimum occupare valeant: Secundum, an plures eidem loco simul possint inexistere; Tertium, an unus pluribus esse in locis queat.

Notandum 1. Locum Angelorum distingui posse duplicem; adaequatum videlicet sive totalem, et inadaequatum seu partialem. Locus adaequatus, et totalis ille est, qui correspondet Angelo secundum ultimum suae potentiae, et virtutis, in quo toto esse substantialiter potest, et extra illum simul esse naturaliter nequit: Locus vero inadaequatus, et partialis, atque minor toto loco adaequato, ille est, in quo Angelus existens potest etiam propria virtute extra illum esse; videlicet tamquam in loco partiali continuo; cuiusmodi est pars aliqua praedicti loci adaequati, et spatii. Quaerimus ergo an Angelus naturali, aut supernaturali virtute possit in pluribus locis adaequatis, et inadaequatis simul existere.

Notandum 2. Extra controversiam esse, quod unus Angelus possit simul in pluribus locis inadaequatis continuis, et inter se non distantibus existere, cum enim eius substantiae praesentia ad locum pendeat ex eiusdem libertatis applicatione, aperte constat, quod si aula sit locus adaequatus Angeli, et quatuor illius aulae partes, et anguli sint ipsius locus inadaequatus, quod pro libito poterit suam praesentiam ab uno, et altero angulo removere, ut solum duabus aliis partibus, et angulis se praesentem sistat, maxime cum hoc virtutem eius naturalem non excedat: indivisibilis enim eius substantia ad locum certae et determinatae magnitudinis naturaliter non protenditur, quemadmodum extenduntur corpora, quae pro sua maiori, vel minori quantitate maiorem, vel minorem locum naturaliter, et necessario requirunt. Unde solum difficultas est an Angelus possit esse pro suo nutu, et virtute naturali in locis inadaequatis discontinuis, et inter se distantibus, contentis tamen intra locum sibi naturaliter adaequatum; v. g. an possit Angelus existens in aula, se praesentem sistere in duobus angulis istius aulae absque eo quod existat in medio.

Notandum 3. Praecisam rationem, cur duo corpora non possint naturaliter eumdem locum simul occupare, ex eo maxime repetendam, quod eorum corporum quemlibet locum cui praesens est, repleat: locus autem uno corpore repletus aliud capere nequit: quemadmodum vas aliquo liquore plenum, alterius liquoris superinfusionem virtute naturali non capit. An autem eadem vigeat ratio, vel alia similis proferenda cur duae substantiae spirituales eumdem simul locum occupare non possint, invicem non conveniunt Auctores; plurimi namque cum S. Thoma, et eius discipulis affirmant Angelos non posse uni, eidemque loco adaequato simul adesse: caeteri vero cum Subtili Doctore rem problematice in utramque partem disputant, magis tamen in affirmantem, quam in negantem partem inclinant. His praenotatis, sit

Conclusio prima. — Licet angelica substantia sit indivisibilis, divisibilem tamen locum occupare potest, necnon et minimum indivisibilem. Haec Conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 2. dist. 2. quaest. 6. num. 13.; quamquam enim hac in re videatur problematicus, magis tamen in affirmantem, quam in negantem partem propendet.

Probatur prima pars, nempe quod anima indivisibilis divisibilem locum occupare possit: si quid enim huic occupationi et praesentiae obesset, maxime angelicae substantiae indivisibilitas: sed illa non officit quin loco divisibili se praesentem sistere valeat: nam licet substantia animae rationalis sit pariter indivisibilis, nihilominus divisibile spatium occupat, cum sit tota in toto corpore quod informat, et tota in qualibet eius parte: similiter quamvis substantia, et essentia divina revera sit summe indivisibilis, nihilominus quia est infinita secundum entitatem, per universum mundum realiter et substantialiter diffunditur, ut probatum est agendo de Immensitate divina: ergo pari ratione quamquam substantia angelica sit indivisibilis, divisibilem tamen locum occupare potest. Adde quod cum Angeli praesentia fiat vel per voluntariam suae substantiae applicationem ad locum, ut supra cum

Doctore Subtili docuimus, vel per virtutis applicationem et diffusionem, ut contendunt Thomistae, utraque schola hanc Conclusionis partem necessario pro certa, et indubitata habere debet: certum namque est quod Angelus naturaliter velle possit, quod sua substantia per determinatum locum se praesentem sistat; quid enim huic volitioni posset obsistere? Maxime cum substantia indivisibilis divisibilem locum occupare queat. Certum pariter, quod Angelus alicui spatio extenso, et divisibili suam virtutem applicare potest: quamquam enim illius operativa virtus, et operatio, sint in entitate sua formaliter indivisibiles, sunt tamen virtualiter divisibiles, et extensae, eo quod inferant, et immediate causent effectum divisibilem et extensum in subiecto circa quod operantur.

— Inde tamen inferre non licet, quod Angelus quantitati infinitae, si daretur, posset fieri praesens, quippe cum eius nativa virtus sit limitata et determinata, nec proinde possit in infinitum se extendere: non enim fieri posset praesens quantitati infinitae ut infinitae, nisi praesens fieret omnibus eius partibus. Implicat autem finitam et limitatam substantiam infinitis partibus posse proportionari et commensurari: ergo, etc. Unde merito concludit Doctor ibidem num. 11:

Conceditur communiter, quod Angelus non potest esse in loco quantumcumque magno, quia hoc est proprium Dei. — An autem Angelus habeat locum ita determinatum, ut non possit esse in maiori vel minori. Hoc, inquit, numero 14., dubium est, quia nec videtur posse facile probari una pars, nec alia: quod quidem inconveniens est, si quantitas sua virtualis per quam potest esse praesens alicui loco, sit naturalis ratio essendi in tanto loco suo modo, sicut quantitas corporis est naturalis ratio essendi in tanto loco suo modo: ita quod licet in potestate mea sit, me esse in hoc loco, vel in illo loco, non tamen est in potestate mea esse in tanto loco, vel in tanto: quia iste effectus est naturaliter consequens quantitatem, quae non subset potestati meae: et sicut nec in se, ita nec quantum ad istum effectum, esse scilicet in tanto loco, vel tanto. Nihil ergo videtur sequi inconveniens si ita poneretur in Angelis, vel si ponatur quod quantitas eorum habeat aliquem locum adaequatum, quo maiorem non posset habere secundum conditiones suae virtutis, et essentiae; licet tamen ipsa subsit voluntati Angeli, ut possit, non semper habere illum locum, sed maiorem vel minorem; non sequitur inconveniens.

Quibus Doctor, inquit Poncius in Commentario ad eumdem locum, vult non posse assignari ullam rationem convincentem, qua probari possit quod Angelus valeat occupare ad libitum minorem locum, aut quod non valeat. Si enim diceretur quod ex natura sua quilibet Angelus petat esse connaturaliter in toto loco, sicut corpus quadripalmare petit esse in loco correspondenti, ita ut non posset poni naturaliter in minori, certe non posset Angelus ponere se in minori loco, sed quamvis posset ponere se in alio loco, semper omnis locus in quo posset se ponere, deberet esse tantus: nec est ulla ratio convincens ob quam non dicatur ita esse de facto. Rursus, si poneretur non exigere ex natura sua tantum locum, sed ex se esse indifferentem ad locum quemcumque infra eorum summum, quem posset habere usque ad locum minimum, tunc posset sine dubio poni in minori, et minori loco, nec necessario deberet semper habere locum eiusdem magnitudinis: sed nec etiam ulla ratio convincens est ob quam ostendatur quod ita non sit de facto. Haec ita Poncius.

Probatur etiam secunda pars: nempe quod Angelus possit existere in loco minimo: quamquam enim Doctor loco supra laudato numero 11. asserere videatur Angelum non posse existere in loco quantumcumque parvo, attamen id solum problematice sustinet, quippe cum statim dubium proponat an possit esse in puncto, nec alterutram partem determinet, ait enim numero 18:

Si tamen posset esse in puncto vel non, non videtur ratio necessaria, nec ad unam partem, nec ad aliam: quia licet Angelus sit indivisibilis, non habet tamen indivisibilitatem limitatam sicut punctus: et ideo non oportet ipsum esse in puncto sicut in loco. Nec forte repugnat sibi esse in puncto sicut in loco: quia nullum inconveniens videtur ex hoc inferri, quia si ex esse in puncto sicut in loco hoc inferatur quod non posset moveri localiter nisi spatium esset ex punctis, non sequitur, posset enim immediate ex loco punctuli ferre se in continuum, cuius continui punctus est terminus.

Cum itaque censeat Doctor Angelum posse existere in puncto, haud dubium est eum pariter problematice asserere eumdem in loco indivisibili posse existere.

Quod insuper suadetur: ipsi loco potest inexistere substantia Angelica, cui revera potest fieri praesens definitive: sed Angelus definitive potest esse praesens loco minimo, et indivisibili; siquidem per praesentiam definitivam res est tota in toto, et tota in qualibet parte totius, sic Angeli substantia cum sit indivisibilis potest rei indivisibili inexistere: ergo, etc. Adde quod exinde nullum sequatur inconveniens; nam, inquit noster Herrera Disp. 6. quaest. 7., si posset aliquod assignari inconveniens, maxime quod Angelus non posset movere se localiter ex uno loco ad alium, quia punctum non est locus, cum sit indivisibile, nec dantur duo puncta immediata. Hoc autem non obstat, quia cum Angelus sit in loco definitive, illud habebit rationem loci definitive quod potest fundare relationem praesentialitatis Angeli ad illud, et per consequens cum in puncto possit haberi ista ratio fundamentalis, quia potest praedicari de Angelo, hoc est, ita esse hic quod non alibi, ideo in puncto potest reperiri vera ratio ubi vel loci. Inconveniens autem de motu locali nullum est, ut ipse Doctor respondet, quia Angelus existens in puncto posset ferre se immediate in locum continuum, hoc est, in superficiem proximam puncto, cuius continui (scilicet superficiei) punctum est terminus.

Denique quando Angelus est in loco sibi adaequato, est etiam in quacumque parte ipsius: sed locus minor quocumque loco divisibili determinato, est pars illius loci magni: ergo est in illo loco minori de facto, quando est in loco maximo: sed existentia ipsius in illo loco nullam habet dependentiam a simultanea existentia eius in aliis partibus loci maioris: neque enim potest ostendi in quo genere causae, aut conditionis sine qua non, possit habere talem dependentiam: ergo potest esse in illo solo quin sit in reliquis partibus.

Obicies 1. Si Angelus existere posset in minimo loco, etiam posset existere in Caelo, et in terra. Probatur: quidquid potest esse in uno ex aequalibus, potest esse in quocumque alio ipsi aequali, si figuratio aliqua quae esset in uno ex aequalibus non repugnet ipsi: sed nulla figuratio loci ullius potest repugnare Angelo, cum sit indivisibilis: ergo si potest esse in uno loco, potest esse in quocumque loco ipsi aequali, si non determinetur ad locum aliquem parvum. At hoc est inconveniens; quia sequeretur quod Angelus posset esse naturaliter simul in Caelo, et in terra: si enim potest occupare locum quadratum, hoc est, quatuor laterum aequalium, et non determinetur ad locum aliquem determinatum parvum, in quo minori esse non possit, quandoquidem ex illo loco quadrato possit fieri locus quadrangulus (hoc est quatuor laterum, quorum duo sint longiora aliis duobus, et aequalia inter se), tantae longitudinis, ut possit protendi ad Caelum, quia latera ipsius possunt comprimi magis, et magis in infinitum, et quo magis comprimuntur latera, eo magis protenditur corpus illud versus longitudinem, sequitur quod possit simul existere in Caelo, et in terra.

— Respondet Poncius in sua summa Theologica, negando primum subsumptum, et sequelam probationis; quia ex quadrato quatuor pedum non potest naturaliter fieri ullum quadrangulum quod possit protendi a terra ad Caelum: quamvis enim possit per compressionem laterum protendi in longitudinem maiorem, et maiorem in infinitum: tamen hoc tantum potest fieri respectu partium indeterminatarum, et in infinitum syncategorematice: non vero respectu partium determinatarum, et in infinitum categorematice: ex hoc autem non sequitur quod simul possit naturaliter extendi usque ad Caelum: sicut non sequitur, licet sint tot partes syncategorematice in quantitate palmari quot in centum-palmari, quod possit occupare simul tantum loci, quantum centum-palmaris.

— * Hoc idem argumentum confirmat et urget Doctor ex quodam principio mathematico Euclidis, propos. 30. lib. 2. ubi docet quod quidquid potest esse in uno aequalium, et in reliqua si sibi figuratio non repugnet. Unde sic argumentatur Doctor loco supra laudato num. 12 — et in commentario ad hunc Doctoris locum:

Quidquid potest in uno aequali potest esse in altero: si sibi non repugnat figuratio aliqua, secundum quam unum distinguitur ab alio: sed Angelo nulla figuratio loci in quo est repugnat: igitur si potest in uno aequali, et in altero. Et per consequens si potest esse in quadrato quantumcumque parvo vel stricto, quod oportet ponere dicendo quod non repugnat sibi esse in quantumcumque loco, sequitur quod non repugnat sibi esse in loco quantumcumque longo, quia quadrangulus est aequalis isti quadrato parvo, in quo potest esse. Quae quidem certissima est argumentatio. Excipit autem: nisi figuratio repugnet, quod ad corpora pertinet. Nam aqua, vel vinum, vel alius liquor, cum exigat certam figuram capacem, non poterit esse in quadrangulo formato ex quadrato: cum si quadrangulus nimium constringatur, et in longitudinem enormem protendatur, liquores illos non capiat. At vero Angelus caret corpore, ac est expers figurae, si potest esse in quadrato, potest esse in quadrangulo, numquam hic protendatur in infinitum.

— Ad Doctorem dico ipsum revera hoc argumentum urgere et confirmare adversus S. Thomam qui lib. 1. q. 52. a. 2. cum in corpore articuli negasset Angelum posse esse in corpore quantumcumque magno, eumque redegisset ad certum, ac determinatum locum ibidem, postea non dubitavit dicere intra suam sphaeram posse esse in maiori et minori loco usque ad indivisibile. Angelus, inquit, est indivisibilis extra genus quantitatis et situs existens; unde non est necesse quod determinetur ei unus locus indivisibilis secundum situm: sed vel divisibilis vel indivisibilis, vel maior vel minor secundum quod voluntarie applicat suam virtutem ad corpus maius, vel minus. Et sic totum corpus, cui per suam virtutem applicatur, correspondet ei ut unus locus. Et supra dixerat Angelum non esse alligandum necessario puncto indivisibili, quamquam ipse sit indivisibilis; itaque solum suam sphaeram ei liberam relinquit, ut intra eam, sive in maiori loco, sive in minori esse queat. Ac ita cum intelligit Caietanus ibi, et communiter auctores tum domestici, tum externi.

Hoc, inquam, argumentum torquet Doctor adversus S. Thomam ut demonstret illius assertionem non esse firmam et constantem, nec certis nixam fundamentis. At vero ipse in oppositam sententiam non descendit, sed tantum eam ut probabilem proponit, quidquid in contrarium pronunciet noster Franciscus Macedo sect. 6. collat. 1. De loco Angelorum. Ita namque docent fideles Doctoris interpretes recentiores, puta Cavellus in scholio ad hunc Doctoris locum; Vulpius disp. 18. art. 1; Mastrius; Tataretus in eumdem Doctoris textum, quibus praeiverat Lichetus in Commentario, et Poncius ibidem, ubi copiose simul ac subtiliter praefatum argumentum solvit et retorquet argumentum hoc modo: qua ratione sequeretur Angelum posse esse in quocumque quadrangulo aequali alteri minimo quadrato assignabili, et consequenter in loco quantumcumque magno; atque adeo esset simul in caelo et in terra; pari ratione idem Angelus posset esse in quadrato quocumque minori qui esset minimus locus quem Angelus possit occupare. Si enim Angelus possit esse v. gr. in quadrato cuius quodlibet latus sit decem aut viginti palmorum, non possit autem esse in quadrato tam parvo, cuius quodlibet latus sit unius palmi tantum. Cum sic illud quadratum magnum potest extendi in quadrangulum tam longum quam potest quadratum istud parvum, comprimendo latera ipsius, etiam antequam perveniat ad arctitudinem istius quadrati parvi, quia habet in latitudine multo plures determinatas, et tot partes indeterminatas supra latitudinem quadrati parvi, potest tantum extendi versus longitudinem per compressionem laterum, quantum potest extendi quadratum parvum, et consequenter si quadratum parvum potest extendi a terra in caelum, et in quamcumque longitudinem in infinitum, poterit etiam sic extendi quadratum magnum, etiam non reducendo ipsum ad tam arctam latitudinem quam habet quadratum parvum, et consequenter, si Angelus potest esse in quocumque quadrangulo aequali isti quadrato, potuit esse simul in caelo ac in terra, et in quadrangulo quantumcumque longo. Ergo illud ipsum inconveniens quod sequitur secundum adversarios, eo quod Angelus possit esse in quadrato tam parvo, sequitur ex eo quod esset in quadrato tam magno quam ipsimet concedunt. Ita Poncius.*

Obicies 2. Si Angelus non haberet locum determinatum quantum ad parvitatem, sed posset se praesentem sistere in minori, et minori in infinitum, esset perfectionis infinitae: sed hoc est falsum: ergo, etc. Probatur sequela; quia est maioris perfectionis in ipso quod possit praesens fieri in minori, et minori loco: si enim, inquit Doctor, n. 12., posset in infinitum esse in maiori, et maiori loco, concluderetur infinitas virtutis suae; ita ergo concluderetur infinitas virtutis suae, si posset esse in infinitum in minori, et minori.

— Nego sequelam, necnon et consequentiam eius probationis; ratio namque disparitatis est, quod occupatio maioris, et maioris loci in infinitum, quae argueret perfectionem infinitam, est illa quae fit per partes determinatas, ex quibus si omnes ponerentur a parte rei, fieret infinitum categorematicum: unde non est mirum quod virtus per quam illa occupatio fieri posset esset infinita, ac consequenter repugnans Angelo; sed occupatio minoris, et minoris loci in infinitum fit respectu partium indeterminatarum, ex quibus omnibus positis in actu, non sequitur infinitum categorematicum dari.

* Quia partes illae non sunt distinctae nec actu divisae, sed tantum potentia in infinitum distinguendae et divisibiles. — Accedit quod, inquit Poncius ibidem, praefatum argumentum etiam retorqueri possit in adversarios. Nam, ait, ipsimet fatentur quod intra locum adaequatum maximum Angeli et locum minimum ipsius posset ponere se in loco minori et minori usque ad locum illum minimum, et quod hoc etiam sit in ipso maioris perfectionis. Unde sic arguo: inter locum illum maximum et locum minimum dantur loca minora et minora in infinitum, quia excessus loci maximi supra minimum est divisibilis in infinitum: sed Angelus potest ponere se in quocumque loco ex illis: ergo potest se ponere in loco minori, et minori in infinitum, etiam secundum illos auctores. Aut hoc ergo arguit perfectionem; et sic vel talis est concedenda Angelo, vel non est concedendum ipsi, quod possit id facere; aut non arguit, et sic mala est consequentia prima cum consequentia suae probationis. Inde concludit Poncius Angelum revera posse reducere suam praesentiam ad minorem locum quam adaequatum, cui adstipulantur plures Scotistae recentiores, ut Branchatius disp. 5. q. 6; Mastrius 12 Metaphysicae disp. 11. q. 5. art. 2; et alii bene multi asserentes hac in re Doctorem non adversari, sed tantum esse probabilem utpote cum ipse supponat tamquam probabile quod Angelus possit esse in puncto, et constat ex ipsius verbis supra laudatis, cuius utique ratio est manifesta. Nam si Angelus possit esse in loco indivisibili, qualis est mundus, multo magis potest esse in loco minus divisibili, quia locus ille minimus divisibilis est magis proportionatus loco adaequato divisibili ipsius Angeli, quam locus omnino indivisibilis. Deinde, qui potest esse in locis extremis, potest etiam esse in intermediis: at Angelus potest esse in loco plurimum divisibili sibi adaequato, atque etiam in puncto: igitur potest etiam consistere in loco minus divisibili, qui inter magis divisibilem et punctum est medius *.

Conclusio secunda. — Angelus non potest naturaliter esse in duobus locis adaequatis: nec etiam in locis inadaequatis discontinuis: in utroque tamen potest supernaturaliter existere.

Haec tres partes complectitur, quas omnes aperit Doctor q. 7. n. 2.

Probatur prima pars. Locus adaequatus ille dicitur qui nec locatum excedit, nec ab eo exceditur: ergo implicat quod Angelus simul, et semel praesens sit pluribus locis, quorum quilibet sit adaequatus. Patet consequentia; si enim esset in pluribus, quemlibet eorum in particulari excederet; quippe cum ita non esset in uno quin pariter existeret in alio, et sic quilibet eorum locorum esset adaequatus, ut supponitur, et simul non esset, quippe cum locatum existens etiam in alio priorem locum excederet. Deinde si Angelus posset esse simul, et semel in pluribus locis adaequatis, non ei opus esset transire de loco ad locum ut aliquid operaretur: sed consequens est falsum, et contra Scripturam sacram, quae docet Angelos accedere ad corpora vel ad spiritus, ut circa res eiusmodi quidpiam operentur, ut Quaestione praecedenti dictum est: ergo etc.

Secundam partem, ut dubiam relinquit Doctor aliis discutiendam. Cum enim dixisset quod unus Angelus non possit esse in duobus locis adaequatis: Quia, inquit, tunc iste locus non videretur sibi esse adaequatus secundum virtutem suam naturalem; subdit: Sed utrum in duobus locis discontinuis posset esse, quorum nec unus, nec alius esset sibi adaequatus, dubium est: nec videtur ratio necessaria pro, nec contra.

Verior tamen apparet negans sententia quam affirmans: Tum quia, si Angelus se praesentem sistere posset pluribus locis inadaequatis discontinuis, simul esset in pluribus locis, ut plura sunt: loca enim illa partialia, et inadaequata nec essent unum secundum entitatem, ut constat; nec secundum continuitatem, quippe supponuntur esse discontinuata; nec secundum ordinem, quia praesentia Angeli in uno non derivatur ex praesentia illius in altero, adeoque Angelus esset in illis, ut plura sunt: sed non potest esse in pluribus locis, ut plura sunt; alioquin etiam posset esse in pluribus locis adaequatis, cuius contrarium mox probatum est. Tum quia si posset Angelus naturaliter esse in pluribus locis inadaequatis discontinuis, simul fieri posset praesens pluribus locis qualibet distantia invicem remotis; si enim distantia quae est inter duo loca inadaequata inter se discontinua non impedit quominus Angelus ipsis inexistat non existendo in intermediis, etiam maior distantia illius angelicae praesentiae non obstabit: sed illud consequens est absurdum: sequeretur enim exinde, quod Angelus simul fieri posset praesens naturaliter Caelo, et terrae; quod nullus Theologorum admittit.

— Nec valet reponere id quidem fore verum si illa distantia, et discontinuatio fieret extra sphaeram activitatis angelicae, et loci eius adaequati, quod cum ita non sit, inde non sequitur, nec Angelum esse in pluribus locis, ut plura sunt, nec eum posse existere in locis quacumque distantia remotis: haec, inquam, responsio praecedentium rationum vim non infirmat. Primo namque sive illi loci sint extra sphaeram activitatis angelicae, sive non, revera sunt invicem dissiti, et ab invicem distincti; adeoque revera sunt plures, subindeque Angelus in eis existens, existit non ut in uno, sed ut in pluribus.

Adde quod cum Angelus sit praesens loco ratione suae substantiae, et per applicationem liberae voluntatis, si possit se praesentem sistere in quatuor angulis aulae invicem discontinuis, quidni pariter poterit se praesentem sistere etiam in loco aulae viciniori, non tamen contiguo? si enim distantia unius cubiti non impediat quominus sit praesens locis discontinuis, qua ratione poterit impedire distantia duorum vel trium cubitorum?

Confirmatur haec ratio una cum praecedentibus; Primo quidem, quia nulla apparet ratio ob quam talis virtus videatur potius Angelo tribuenda quam caeteris entibus, quae limitata sunt, et determinata naturaliter ad unum locum, ita quod statim ac videmus rem in loco, coniicimus illam distingui ab alia in altero loco posita. Secundo, Angelus ita determinatur ad locum, quemadmodum anima ad informandum corpus: sed eadem anima nequit simul informare partes distantes non informando intermedias: ergo nequit Angelus existere in pluribus partibus discretis loci nisi existat in partibus intermediis. Tertio, multiplicatio praesentiae Corporis Christi in diversis locis invicem dissitis dicitur miraculosa: ergo miraculum foret si res spiritualis existeret in diversis locis discontinuis, et consequenter Angelus se praesentem sistere nequit virtute propria in diversis locis dissitis.

Dices 1. Tota ratio propter quam nullum corpus potest esse in duobus locis etiam partialibus discontinuis, et distantibus, est quia corpus est quid continuum, et dependens a loco, subindeque non potest esse in locis discretis nisi eius quantitas dividatur: haec autem ratio locum non habet in Angelis, cum careant quantitate, et sint independentes a loco: ergo, etc.

— Nego maiorem. non enim ideo corpus aliquod non potest esse in pluribus locis quia divideretur, sed etiam quia secundum suam entitatem limitatam ita determinatur ad unum locum, ut simul plura occupare nequeat; quae ratio in Angelis viget. Unde sicut corpus clauditur in uno loco circumscriptivo, nec potest simul plura occupare, ut plura sunt, et discontinuata; ita pari ratione loco definitivo clauditur Angelus, ut propria sua virtute non possit ad plura sese extendere.

Dices 2. Angelus, ut diximus, est in loco per liberam applicationem suae substantiae ad illum, ita ut cum voluerit, possit suam substantiam applicare toti loco sibi adaequato, vel solum alicui ex eius partibus: ergo nihil prohibet quominus possit illam applicare duabus extremitatibus, non vero medio.

— Nego consequentiam. quod enim Angelus totum locum sibi adaequatum occupet vel tantum unicam eius partem, nulla apparet repugnantia; cum inde non sequatur eum esse pluribi, et ultra sphaeram suae virtutis naturalis: id autem sequitur si duobus locis inadaequatis discontinuis adesset, adeoque non est paritas.

Probatur tertia pars. nempe quod, inquit Doctor n. 2., Angelus esse possit in pluribus locis tam adaequatis, quam inadaequatis per divinam potentiam: si quid enim obesset, maxime quia unum, et idem non posset esse in pluribus locis modo definitivo: sed consequens est absurdum, nam Corpus Christi Domini praesens est realiter sub speciebus Eucharisticis discontinuis, et distantibus: ergo multo magis Angelus pluribi praesens adesse poterit. Patet consequentia, facilius enim est unicum quam plura patrare miracula: ut autem Corpus Christi praesens fiat sub speciebus consecratis, duo maxime oportet interveniant miracula, aliud quo sua nativa quantitate spolietur, et modo veluti spirituali existat; alterum quo fiat pluribi praesens: ut autem Angelus pluribus locis adsit, unicum tantum miraculum requiritur, quo videlicet eius praesentia multiplicetur: ergo multo facilius quam corpora pluribi poterit constitui.

Dices 1. Si Angelus pluribi existeret, distaret a se: sed hoc est absurdum: ergo etc. Probatur sequela maioris; quia loca illa, ut supponitur, distant a se: ergo et Angelus existens illis. Probatur consequentia; quia quae sunt simul uni tertio, sunt simul inter se: ergo quae non sunt simul uni tertio, non sunt simul inter se, et consequenter sunt distantia inter se.

— Respondet Doctor numero supra laudato, negando sequelam cum consequentia utraque probationis: quia quemadmodum non sequitur, quod Deus distet a se, etiam si distent corpora quibus est praesens; et quemadmodum non sequitur quod anima hominis distet a se, etiam si informet manum dextram, et sinistram, quae inter se distant: ita non sequitur quod Angelus existens in pluribus locis distet a se, etiamsi loca in quibus existit distent inter se; sive existat in illis locis supernaturaliter, aut naturaliter: sed solum cognoscitur quod existat in illis. Quod addo, quia si cognosceretur quod Angelus existeret in uno loco naturaliter; et Angelus existeret etiam in alio loco naturaliter; deberet existimari quod non esset unus Angelus qui existeret in utroque loco. Ad confirmationem autem distinguit consequens Doctor: quando illud quod est simul in illis, est limitatum ad unum tantum, concedit: quando non est, negat: sicut patet de anima, inquit, in manu dextra, et sinistra posita, quae anima non distat a se, et tamen manus distat a manu: similiter Deus non distat a se, tamen distant inter se illa, quae cum illo sunt, vel hic vel Romae.

Dices 2. Angelus est unius naturae limitatae: ergo debet esse limitatus secundum quodlibet quod potest ipsi inesse, et consequenter nequit simul habere plura loca.

— Respondet Doctor distinguendo consequens. secundum quodlibet omnino cuiuscumque rationis, negatur consequentia: quia alias non posset habere plures intellectiones simul, nec plures etiam praesentias continuas: secundum quodlibet quod sibi potest inesse per modum proprietatis naturalis, et accidentis inseparabilis, transeat prima consequentia, et negatur secunda.

* Dices 3. Si Angelus posset simul existere in duobus locis, sequeretur quod posset pariter simul quiescere in uno loco et moveri ab altero loco ad alium: sed hoc contradictorie pugnat, inde enim esset consequens quod quiesceret simul et non quiesceret: igitur etiam repugnat ipsum in duobus locis existere.

— Respondet Doctor, numero tertio. concedendo sequelam maioris, et negando minorem cum probatione. Verum enim esset in ea hypothesi quod Angelus ille quiesceret secundum unum ubi, et non quiesceret secundum alterum ubi: at non esset verum quod quiesceret et non quiesceret simpliciter: nam quiescere simpliciter significat rem nullatenus moveri respectu cuiuscumque loci, ac subinde excludit omnem prorsus motum ab ipsa re locata. At quiescere respectu unius loci et non quiescere respectu alterius possunt de eadem re verificari, quia non pugnant contradictorie, quia simul non affirmatur de eadem re secundum eumdem locum et statum, sed secundum diversum; unde concludit Doctor quod in ea hypothesi si quis inferret ex eo quod Angelus ille quiescat in uno loco et moveatur ab altero in alium, quod simul quiesceret et non quiesceret simpliciter, committeret fallaciam a dicto secundum quid ad dictum simpliciter, et in discursu exorbitaret ex ignorantia elenchi, quia inferret quod aliqua quae non sunt contradictoria utpote cum non affirmentur aut negentur de eadem re secundum idem, tamen essent contradictoria.

Dices 4. Duo ubi sunt formaliter incompossibilia utpote cum sint contraria, siquidem inter illa potest dari motus localis qui semper sit inter duo extrema contraria et invicem opposita, nam omnia ubi distantia sunt distinctae speciei, adeoque contrarietatem quamdam important; igitur illa duo ubi non possunt in uno eodemque Angelo reponi, contraria enim non possunt esse simul in eodem subiecto.

— Distinguo antecedens. duo ubi sunt incompossibilia et contraria secundum se et respectu sui, quia sunt diversae speciei, concedo; secundum aliud et ratione subiecti, subdistinguo: si sumantur inadaequate, nego, nam Angelus in loco adaequato existens habet tot ubi inadaequata quot sunt partes illius loci, ac subinde est simul in pluribus locis inadaequatis. Si sumantur illa duo ubi adaequate, non possunt uni eidemque subiecto competere, subdistinguo: virtute alicuius agentis naturalis, concedo; supernaturalis, nego: tametsi enim duo ubi naturaliter censeantur contraria et incompossibilia, quia unum viribus naturae acquiri non potest quin deperdatur aliud; tamen cum ex fide constet unum corpus posse simul esse in duobus locis virtute divina, nihil obstat quin idem affirmetur de Angelo, cum nobilioris sit entitatis et vegetioris virtutis, proinde aptior est ut ex ordinatione Dei diversa loca simul occupet. Neque huic occupationi quidquam officit specifica illorum ubi distinctio, siquidem duae res specie distinctae possunt etiam naturaliter in eodem subiecto reperiri, ut albedo et dulcedo in lacte, vis sensitiva et vegetativa in eodem animali. *

Conclusio tertia. — Probabilius est plures Angelos naturali virtute posse simul esse in eodem loco, non solum materiali, sed etiam definitivo.

Ita Doctor, qui quamvis dubius hac in quaestione resolvenda videatur, nihilominus affirmantem partem probat, negantis vero argumenta dissolvit.

Suadetur 1. ex S. Patribus, quorum aliqui licet corpora Angelis affingant sicut et hominum animis, utrosque tamen in eodem loco posse plures consistere affirmant. Sic Tertullianus, libro De Anima, cap. 25. Platonem secus opinantem redarguit:

Quod si quis ut Plato, inquit, non putat duas animas in unum convenire, sicut nec corpora, ego illi non modo duas animas in unum congestas ostendissem, sicut et corpora in foetibus; verum et alia multa cum anima conserta, daemones scilicet, nec unius, ut in Socrate ipso: verum, et septenarii spiritus, ut in Magdalena: et legionarii numeri, ut in Geraseno: quo facilius anima cum anima conseretur ex societate substantiae, quam spiritus nequam ex diversitate naturae.

Gregorius vero Nazianzenus, Epistola prima ad Cledonium, refutans Apollinarem, qui perfectum hominem fuisse negabat in Christo, quoniam duo perfecta simul esse nequeunt; ita respondet:

Non sane, siquidem corporeo modo rem expendas: vas enim unius modii capax, duos modios minime continebit, nec corporis unius locus duo, aut plura corpora. Si autem ut intelligibilia, et incorporea ea consideres, illud animadverte, quod idem ipse et animam, et rationem, et mentem, et Spiritum sanctum contineat:

subdit: haec enim intelligibilium natura est, ut incorporeo, et indivisibili modo, et inter se, et cum corporibus misceantur. Quae mixtio non fit secundum substantialem eorum unionem, sed secundum eiusdem loci occupationem, et praesentiam.

Probat Doctor 1. quidem auctoritate Richardi a sancto Victore, qui colligit daemones non habere corpora, eo quod integra daemonum legio unicum hominis corpus occupaverit.

Non enim potuisset legio fuisse in aliquo, si daemones habuissent corpora, ideo, inquit Doctor, videtur arguere quod si habuissent corpora fuissent corpora eorum simul in eodem loco.

Igitur modo quando non habent corpora, videtur dicendum quod simul fuerunt absque corporibus.

Insuper si unus Angelus movens caelum sit in meridie, et alius bonus Angelus missus de caelo ad terram debeat transire per illum locum, non videtur necessitas quod non transeat per lineam rectam, vel quod alius cedat sibi. Denique, inquit, si omnes Angeli fuissent creati ante creaturam corporalem, sicut videtur verum secundum Damasc. lib. 7. c. 21., non videtur facile assignare quomodo tunc non fuissent simul: et si tunc non fuisset inconveniens eos esse simul, nec modo: quidquid autem fit de facto, et de possibili, de potentia dico naturali eorum: de possibili tamen respectu potentiae divinae, non videtur esse impossibile, quin per ipsum possent esse simul.

Probatur insuper conclusio. Duo Angeli possunt virtutes suas naturales operativas, atque suas substantias eidem simul corpori seu loco totaliter applicare, et praesentes facere: ergo in eodem loco adaequato possunt simul adesse secundum suas virtutes, et essentias. Consequentia est evidens: antecedens probatur manifestissime, quia Angelus potest simul cum anima rationali idem inhabitare corpus, ut patet in his qui vexantur a spiritibus immundis: ergo pari ratione poterit esse simul cum altero Angelo, quia anima rationalis est eiusdem rationis cum Angelis quantum ad modum existendi in loco. Deinde, quia si virtutes, et essentiae duorum Angelorum eidem loco simul applicatae esse nequirent, maxime quia unius virtus, et essentia non compateretur secum virtutem, et essentiam alterius, sed illam excluderet, quemadmodum quantitas una corporea a suo loco naturaliter pellit alteram: hoc autem dici non potest, cum virtutes illae, et essentiae sint spirituales, alias neque virtus animae, et essentia secum pateretur in eodem loco et corpore Angelicam virtutem et essentiam: igitur etc. Denique, virtutes, et essentiae Angelorum multo immaterialioris et sublimioris naturae sunt quam lumen istud quod videmus: sed constat duo diversa lumina a duobus luminosis causata in eodem simul adaequato loco existere: ergo a fortiori poterunt simul applicari, et in eodem loco esse duae virtutes, et essentiae Angelorum; atque adeo et duo vel plures Angeli, quia unus alteri non obstat.

* His accedit quod plures Angeli etiam possunt habere diversas operationes totales in eodem loco; imo quod de facto eas habeant, nam Angelus bonus intime praesens homini suggerit ei cogitationes rectas et bonas, malus vero eidem pariter praesens malos ac pravos sensus et motus ipsi instillit. Habent ergo illi duo Angeli in eodem loco intime praesentes operationes adaequatas omnino diversas, ac subinde corruit Thomistarum ratiocinium. *

Dices 1. Non possunt dari duae causae totales respectu eiusdem effectus: sed operationis, qua constituitur Angelus in loco, ipsemet Angelus est causa totalis: ergo alius Angelus nequit habere operationem in illo loco, et consequenter nequit esse in illo loco.

— Respondet Doctor primo. falsum supponi in hoc argumento, nempe quod

Angelus constituatur formaliter in loco per operationem. Respondet 2. Quod quamvis id concederetur, et quod una operatio proveniret a pluribus Angelis, et consequenter quod ab una operatione non haberent esse in eodem loco; tamen inde non sequeretur quin quando Angelus unus habet unam operationem, alter posset habere aliam. Quod si dicatur quod in corpore nequeat Angelus habere ullam operationem, nisi operationem loco motivam, quae moveat ipsum localiter, et quod quando movetur ab Angelo localiter per unum motum non possit moveri per alium alio motu; Respondet 3. Hoc gratis concesso, adhuc duos Angelos posse concurrere ad eamdem operationem, ita ut uterque non sit causa totalis ipsius, sed partialis, et tum quamvis ab operatione eadem haberent esse in loco, non sequeretur quod idem effectus produceretur a duabus causis totalibus. Quod autem Angelus possit esse causa partialis talis motus, et admittere concursum alterius, patet, quia est causa libera illius non minus quam homo, et potest consequenter adhibere totum conatum, vel partem; et si partem adhibuerit alter Angelus, potest hic adhibere libere aliam partem; et sic motus integer erit ab utroque tamquam a duabus causis partialibus integrantibus unam causam totalem.

* His adde quod Angelus naturaliter potest in eodem loco consistere cum quolibet corpore; igitur multo magis in eo subsistere potest cum alio spiritu. Antecedens admittunt adversarii; consequentia vero per se manifesta: duae enim substantiae spirituales completae minorem habent repugnantiam ut simul consistant quam habeant substantia corporea et spiritalis quae opponuntur et specifice distinguuntur. *

Dices 2. Quae habent eumdem modum essendi non possunt esse simul: sed Angeli habent eumdem modum essendi in loco: ergo non possunt esse simul. Probatur maior: quia propterea quod corpora gloriosa nequeunt naturaliter esse simul, quamvis corpus gloriosum possit esse simul cum corpore non glorioso: et propterea etiamsi essent duo Dii, non essent simul cum creaturis.

Respondet idem Doctor negando maiorem, quam merito putat esse irrationabilem, seu improbabilem, quia esse in loco non importat ullum respectum essentialem, et dependentiam rei locatae ad locum; esse autem ab alio tamquam a causa per se, sicut effectus est a causa, dicit dependentiam essentialem effectus ad causam: ergo si possunt esse plures effectus ab una causa, non erit inconveniens quod plures res possint esse in eodem loco quantum est ad esse in praecise. Deinde, omnia temporalia dicunt eumdem respectum ad tempus, seu eumdem modum essendi in tempore, sicut spiritualia dicunt eumdem modum essendi in loco: sed hoc non obstante plura temporalia possunt esse simul in eodem tempore: ergo et plura spiritualia in eodem loco quantum ad hanc rationem. Denique, omnia accidentia corporalia habent eumdem modum essendi in loco, et tamen hoc non obstante plura ex illis sunt in eodem loco, ut albedo, et dulcedo lactis. Ad probationem autem maioris respondet: si verum est quod duo corpora gloriosa nequeant esse simul, aut duo Dii, quod hoc non oriatur ex eo quod habeant eumdem modum essendi in loco, sed ex aliqua alia ratione. In rei autem veritate existimandum potius est quod duo corpora gloriosa possint esse simul, et duo etiam Dii, si essent possibiles.

Dices 3. Plurimi e sanctis Patribus in ea sunt sententia, quod nulla res creata, quantumvis corporis expers, cum re altera spirituali misceri infundique possit, utpote cum hoc Dei sit proprium, cui (inquit Paschasius lib. 2. De Spiritu sancto c. 1.) Tantum debetur hoc privilegium ut conscientiam possit intrare secretam: anima vero animae aut Angelus Angelo coniungi potest, infundi non potest. Hinc affirmat daemones hominum incessores, solas corporis latebras intrare posse; animae vero interiora adire non posse: quod eo argumento probat, quia conscientias scire non possunt. Idem docet Didymus lib. 1. De Spiritu sancto c. 15; sed clarius Cassianus collat. 7. c. 13. ubi ait:

Nihil esse incorporeum nisi solum Deum, et idcirco ipsi tantummodo penetrabiles omnes spirituales atque intellectuales esse substantias, eo quod solus, totus, et ubique, et in omnibus sit; ita ut cogitationes hominum, et internos motus absque abditamentis, et universa inspiciat atque perlustret: ergo revera duo Angeli non possunt esse simul sicut nec cum anima rationali.

Nego consequentiam. Praefati namque Patres, et quicumque alii, qui similia proferunt, non tam de ea penetratione, et infusione quae per loci coniunctionem fit, intelligendi sunt, quam de efficientia, et instinctu quo per sese, nullaque re interiecta, Deus animam nostram movet, quod Angeli praestare nequeunt. Ita rem interpretari videtur S. Bernardus serm. 5. in Cantica:

Illud, inquit, scitote nullum creatorum spirituum per se nostris mentibus applicari; ut videlicet nullo mediante nostri suique corporis instrumento, ita nobis immisceatur, et infundatur, quo eius participatione docti sive doctiores: vel boni sive meliores efficiamur. Nullus Angelorum, nulla animarum, hoc modo mihi capabilis est, nullius ergo capax. Nec ipsi Angeli ita se alterutrum capiunt. Sequestretur proinde praerogativa haec summo ac incircumscripto spiritui, qui solus cum docet Angelum, sive hominem scientiam, instrumentum non quaerit nostrae corporeae auris, sicut nec sibi oris. Per se infunditur; per se innotescit, purus capitur a puris.

Quoniam localis motus ad locum comparandum ordinatur, idcirco explicato Angelorum loco, de illius acquisitione, vel amissione, ac subinde de mutatione locali quae ad illum terminatur, ordine methodico dicendum sequitur, eiusque non solum existentia, sed et causa, natura, ac species variae in praesenti Sectione sunt aperiendae.

Notandum 1. Circa praesentis Quaestionis determinationem triplicem esse Auctorum sententiam: Prima fuit Durandi in primum dist. 37. secunda parte illius qu. 1. num. 26. asserentis Angelum simul esse ubicumque operari potest, sive simul, sive successive; unde sentit, et quod Angelus simul sit in omnibus corporibus Universi, et quod si plura vel maiora fierent, statim, et sine ulla sui mutatione in eis existeret, quia in omnibus potest semper successive operari, quamvis non possit omnia simul movere; quia, inquit, sufficit habere simul potestatem ad operandum in quocumque loco disiunctim, et in omnibus successive, ut simul omnibus adsit, eo modo quo potest esse. Inde quaestione secunda infert non posse Angelum proprie moveri localiter, ita ut transferatur de loco ad locum, quia non est in loco circumscriptive, nec definitive; sed simul est in omni loco in quo esse potest. Hinc putat Angelum non proprie moveri localiter, ita quod eius substantia deserat unum locum, et incipiat esse in altero: sed solum quia successive apparet in diversis locis per varios effectus quos in illis producit.

Secunda sententia est S. Thomae 1. par. qu. 53. art. 3. necnon et Caietani ibidem articulo primo, ubi ait: diligenter advertendum est motum localem proprie loquendo non convenire substantiis spiritualibus; sed quemadmodum abusive et aequivoce dicitur substantias spirituales esse in loco, ita et moveri localiter. Unde moveri non est eas esse subiectum motus, sicut nec locari est eas esse subiectum ubi: sed virtualiter tangere in genere causae efficientis diversa loca.

* Ita Caietanus in laudatum Doctoris Angelici locum. At ipsemet Angelicus Doctor clarius mentem suam aperit, et motum continuum arcet ab Angelis in 1. dist. 17. quaest. 1. art. 1. ubi sic ad 3.:

Motus Angeli localis non est positus esse continuus, ideo non oportet quod pars illius motus sit motus, et ideo nec in A movetur, nec in B movetur, licet A et B sint partes eius, sed successio horum, quod est esse in A, et esse in B: motus eius vocatur, sicut plane si attendatur motus eius vel secundum intellectum, vel secundum affectum, quia ipsa successio affectionum motus eius dicitur, et in corpore ad finem. Dicitur Angelus esse in loco in quantum applicatur loco per operationem, et quia non simul est in diversis locis esse dicitur, motus eius vocatur: unde sicut conceptiones intellectus convenienter se habent sine continuatione, ita et operationes eius. Unde motus eius localis non est continuus, sed ipsae operationes eius consequenter se habentes circa diversa loca, secundum quas in illis esse dicitur, localis motus sic esse dicuntur.

Ita S. Thomas. *

Tertia denique sententia est Doctoris Subtilis in secundum dist. 2. qu. 9. et sequentibus, ubi sicut Angelum vere et proprie constituit in loco per suam substantiam, ita et affirmat vere et proprie moveri.

Notandum 2. Cum nostro Herrera disp. 7. qu. 1. quod in unoquoque loco spatium reale aliter sese habeat ad corpora quam ad spiritus; nam respectu corporum se habet per modum continentis, quia revera corpus continet, et per modum spatii repleti: quippe cum corpore ita impleatur, ut aliud admittere nequeat; sic dum aqua est in vase, vas dicitur locus aquae, quatenus aquam continet, dicitur autem spatium, quatenus impletur aqua: potest etiam dici ubi ipsius aquae, quatenus nempe fundat vel terminat relationem praesentialitatis, quia ita aqua est hic ut non sit alibi. Quantum autem ad spiritus, spatium illud reale potest quidem habere rationem loci, necnon et ubi respectu substantiae spiritualis in ipso locatae, siquidem substantia illa Angeli vel animae rationalis ita ibidem est realiter, ut non sit alibi: non tamen potest habere rationem spatii repleti, quippe cum spatium illud reale non impleatur per praesentiam substantiae spiritualis, sed etiamsi adessent omnes Angeli in aliquo reali spatio, non minus spatium illud posset quodlibet corpus excipere quam si nulli spiritus adessent.

Notandum 3. Ex Doctore lib. 2. in Metaphysicam num. 93. aliquid moveri, et movere tripliciter, 1. per accidens; 2. iuxta aliquam partem; 3. secundum se totum. Illud dicitur moveri per accidens quod movetur ad motum alterius cum quo naturalem habet connexionem, sive haec coniunctio fiat per modum formae substantialis aut accidentalis, sic movetur anima ad motum corporis, et quodlibet accidens ad motum sui subiecti: vel ad modum integrantis, sic partes moventur ad motum totius: vel uti contentum in continente naturaliter, sic liquor movetur ad motum vasis, et nauta ad motum navis circumfertur: vel quod alicui coniungitur aliqua necessitate naturali, ut grave illi cui innititur.

Secundo modo aliquid dicitur motum, aut movens propter motum ab aliqua sui parte productum, aut in ea receptum: sic Petrus dicitur sanatus, propter sanatum illius oculum, et iecisse lapidem, propterea quod manu lapidem proiecerit.

Tertio modo aliquid dicitur motum, et movens secundum se totum: sic animal movetur secundum omnes sui partes, et aqua frigefacit, et ignis calefacit secundum omnes sui partes.

His ita praelibatis, tria sunt in praesenti Quaestione determinanda: Primum an Angelus revera moveatur localiter, non solum metaphorice, sed etiam realiter, et proprie. Secundum utrum moveatur motu tam per se quam per accidens. Tertium an non solum ab alio moveri, sed etiam seipsum movere possit.

Conclusio prima. — Angelus revera movetur localiter; idque motu proprie dicto. Haec est communis quantum ad primam partem inter Theologos contra Durandum.

Probatur 1. Auctoritate Scripturae Sacrae, quae motum localem tribuit Angelis non solum in corpore existentibus, sed etiam extra corpus; sic Isaiae 13. De daemonum principe dicitur: Quomodo cecidisti de caelo Lucifer? Quibus verbis Diabolorum principis, et omnium suorum asseclarum memoratur lapsus, non solum secundum affectum depravatae voluntatis, sed etiam secundum loci distantiam, et eorum e Caelo usque ad inferiores partes terrae deiectionem. Quod utique confirmat Christus Dominus, Luc. 10. dicens: videbam Satanam quasi fulgur de Caelo cadentem: hinc Apoc. 2. narratur praelium magnum per Principem exercitus Domini, nempe Michaelem, adversus rebelles Angelos factum, et eos ita de Caelo fuisse deturpatos, ut non fuerit inventus amplius locus eorum in Caelo.

Idem confirmant omnes illi textus in prima Conclusione praecedentis sectionis a nobis laudati, quibus non solum aperte significatur Angelos revera locum occupare, sed etiam de loco in locum per motum localem deferri.

Confirmatur. Ex eo quod idem asserendum sit de Angelis, quod de anima separata; sed anima rationalis a corpore seiuncta, revera movetur localiter: ergo et Angeli. Maior constat tum ex illo Matthaei 22. ubi Christus Dominus docet animarum in Caelo existentium sortem fore Angelis similem, erunt, inquit, sicut Angeli Dei: tum ex eo quod animae separatae omnino sint substantiae spirituales, nullum actuale cum corpore commercium habentes sicut Angeli; adeoque si non obstante sua spiritualitate, et indivisibilitate locum occupare possint, et moveri localiter, idem de Angelis ferendum erit iudicium. Probatur minor, tum ex articulo fidei quo credimus animam beatissimam Christi in triduo mortis descendisse ad inferos: nam Concilium Lateranense sub Innoc. III. cap. Firmiter, exponens illum articulum fidei, Descendit ad inferos, resurrexit a mortuis, et ascendit in Caelum, ait, Sed descendit in anima, resurrexit in carne, ascendit in utroque: ergo revera Christi Domini anima descendit ad inferos per motum localem corpus suum deserendo, et inferiores terrae partes subeundo. Tum quia iustorum animae statim e corporibus solutae, dicuntur deportari per sanctos Angelos in locum quietis. Sic Lucae 16. anima Lazari dicitur deportata in sinum Abrahae: ergo certum est eas de loco in locum moveri.

Reponit Durandus quod ad praedictorum textuum veritatem non sit necesse Angelos substantialiter locum mutare, sed satis esse quod mediante aliquo effectu incipiant apparere, et se praesentes significare ubi antea non apparebant; quemadmodum Matthaei 3. dicitur de Spiritu sancto quod descendit sicut Columba super Christum: et Ioannis 5. de Filio quod descendit de caelo. Unde quemadmodum ille Filii, aut Spiritus sancti descensus non significat in eis mutationem localem; sed solum quod Spiritus sanctus per Columbam, et Filius per assumptam humanitatem de novo produxerit aliquem effectum quem antea non edebat: ita a simili, non opus est ut Angeli secundum suam substantiam locum mutent, sed sufficit quod quaedam opera alicubi exerceant, ut ad eum locum dicantur moveri.

Contra. Toties Scripturae Sacrae verba debent ad litteram usurpari, quoties nullam in se repugnantiam, aut aliquid implicans, et indecens involvunt: sed tales sunt illi textus motum localem in Angelis affirmantes. Nihil enim exinde sequitur absurdum, ut constabit in solutione argumentorum obiciendorum, sicut grande sequeretur absurdum, si Filius, aut Spiritus sanctus diceretur mutare locum substantialiter; hoc enim apparet impossibile ex ipsamet Scriptura Sacra, quae Deum ubique praesentem diserte pronuntiat, adeoque incapacem qui substantialiter locum mutet, quod de Angelis dici nequit.

Adde quod praefatos contextus eum in modum interpretati fuerint sancti Patres: maxime S. Augustinus lib. 1. Retractationum cap. 24. ubi ponit differentiam inter descensum Angeli, et descensum Filii Dei, quia Filius Dei non descendit, neque venit ubi antea non erat, sed apparuit in humana carne secundum quam antea non erat: Angelus autem revera secundum substantiam deseruit Caelum, et coepit esse ubi antea non erat.

Similiter S. Ambrosius, libro De Spiritu sancto cap. 10. comparans Spiritum sanctum cum Angelo ait: Ille cum sit ubique non potest recedere a loco, neque acquirere locum: Angelus vero cum loco definiatur, potest locum acquirere, et deserere.

Quod egregie explicat Diadochus apud Damascenum in Eclogis titulo 47.

Solius, inquit, divini Verbi, quod hominem suscepit, proprium est (ubique esse), quod et in terra hac vere et non sola specie visum est, et Caelum non reliquit, sed omnia semper comprehendentis, uti semper propter incircumscriptam immensitatem naturae divinae, quod quidem Angeli non possunt: Quo enim tempore mittuntur in mundum, impossibile est eos in eodem loco esse, et supra Caelum.

Hoc ipsum confirmant omnes alii sancti Patres: sic S. Chrysostomus, homilia tertia in Epistolam ad Hebraeos, tractans illa verba, in ministerium missi, ait de Angelis: in multa loca propter nos mittuntur, et ad nostram ministrant salutem... Circa nos cursitant, hoc est eorum ministerium, propter nos in omnes mitti partes: quod variis Scripturae testimoniis confirmat, et tandem differentiam missionum Filii divini, et Angelorum explicans ait: Filius non sicut Angelus fuit missus, non enim a loco in locum transiit, sed carnem suscepit, Angeli vero loca mutant, et prioribus, in quibus sunt, dimissis, ad alia veniunt, in quibus non erant.

Concinit S. Gregorius Nazianzenus, oratione 34. ubi inter proprietates Angelorum ponit, Quod omnia loca peragrant, omnibus ubique impigre adsunt: tum ob ministerii promptitudinem, tum ob naturae levitatem. Ubi notanda est haec particula, ubique adsunt, eiusque explicatio, per quam satis declarat non esse simul ubique, sed posse ubique nos iuvare, et impigre id facere per promptitudinem voluntatis, et naturae velocitatem.

Quomodo loquitur etiam Tertullianus in Apologetico cap. 22. dicens: Omnis spiritus ales est, hoc est, Angeli, et daemones; igitur momento ubique sunt, totus orbis illis locus unus est, quid ubique geratur tam facile sciunt, quam enunciant, velocitas divinitas creditur, quia substantia ignoratur. Ubi per vocabulum Ales est, alludit ad sententiam Dionysii in cap. ultimo De Caelesti Hierarchia dicentis, Angelos depingi pennatos, ut eorum celeritas significetur: et ratione eiusdem velocitatis dixit Tertullianus Angelos in momento ubique esse; utique per velocissimum transitum: qualiter etiam intelligendus est S. Hieronymus Epistola 50. ubi tractans illud Apocalypsis 14. Sequuntur Agnum quocumque ierit dicit: Si Agnus ubique: ergo Martyres, qui cum Agno sunt, ubique esse credendi sunt; unde subdit: cum daemones toto vagentur orbe, et ex celeritate nimia ubique praesentes sint, multo magis Martyres, etc. Quae omnia verum, ac realem motum significant: adeoque Angeli non solum revera moventur, sed etiam motu reali, et proprio.

Probat pariter hanc veritatem ratione Doctor Subtilis, qu. 9. num. 8. Omne receptivum formarum alicuius generis, quod non est ex se determinatum ad aliquam unam ex illis, nec est illimitatum ad illas omnes habendas, moveri potest ab una illarum formarum ad aliam, ut patet de superficie, quae cum sit plurium colorum receptiva, nec determinata ad illorum aliquem, potest nunc istum, nunc alterum recipere: sed Angelus est receptivus plurium ubi, in quibus vere existere potest definitive, ut supra probatum est; et non est magis determinatus ad unum locum, quam ad alium, neque potest omnibus simul esse praesens, sed interdum in uno, quandoque vero in alio, quia nec est infinitus, nec est immensus: ergo mutari potest ab uno ubi, et loco ad alterum.

Deinde, Angelus habet locum definitum, cui ex natura sua necessario non adest: ergo et mutabilitatem a loco in locum. Consequentia est evidens, quia immutabilitas localis provenire tantum potest vel ex necessaria praesentia in omnibus locis simul, vel ex adhaesione necessaria ad unum locum. * Angelus autem nec in omnibus locis existit, nec alicui loco illigatur, ut manifestum est, et statim probabitur. * Antecedens vero constat quantum ad primam partem, nempe quod Angelus habeat locum determinatum, siquidem revera est in loco, ut supra probatum est. Patet etiam quantum ad secundam partem: locus enim realis est quid corporeum; Angelus autem nulli corpori naturali necessitate adhaeret, cum nec sit eius forma substantialis, nec ad ipsum constringatur ex natura sua; adeoque ab ipso praepediri non potest eius motus, sicut impediri potest motus animae rationalis, dum in corpore detinetur.

Denique, cum Angeli intellectu, et voluntate polleant, possunt cognoscere, et appetere locum: at in eis frustraneus esset ille appetitus, si ad illum locum non possent sese transferre: ergo etc. * Confirmat Doctor ex eo quod si repugnet Angelum moveri continuo, maxime quia sunt substantiae spirituales: at exinde non obstat. Enimvero anima rationalis a corpore seiuncta est substantia spiritualis et independenter a corpore operans: at illa vere movetur localiter, ut constat exemplo animae Christi, qui in triduo mortis descendit ad inferos; igitur etiam localiter moveri possunt Angeli. *

Secunda pars etiam ex dictis probata manet, nedum enim illi tum Scriptura, tum sanctorum Patrum contextus motum in Angelis affirmant, sed etiam ipsum esse verum, et realem significant; quod insuper probatur: Angelus vere, et proprie existit in loco corporali, quamvis non commensurative, sed solum definitive: ergo vere et proprie moveri potest localiter. Consequentia patet, quoniam eo modo convenit rebus finitis et limitatis moveri, quo convenit eisdem esse in loco. Deinde, qui vere et proprie mutat locum, unum deserendo, et alterum acquirendo, etiam vere et proprie movetur localiter; motus enim localis fit per veram abiectionem unius termini a quo, et acquisitionem termini ad quem: sed Angelus dum de Caelo v. g. ad terras descendit, revera caelum deserit, et terram pertingit, siquidem, ut supra dictum est ex sanctis Patribus, non possunt esse naturae viribus simul in Caelo, et in terra: ergo, etc. Denique, quidquid secundum se transit de loco in locum per applicationem suae substantiae diversis locis, etiam secundum se, et substantialiter, non autem tantum metaphorice, et aequivoce dicitur moveri: sed Angelus dum alicubi apparet, revera ibi substantiam suam applicat, eamque removet a loco, in quo prius erat: ergo substantialiter, et proprie movetur.

Dices 1. Ex Aristotele 3. Physicorum textu 6., motus est actus entis in potentia secundum quod est in potentia: ergo est acquisitio alicuius perfectionis, quam mobile habere non potest, nisi per motum: sed nec ubi, nec locus potest esse perfectio Angeli: ergo non potest moveri ad illa. Probatur minor; omnis perfectio praestantior est perfectibili: sed nec ubi, nec locus sunt perfectiora Angelo: ergo nec sunt ipsius perfectiones.

Respondet Doctor num. 9. negando minorem cum maiore probationis illius: Etenim, inquit, Angelus habet intellectionem, quae est perfectio potentiae intellectivae: tamen intellectio est simpliciter ignobilior, sive imperfectior natura angelica. Et ita potest concedi de ubi, vel praesentia corporali cum Angelo, quod sit aliqua perfectio Angeli, sicut aliquis actus dicitur perfectio: sed longe ignobilior illa natura, cui inest. Adde quod non omnis motus terminari debeat ad perfectionem mobilis; multa namque perfectio per motum neutrum, et violentum comparatur.

* Accedit quod etsi motus terminari debeat ad aliquam perfectionem, non est necesse quod illa perfectio cedat in bonum ipsius mobilis; sed sufficit quod aliquid utilitatis et perfectionis alteri. Sic autem Angeli moventur ad hominum perfectionem et salutem. *

Instabis ex Philosopho 1. Physicorum: indivisibile moveri nequit: sed Angelus est indivisibilis: ergo non potest moveri.

Respondeo. Philosophum loqui de indivisibili quantitativo, cuiusmodi est punctum, quod non movetur motu proprie dicto, per quem videlicet acquirat locum, et ubi circumscriptivum, non autem loquitur de indivisibili substantiali, cuiusmodi est Angelus.

* Quin etiam, addit Doctor, indivisibile mathematicum et quantitatis per se existens, puta punctum, moveri potest localiter et continue. Nam sphaera super planum mota describit lineam in ipso plano, ut dictum est in Physicis; ipsa tamen sphaera si sit perfecta non tangit planum nisi in puncto. Igitur indivisibile etiam mathematicum potest moveri localiter et continuo, ac subinde id multo magis Angelo tribuendum est. *

Urgebis. Motus est accidens divisibile: sed substantia indivisibilis, qualis est Angelus, non potest esse subiectum accidentis divisibilis: ergo nequit Angelus esse subiectum motus, nec proprie moveri localiter.

Distinguo minorem. Indivisibile non potest esse subiectum accidentis divisibilis permanentis, id est, habentis omnes suas partes simul, cuiusmodi est albedo, et nigredo, concedo: successivi, quod habet esse in fieri ut motus, nego. Vel aliter distinguo minorem: non potest esse subiectum motus divisibilis per susceptionem illius divisibilitatis, et extensionis concedo; per commensurationem, et quamdam proportionem ad ipsum, nego: sic enim anima rationalis, licet secundum substantiam indivisibilis, est in corpore divisibili, quod informat, et Angelus in loco divisibili, cui praesens est.

* Dices 2. Successio continua in motu oritur vel ex resistentia mobilis ad motorem, vel spatii divisibilitate quod decurritur, vel medii retardantis actionem motoris. At ex neutro ex his capitibus potest esse successio in motu Angeli. Non quidem ex primo capite, quandoquidem mobile idem sit ac motor, nimirum Angelus qui seipsum movet. Non etiam ex secundo aut tertio capite, quia medium et spatium per quod fit motus angelicus non resistit ipsi Angelo ut motori aut ut mobili, quandoquidem Angelus posset movere se per medium, penetrando ipsum sine ulla motione ipsius mobilis. Igitur in motu angelico nulla potest esse successio.

Negat maiorem Doctor. Nam successio in motu angelico oritur praecise ex divisibilitate spatii quod decurritur; nam, inquit Doctor num. 41., inter caelum et terram multa sunt media quae decurrere debet Angelus dum e caelo in terram transit; nec per virtutem suam motivam efficere potest ut illa media simul consistant: ideo illa decurrere debet successive. *

Dices 3. S. Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram c. 20. docet corpus omne moveri per tempus, et locum: creaturam autem spiritualem non moveri per locum, sed tantum per tempus; Deum autem nullo modo moveri: ergo censet S. Augustinus Angelum non posse moveri localiter.

Respondeo. S. Augustinum ibi sermonem instituere de motu circumscriptivo, qualis tantum corporibus competit: non autem de motu definitivo, qui fit absque locali circumscriptione, ut exponit Hugo Victorinus cap. 16. adeoque eius sententia opinioni Durandi non suffragatur.

Dices denique. S. Bernardus, Serm. 5. in Cantica aperte docet Angelos egere corporibus ad motum, quia, inquit, Non est discurrere, nec de loco in locum transire nisi corporeum, quod Angelos facere tam indubitata, quam nota probet auctoritas. Ergo revera Angeli per se non sunt capaces motus.

Nego consequentiam. Non enim loquitur S. Bernardus de Angelis secundum se spectatis, sed tantum penes ministeria, quae circa nos obeunt: cum enim initio capitis dixisset: Quatuor spirituum genera nota sunt vobis, pecoris, nostri, angelici, et qui similis istis. Non est enim omnibus, cui sive propter se, sive propter alium, sive propter utrumque, necessarium corpus non sit, corporis vel similitudo, excepto dumtaxat illo, cui omnis tam corporalis, quam spiritualis creatura merito confitetur, et dicit: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Postmodum de sanctis Angelis sermonem faciens ait: Iam quod et supercaelestes Spiritus opus corporibus habeant, illa maxime certos nos faciat vox, et divina sententia: nonne omnes, ait, Administratorii Spiritus sunt missi in ministerium propter eos qui haereditatem capiunt salutis? Quomodo ergo implent ministerium suum absque corpore, praesertim cum versentur in corpore? Unde statim subdit: Denique non est discurrere, nec de loco in locum transire, nisi corporeum, quod frequenter Angelos facere tam indubitata, quam probat auctoritas: Hinc est quod et visi sunt Patribus, et ad eos introierunt, et manducaverunt, et pedes laverunt, etc. Quibus aperte constat ipsum loqui de Angelis quantum ad ministeria, quae erga homines exercent, non autem quatenus secundum naturam suam considerantur. Nam, inquit Alensis, quaest. 33. membro 3. ubi praefatam auctoritatem ita pariter explicat:

Quantum est de natura sua convenit Angelis moveri de loco ad locum sine corpore, sive corporis assumptione, quod utique patet exemplo animarum separatarum: animae enim separatae, inquit, possunt moveri non assumendo corpus: quoniam aut alienum corpus assumerent, aut suum; alienum non videtur competere: de suo videmus, quod non assumunt; cum iaceant in sepulchris, quare multo magis spiritus Angelici possunt moveri sine assumptione corporis, cum ex se, et natura sua sint separati; nec videantur dependere aliquo modo a corpore, aut aliquam relationem habere ad ipsum.

Conclusio secunda. — Angelus non movetur motu per accidens, et ad motum corporum, quibus inexistit: sed motu per se. Haec est Doctoris in quartum dist. 10. qu. 6. ubi ait:

Si Angelus voluntarie faceret sese praesentem lapidi, si moveo lapidem, non propter hoc movetur Angelus, quia nec est mobilis per se a virtute mea, nec per accidens in proposito, quia nec est forma, neque pars alicuius mobilis per se a me. Si ergo Angelus esset praesens lapidi moto a me in termino motus, hoc non esset per actum meum, sed per actionem suam propriam, qua faceret se praesentem ibi.

Quod autem non moveatur per accidens, probatur: quidquid movetur per accidens, debet habere naturalem unionem, et coniunctionem cum corpore, in quo existit: sed talem unionem, et coniunctionem non habet Angelus cum corpore, in quo est: ergo, etc. Maior constat ex tertio Notabili, etenim ut aliquid dicatur moveri per accidens, necessum est quod moveatur ad motum alterius, seclusa omni alia causalitate effectiva; vel ex parte sui, vel ex parte alterius causae moventis ad ipsum directe terminata. Minor vero per se constat, siquidem Angelus cuicumque corpori inexistat, in ipso non est nec per modum formae substantialis, ut anima in corpore, vel accidentalis, ut albedo in pariete, vel contenti in continente, ut liquor in vase, et nauta in navi; vel corporis gravis in quiete, ut lapis in terra; nec alia potest excogitari naturalis coniunctio, quae intercedat inter ipsum Angelum, et locum corporeum, in quo est: ergo non videtur cum eo ullam naturalem habere coniunctionem, adeoque non potest ad eius motum moveri, nisi quatenus ipsemet seipsum cum corpore moto movet, vel a causa superiori, puta a Deo, efficaciter movetur.

Deinde, si Angelus ad motum corporis moveretur, simul posset quiescere, et moveri, necnon et duobus motibus contrariis agitari; puta sursum, et deorsum: sed hoc apparet absurdum: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris: si enim Angelus pro loco suo adaequato duos haberet lapides, et unus eorum moveretur, altero remanente immoto, vel alius sursum, alius deorsum proiceretur, necessum esset, quod Angelus quiesceret cum immoto lapide, et moveretur cum lapide proiecto, similiter cum uno lapide sursum, cum altero deorsum haberetur, quae certe cum repugnent, etiam et absurdum est id unde sequuntur.

Denique, si Angelus moveri posset per accidens, sequeretur quod etiam invitus moveri posset ab homine; ex hypothesi enim quod unus Angelus fuisset a Deo destinatus iuxta sacras alicuius sancti Reliquias in altari constitutas, et aliquis homo eas manu furtiva, et sacrilega surriperet: si ad motum corporis cui inexistit Angelus moveri deberet, necessum esset eum invitum ad deportationem earum sanctarum Reliquiarum ab homine moveri: sed consequens non solum absurdum apparet, verum etiam et contra experientiam qua constat nullum praevalentem per infirmam imbecillioris virtutem reluctante animo posse moveri: ergo cum Angelus longe sit homine superior et fortior, dici non debet quod invitus ab homine moveatur, et consequenter moveri non potest per accidens.

Probatur etiam secunda pars a Doctore, in secundum d. 2. q. 9. et 10.; Quamquam enim propriis terminis quaestionem non explicet, nihilominus in toto suo discursu, id manifeste supponit, admittendo in Angelo potentiam receptivam motus, et docendo illum agere in seipso cum se movet. Adde quod, ut mox diximus, aperte docet Angelum non moveri per accidens: necessum est ergo censeat illum moveri per se.

Probatur huiusce assertionis veritas; illud dicitur moveri per se, quod revera per se est subiectum motus: sed Angelus est revera subiectum sui motus: ergo per se movetur. Maior constat; res enim mota dicitur a motu: ergo quae motum in se recipit, et immediate, per se dicitur mota. Minor vero probatur, tum quia eo modo Angelus dici debet moveri localiter, quomodo est in loco: sed ut supra probatum est, est in loco fundamentaliter per suam substantiam qua nihil magis ipsi intrinsecum, formaliter autem per respectum praesentiae ad locum in ipso Angelo receptum: ergo etiam movetur localiter per motum in se residentem. Minor constat ex dictis. Maior vero admittitur ab omnibus Philosophis; cum enim motus localis sit tendentia mobilis ab uno loco ad alterum, necessum est, quod eius motus illius locationi correspondeat, saltem quantum ad rationem praesentiae: Tum quia idem est subiectum termini motus in facto esse, et in fieri: sed subiectum termini in motu locali in facto esse, est ipsa substantia Angeli praesens huic loco quem per motum acquisivit: ergo eadem est etiam subiectum illius termini in fieri, et consequenter motus localis: quoniam motus localis nihil aliud est quam ipse terminus in fieri seu acquirendus: Tum denique quia motus Angeli est ipsa acquisitio successiva ubi, seu existentiae Angeli praesentis in alia atque alia parte spatii: sed huiusmodi existentia, et praesentia revera est in Angelo: ergo pariter in ipso est motus.

Dices. Si motus Angeli esset quid reale in ipso receptum, sequeretur toties Angelum realiter mutari quoties movetur; sed consequens videtur absurdum: infinitis enim realibus mutationibus foret obnoxius, quod praestantissimam naturam creatam, et Deo omnino immutabili valde proximam, videtur dedecere: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Foret obnoxius mutationibus per formas reales absolutas, quae physice, et entitative ipsum immutarent, nego: per formas respectivas, seu per relationes, quae nullam physicam, et entitativam mutationem pariunt, sed solum denominationem ad aliquid extrinsecum, nego: motus enim Angeli ultra eius substantiam non dicit aliquam entitatem absolutam, sed solum actionem qua formaliter, et immediate Angelus acquirit successive existentiam propriae substantiae, seu respectum praesentiae illius substantiae ad hoc vel illud spatium per quod transit, et ad locum determinatum tendit: is autem respectus nullam realem, et entitativam mutationem importat, alioquin millies in qualibet temporis morula realiter homo mutaretur; quippe cum innumeras de novo suscipiat relationes et correlationes.

Conclusio tertia. — Angelus seipsum movere potest localiter. Ita Doctor in secundum d. 2. q. 10. et communis est apud Theologos.

Probaturque 1. Ex Scriptura sacra quae de Angelorum motu eodem modo sermonem instituit ac de motu hominum, vel aliorum animalium se moventium: eisdem enim verbis significantibus motum procedentem a principio intrinseco rei se moventis utitur. Sic daemon Iob. 1. dixit: Circuivi terram, et perambulavi eam, et de ipso S. Petrus Epistola prima cap. 5. ait: Circuit quaerens quem devoret: unde Lucae 8. Matthaei 4. et Ioannis 13. daemonibus attribuuntur verba veniendi, accedendi, ingrediendi, et egrediendi; sic Christus praecipiebat spiritui immundo ut exiret ab homine: sic Christum rogabant daemones, ut permitteret eis in porcos ingredi: quibus constat daemones tamquam habentes potestatem se movendi solum petiisse, ut permitterentur ingredi porcos, hoc est, ut non prohiberentur.

Idipsum aperte convincitur ex illis Christi verbis Matthaei 12.:

Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida, quaerens requiem, et non invenit: Tunc dicit: Revertar in domum meam unde exivi, et veniens invenit eam, etc. Tunc vadit, et assumit septem alios spiritus nequiores se, et intrantes habitant ibi:

in quibus, ut scite advertit Suarez lib. 4. cap. 23., sex aut septem verba sunt quae significant motum localem, et ab intrinseco, scilicet verbum intrandi, exeundi, ambulandi, quaerendi, revertendi, veniendi, vadendi, et assumendi. Haec enim dici non possunt de re, quae seipsam movere non potest, sed ab alio tantum moveri.

Ex his etiam, inquit Suarez, sumitur optima ratio quam attigit Gregorius: quia omnes daemonum motus, et itinera ad malum finem, scilicet perniciem hominum ordinantur, iuxta illud circuivi terram, et perambulavi eam: ergo dici non potest, quod illi motus a solo Deo specialiter fiant ad arbitrium ipsius daemonis; impium enim esset ita de Deo existimare: ergo necesse est fateri ab ipsis daemonibus se moventibus fieri.

Probatur consequentia. Quia si Angelus non se movet; multo minus unus Angelus poterit movere alium: ergo a solo Deo moveri poterit, et ut talis motus non sit Angelo violentus vel necessarius, oportebit Deum tunc solum movere Angelum cum ipse moveri vult, ac proinde ipsum solum ducere daemones quando ipsi tentare nos volunt; quod repugnat praefatis Scripturae textibus.

Conclusionem probat Doctor loco laudato hac ratione: quotiescumque aliquid habet potentiam ad acquirendum aliquid per motum, perfectio est in eo quod habeat quoque potentiam activam, per quam possit illud acquirere: at vero Angelus habet potentiam passivam ad motum localem, ut mox diximus, siquidem Angelus est subiectum sui motus: ergo illi non est deneganda activa: quandoquidem, ut ait Aristoteles, dignificanda est natura quantum apparentia permittunt.

Patet consequentia, quia Angelus non est minoris conditionis quam res corporeae, et inferiores creaturae; immo est illis longe nobilior: atqui in illis cum potentia receptiva alicuius perfectionis, simul etiam reperitur activa virtus, ut patet in animantibus, in quibus est quoque potentia passiva, et activa ad augmentum, et operationes sensuum, et ad seipsos movendum: patet etiam in rebus inanimatis, nam ex eo, quod gravia habeant potentiam passivam, ut sint in centro, habent etiam potentiam activam, ut possint illud acquirere: ergo multo magis si sit in Angelo potentia passiva, gaudet quoque activa; quidni autem moveret se, si ad movendum aliam virtutem activam habeat?

Confirmatur. Quia movere se est gradus vitae, quo Angeli fruuntur: ergo movent se. Insuper, Angeli sunt viventes perfectissimi, et naturaliter non sunt ubique, et ideo mutationis localis capaces sunt: ergo possunt illam in se efficere. Probatur consequentia, quia supposita imperfectione propriae limitationis, ad perfectionem vitae pertinet facultas intrinseca se movendi, cuius argumentum est, quia inferiora viventia si participant cognitionem non solum intellectualem, sed etiam sensitivam, perfectam virtutem habent se movendi localiter: quis ergo dubitabit Angelos multo perfectius movere se posse, praesertim cum in hoc nulla sit difficultas, vel apparens repugnantia?

Obicies. Nihil idem secundum idem potest esse in potentia, et actu simul: sed movens qua movens, est in potentia ad motum, et quod movetur ut sic, est in actu motus, seu habet motum actu: ergo nihil idem indivisibile potest esse simul movens, et motum, seu potest simul movere, et moveri, et consequenter Angelus nequit se movere. Confirmatur, quia aliquae differentiae contrahentes, ac dividentes ens finitum ut sic, sunt incompossibiles in eodem, ut patet de differentiis, quibus contrahitur ens ad substantiam, et accidens: ergo a pari, differentiae actus, et potentiae, quibus contrahitur ens ut sic, nequeunt reperiri in eodem.

Negat maiorem Doctor. Sed illam distinguit: nihil potest esse in potentia, prout dicit carentiam actus, et in actu simul, concedo maiorem: nihil potest esse in potentia virtuali producendi, aut suscipiendi actum, et simul in actu formali, id est, simul habere actum formalem, nego maiorem. Similiter distinguo minorem: sed quod movetur est in potentia ad illud quod movetur, prout potentia dicit talem carentiam pro illo instanti, aut tempore quo movetur, et quod movet est in actu; id est, habet actum oppositum isti carentiae, nego minorem: est in potentia, prout potentia non dicit talem carentiam, et in actu simul, concedo minorem, et nego consequentiam.

Ad confirmationem dicit Doctor, quod omnino opposita dividentia ens, quae vere opposita sunt, realiter nequeant reperiri in eodem: et consequenter, quod esse in actu, et potentia, prout sunt differentia entis sic oppositae, nequeant reperiri in eodem; sed nego, quod talia reperiantur in eodem. Itaque quando dividitur ens finitum, ut sic, in ens in actu, et ens in potentia, non accipitur ibi ens in potentia pro ente productivo, aut susceptivo alicuius, et ens in actu pro ente habente talem actum, alias materia prima non posset simul cum forma habere potentiam susceptivam eius, et quia alias male sic divideretur, et absque fundamento, et contra veritatem: sed ibi accipitur ens in potentia pro ente possibili non actu existente, et ens in actu pro ente actu existente; evidens autem est, quod omne ens sit, aut in actu, aut in potentia hoc modo, et quod nullum ens sit simul in actu, ac in potentia hoc modo.

Dices 2. In illo qui se movet, debet distingui pars se movens a parte per se mota: sed in Angelo nequit assignari pars movens, et pars mota: ergo non se movet. Probatur maior tum auctoritate Aristotelis, libro Physicorum; tum etiam ratione, quia si una pars moveret alteram, sequeretur quod totum simul quiesceret ad quietem unius partis, et non quiesceret ad motum alterius.

Respondeo. Maiorem esse veram de substantia corporea movente se motu organico, in ea siquidem haec concurrunt ad motum, nempe cognitio quae primo movet partem illam corporis quae primo impellitur, quia potentia motiva concurrens ad talem motum est organica, et consequenter non solum distinguitur ab anima realiter quae est primum movens, sed etiam fortassis ipsamet potentia organica residet in aliqua parte corporis, et primo movere debet aliquam aliam partem. Sed ex hoc non sequitur quod quidquid aliud moveatur a se alio motu non organico debeat habere duas partes realiter distinctas, ut patet in gravibus, et levibus, in quibus quaelibet pars movet, et movetur, quia quaelibet pars habet intrinsecum principium activum, et passivum sui motus. Unde non mirum si in Angelis, quorum substantia est indivisibilis, ad eorum motum non ita requiratur una pars movens, et altera mota. Adde quod in eis etiam, saltem metaphorice, assignari possit pars movens, et mota; nam eorum substantia movetur per voluntatem.

Obicies 3. Potentia naturalis Angeli debet ordinari ad aliquem finem naturalem iuxta naturalem ordinem Universi: sed potentia motiva secundum locum respectu ipsius Angeli ad nullum finem naturalem potest deservire: ergo non est in illo. Probatur minor: Angelus numquam movetur propter sui indigentiam, neque etiam propter indigentiam naturalem aliarum rerum, eo quod universae res inferiores sufficienter adiuventur ex motibus caelestium corporum; imo et ipse homo, quod attinet ad corpus, et ad omnes potentias animales, sufficienter etiam iuvatur in suis operationibus ex caelestibus motibus; quod vero attinet ad mentem, immediate subiicitur ipsi Deo, qui solus potest immediato contingere intellectum, et voluntatem: ergo superflua est huiusmodi naturalis virtus motiva secundum locum respectu ipsius Angeli.

Nego minorem. Illa namque potentia activa non est in Angelo frustranea, tum quia ipsa indiget ut rerum singularium species a rebus sibi remotis per suum ad eas accessum possit accipere: tum etiam ut operationes aliquas ad Universi moderationem spectantes possit exercere, quas aliter non posset exercere: tum denique, quia motus ille maxime dicit libertatem angelicam, qua possit de loco in locum se transferre.

Obicies denique. Relationes oppositae non possunt eidem extremo reali competere: sed relationes moventis, et moti sunt oppositae: ergo idem Angelo convenire nequeunt.

Respondeo cum Doctore, in 2. dist. 25., quod relationes sunt triplicis generis: Quaedam enim sunt, quae repugnant inter se, non ex eo quod non possint esse in eodem fundamento, sed quia aliquae illarum includunt essentialem dependentiam; sicut relationes causae, et causati: et quia idem non potest dependere essentialiter a seipso, ideo istae relationes non possunt eidem convenire. Aliae sunt relationes, quae includunt essentialem ordinem originis, ut sunt relationes producentis ad productum, et sic implicat, quod idem sit producens, et productum. Alia autem relationes sunt (uti moventis, et moti) quae nec includunt dependentiam essentialem, nec originem, et ideo possunt fundari in eadem natura, et in eodem supposito, nec arguunt nisi dependentiam accidentalem. Neque ex hoc sequitur, quod ista relatio sit eiusdem ad seipsum, quamvis eadem voluntas, et idem Angelus sit movens, et motus: nam si Angelus consideretur ut causans motum in se, fundat relationem moventis; si autem consideretur Angelus praecise quatenus recipit motum in se, tunc fundat relationem moti, et sic tantum requiritur, quod illa forma, ratione cuius Angelus movetur, nempe motio passiva, sit realiter distincta ab ipso Angelo movente, et moto. Haec Doctor.

Ex his Collige primo, quod potentia locomotiva Angeli ab eius substantia non sit distincta realiter: distinctio namque ista esset omnino superflua, quippe cum non idem inferendum sit de potentia locomotiva Angeli, ac hominis; siquidem cum potentia locomotiva hominis sit organica, pendeatque a facultate externa, et corporea, haud dubium est illam esse ab anima rationali realiter distinctam: secus autem est de Angelis, qui cum corporis, et facultatis corporeae sint expertes, non apparet qua ratione eorum locomotiva potentia realiter distinguatur, tum ab Angeli substantia, tum ab eius voluntate; probabilius igitur mihi videtur illam eamdem esse omnino cum voluntate; quippe cum non sint multiplicandae facultates absque necessitate; nulla autem apparet necessitas admittendi facultatem locomotivam ab angelica voluntate distinctam; siquidem angelica voluntas habet suam entitatem, et substantiam sibi subordinatam quantum ad locum, et motum; et consequenter sola sufficere potest ad efficiendum motum, et suam propriam substantiam alicubi movendam, et locandam.

Collige secundo, Angelum quemlibet moveri posse a Deo extrinsece, ita ut ipse solum concurrat passive ad talem motum: tum quia id non repugnat ex parte ipsius Angeli, cum non sit ubique, et moveri possit, nec moventi resistat; et quamvis resisteret, eius resistentia, quoniam est finita, posset superari ab agente maioris virtutis. Neque etiam repugnat ex parte motus localis absolute, et in communi, quia motus Angeli non est vitalis, et ex consequenti non postulat, quod necessario fiat a principio intrinseco ipsius mobilis. Neque denique repugnat ex parte agentis, quia vel Angelo superiori, vel saltem Deo non deest virtus ad huiusmodi effectum, neque in eo involvitur aliqua imperfectio, quae Deum dedeceat: ergo Deus Angelum per se movere potest. Posset etiam Angelus superior movere inferiorem, etiam resistentem propter maiorem in illo virtutem, sicut animal fortius movet minus forte, etiam invitum. Sic Magi, qui daemones habent potentiores, aliorum machinationes evertunt, uno scilicet daemone superiori alium inferiorem coërcente: sic etiam daemones animas damnatas indubie invitas rapiunt ad infernum. Qualiter autem id fiat, non ita facile est determinare; verisimile tamen apparet, quod Angelus potentior se uniat, et quodammodo alliget interiori, quo posito sequitur ipsius quies vel motus, prout Angelus alligans quiescit, vel movet seipsum: sicut enim Angelus superior se potest ad certum locum determinare, et alligare, sic non apparet cur non possit alteri spiritui se pariter alligare, ut eum deferat, et detineat quolibet, et quamdiu libuerit. Quod si spiritus alterum alligans non sit, vel maneat ipsi alligato praesens; facilius explicatur illa alligatio dicendo, quod fiat tantum a Deo, moraliter autem a spiritu, prout Sancti nonnulli referuntur imperio suo detinuisse daemonia: qualiter etiam Angelus Raphael dicitur alligasse daemonem Asmodeum in deserto.

Notandum 1. Motum localem solito quadruplicem distingui, nempe Continuum, Discretum, Successivum, et Instantaneum. Continuus dicitur ille, in quo mobile per partes deserit terminum a quo, et acquirit terminum ad quem. Discretus e contra ille est, in quo mobile deserit totum simul terminum a quo, et immediate acquirit simul totum terminum ad quem; ita tamen ut in ultimo suo esse in termino a quo veluti quiescere videatur, antequam immediate inexistat termino ad quem per primum sui esse in illo. Successivus idem est omnino cum continuo, nisi forte in hoc invicem discrepent, quod motus continuus appelletur ille, quo mobile pertingit ad locum suum adaequatum a motore intentum, et propositum in inceptione motus: successivus vero sit ille, quo mobile interdum non pertingit ad locum adaequatum propositum, sed in medio subsistit; unde fit quod omnis motus continuus sit etiam successivus; omnis vero successivus hac ratione dici non debeat continuus. Instantaneus denique dicitur ille motus, quo mobile deserit terminum a quo, et acquirit terminum ad quem eodem momento; ita ut haec unius termini abiectio, et alterius acquisitio uni tantum instanti nostri temporis coexsistat. Hinc apparet, quod motus continuus discreto, et successivus instantaneo directe opponatur. Quaerimus ergo an hoc duplici, seu quadruplici motu locali Angeli moveantur.

Notandum 2. Divisibilitatem motus ex triplici capite maxime esse repetendam. Primo quidem ex parte mobilis, quando nempe illud est extensum et divisibile, habetque partes extensas, ita quod una moveri non possit nisi post alteram, qualis est motus animalis. Secundo, ex parte spatii extensi, et habentis varias partes quarum una decurri non potest nisi post aliam, puta aër medius inter caelum, et terram. Tertio ex parte durationis temporaneae; cum enim tempus sit mensura motus secundum prius et posterius, ac proinde secundum successionem, necessum est, quod mensuratum sit divisibile, quando mensura est divisibilis. Hinc toties motus dicendus est divisibilis, quoties mobile partes habet distinctas, aut spatium ita protensum et dispositum est, ut una pars prius decurri non debeat quin decurratur altera; vel dum motus per aliquam temporis successionem durat: non est autem necesse, quod haec tria simul concurrant, ut motum vere divisibilem constituant, sed sufficit quod alterutrum intercedat in ipso motu. Certum est autem, quod angelicus motus dici nequeat divisibilis ex parte ipsius Angeli, cum eius substantia sit omnino indivisibilis: an autem divisibilitatem obtineat a spatio quod decurritur, vel a tempore quo durat, hic est resolvendum.

Notandum 3. Motum considerari posse dupliciter: primo quidem in genere, et quatenus complectitur omnem transitum a termino a quo ad terminum ad quem; sive ille transitus supponat aliquid medians inter utrumque terminum, sive non. Secundo in specie, prout revera significat, non solum omnem talem transitum, sed et medium inter utrumque terminum, quod mobile debeat pertransire, ut a termino a quo pertranseat ad terminum ad quem. Prior dicitur potius mutatio, quam motus, complectiturque omnes illas mutationes instantaneas generationis et corruptionis, illuminationis et tenebrarum, etc. quas Philosophi motum solent appellare, sed laxius et minus proprie usurpato vocabulo motus. Posterior vero tantum significat illam tendentiam mobilis a termino a quo ad terminum ad quem per spatium medians inter utrumque. De utroque hic erit sermo. Tria namque hic sunt determinanda: Primum, an Angelus per se moveri possit localiter motu continuo: Secundum, an moveri queat motu discreto: Tertium, an in instanti possit transire ab eodem loco ad alterum per verum motum, aut solum per veram mutationem.

Conclusio prima. — Angelus potest moveri per se de loco ad locum motu continuo, et successivo. Ita Doctor in secundum dist. 2. q. 9. n. 8. ubi cum dixisset Angelum posse seipsum movere, quia non est immensus, et illimitatus ad omnia ubi: ergo potest mutari ab uno ubi ad aliud: addit: et quod continue, patet: quia inter duo ubi sunt infinita ubi media, quod probatur ex continuo motu corporis per omnia illa ubi: per omnia autem illa potest Angelus transire, ita quod in nullo illorum sit nisi indivisibiliter, et per consequens non potest omnia illa pertransire nisi continue moveatur.

Quibus Doctor non solum affirmat Angelum posse moveri, sed etiam quod moveri possit continue absque intermissione ulla per aliquod tempus, puta per quadrantem, aut horam, aut diem: quod utique probat, quia inter duo loca, a quorum uno ad alterum potest moveri Angelus, ita ut necessario debeat relinquere locum priorem priusquam posteriorem acquirat, sunt vel infinita loca acquisibilia successive, ex hypothesi, quod dentur infinitae partes in continuo, sive actu, sive potentia, ut communiter conceditur; aut saltem sunt plurima loca intermedia successive, et continue acquisibilia, alioquin corpus non posset successive, et continue moveri ab uno loco ad alium: ergo Angelus movendo se ab uno loco ad alterum, potest continue per illa loca intermedia seipsum successive, et continue movere.

Confirmat Doctor hanc rationem ex eo quod si Angelus non posset continue seipsum movere sicut et corpora, maxime quia substantia eius est spiritualis et indivisibilis: sed haec ratio non obstat; anima namque rationalis est pariter substantia omnino indivisibilis, separata tamen a corpore moveri potest localiter, idque motu continuo: Unde, inquit, anima Christi beatissima movetur localiter, quia descendit ad inferos, sicut dicit articulus fidei: Patet etiam ex Scriptura, quod Angeli mittebantur quandoque cum corpore assumpto, et si tunc cum corpore movebantur, videtur quod tunc fuerit aliqua motio passiva ipsorum, vel formaliter in ipsa motione passiva ipsius corporis, quia non erant formaliter aliquid ipsius corporis. Similiter credibile est, quod frequenter missi sint sine corpore, sicut de illo misso ad Ioseph de conceptu beatae Mariae dubitantem.

Probatur. Angelus potest successive deserere locum aliquem, et eodem modo acquirere alterum sine ulla interruptione: ergo potest moveri de loco ad locum continue. Consequentia patet. Probatur antecedens: quando Angelus est in loco minori, eo qui sibi est adaequatus, potest paulatim, et successive deserere partem eius, ita ut remaneat in minori, et acquirere maiorem intra latitudinem loci adaequati: ergo etiam potest successive, et per partes deserere totum locum in quo est, seipsum transferendo eodem modo ad alterum locum totalem. Patet haec consequentia, nulla enim apparet ratio cur non possit Angelus hoc modo deserere, et acquirere locum totalem sicut partialem. Probatur antecedens: Angelus libere sese applicat maiori, aut minori loco intra latitudinem loci sibi adaequati: ergo etiam postquam est in aliquo loco minori adaequato, potest aut deserere partem eius, non simul, sed per partes, aut extendi ad maiorem locum, non enim potest aliter intelligi quomodo sit Angelo liberum, postquam est in loco sese vel ad minorem locum arctare, vel ad maiorem protendere intra latitudinem sui loci adaequati. Deinde, si repugnaret Angelo moveri motu continuo, et successivo, maxime quia eius substantia est indivisibilis: sed anima rationalis quamvis sit indivisibilis potest successive deserere partem aliquam materiae illius, quam informat, quando nempe aliqua pars corporis successive corrumpitur, et tabescit: similiter extendi potest ad informandam novam partem substantiae, quae per continuam nutritionem aggeneratur: ergo pari ratione poterit Angelus, non obstante sua indivisibilitate, aut deserere partem eius loci adaequati in quo est, aut se extendere ad alias eiusdem loci partes successive acquirendas.

Confirmatur. Non magis repugnat Angeli indivisibilitati acquirere locum extensum successive, quam esse in loco extenso, et indivisibili: sed secundum est possibile: ergo et primum.

Denique Angelus potest transire ab uno loco ad alterum transeundo per omnia loca intermedia, nullum relinquendo impertransitum, et in eorum nullo quiescendo: ergo potest moveri motu continuo, et successivo. Consequentia patet, quia non potest moveri per omnia illa media ubi nulla media quiete, nisi motu continuo, ac successivo. Antecedens vero probatur, quia corpus potest omnia illa media transire: ergo et Angelus. Patet consequentia, quia in hoc minor repugnantia apparet. Item ad continuitatem, et successionem motus sufficit divisibilitas spatii: ergo Angelo, etsi indivisibilis sit, non repugnat moveri continue. Consequentia est aperta, praesertim cum Angelus possit in loco divisibili existere. Antecedens vero patet ex secundo Notabili.

Dices 1. Angelus est indivisibilis secundum substantiam: ergo non potest moveri motu continuo. Probatur sequela, nam ad motum continuum requiritur, quod movens sit partim in termino a quo, et termino ad quem: quia quod movetur, non movetur quando est in termino a quo, tunc enim quiescit, neque quando est in termino ad quem, quia iam mutatum est: ergo quod movetur continue, partim debet esse in termino a quo, et partim in termino ad quem: sed Angelus est impartibilis: ergo non potest moveri localiter continue.

Confirmatur. Quia mobili indivisibili debet correspondere locus indivisibilis: ergo si Angelus pertransit continue aliquod spatium, necessarium erit, quod suo transitu numeret infinita indivisibilia, quae sunt in spatio, attingendo unum post alterum, quod tamen est impossibile; quoniam multitudo, quae potest numerando pertransiri, habet terminum, et ex consequenti non est infinita.

Respondet Doctor loco supra laudato, num. 36: Quando dicitur, quod Angelus non possit moveri, quia est indivisibilis, quamvis potest faciliter responderi, quod Angelus occupat locum divisibilem, et ideo respectu loci se habet, ac si esset divisibilis, aut si occupat locum punctalem, et ita impunctualiter existens non potest continue moveri, ut semper habeat esse punctale; tamen quia non videtur ratio quare negetur indivisibile moveri, etiamsi esset indivisibile quantitatis per se existens: ideo potest concedi, quod Angelus habens ubi punctale potest continue moveri, ut in puncto semper existens. Inde probat indivisibile posse moveri localiter etiam continue, ut constat ex motu sphaerae, et cubi super perfecte planum: quoniam, inquit, divisibilitas, et successio motus provenit ex divisibilitate mobilis, vel spatii, quorum alterutrum ad motus divisibilitatem et successionem sufficit.

Dices 2. Successio continua in motu oritur ex resistentia mobilis ad motorem, vel medii per quod fit motus ad ipsum mobile, quod per ipsum movetur, vel medii ad motorem, qui per ipsum movet: sed nullo ex his capitibus potest esse successio in motu Angeli: ergo motus eius nequit esse successivus continue. Probatur minor, quia non ex primo capite, quandoquidem mobile hic sit Angelus, et idem Angelus est motor quando movet se: Angelus autem sibi ipsi non resistit. Non etiam ex secundo, aut tertio capite, quia medium per quod fit motus angelicus non resistit Angelo ut motori, aut ut mobili, quandoquidem Angelus posset movere se per medium penetrando ipsum sine ulla motione medii. Confirmatur. quia corpus per medium vacuum non moveretur successive, quandoquidem tale medium non resistit ipsi: sed medium plenum non magis resistit Angelo, quam medium vacuum resisteret corpori: ergo Angelus nequit moveri successive per ullum medium, sive corporeum, sive vacuum.

— Negat minorem Doctor loco laudato n. 10. ubi duplicem distinguit successionem in motu, aliam qua ipsi convenit ratione spatii, alteram quae ipsi tribuitur ex resistentia medii, quod facile non potest decurri, puta propter suam crassitiem, qua fit ut facile mobili non cedat. Prima est essentialis; secunda accidentalis. Essentialis convenit illi ratione spatii, cuius cum partes non sint simul, etiam simul non possunt decurri, et pertransiri, quapropter necessum est, quod mobile quodcumque successive pertranseat, unam post aliam decurrendo: sic Angelus a Caelo in terram descendens necessario debet medium aerem successive decurrere. Successio vero accidentalis, quae provenit, vel ex resistentia medii, aut ex maiori, vel minori impedimento ex parte ipsius vincendo, non potest habere locum in Angelo; quippe nec medium ipsi potest resistere, nec in eo aliquod esse impedimentum ratione cuius velocius, vel tardius terminum acquirat. Inde concludit Doctor n. 13. quod fieri potest motus successivus in vacuo, loquendo de successione essentiali, quia nempe motus ille corresponderet partibus loci repleti; non esset tamen successivus accidentalis, quippe non haberet maiorem vel minorem velocitatem. Omnino enim, inquit Doctor, nullam velocitatem aut tarditatem superadditam haberet mobile in vacuo, sicut haberet in pleno; ratione videlicet spatii facilius aut difficilius cedentis mobili.

Dices 3. Si Angelus moveretur continue, sequeretur inferiorem Angelum pari velocitate moveri cum superiori Angelo, quamvis uterque omnem suam virtutem locomotricem explicaret: sed consequens videtur absurdum: ergo et illud unde sequitur. Minor patet, quo enim agens maiorem habet virtutem, ceteris paribus, praestantiorem effectum debet edere: cum igitur Angelus superior praestantiori natura, adeoque vegetiori facultate locomotiva polleat, quam inferior, evidens est, quod si uterque omnem suam movendi virtutem locomotivam explicet, superior velociori et promptiori motu spatium debeat decurrere, et terminum ad quem obtinere. Probatur itaque sequela maioris: si Angelus superior moveat se motu continuo et successivo, oportet impendat aliquod temporis spatium in illo motu perficiendo; sed quantumcumque breve foret illud spatium temporis, in altero aequali, posset Angelus inferior eadem velocitate de Caelo ad terram descendere. Quippe cum nullam resistentiam patiatur ex parte spatii a qua possit in motu aliquantulum retardari: ergo, etc.

— Respondeo 1. negando maiorem: siquidem, ut mox dictum est, successio motus Angeli non solum petenda est ex parte spatii resistentis, sed etiam ex parte illius spatii, quatenus est divisibile, habetque partes non simul positas, sed extensas, quarum una decurri debet post alteram.

Respondeo 2. negari posse minorem; quamquam enim unus Angelus alium excedat in virtute locomotiva, non tamen inferendum est, quod altero velocius moveri debeat; posset enim Angeli superioris virtus motiva virtutem inferioris in pluribus aliis excedere, puta quod posset maius corpus movere, vel aequale maiori velocitate agitare, imo ipsum Angelum inferiorem etiam invitum et renitentem loco detinere, et praepedire ne moveatur: quemadmodum v. g. non sequitur, quod quamquam corpus aliquod luminosum aliud in virtute illuminativa excedat, quod possit velocius, aut citius illuminare; imo id videtur fieri non posse, cum utrumque in instanti illuminet. Satis est ergo ad illam diversitatem, quod luminosum praestantius, maius lumen diffundat, et in maiorem distantiam.

Conclusio secunda. — Angelus moveri non potest naturaliter motu discreto. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. qu. 11. contra S. Thomam, et nonnullos eius sequaces.

Probatur. moveri motu discreto est deserere per ultimum suum esse, totum terminum a quo, et immediate post sine ulla successione acquirere terminum ad quem: sed hoc praestare nequit Angelus naturae viribus: ergo moveri nequit motu discreto. Maior admittitur ab adversariis. Minor vero probatur: dari nequeunt duo instantia immediata indivisibilia, alioquin sequeretur dari aliquid compositum ex indivisibilibus: sed in motu discreto necessarium esset, quod existerent duo instantia immediata; oporteret enim ut daretur ultimum instans, in quo Angelus esset in termino a quo, et primum instans, in quo fieret praesens termino ad quem: sed ultimum instans in quo Angelus est in termino a quo, et primum instans, in quo inexisteret termino ad quem, necessario debent esse duo instantia distincta: ergo fatendum est in illo motu discreto necessario admittenda esse duo instantia immediata. Minor patet, instantia enim illa intrinseca sunt oppositis terminis, nempe termino a quo, et ad quem: ergo pariter debent esse opposita et distincta.

Reponunt Thomistae, quod licet in tempore nostro duo instantia non possint sibi immediate succedere, bene tamen in tempore discreto, et angelico, quo motus discretus, et operationes liberae Angeli mensurantur, nam, inquiunt, tempus illud nihil aliud est, quam indivisibilium durationum, sive instantium numerus.

— Contra. unicuique illorum instantium temporis discreti respondet aliquid temporis nostri, quodcumque etenim eorum habet durationem determinatam etiam per respectum, et ordinem ad nostrum tempus, siquidem Deus novit determinate, et distincte quanta esset illius discreti motus duratio: sed in tempore nostro tantum reperiuntur partes divisibiles, sive instantia indivisibilia continuativa partium divisibilium temporis; quodcumque vero instans motus angelici conferri potest aut cum parte praeterita, aut cum futura nostri temporis: ergo necesse est quod unicuique illorum duorum instantium temporis discreti respondeat in tempore nostro, vel unicum instans, vel quod primo instanti temporis discreti respondeat prior pars temporis nostri cum instanti terminativo illius, et quod secundo respondeat pars temporis subsequens cum instanti illius initiativo: idem enim instans in tempore nostro est terminativum prioris partis, et initiativum posterioris, vel saltem sequitur, quod uni respondeat solum instans temporis nostri, et alteri pars eiusdem temporis: sed utrumque est absurdum. Primum quidem, sequeretur enim illa duo instantia nostri temporis esse sibi invicem immediata: etenim si inter illa mediaret aliquod tempus, verificari non posset, quod secundum instans motus discreti esset primum non esse Angeli in termino a quo; quippe cum in illo tempore intermedio prius verum fuisset dicere: Angelus non est in termino a quo. Adde quod sequeretur Angelum immediate non transire ab uno termino ad alterum, ut volunt adversarii: necessarium enim esset, quod illo tempore intermedio, priusquam pertingeret terminum ad quem, esset in aliquo loco medio inter utrumque terminum, et consequenter deserendo terminum a quo per ultimum sui non esse, non acquireret terminum ad quem per primum sui esse in eo. Secundum etiam dici nequit, alias sequeretur non dari aut primum esse Angeli in termino ad quem, aut ultimum esse eiusdem in termino a quo, quia neque datur prima, neque ultima pars temporis.

Reponunt 2. Non videri inconveniens, quod alicuius rei inceptio, aut desitio indivisibilis fiat in tempore, quando non sit in eo per se, et tamquam per propriam mensuram, sed tantum per accidens, et secundum quamdam coexistentiam: quia non est iudicandum de natura durationis alicuius rei per ordinem ad quamcumque aliam durationem cui coexistit, sed per ordinem ad eam, quae habet rationem mensurae respectu ipsius: et ita existentia Angeli in termino a quo diceretur desinere indivisibiliter, et per ultimum sui esse, et in termino ad quem incipere per primum sui esse, quia quod ita desinit, et incipit per ordinem ad propriam mensuram, idest, ad tempus discretum, licet incipiat aut desinat coexistendo parti divisibili nostri temporis, non minus incipit, aut desinit indivisibiliter. Sicut esse substantiale Angeli non minus incipit, aut desinit indivisibiliter, quam existentia in loco, et tamen non repugnat, quod suum primum, aut ultimum esse coexistat tempori nostro, alioqui non posset unus Angelus creari immediate post alium per respectum ad nostrum tempus; quia si creatio primi Angeli coexistit instanti nostri temporis, necessarium erit, quod creatio secundi coexistat tempori, eo quod in tempore nostro non dentur duo instantia immediata.

— Contra. repugnat, quod acquisitio termini ad quem coexistat tempori habenti partes, et fiat simul, et indivisibiliter; nam vel illa acquisitio in fieri coexistit secundum se totam toti tempori, et secundum diversas partes distinctis partibus temporis, ita ut tantum una illius pars respondeat uni parti temporis, et altera alteri: aut tota coexistit simul toti tempori, et tota singulis partibus: sed neutrum dici potest. Non primum, alioquin sequeretur, quod illa acquisitio non fieret tota simul, sed successive, et per partes, quod in motu discreto negant adversarii. Non etiam secundum, etiam si in qualibet parte illius temporis sit tota acquisitio, sequitur quod fiat infinities, quia in quolibet tempore sunt infinitae partes aliquotae. Adde quod duae medietates temporis non possint esse simul; sed adveniente secunda recedit prima, idemque dicendum de aliis partibus: ergo illa termini acquisitio non potest simul coexistere toti alicui tempori.

Probatur secundo Conclusio. motus localis essentialiter est transitus medius inter duos terminos: sed si Angelus deserat simul terminum a quo, et simul etiam acquirat totum terminum ad quem, non potest inter duos illos terminos mediare aliquis transitus: ergo neque sic fieri motus localis ab uno ad alterum. Maior constat: omnis enim motus, maxime localis, est via, seu tendentia ab uno termino ad alterum.

Reponunt Thomistae. ipsam desitionem unius termini, et acquisitionem alterius habere rationem viae, et tendentiae; successio enim, et habitudo unius termini ad alium, inquiunt, habet rationem alicuius medii.

— Contra. abiectio unius termini, et acquisitio alterius non sunt extra ipsos terminos: ergo neutra potest habere rationem medii, seu transitus. Antecedens patet; vel enim illa abiectio, et acquisitio sunt simul in termino ad quem, vel una fit in termino a quo, et altera in termino ad quem, quia cum illa abiectio, et acquisitio termini sit operatio Angeli, aut operationem supponat, debet reperiri in altero extremorum simul, vel abiectio debet esse in uno, et acquisitio in altero. Consequentia etiam est evidens; nam transitus est quid medium inter terminos; medium autem condistinguitur ab utroque extremo aequaliter, cum non magis se teneat ex parte unius, quam alterius.

Reponunt 2. Thomistae, existentiam in termino a quo posse sumi dupliciter, nempe aut secundum se et absolute, aut ut dicit ordinem cuiusdam potentialitatis ad existentiam in termino ad quem sibi immediate succedenti. Si sumatur primo modo, verum est quod Angelus dum est in termino a quo non movetur: si autem sumatur secundo modo, falsum est; quia secundum hanc rationem est terminus successionis discretae, in qua consistit motus discretus; et hoc satis est, ut existentia sic sumpta dicatur inchoative successio, et motus. Similiter existentia in termino ad quem potest dupliciter sumi, scilicet absolute, vel ut dicit ordinem actuantis, et terminantis potentialitatem quam importat existentia in termino a quo: primo modo sumpta non dicitur motus; sumpta tamen secundo modo dicitur motus terminative. Ratio vero ob quam quaelibet ex his existentiis, ut dicit ordinem ad alteram, potest dici motus discretus, sumitur ex propria natura huius motus, nam motus discretus nihil est aliud, quam numerus diversarum operationum, ratione quarum Angelus est successive in diversis locis: unde sicut numerum componunt unitates, non quidem absolute consideratae, sed una in habitudine ad aliam; sic etiam motum discretum componunt operationes diversae, non absolute sumptae, sed prout una dicit ordinem ad aliam.

— Contra. sive existentia Angeli in termino a quo sumatur absolute et secundum se, sive respective et per ordinem ad terminum ad quem, semper verum est, quod Angelus realiter sit in termino a quo, et non in termino ad quem, nec in medio: ergo pariter verum est, quod realiter non moveatur: motus enim realis est tendentia a termino a quo ad terminum ad quem, ita quod unus deseratur, alius acquiratur: quamdiu autem Angelus realiter est in termino a quo ipsum non deserit, nisi aliquam eius partem abiiciat, et consequenter non potest dici moveri. Deinde, respectus ille, et ordinabilitas Angeli ad terminum ad quem, nullatenus potest dici motus formaliter: ergo nec ratione illius Angeli dici potest formaliter moveri. Probatur antecedens: illud dici nequit motus formaliter, quod subsistere potest cum quiete: atqui Angelus etiam quiescens per horam in termino a quo, non solum in ultimo instanti illius horae, sed etiam in quolibet illius momento, dicere potest respectum, et ordinabilitatem ad terminum ad quem: ex eo enim dicit illam ordinabilitatem, ex quo voluntarie statuit, et se ordinavit ad illum locum ad quem acquirendum: at in primo instanti illius horae quo existit in termino a quo, potest statuere, et ordinare acquisitionem termini ad quem; adeoque ad ipsum ordinari, et consequenter illa ordinabilitas subsistere potest cum quiete Angeli, subindeque non potest dici verus motus. Denique, fatentur omnes Thomistae omnem motum sive discretum, sive continuum, fieri posse in instanti vero, et reali; sed motus ille discretus fieri deberet in instanti, quippe cum inter abiectionem termini a quo, et acquisitionem termini ad quem nullum verum supponant tempus, nec instans medium; ergo eorum responsio invalidum est, et purum effugium.

Probatur tertio. de ratione motus localis est, quod sit unus: atqui motus in quo Angelus ita se habet, quod per ultimum esse deserat simul totum terminum a quo, et immediate per primum esse acquirat totum simul terminum ad quem, non est unus, sed aggregatum ex pluribus instantaneis mutationibus: ergo, etc.

Probatur minor. motus interruptus quiete non est unus: sed iste motus esset interruptus aliqua quiete: ergo non esset unus.

Probatur minor. non potest Angelus esse in uno termino per solum instans, quin sit in alio per tempus, quia post instans necessario sequitur tempus; quippe cum, ut diximus, duo instantia temporis non possint esse sibi invicem immediata: ergo Angelus se movens necessario debet aliquo tempore permanere in termino a quo, vel ad quem, ac subinde in alterutro quiescere.

Probatur denique Conclusio. ratione Doctoris qua solvit praecipuum adversariorum fundamentum, nempe: quod qui quiescit in toto aliquo tempore non potest aliter se habere in ultimo instanti illius temporis, sed etiam necessario quiescere debet in eo. Hoc, inquam, fundamentum sic impugnat Doctor: si id verum foret, inde sequeretur, quod panis qui erat sub speciebus Eucharisticis in esse quieto toto tempore prolationis verborum consecrationis, esset sub illis in instanti ultimo prolationis verborum, quod est falsum, quandoquidem in illo instanti fiat transubstantiatio, et Corpus Christi sit sub speciebus illis, panis vero non sit tunc existens in rerum natura. Deinde sequeretur quod aër, qui erat in esse quieto sub tenebris toto tempore ante instans in quo illuminatur, esset etiam sub tenebris in illo instanti, et sic vel tenebrae, et illuminatio essent simul, quod implicat, vel certe illuminatio non fieret in instanti. Nec refert quod Sol per motum localem applicetur ad aërem tenebrosum quem illuminat, et quod illuminatio fiat in instanti terminante istum motum localem: tum quia, si in instanti crearetur Sol, et aër praeexisteret sub tenebris usque ad istud instans, certe adhuc illuminatio fieret in illo instanti. Adde quod quamvis illuminatio non fiat de facto nisi in instanti terminante motum, hinc non sequitur quin fiat in illo instanti: ergo vel tenebrae non sunt in illo instanti, vel simul existunt tenebrae, et illuminatio. —

• Hanc Doctoris rationem refellere nititur Caietanus, primo quidem ad exemplum de transubstantiatione Eucharistica respondet duobus modis: altero quod sit miraculosa, et ex divina virtute: altero quod ibi non detur quies opposita. Verum, inquit noster Macedo, sive quies illa sit propria, sive non, certe ei succedit mutatio instantanea, quemadmodum mutatio instantanea Angeli succedit quieti praecedenti, quaecumque demum sit. Secundae de illuminatione respondet eam cum de novo fit, non esse per se primo terminum motus localis, sed per se secundo secundum naturae cursum. Quae solutio rem non continet: quid est enim per se primo vel secundo? Satis est quod illuminatio fiat post quietem tenebrarum aëris, et fiat in instanti, ut convincat in mutatione Angeli, quae fit in instanti illius antecedentis quietis localis.

Impugnat secundo Doctor: * Si fundamentum S. Thomae verum foret, sequeretur quod Angelus numquam moveretur localiter, nec in tempore continuo, nec discreto: sed consequens non admittunt Adversarii: ergo nec admittere debent id unde sequitur. Probatur sequela maioris: ex hypothesi v. g. quod Angelus quieverit per horam temporis nostri in uno loco, secundum adversarios deberet necessario etiam quievisse ultimo instanti terminativo illius horae in eodem loco. Hoc supposito, quaero, quando dicunt adversarii quod possit se moveri in instanti temporis discreti ad alium locum, an illud instans temporis discreti coexistat instanti temporis nostri, aut alicui parti eius? Si parti: ergo motus ille angelicus fit in tempore continuo nostro, et non habet aliquod instans in quo inciperet. Si in instanti; ergo vel illud instans erit immediatum instanti terminativo quietis, et sic duo instantia sequerentur se invicem immediate, quod supponitur hic etiam ab adversariis esse falsum, quia alias sequeretur tempus nostrum componi ex indivisibilibus, et consequenter non esse continuum, sed discretum. Si mediatum: ergo inter illud instans mediatum, et instans terminativum quietis, mediat tempus in quo quiescit adhuc Angelus; sed si quiescat in illo tempore, debet quiescere in instanti terminativo illius temporis secundum adversarios: sed illud instans terminativum est instans illud mediatum in quo dicitur moveri: ergo non posset moveri in illo instanti, quia alias moveretur, et quiesceret in eodem instanti.

Obiciunt adversarii: Moveri motu discreto est deserere per ultimum esse totum aliquem locum, et immediate post per primum esse acquirere alium totum simul, et non per partes: sed hoc praestare potest Angelus: ergo etiam moveri potest motu discreto. Maior constat, per hoc siquidem differt motus discretus a continuo, quod in motu continuo mobile per partes deserit terminum a quo, et per partes acquirit terminum ad quem: in motu vero discreto e contra. Minor probatur: Angelus est indivisibilis, subindeque non commensuratur loco in quo existit; ergo potest per ultimum esse deserere totum aliquem locum, et immediate post totum alium locum simul acquirere. Probatur consequentia: primo, quia hoc ipso quod Angelus non commensuratur loco, non debet esse in illo secundum exigentiam eius, subindeque nec continue moveri in illo loco, licet sit continuus. Secundo, quia ex sola mobilis extensione provenit, quod non possit acquirere totum simul terminum ad quem: Angelus autem hoc ipso quod est indivisibilis caret extensione. Tertio, quia anima rationalis eo ipso quod est indivisibilis in momento actuat totum corpus divisibile, et in instanti simul totum deserit: quidni ergo poterit Angelus locum aliquem totum simul, et semel deserere, et alium immediate post similiter totum simul acquirere? Ita Gonetus.

— Nego minorem. et ad eius probationem distinguo consequens: Angelus sic deserere potest totum aliquem locum, et immediate post alterum totum simul acquirere abiectione, et acquisitione, quae sit verus motus localis, nego: quae sit tantum mutatio, concedo: nam, ut patebit sequenti Conclusione, potest Angelus in instanti, saltem virtute divina, transire a termino a quo ad terminum ad quem, non per verum motum localem, sed per simplicem mutationem. Hic autem sermo est de vero motu locali.

Ad primam illius consequentiae probationem dico, non esse necessum quod Angelus commensuretur loco ut in eo dicatur moveri continue, sed sufficere quod uni parti illius loci possit se sistere praesentem, deinde alteri, et rursus alteri.

Ad secundam probationem, nego idcirco mobile non posse acquirere totum simul terminum ad quem eo quod sit extensum; nam, ut in secundo Notabili observavimus, divisibilitas motus non solum ex mobilis extensione, sed etiam ex parte temporis, seu spatii desumenda.

Ad tertiam probationem, nego paritatem. Anima enim non informat totum corpus per motum, sed per quemdam illapsum instantaneum, adeoque exemplum illud instantaneae informationis, aut derelictionis corporis non est ad rem; quippe cum hic non de qualibet mutatione, sed de mutatione motus localis sermo fiat.

Obiciunt 2. Ideo corpus non potest moveri motu discreto, sed continuo tantum, quia cum sit extensum, subindeque habeat partes correspondentes partibus loci, non potest simul totum aliquem locum deserere; sed necesse est quod ultima pars sui prius egrediatur ab ultima parte loci in quo est, et ingrediatur alium locum quam prima pars: sed Angelus caret extensione: ergo motu discreto moveri potest.

— Nego maiorem. non enim sola hac ratione corpus moveri non potest motu discreto, sed etiam ex eo quod decurrere debeat spatium divisibile medians inter terminum a quo, et terminum ad quem: siquidem, ut mox diximus, motus divisibilitas ex triplici capite repetenda est, videlicet ex parte mobilis extensi, medii interiacentis, et terminorum a quo, et ad quem divisibilium. Unde licet motus Angelicus non habeat primariam rationem divisibilitatis et successionis, sufficit quod dici possit divisibilis ratione divisibilitatis spatii et terminorum.

Ex his colligit Doctor, non esse necessario recurrendum ad aliud tempus ad mensurandum motum localem Angeli, sive quo continue et successive movet se localiter, sive quo instantanee et non successive se movet; sed omnino posse Angelum successive se movere pro tempore nostro, non minus quam corpus, et posse etiam seipsum instantanee movere pro instanti temporis nostri.

Probat primam partem; quia nihil potest salvari per tempus discretum, quod non possit salvari per tempus continuum: nam per tempus discretum non potest salvari aliud, quam quod Angelus possit moveri a loco ad locum vel indivisibiliter et sine successione, vel divisibiliter et cum successione: sed utrumque horum potest facere in tempore nostro, comprehendendo sub tempore instantia ipsius quae suppono in ipso includi: ergo, etc.

Probatur maior quoad primam partem, quia si moveatur indivisibiliter absque successione, motus ille potest fieri in instanti, ut est evidens.

Probatur eadem maior quoad secundam partem de motu divisibili; quia si moveatur divisibiliter et successive, aut illae partes motus sunt omnes divisibiles et non continuae, sed discretae succedentes sibi invicem, et tunc possunt omnes esse successivae, et discretae pro instantibus temporis nostri, et quae sunt divisibiles possunt esse pro partibus divisibilibus temporis nostri; aut omnes sunt divisibiles, sed discretae, et tum etiam possunt esse pro diversis partibus temporis nostri a se discretis, ita scilicet ut una habeatur pro quadrante, et tunc fiat cessatio, et alia pro alio quadrante post cessationem: ergo quamvis ipsamet existentia Angeli mensuretur aevo, tamen ubi ipsius, et motus ad ipsum non debent necessario sic mensurari, sed possunt mensurari tempore nostro, sicut possunt ubi corporeum, et motus ad illud.

Probatur secunda pars; quia si moveatur ad plura ubi continue absque ulla intermissione, sicut movetur corpus, quandoquidem adveniente posteriore ubi desinit prius, certe omnino movebitur in tempore tam bene, quam corpus; et si moveatur ad locum unum sine successione, ita ut non prius sit praesens uni parti quam alteri, omnino movebitur in instanti temporis nostri ad illum locum.

Conclusio tertia. — Angelus non potest in instanti moveri ab uno loco ad alterum motu proprie dicto: potest tamen in instanti ab uno loco ad alterum transire per simplicem loci mutationem. Haec est communis Subtili, et Angelico Doctori eorumque Sequacibus, ait enim Doctor laudato loco num. 6.

Dico quod dupliciter potest intelligi mutatio, et potest dici duplex mutatio, una includens totam realitatem motus, alia praecise includens realitatem termini motus. Exemplum huius est, quod istud mutatur ab ubi, usque ad B ubi. Ubi potest intelligi dupliciter, vel quod simul habeat omnia ubi intermedia, sicut haberet, si praecise moveretur successive, vel quod illa mutatione praecise haberet ultimum ubi, sicut haberet si illa mutatio esset ultimus terminus motus. Primo modo contradicendo secundae opinioni, non video qualiter Angelus virtute naturali potest mutari vel moveri in instanti, quia non videtur quod virtute sua naturali potest habere plura ubi aequalia. Secundo modo, non videtur inconveniens quin posset mutari in instanti, quia quod terminus motus non statim inducatur, hoc est ex imperfectione virtutis ipsius moventis, quae imperfectio non est attribuenda Angelo nisi aliqua necessitas appareat, quia dignificanda est natura quantum apparentia permittunt.

• Sanctus Thomas vero 1. p. q. 53. a. 3.; et in 1. dist. 57. q. 4. a. 1. diserte probat Angeli motum debere fieri in tempore vel continuo vel discreto.

Relinquitur quod motus Angeli sit in tempore: in continuo quidem tempore si sit motus eius continuus: in non continuo autem, si motus eius sit non continuus. Utroque enim modo contingit esse motum Angeli, ut dictum est. Continuitas enim temporis est ex continuatione motus, ut dicitur in 4. Physic. Sed istud tempus, sive > sit tempus continuum, sive non, non est idem tempus quod mensurat motum caeli, et quo mensurantur omnia corporalia, quae habent mutabilitatem ex motu caeli, motus enim Angeli non dependet ex motu caeli.

Quod autem Angelus non possit moveri in instanti motu proprie dicto, probatur: si ita moveretur, necessum esset quod in instanti haberet plura ubi adaequata: sed hoc naturae viribus fieri nequit: ergo nec in instanti moveri. Probatur sequela maioris: si Angelus moveretur successive per horam ab hac aula, quae esset locus adaequatus eius, ad aulam continuam, in quolibet instanti istius horae haberet locum adaequatum sibi. Nam in priori instanti esset tamquam in loco adaequato in parte huius aulae, et in parte alterius aulae; in posteriori vero instanti esset in alia parte huius, et in alia etiam alterius aulae, et ita paulatim et successive mutaret locum adaequatum, relinquendo partem post partem loci adaequati prioris, et acquirendo partem post partem loci adaequati posterioris, donec tandem perveniret ad occupandam totam aulam secundam, nullam amplius partem occupando huius aulae: ergo, etc. — Deinde, illud quod per essentiam suam est successivum, non potest esse in instanti: sed motus ex sua ratione intrinseca et essentiali est successivus: ergo implicat esse in instanti: consequentia est evidens cum minore supra probata. Maior vero probatur, quia omne successivum habet partem post partem sibi invicem succedentes, et incompossibiles, adeoque in instanti esse nequeunt, quia iam essent simul. Denique, ubi est intrinsece prius et posterius, ibi est intrinseca successio: sed in motu Angeli est intrinsece prius et posterius: ergo et intrinseca successio. Minor probatur: motus est tendentia mobilis a termino a quo ad terminum ad quem per spatium inter utrumque medians: sed in hac tendentia est prius et posterius, quippe cum mobile deserendo terminum a quo, prius debeat esse in medio quam in termino ad quem: ergo, etc.

Patet etiam secunda pars, nempe quod Angelus mutare possit suum locum adaequatum in instanti: primo, quia exinde non sequitur eum esse simul, et semel in duobus locis adaequatis, quippe cum illa subitanea mutatio fieret per primum non esse Angeli in termino a quo, et per primum esse in termino ad quem, quod ut patet non importat esse in duobus locis, sed tantum esse in uno, et non esse in altero. Deinde, si quid obesset huic instantaneae mutationi, maxime quia terminus ad quem, qui est in distans a termino a quo, habet partes divisibiles: at hoc non officit, quippe cum in instanti anima rationalis totum corpus informet, et lux per totum aërem subitanea diffusione protendatur. Denique, si Angelus crearetur extra mundum, haud dubium est quod in instanti totum locum adaequatum occupare posset in mundo: ergo idem fieri potest dum iam locum occupat.

Dices 1. Contra primam partem; motus quo Angelus movetur de loco ad locum per spatia media, potest omnino et absque ulla proportione excedere motum, quo corpus illud spatium decurrit; sed hic excessus non posset esse nisi Angelus moveatur in instanti: ergo, etc.

— Nego minorem. ut enim motus angelicus excedat in velocitate motum quemlibet corporis cuiuscumque, non opus est quod moveatur in instanti; sed sufficit quod fieri possit in minori, et minori duratione divisibili, quam possit esse motus cuiuscumque corporis: cum autem tempus sit divisibile in infinitum, consequens est quod Angelus poterit semper maiori, et maiori velocitate moveri quam quaelibet corpora.

Dices 2. Angelus, cum sit omnino spiritualis, longe subtilior, et velocior est luce corporea: sed lux corporea in instanti pervadit omne aëris spatium: ergo multo facilius illud pervadere poterit Angelus.

— Distinguo minorem. lux corporea pervadit universum aërem in instanti per verum motum, nego: per simplicem diffusionem, et mutationem quae est terminus motus, concedo. Angelus autem transiens de uno loco ad alterum, cum vere moveatur, non in instanti, sed successive potest aërem pervadere.

Dices 3. Motus localis Angeli nihil aliud est quam acquisitio loci: sed, ut probavimus in secunda parte huius Conclusionis, Angelus acquirere potest locum in instanti: ergo etiam poterit moveri localiter in instanti.

— Nego maiorem. nam, ut diximus, illa simplex loci acquisitio est tantum mutatio, non vero motus localis, qui ut sit proprie dictus debet esse transitus a termino a quo ad terminum ad quem; nam si Angelus produceretur extra mundum, posset acquirere locum in mundo, non propterea tamen sic diceretur moveri localiter.

• Porro ut motus angelici velocitatem declaret Scriptura sacra, dum eis spiritibus corpora in quibus apparuerunt attribuit, etiam alas affingit. Sic Daniel, Ezechiel, et Isaias eos ad se volantes conspexere. Quamobrem Moyses in Exodo Cherubim super arcam cum expansis alis repraesentari voluit, non solum ad significandam eorum altitudinem naturae, et sublimitatem loci quem incolunt, ut putavit S. Chrysostomus, homilia De incomprehensibili natura, sed praesertim, ut addit S. Hieronymus in caput 6. Isaiae, ad designandam eorum celeritatem. Alas, inquit, habere dicuntur, propter velocitatem et celerem in cuncta discursum: sive quia semper in altioribus commorantur. Nempe quomodo et ventis ad eorum velocitatem denotandam pennae tribuuntur, unde et Deus dicitur Psalm. 17. et 103. volare et ambulare super pennas ventorum. A poetis similiter alati finguntur, ut liquet ex Ovidio, Silio, Iuvenale, etiam Boreae filii Calais et Zethus, alati Apollodoro. Quamobrem non dubito, quin, quod Angeli referuntur alati, id maxime pertineat ad velocitatem indicandam: quam quia nec mali Angeli amisere, eo et hi alati dicuntur. Unde Thalmudistae in Anoth cap. 36: Tria sunt daemonibus communia cum Angelis; quod alati sint, quod praesciant futura, et quod ab uno mundi extremo ad alterum celerrime se transferant.

Notandum 1. Quod quemadmodum Philosophi distinguunt duo genera partium in quantitate continua, scilicet communicantium seu proportionalium, et non communicantium seu aliquotarum: ita pariter medium seu spatium medians inter terminum a quo, et terminum ad quem in motu locali distingui potest duplex, nimirum communicans cum utroque extremo, et non communicans cum eisdem; v. g. si Angelus existens in primo palmo unius corporis tripalmaris velit ad tertium palmum transire, medium non communicans erit secundus palmus, quia habet suam extensionem distinctam ab aliis duobus palmis, nec de extremis aliquid participat; esse tamen poterit medium communicans si aliquid sumatur de primo palmo, et aliquid de secundo, vel aliquid de secundo, et aliquid de tertio: ista vero media communicantia sunt infinita in potentia, siquidem post aliquam partem indeterminatam primi palmi potest mensurari aliquis palmus, qui aliquid participet de primo, et aliquid de secundo, et iam cum puncta ac partes proportionales videantur in potentia infinitae, etiam media communicantia dici possunt infinita in potentia.

Notandum 2. Angelos posse mutare locum multipliciter, positive, privative et mixte: positive, acquirendo novam praesentiam, et priorem non amittendo, ut cum Angelus in puncto existens, vel in spatio minore adaequato extendit se ad spatium maius retento priori: privative, cum e contrario contrahit se ad spatium minus, vel ad indivisibile nihil novi acquirendo: mixte, cum spatium prius deserit, vel ex toto vel ex parte, et aliud acquirit vel totaliter vel ex parte diversum, tunc enim praesentiam partim acquirit partim amittit: acquirit scilicet novam, et veterem perdit, idque vel totaliter quando locum plane diversum subit, vel secundum quid quando non plane diversum, sed eumdem secundum quid. Porro quando locus novus, et totaliter diversus acquiritur, vel ille est remotus et distans a priori, vel non distans sed continuus aut contiguus immediate, sed maior quam ut totum simul occupare possit Angelus. De utroque autem hic quaeritur, an ab uno ad alterum transire possit immediate, et absque eo quod per aliquod instans vere sit in medio inter utrumque terminum a quo, et ad quem.

Notandum 3. Hic quaestionem moveri non solum de motu qui est extra sphaeram activitatis angelicae, sed etiam de eo qui intra sphaeram eius activitatis est; puta si sphaera activitatis Angeli, et eius locus adaequatus sit una aula, quaeritur an possit se movere ab una parte illius ad alteram extremam, absque eo quod moveatur per medium, quod est inter duas illas partes. Similiter ex hypothesi quod aliae duae sint aulae sequentes extra locum adaequatum ipsius Angeli, et sphaeram illius activitatis naturalis; an possit in tertiam se transferre absque eo quod per mediam interiacentem transeat.

Conclusio prima. — Angelus transire non potest ab uno loco adaequato ad alterum distantem, absque eo quod transeat per medium, si illud sit communicans: poterit vero ita transire motu instantaneo si medium non sit communicans cum partibus intermediis. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. q. 12. ubi cum hanc quaestionem praemisisset, ita respondet numero 3: Videtur probabiliter quod non, quia ordo praefixus a superiori agente videtur esse necessarius cuicumque agenti inferiori, quando habet actionem praecise circa talia ordinata.

Probatur prima pars. eadem ratione Doctoris, quae simul explicatur: ordo praefixus a superiori agente necessario servandus est a quocumque inferiori, nec potest causa inferior sibi praescriptum ordinem a causa superiori invertere: sed est ordo praefixus a Deo quod nulla creatura possit transire de loco in locum distantem, non pertransito tali medio. Maior constat; cum enim omnis creatura pendeat a Creatore, non solum secundum entitatem et operationem, sed etiam penes modum operationis et activitatis suae, opus est quod agat iuxta praescriptum ordinem. Probat minorem Doctor, primo quidem experientia qua constat quod cum, inquit, ordo formarum naturalium succedentium sibi in generatione naturali determinatus sit ab instituente naturam, idem respectu cuiuscumque agentis naturalis est necessarius. Hinc nulla causa inferior producere potest animam sensitivam in corpore organico, nisi vegetativa praecesserit, nec rationalis in eodem corpore operationes suas exercere, nisi praecesserint operationes vegetativae et sensitivae: nec anima corpus informans transit ad informandam unam partem corporis distantem, quin informet prius partes intermedias quibus continuatur pars distans cum parte alias prius informata. Nec, inquit Doctor ex Arist. 8. Metaphysicorum, agens naturale potest facere immediate acetum ex vino, quia inter vinum, et acetum naturaliter media est quaedam alia substantialis forma: ergo, etc.

Probat secundam partem Doctor.

*Si autem loquamur de motu indivisibili, inquit, dico quod in tali motu potest pertransire ab extremo in extremum immediatum non transeundo per medium, quod est aliquid utriusque extremi, imo necesse est hoc, quia si transiret per tale medium, continue transiret, et non instantanee.

Unde sibi infra obiciens, quod si Angelus non possit transire de loco ad locum, non transeundo per medium non communicans, non poterit etiam transire per medium communicans, respondet hanc illationem esse falsam;

Quia, inquit, pertranseundo ab uno ubi immediate ad aliud ubi in instanti, habet ista omnia ubi ordine quodam naturae inter quae est ordo potentialis ex natura rei: sed non oportet quod habeat ea ordine durationis: si autem transiret a distanti in distans absque ordine omnimodo, tunc nec ordine naturae, nec durationis haberet illa, quorum est ordo naturalis, circa quae tamen operatur praesupponens necessario ordinem eorum.

Patet autem huiusce Conclusionis veritas; dum enim Angelus transit instantanee de loco ad locum contiguum, vel continuum, si esset in loco intermedio participante de utroque loco, aut non moveretur in instanti ad locum vicinum, quod est contra hypothesim, aut esset simul in duobus locis adaequatis, quod naturaliter implicat. Probatur: quando enim movetur ab hac aula in instanti ad alteram vicinam, debet esse in illa aula vicina: ergo vel simul est in loco intermedio participante, et integrato ex media parte loci prioris, et media parte loci posterioris, vel non est. Si non est: ergo non pertransiit omnia loca intermedia communicantia; si est: ergo est simul in tota aula vicina, et in media parte huius aulae, et sic est in duobus locis adaequatis, aut saltem in loco maiori quam sit locus eius adaequatus, quia aula proxima, ut supponitur, et media pars huius aulae est locus maior quam aula proxima sola: ergo esset in loco maiori quam adaequato.

— Disparitas autem quam profert Doctor cur Angelus transire possit de loco ad locum, absque eo quod transeat per medium communicans, non autem possit ita transire, absque eo quod transeat per medium non communicans, in hoc consistit, inquit Poncius ad hunc locum, quod quando transit de loco ad locum immediatum in instanti, nulla est pars medii communicantis cui non fuit praesens, vel prioritate temporis, vel prioritate naturae, antequam fuit praesens toti loco immediato, quamvis non fuit praesens aliquibus partibus medii prius tempore. Quod clare patet, supponendo Angelum occupare hanc aulam tamquam locum adaequatum, et hinc in instanti transire ad aulam totam contiguam seu continuam: in hoc casu, media communicantia sunt partes intercedentes inter utramque aulam, v. g. si haec aula sit quatuor palmorum et secunda totidem, unum medium communicans sunt tres posteriores palmi huius aulae, et primus aulae vicinae, aliud medium communicans sunt duo posteriores palmi huius aulae, et duae priores aulae vicinae, et ita de caeteris. Quando autem Angelus transiret de hac aula ad vicinam, pro illo tempore quo fuit in hac aula, occupavit omnes palmos, et partes huius, et hoc prius tempore quam occupaverit instantanee aulam vicinam; quando etiam in instanti posuit se in aula vicina, simul occupavit omnes palmos, et partes eius: unde evidens est quod in hoc casu nulla esset pars media inter utrumque locum, cui Angelus non esset aliquando praesens; et quidem partibus aulae huius esset praesens prius tempore; sed partibus aulae vicinae prioribus, et vicinioribus esset praesens prius quam posterioribus aut toti loco, non tamen tempore; quandoquidem omnes occuparet in instanti, sed solum natura, quia scilicet nisi esset praesens illis non posset esse praesens partibus aliis posterioribus: sed bene posset esse praesens illis prioribus sine eo quod posset esse praesens posterioribus. Unde valet haec consequentia: est praesens posterioribus: ergo et prioribus est vel fuit praesens: non valet autem haec; est vel fuit praesens prioribus: ergo est vel fuit praesens posterioribus. Et consequenter quandoquidem illud dicatur prius natura a quo non convertitur subsistendi consequentia: praesentia Angeli ad partes priores aulae vicinae est prior natura quam ad partes posteriores, et sic Angelus ipse prius natura est praesens partibus prioribus quam posterioribus, de quo non potest dubitari. Sed sic est, quod ordo necessario observandus ex natura rerum creatarum in mutatione, non est, quod prius tempore debeat omnis res esse in medio quam in extremo loco ad quem sit motus; sed quod prius tempore vel natura. Unde sequitur manifeste quod quamvis Angelus moveret se instantanee de loco ad locum, non prius tempore transeundo medium omne, tamen adhuc observaret ordinem naturae, quia prius tempore, vel natura esset in omni parte media. At si moveret se de loco in locum distantem non pertranseundo medium non communicans, ut ab hac aula ad tertiam aulam relicta secunda, inverteret illum ordinem, quia nec prius natura, nec prius tempore fuisset in aula secunda intermedia, quam in tertia. Haec Poncius.

Hic autem adverte, per motum instantaneum Doctorem non intelligere transitum a loco ad locum, qui sit revera motus proprie dictus, siquidem, ut supra probatum est, motus proprie dictus fieri nequit in instanti, sed tantum eum transitum appellat instantaneum qui est simplex loci mutatio, deserendo nempe terminum a quo, et acquirendo terminum ad quem, quod in instanti fieri posse priori Quaestione probavimus.

Dices contra primam partem: Angelus est in loco per suam substantiam cum subordinatione ad imperium suae voluntatis: sed potest velle esse in loco distanti non volendo esse in medio: ergo non est necessarium, ut de uno loco ad alterum transeat, quod moveatur per medium.

— Distinguit minorem Doctor num. 4 loquendo de Angelis pro eo statu in quo nunc constituuntur: Angelus malus potest velle esse inordinate in loco distanti non volendo pertransire medium, ex qua volitione non sequeretur ullus effectus, quia nempe illud virtutem suam naturalem excedit, nec id posset a Deo obtinere nisi extraordinarie agente, concedit: Angelus bonus posset ordinate velle esse in loco distanti non volendo pertransire medium quasi virtute sua id posset assequi, negat; in eo namque casu, quo Angelus bonus optaret transire de loco ad locum impertransito medio, Deus eius votis annuens extraordinarie agendo, ita illum moveret de loco ad locum non movendo per medium, sed hoc fieret virtute supernaturali, de qua non est sermo.

Aliter distinguo minorem. Angelus potest velle esse in loco remoto volitione qua sufficiat ad hoc ut sit in tali loco, seu per quam naturaliter locum remotum et distans obtinere possit, nego: volitione inefficaci, et quae optatum non obtineat, transeat: itaque sicut nos movemur de loco ad locum mediante voluntatis imperio, nec tamen possumus locum expetitum pro voluntate semper obtinere, sed solum quando revera nos applicamus ad locum consequendum: sic quamvis Angeli moveant se localiter cum dependentia ab imperio suae voluntatis, non possunt tamen locum expetitum obtinere nisi debito modo sese applicent ad eum consequendum: haec autem debita applicatio fieri nequit nisi cum ordine ad medium decurrendum priusquam locus ad quem pertingatur.

Dices 2. Adorandum Christi Domini Corpus de caelo ad altare transit non pertransito medio: ergo et Angelus potest sic transire.

— Distinguit antecedens Doctor: Corpus Christi ita fit praesens in altari per virtutem extraordinariam et supernaturalem, quae non debeat se naturis rerum conformare, et earum virtuti commensurari, concedit: Quia, inquit, est supra illum ordinem praefigens illum, et non habens illum pro praefixo. Ita fit praesens virtute naturali, negat. Hic autem sermo est de virtute naturali Angeli, quae cum sit omnimode limitata, et determinata, non potest rerum a Deo statutum et praefixum ordinem immutare, adeoque non potest a termino a quo ad terminum ad quem distantem absque transitu per medium pertingere.

Dices 3. Angeli motus similis est nostrae cogitationi, necnon et motibus corporum Beatorum: sed nostra cogitatio transire potest a caelo in terram absque medio: intellectus enim noster de caelo cogitans, illico potest cogitationem suam in terram dirigere, non cogitando ullatenus de aëre intermedio. Similiter corpora Beatorum, (inquit Auctor libri De Cognitione verae vitae cap. 25. apud S. Augustinum Tomo 9.) tam cito possunt transferri ab Oriente ad Occidentem, quam id possit cogitatio nostra, quae certe id potest in instanti, et sine transitu per medium: ergo multo magis Angeli ita possunt moveri.

— Nego maiorem. differentia enim magna est inter motum cogitationis, et motum localem: tum quia cogitatio non requirit praesentiam realem et substantialem cogitantis ad obiectum, sed tantum metaphoricam et intentionalem: secus autem praesentia localis ad spatium: tum etiam quia spatium intermedium non est medium cognitionis, adeoque non est necesse ut de illo medio cogitet intellectus quando unius extremi cogitationem abiicit, ut de altero extremo cogitet: secus autem est de motu locali, qui necessario fieri debet per spatium medium inter utrumque terminum distantem. Ad id autem quod dicit Auctor laudatus de corporibus Beatorum, reponere possum cum sic intelligi, quod scilicet tam cito illa beata corpora transferantur ac cogitationes nostrae, propter vim movendi celerrimam, et dotem mirabilem agilitatis.

Conclusio secunda. — Angelus per mutationem instantaneam potest transferri de loco adaequato in alterum adaequatum continuum, et priori congruum: necnon, et deserere partem sui loci adaequati, et restringere suam praesentiam ad minimam eiusdem loci partem. Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima. non minor est concedenda Angelo virtus quam animae rationali et corpori luminoso: sed anima rationalis simul infunditur toti corpori organico in instanti animationis, necnon et toti parti per nutritionem aggeneratae. Similiter lumen a Sole vel ab igne diffunditur in instanti per aërem contiguum et continuum: ergo similiter Angelus per mutationem instantaneam transire poterit ab uno loco ad alterum contiguum. Deinde, si id praestare non posset Angelus, maxime quia successio necessario requiritur in abiectione termini a quo, et acquisitione termini ad quem: sed hoc est falsum. Probatur: quia nulla successio requiritur ex parte medii, quippe cum nullum esse supponatur: nec ex parte termini ad quem, seu praesentiae quae acquiritur, quia quod potest simul esse, potest etiam simul acquiri si nihil aliud obsistat, nullum autem est contrarium obsistens, et impediens hanc acquisitionem, sicut calor v. g. successive producitur propter frigus obsistens: neque ex parte termini a quo, quippe cum Angelus illum deserat per primum sui non esse in eo, ut dictum est in praecedenti Quaestione: ergo nihil necessario successionem efficit, adeoque illa mutatio fieri potest instantanee.

Dices. Terminus quem acquirit Angelus est extensus, adeoque habet partes viciniores, alias medias, alias remotiores: sed partes viciniores prius sunt acquisibiles quam mediae, et hae quam remotiores: ergo non potest Angelus locum adaequatum deserere, et alium acquirere, nisi cum aliqua successione.

— Distinguo minorem. si haec acquisitio fiat per verum motum, concedo: si fiat per diffusionem sui per spatium adaequatum, necnon et per sui replicationem, et positionem multiplicem in diversis partibus aut punctis spatii, nego: sicut enim lux Solis v. g. diffunditur sine transitu per productionem diversarum partium lucis in diversis partibus totius hemisphaerii sine temporis successione, sed cum solo naturae ordine, quia prius natura Sol illuminat partes sibi vicinas quam remotiores, posito quod naturaliter non possit agere in distans per se primo: sic Angelus potest eodem instanti, et simul tempore diffundere se per spatium adaequatum per sui replicationem, et positionem multiplicem in diversis partibus, aut punctis spatii cum naturae tantum ordine, quia non potest occupare naturaliter partes remotas nisi mediantibus interiectis, cum non possit moveri in distans non occupato medio: sic etiam anima rationalis simul adest omnibus partibus simul dispositis sufficienter, nec prius tempore propinquis quam remotis, simulque relinquit, et informare cessat partes simul abscissas; quo exemplo patet Angelum posse simul spatium sibi adaequatum replere. Nam si non est necessaria in anima aliqua successio ad occupandum simul totum aliquod spatium; imo neque illa sit possibilis naturaliter, cum anima nequeat initio informare unicum indivisibile, neque in augmentatione dispositio ultima fiat per indivisibilia: non videtur magis Angelo necessaria successio per se loquendo, ad replendum spatium illud, quod est virtuti suae adaequatum.

Secunda pars patet ex dictis Articulo praecedenti: in quo probatum est Angelum amittere posse per mutationem simultaneam praesentiam realem quam habebat ad omnes partes sui spatii seu loci adaequati, conservata tantum praesentia in minori illius spatii parte; hoc tamen praestare nequit per verum motum localem, qui fieri non potest in instanti, sed tantum per subitaneam mutationem, de qua saepius dictum est.

Notandum 1. Distinguendum esse quadruplex genus mensurae. 1. Est perfectionis, iuxta illud Aristotelis 1. Metaph. cap. 3. In unoquoque genere est unum quod est mensura ceterorum sub eodem genere. 2. Est mensura causationis; sic 9. Metaph. scibile dicitur mensura scientiae quia scientiam causat. 3. Est mensura cognitionis seu innotescentiae; sic ulna notificat quantitatem panni, et hoc modo mensura nihil aliud est quam quantitas magis nota alteram notificans: secundum quod mensurari triplicem involvit respectum, unum ad intellectum, alium ad rem mensuratam, et alium ad mensuram. 4. Est mensura durationis; sic Tempus dicitur mensura motus, Aeviternitas mensura Angelorum, Aeternitas mensura Dei.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter aeternitatem, aevum, et tempus, quod Aeternitas, (ut diximus agendo de aeternitate Dei), sit interminabilis vitae possessio tota simul, et perfecta, quae scilicet triplicem dicit negationem, desitionis, incoeptionis, et successionis ac dependentiae. Tempus vero, ut diximus in Physicis, est mensura motus secundum prius, et posterius. Aeviternitas autem est mensura, et duratio permanens, incorruptibilis ab intrinseco, defectibilis tamen per superiorem potentiam externam. In quo Aevum dupliciter distinguitur ab aeternitate, et tempore; primo differt ab Aeternitate, quia aeternitas est semper actu praesens, et nullo modo in potentia: tempus vero secundum instans praesens est in actu, secundum vero futurum, est in potentia absque ulla penitus permanentia praeteriti, et futuri. Aevum autem mensura quaedam indivisibilis est, et non est omnino praesens, sed partim actu praesens, partim potentia: nam quemadmodum esse Angeli est indivisibile, et immateriale, et est actu praesens modo, sed tamen aliquomodo est in potentia, quia est in potentia ut conservetur in futuro per manutenentiam Dei, quae si desisteret omnino Angelus annihilaretur: pari ratione dicendum est de aevo quod est indivisibile, et actu praesens, tamen aliquomodo in potentia ad futurum. Caeterum differt a tempore, quia non est ita potentiale sicut tempus, non enim habet partes praecedentes, et partes sequentes. Secundo differt aevum ab aeternitate, et tempore ex parte suae mensurae, quia Aeternitas est mensura rei non deficientis nec potentis deficere: Tempus vero est mensura rei actu deficientis, et potentis deficere: Aevum autem est mensura media, scilicet mensura substantiae non deficientis, et immutabilis, potentis tamen aliquomodo deficere, et mutari secundum operationes suas. Declaratur exemplo; nam sicut radius solaris productus a Sole in medio diaphano manente eodem est unus, et idem radius productus in instanti indivisibili, est in actu; est tamen aliquomodo in potentia, quia recedente Sole, desinit esse statim: ita dicendum est de Angelo, et eius mensura. Alterum exemplum est imago in speculo quae ab obiecto corporeo visibili in instanti producitur, et est indivisibiliter producta, tamen recedente obiecto desinit esse imago illa. At vero tempus ipsum comparatur fluvio cuius partes ab eodem fonte dimanant, ita quod pars parti succedat, atque adeo partes temporis sunt mensura rei cum innovatione, et veteratione eiusdem: Aevum vero est mensura rei sine innovatione, et veteratione quantum ad substantiam.

Notandum 3. Ex Doctore in secundum dist. 2. quaest. 2. n. 10. Quod mensurare est quantitatem ignotam certificare per quantitatem magis notam:

certificatio autem aliquando potest fieri per quantitatem existentem in re, vel imaginatione, sicut Artifex expertus per aliquam quantitatem, quam habet in sua imaginatione, mensurat quantitatem quamcumque sibi occurrentem. Aliquando autem potest fieri per quantitatem aliquam existentem in re, et hoc tripliciter, vel excedentem: et tunc certificatur intellectus de quantitate minore per accessum eius ad quantitatem maiorem, vel recessum ab ea; et hoc modo mensura ponitur in quidditatibus rerum, et mensura est perfectior ipso mensurato, quae dicitur esse notior naturaliter ipso mensurato: sicut albedo ponitur prima mensura in genere colorum, et Deus dicitur prima mensura omnium, quae sunt in quocumque genere. Alio modo mensuratur per quantitatem excessam, quia quantitas nota minor est, et pars quantitatis maioris, quae magis ignota est, et tunc illa quantitas minor per sui replicationem mensurat ipsum totum quantum maius, et hoc modo minor motus potest esse mensura maioris motus ex natura rei. Tertio modo mensuratur quantitas ignota per aliam quantitatem notam, et distinctam, et aequalem sibi, et hoc fit per applicationem, sive superpositionem. Et quia illud, quod est mensura ex natura rei, debet esse notius naturaliter ipso mensurato; ideo isto modo scilicet tertio, unum aequalium non est mensura aliorum, nisi illa aequalitas nota fuerit ex natura rei; hoc modo tempus, si est alia quantitas a motu, et notior eo, potest esse mensura motus ex natura rei. Alicui tamen intellectui potest illud esse mensura, quod ex natura rei non est mensura, puta si alicui sit nota quantitas ulnae, et quantitas panni ignota; potest > tunc quantitas ulnae esse mensura quantitatis panni, licet ex natura rei neutra quantitas habeat maiorem certitudinem alia.

His ita praelibatis, tria maxime hic sunt resolvenda: Primum, quod Angeli non aliam habeant mensuram suae durationis, quam aeviternitatem. Secundum, quod illa mensura non sit successiva. Tertium, quod sit ab Angeli substantia realiter indistincta.

Conclusio prima. — Angelorum existentia mensuratur aeviternitate. Haec est communis apud Theologos.

Probatur primo. Existentia Angeli aliqua mensura est mensurabilis: sed non mensuratur aeternitate, nam haec est mensura propria Dei, neque tempore, quia illo res corruptibiles mensurantur, licet ipsa Angeli existentia ob intensivam perfectionem, virtutem, et magnitudinem durationis suae possit toti tempori coexistere, nulla varietate in eius duratione facta: sicut est exemplum de palo fixo in fluvio, circa quem fuit continuo aqua, ipso palo stabili remanente: ergo aevo solo mensuratur ipsa Angeli existentia, cum sit inter ipsam, et illam Angeli existentiam proportio, quae inter mensuram et mensuratum requiritur. Deinde, si non esset tempus, Angelus posset cognoscere suam durationem: ergo habet aliquam aliam mensuram distinctam a tempore, per quam possit cognoscere eam: illa vero non potest esse aeternitas, cum sit altioris ordinis; ergo est aevum, quia nihil aliud assignari potest, quod rationem mensurae existentiae angelicae habeat. Denique, aeviternitas secundum Doctorem, est mensura entis creati permanentis, et uniformiter se habentis dum subsistit, seu quod habet uniformem modum existendi: vel iuxta S. Thomam, est mensura entis incommutabilis secundum suam substantiam; mutabilis vero et variabilis secundum suas operationes: sed Angeli substantia est incommutabilis secundum se, et uniformiter se habet dum subsistit: ergo Angelus revera mensuratur aevo. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, facilius solventur in sequenti Conclusione.

Conclusio secunda. — Aeviternitas non est duratio successiva. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. quaest. 1. ubi licet opinionem S. Bonaventurae de successione durationis angelicae probabilem esse dixerit, solveritque omnia argumenta, quae contra Seraphici Doctoris sententiam ab aliis fuerant proposita; nihilominus eamdem sententiam ipse impugnat hoc modo num. 18:

Illa duratio angelica, quae secundum sanctum Bonaventuram dicitur quantitas habens suam divisibilitatem, non permanentem, sed successivam, ita quod uni eius nunc raptim fluenti succedat aliud; illa, inquam, duratio, seu quantitas, aut est identificata existentiae Angeli, aut non est identificata ipsi.

Primum dici nequit, quia impossibile est esse successionem in duratione sine successione in existentia; in existentia autem Angeli non est successio, sicut nec in essentia cui identificatur existentia: ergo, etc. Secundum pariter non potest affirmari, quia sicut ipsa existentia absoluta Angeli potest poni in esse variis productionibus, aut eadem productione continuata, ita potest duratio absoluta, quam habet per primam productionem poni in esse per secundam productionem, aut eamdem continuatam: ergo quando conservatur Angelus pro secundo instanti. non est necesse dari ipsi novam durationem distinctam ab illa, quam habuit in primo instanti, et consequenter duratio ipsius non erit quantitas successiva constans ex variis partibus. Si dixeris quod eadem duratio absoluta possit poni rursus in esse, sed pro diversis nunc: Contra, si potest poni in diversis nunc; ergo potest conservari in illis: ex quo sic arguo: aut potest conservari in illis per aliam durationem distinctam, et ita dabitur processus in infinitum, quia eodem modo quaeretur de alia duratione: aut potest conservari in illis absque alia duratione, et ita sicut eadem existentia est in diversis nunc, eadem etiam duratio erit in illis, quod est intentum.

Imputat secundo Doctor eamdem sententiam quatenus assereret illam durationem esse quid successivum, quia, inquit, non videtur ponendus novus respectus sine novo fundamento, vel termino, et absque aliqua novitate ex parte extremorum: ergo si Angeli existentia sit eadem, et eodem modo Deus se habeat in secundo instanti ac in primo, non videtur admittendus novus respectus.

Probatur insuper conclusio auctoritate sanctorum Patrum, primo quidem S. Augustini lib. 83. qq. quaest. 72. ubi dicit, quod tantum id stat inter aevum, et tempus, quod aevum est stabile, tempus autem mutabile. Item S. Dionysius, De divinis nominibus cap. 10. ait, Proprietatem aevi esse totum simul, secundum totum metiri: non ergo secundum partem, et partem, et successive. Et cap. 5. dicit aevum esse quietam, et totam simul vitam. Item Gregorius in Moralibus, dicit de gaudio Beatorum, Nihil praeteriisse, nihil advenisse, nihilque futurum esse: ergo est totum simul.

Probatur iterum ratione fundamentali: ideo aeviternitas foret successiva, quia nempe constaret pluribus nunc, sive instantibus sibi invicem succedentibus: sed id non videtur esse verum: ergo, etc. Maior est S. Bonaventurae. Minor probatur: illud primum nunc, seu instans aevi, aut idem est cum existentia Angeli, aut aliud: si idem, igitur sicut existentia Angeli manet semper eadem ex S. Bonaventura, ita et nunc idem permanet. Si vero dicas, est aliud; Contra: sicut ipsa existentia ex sancto Bonaventura potest infinities poni in esse, ita et illud nunc aliud ab essentia et existentia Angeli potest frequenter poni in esse, et ita potest conservari idem nunc aevi, sicut et eadem existentia: ergo non est necessaria pluralitas ipsorum nunc: sed unum sufficit. Si vero dicas, quod si frequenter ponitur in esse, ponetur in diversis nunc: Respondeo, quod vel dandus erit processus in infinitum, vel dicendum idem nunc posse conservari sine novo nunc. Probatur, quia illud primum nunc, vel potest conservari sine alio, vel non. Si primum, habeo intentum; si secundum, quaero de illo alio nunc, an possit conservari sine alio; et sic vel deveniendum erit ad aliquod nunc, quod possit sine alio conservari, vel dabitur processus in infinitum. Insuper, quamvis hoc ultimum detur, tamen non erit necesse in ipso nunc esse successionem; nam sicut ponitur essentia Angeli eadem, et invariabilis, etsi in alio, et alio nunc ponatur, ita idem nunc potest permanere invariabile in se, quamvis in alio, et alio nunc ponatur in esse.

Confirmatur. quia conservatio Angeli, vel accipitur pro conservatione activa, vel passiva. Si primum, est tota simul nullam habens successionem, est enim actio divina, cui permanentia secundum se considerata non repugnat, sicut nec termino eius, scilicet Angelo. Unde poterit Deus per huiusmodi actionem conservare Angelum, praesertim cum talis conservationis modus sit rebus ipsis indivisibilibus magis connaturalis, et consequenter magis debitus. Praeterea, quia actio conservativa rei incorruptibilis ex natura sua est incorruptibilis, quia nullum habet suae desitionis principium intrinsecum: ergo, etc. Si secundum, est ipsum esse angelicum invariabile: ergo nullam habet successionem, et per consequens non bene asserit opposita sententia aevum ex parte conservationis Angeli includere successionem.

Obicit 1. Doctor varias Sanctorum Patrum auctoritates, quae sententiae Seraphici Doctoris videntur suffragari: in primis S. Augustinum 11. Confessionum, c. 4. Nunc temporis si semper staret, et non flueret, non esset tempus, sed aeternitas: ergo si nunc aevi non flueret, etiam deberet aeternitas reputari: sed consequens est absurdum: ergo etiam id unde sequitur. Item lib. 4. super Genesim cap. 14. exponens illa verba, Pater meus usque modo operatur; subdit: usque modo consummationem operis significat, aliter enim posset intelligi si diceretur, nunc operatur, ubi non est necesse ut operis consummationem acciperemus, aliter autem cogit intelligi cum ait, usque nunc ex illo quo cuncta operatus est. Quibus significat S. Augustinus aliquam esse continuationem in actionibus Dei ad extra, per quam conservat creaturas a se productas, subindeque continuationem in duratione creaturarum: sed continuatio successionem importat: ergo quaelibet creaturarum, adeoque Angelorum conservatorum duratio successiva est. Subscribit Boetius lib. 1. De Trinitate cap. 9. Quamvis, inquit, secundum Philosophos de corporibus caelestibus, et spiritibus possit dici, quod sunt semper, magna tamen est differentia in semper esse, in Deo enim tantum praesens est, non currens; nunc autem fluens facit sempiternitatem, idest aevum: ergo aeviternitas est duratio fluens. Favet etiam S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 25. Saeculum, inquit, dicitur quod semper protenditur cum aeternis, velut spatium: sed Angeli durant per saecula; ergo eorum duratio protenditur velut spatium, et consequenter includit partes sibi invicem succedentes. Consentit etiam S. Anselm. in Prosologio c. 24. Hoc quoque modo transis omnia, etiam aeterna, inquit Deum alloquens, quia tua, et illorum aeternitas tota tibi praesens est, cum illa nondum habeat de sua aeternitate, quod venturum est, sicut iam non habet, quod praeteritum est: ergo censet durationem Angelorum non existere quantum ad illam partem quae praeteriit, neque quoad illam quae futura est, adeoque putat Angelorum durationem includere partes sibi invicem succedentes. Denique sanctus Hieronymus Epistola ad Marcellam, ait: Tantum Deus est, qui non novit fuisse, vel futurum esse: ergo creatura in suo esse habet praeteritum et futurum, et consequenter successionem.

Respondet Doctor num. 21. his omnibus auctoritatibus solum suaderi, quod nulla creatura est a prima Causa independens, sed semper dependens; non tamen dependentia continua alia, et alia, sed eadem propter quam creatura quaelibet habere potest esse cum una parte temporis, et non cum alia, sicque potest quasi cadere sub tempore, hoc est coexistere uni parti temporis, et non alteri; qua ratione dicitur fuisse, non vero fore, et ita non habere esse aeternum.

Respondeo 2. maioris elucidationis gratia ad eas omnes auctoritates sigillatim; et quidem ad primam S. Augustini, dico eum solum intendere, quod si duratio temporanea ex se semper necessario subsisteret, nec ullatenus etiam ab extrinseco posset deficere, revera foret aeternitas, quod, ut apparet, omnino est impossibile: non autem vult, quod si illa duratio subsisteret absque ullo fluxu, et cum ordinaria Dei conservatione, deberet esse aeternitas; exinde enim non sequeretur eam non posse ullatenus deficere sicut ipsa aeternitas omnino est indefectibilis. Unde distinguo consequens: si aeviternitas non flueret, hoc est, si esset omnino indefectibilis, foret aeternitas, concedo; nec enim sic illam volumus esse non fluentem: si non flueret, quatenus non haberet partes succedentes, foret aeternitas, nego consequentiam. Ad secundam ex S. Augustino sententiam, nego ex ea illatum subsumptum: eo enim ipso, quod eadem ipsa actio, qua res producta fuit, semper continuatur, etiam continuatur ipsa res conservata absque aliqua successione in seipsa, aut in ipsius duratione. Ad auctoritatem Boetii respondeo ipsum velle, quod sempiternitas Dei sit semper praesens ita necessario, ut omnino sit indefectibilis, etiam respectu cuiuscumque; sempiternitas vero, quam haberet Angelus si ab aeterno fuisset creatus, non semper praesens necessario extitisset, quippe cum potuisset deficere Deo volente: unde illa sententia eo modo quo prior S. Augustini est distinguenda. Ad S. Damascenum dico ultimam ex eius auctoritate consequentiam illatam esse negandam: protensio namque per spatium dici potest non quod habeat partes sibi invicem succedentes, sed quod ipsamet existentia eadem semper indivisibilis conservetur. Ad S. Anselm. dico tantum velle, quod cum Angeli non semper necessario extiterint, nec extituri sint, quippe cum Deo volente deficere possint: idcirco ratione illius possibilis defectionis revera dici possunt non habere quod futurum est, neque quod praeteritum est: quemadmodum Deus id habet necessario, quia summe necessario, semper fuit, est, et erit. Hinc neganda est consequentia: tota namque illa Angeli duratio pro tempore praeterito, et futuro modo existit, licet non necessario extiterit pro praeterito, nec absolute loquendo ita pro futuro sit extitura. Denique ad sanctum Hieronymum nego consequentiam ex eius auctoritate illatam: Angelus namque etsi habeat durationem permanentem, cognoscere potest praeteritum, et futurum, quippe novit se non necessario extitisse, nec extiturum, quandoquidem possit annihilari, Deo ita statuente.

Obicit 2. Aliam sancti Augustini auctoritatem ex lib. 8. De Genesi ad litteram cap. 19. ubi ait: Sicut aer respectu Solis non est factus lucidus, sed fit lucidus, alioquin absente Sole remaneret aer lucidus: ita se habet creatura respectu Dei. Ex quibus sic pro opinione S. Bonaventurae arguit Doctor Subtilis sup. laud. qu. 1. num. 4:

Creatura continuo producitur a Deo conservando, et conservatur producendo, et non tantum dependet a Deo, quatenus actio productiva ipsius exit a Deo pro primo instanti quo habet esse, sed etiam quatenus pro quolibet instanti quo conservatur in esse, actio illa divina qua conservatur continuo exit a Deo; at non est illa ipsamet actio qua > producebatur a Deo pro primo instanti, quae a Deo exit pro aliis instantibus in quibus conservatur: sed alia omnino actio distincta succedens priori: ergo duratio Angeli non est tota simul, sed successiva.

Patet consequentia, quia actio illa conservativa est de ratione durationis Angeli, vel tamquam ratio formalis, aut pars intrinseca; vel tamquam conditio sine qua non: ergo si conservatio illa sit successiva, etiam ipsa Angeli duratio successiva erit, aut saltem pendebit ab aliquo successivo. Probat minorem Doctor: actio conservativa est vera actio positiva: sed non est eadem qua Deus in primo instanti Angelum produxit: ergo est alia ipsi priori succedens. Maior patet, quia, inquit Doctor, conservare, non est tantum non destruere, sed est aliqua actio Dei positiva, alioquin diceretur conservare lumen, qui non claudit fenestram, quod aperte falsum est, posset enim etiam eo absente lumen in aula conservari. Insuper, si conservatio non esset actio positiva, sequeretur, quod annihilatio ipsi opposita, esset actio positiva, quia non datur negatio negationis: sed falsum est, quod annihilatio sit actio positiva, quia annihilare est non agere; igitur conservare est agere. Denique, nulla creatura est in suo esse independens, quia non est actus purus: igitur continue dependet a causa, non tantum ratione primariae suae productionis, qua accepit esse ab ea causa, quasi illud esse continuo ab illa non acciperet, quia sequeretur, quod conservare nihil aliud esset, quam prius egisse, et modo non destruere: ergo necessum est, quod actio conservativa sit positiva. Probatur itaque minor, nempe quod actio illa positive conservans, distincta sit ab actione primo productiva; quia per actionem illam productivam qua res accepit esse in primo instanti, non potest dici formaliter, et ultimate absque ullo superaddito conservari in illo esse pro aliis instantibus sequentibus; posset enim esse illa actio primo productiva absque eo, quod res conservaretur pro alio instanti sequenti; siquidem in illo instanti sequenti posset annihilari: ergo, ut existat pro alio instanti sequenti, debet esse alia actio ipsius conservativa a priori distincta.

Si dixeris quod equidem ab illa actione sola non habeat res per illam producta quod existat pro alio posteriori instanti, sed ulterius requiri, quod sit illud posterius instans quo posito, et sine ulla actione nova, aut aliquo modo superaddito res illa ipsi posteriori instanti coexistit; contra sic urget Doctor: si Angelus productus in primo instanti haberet ex se, et sine aliquo superaddito posse coexistere tempori sequenti, posita solum existentia futuri temporis, sequeretur quod ipsius duratio ab aeternitate non discrepare; aeternitas enim non potest coexistere futuro tempori nisi futurum tempus existat; ubi autem non amplius existet, nec aeternitas ipsi coexistet. Adde quod non obstante productione Angeli pro primo instanti posset non habere coexistentiam cum instanti futuro, etiam existente ipso futuro tempore; quia posset pro illo instanti non conservari: ergo ab actione qua accipit esse pro primo instanti non habet esse pro instanti futuro, etiam existente tali futuro instanti.

Itaque Respondet Doctor num. 20. negando minorem, et concedendo consequentiam utriusque probationis, ex quibus non sequitur quod conservatio sit actio distincta a prima productione quantum ad positivum utriusque; quamvis prima productio, quatenus dicit respectum ad non esse immediate praecedens rei productionem, sit distincta ab actione conservante, quatenus non dicit talem respectum, sed potius respectum ad esse immediate praecedens: actio enim productiva praesupponit non esse rei quae producitur, actio vero conservativa supponit rem, quae conservatur, prius habuisse esse per primam sui productionem.

Ut autem facilius solvatur ista obiectio cum suis probationibus, Respondeo: ex hypothesi quod duratio esset modus distinctus ab ipsa re durante, inde quidem sequi, quod ille modus quo mediante coexisteret res instanti primo, non posset sufficere ut existat instanti secundo; nec posset consequenter facere Angelum existentem pro instanti secundo, nisi ipsamet existeret pro instanti secundo: ergo ut existeret res pro instanti secundo, deberet esse alius modus distinctus quo mediante sic existeret. De suppositione vero quod duratio Angeli, et actio qua producitur, non superaddat aliquid supra entitatem, et existentiam ipsius, praeter volitionem Dei, qua vult ipsum producere tanto tempore, aut tanto, argumentum nihil concludit; quia falsum est quod actio illa Dei, qua producitur pro primo instanti, de facto possit conservari, quin conservaretur Angelus, in sensu nempe composito, et ex hypothesi quod actio Angeli conservativa semper subsisteret. Unde licet dari possit aliqua actio productiva, quae ex se, et sine aliquo alio superaddito non sufficeret ad conservationem rei, puta si Deus vellet producere Angelum cum ea intentione, ut per unicum tantum instans Angelus ille subsisteret: tamen cum actio qua de facto creat Angelum sit illa volitio qua vult ipsum producere pro aeternitate a parte post, cumque illa volitio non possit esse quin Angelus necessario sic existat pro aeternitate, hinc praefatum argumentum nullam difficultatem infert.

Obicies 3. Si duratio Angeli, qua debet existere v. g. pro anno, non sit quid successivum, sed indivisibile, simplex, et immutabile: sequitur, quod post medium annum Deus non posset efficere quin ille Angelus subsisteret pro alia anni medietate sequenti; sicut non potest efficere quin extiterit pro praecedenti medietate eiusdem anni. Sed consequens est absurdum; falsum enim est, quod Deus pro quolibet tempore non possit creaturam a se productam destruere: ergo, etc.

Probat sequelam maioris Doctor num. 6. in eo qui habet totum esse simul, idem est fuisse, esse, et futurum esse: sed quod fuit, impossibile est, quod non fuerit: ergo si in aeviterno idem est fuisse et fore, etiam impossibile est, quod non sit futurum. At hoc proprium est solius Dei cuius aeternitas fuisse, esse, et fore necessario ac indivisibiliter complectitur. Deinde, Deus non potest ab aeterno velle contradictoria, ut contradictoria: sed potest velle Angelum creare, et annihilare, et consequenter potuit velle ipsum esse, et non velle ipsum esse: ergo esse Angeli, et non esse ipsius non videntur contradictoria: sed revera tamen essent contradictoria, nisi assignarentur diversa nunc, seu diversa instantia durationis in quorum uno vellet creare, et existere Angelum, et in altero vellet ipsum annihilare, seu non vellet creare, et ipsum esse: at ipsa diversa nunc non debent esse instantia temporis, quia posset Deus velle creare, et annihilare Angelum quamvis nullum daretur tempus: ergo debent esse diversa instantia aeviternitatis, seu durationis Angeli sibi invicem succedentia, et consequenter duratio Angeli erit successiva.

Respondeo 1. Distinguo minorem: absurdum est, quod Deus non possit annihilare Angelum pro quolibet instanti in sensu diviso, et ex hypothesi quod non decreverit ipsum conservare pro illo instanti, concedo: in sensu composito, et ex hypothesi quod statuerit ipsum pro illo instanti conservare, nego.

Respondeo 2. Distinguendo sequelam maioris: si duratio Angeli sit quid indivisibile se tenens ex parte ipsius Angeli, necessario debet facere Angelum durantem pro toto anno, concedo: si illud indivisibile non se teneat ex parte ipsius Angeli, sed Dei, nego. Falsum autem est, quod illa duratio sit quid indivisibile se tenens ex parte Angeli praecise, est enim ipsa volitio Dei qua vult ipsum existere pro anno, aut pro aeternitate, quae volitio est una, et indivisibilis; inde nullatenus est inconveniens, quod si Deus velit Angelum producere, et conservare pro anno, aut aeternitate, Angelus etiam debeat conservari tanto tempore in sensu composito, et quod Deus non possit ipsi non dare esse futurum, sicut non potest ipsi non dedisse esse praeteritum. Ad primam probationem sequelae distinguo minorem: repugnat durationi creatae, quod simul habeat esse, fuisse, et fore, quatenus duratio est rei creatae, se tenens ex parte ipsius creaturae, concedo minorem: se tenens ex parte Dei creaturam conservantis per volitionem suam indivisibilem et simplicem, nego. Ad secundam probationem nego minorem; qua ratione enim non esset contradictorium, quod Deus vellet creare, et annihilare Angelum si duratio ipsius esset successiva, ita pariter non foret contradictorium si duratio eius sit quid permanens, et indivisibile: ad salvandam enim illam contradictionem nihil iuvat, quod illa duratio sit divisibilis potius, quam indivisibilis. Qualiter autem illae duae volitiones oppositae respectu Angeli conservandi, et annihilandi non possent esse contradictoriae, colligitur ex eo, quod Deus potest velle Angelum esse taliter, ut si esset tale, aut tale tempus existens, vi istius volitionis non possit Angelus durare nisi tanto, vel tanto tempore finito; et exinde haberet volitionem qua vellet ipsum ulterius conservare, ratione cuius volitionis fieret, quod licet ulterius tempus admitteretur, tamen Angelus in ipso non existeret. Unde distinguo subsumptum: illae duae volitiones oppositae forent contradictoriae, nisi assignarentur diversa nunc sive aeviternitatis, sive temporis actu existentia, nego: si assignentur diversa illa nunc possibilia in quorum uno posset esse creatio, et in altero negatio creationis, concedo. Igitur illa diversa nunc non debent esse nunc temporis, aut aevi, quae existant actu; sed possent esse diversa nunc temporis possibilia.

Obicit 4. Angelus est in aeternum duraturus: ergo habebit durationem in infinitum, adeoque si ipsius duratio non sit successiva, sed tota simul, consequens est, quod ipsius duratio sit infinita actu; et consequenter, quod aliquid creatum est infinitum actu: sed absurdum est, quod aliquid creatum sit actu infinitum: ergo, etc.

Negat sequelam maioris Doctor num. 23. ad hoc enim, ut esset aliquid infinitum propter coexistentiam, quam posset habere cum infinito tempore, deberet coexistere omnibus partibus infiniti istius temporis: sicut enim illud tempus non esset infinitum nisi quatenus includeret infinitas partes, ita id quod ipsi coexisteret non foret infinitum nisi pariter coexisteret omnibus eius partibus: cum autem partes temporis infiniti nusquam possint esse simul actu, nec etiam coexistentia ipsis partibus poterit esse simul actu. Adeoque licet Angeli duratio sit indivisibilis secundum se, tamen cum sit divisibilis respectu coexistentiae ad tempus infinitum, si daretur, non sequitur, quod secundum se, et permanenter debeant esse actu infinita, licet habere possit coexistentiam successivam ad partes temporis infiniti si daretur.

Obicit denique: Angelus potuit creari non peccator, et postea potuit peccare, etiam si nullum fuisset tempus: ergo in ipsius duratione potest esse prius, nempe in quo non esset peccator, et posterius, in quo peccator existeret; adeoque eius duratio est successiva. Confirmatur: posset Angelus creari, et postmodum annihilari, aliusque postea Angelus creari: in illo autem casu verum non esset, quod illi duo Angeli simul existerent pro eodem nunc: ergo pro diversis nunc deberent existere: sed posset unus alius Angelus coexistere illis duobus Angelis, nempe annihilato, et alteri de novo producto; ergo in duratione tertii Angeli esset prius, et posterius; prius quidem, ratione cuius diceretur coextitisse Angelo annihilato: posterius vero per quod coexisteret Angelo de novo producto.

Negat consequentiam Doctor tum argumenti, tum confirmationis num. 24. Quamvis enim unus Angelus alium subsequatur, et de non peccante fiat peccans, inde non sequitur, quod sit successio in ipsius duratione, sed tantum esset successio inter durationem et ipsius annihilationem, necnon inter innocentiam et ipsius iniustitiam: ita quod quamvis ipsius duratio coexistat innocentiae, et iniustitiae sibi invicem succedentibus, non inde sequitur, quod sit aliqua successio in ipsius duratione; indivisibilis enim duratio, qua prius coextitit innocentiae, potest coexistere ipsius iniustitiae. Eodem modo tertius Angelus posset coexistere Angelo prius producto, et Angelo posterius producto sine successione ulla in duratione sua intrinseca; sicut ipsa aeternitas, quae est indivisibilis, et sine ulla successione formali, secundum omnes, coexistit diei hesternae, et hodiernae.

* Corollarium. — Ex his manifestum fit quod etsi Subtilis Doctor solverit omnia argumenta Henrici ac S. Thomae contra sententiam S. Bonaventurae, demonstraveritque ea non convincere nec recte deduci; nihilominus tamen falso ipsi imponit Caietanus, cum ait illum sensisse cum S. Bonaventura Angelum mensurari successiva duratione, seu quod Angeli duratio formalem successionem includat, nec etiam recte sentire Radam controv. 1. art. 1., Delogad. illo tractatu De Angelis, cap. 9. et alios, qui existimant Doctorem illam sententiam tamquam probabilem posuisse et suis argumentis firmasse. Quisquis enim legerit argumenta Doctoris pro aevo indivisibili Angelorum et rerum spiritualium, imo et materialium substantiarum ingenerabilium, facile sibi persuadebit illum non potuisse eam de aevo successivo sententiam tamquam probabilem proponere. Qua ratione enim ista cohaererent cum his quae habet in 2. dist. 2. quaest. 2. num. 3. ubi manifeste probat aevum Angeli esse indistinctum realiter ab ipsius existentia, quod etiam in sequenti Conclusione demonstrabimus? Docet autem ibi Doctor et in sequentibus durationem existentiae Angeli esse indivisibilem. Quomodo ergo cum hac doctrina stare posset probabilitas alterius sententiae qua formalem successionem in angelica duratione constituit?

Conclusio tertia. — Duratio angelica non distinguitur realiter ab Angelo.

Ita Subtilis Doctor in secundum, dist. 2. quaest. 2. n. 3. Ubi hanc conclusionem sic probat: Hoc ipso quo res aliqua producitur et conservatur, vel quod terminat actionem productivam et conservativam, durat vel in instanti, vel in tempore: ergo nihil aliud requiritur, ut duret: tum quia si esset duratio aliquid distinctum a re durante, et actione eius productiva ac conservativa, esset aliquid absolutum, vel respectivum: sed neutrum dici potest: ergo non est distinctum aliquid ab illis. Minor patet: non enim est respectivum, quia respectus realis debet habere terminum realem: potest autem res durare absque eo, quod sit aliquid reale ad quod diceret respectum, puta si Deus unicum Angelum produceret: non etiam absolutum, quia esset posterius re durante, et consequenter res durans produci posset absque illo; quod est absurdum, quia sic duraret, et non duraret: duraret quidem, quia produceretur: non duraret autem, quia non haberet durationem, quae esset aliud absolutum posterius non productum.

Probatur 2. Quotiescumque aliqua distinguuntur realiter, et eorum aliquod est natura prius altero; etiam eorum unum potest existere sine altero: ergo si aeviternitas distinguatur realiter a substantia Angeli, cum sit ipsa substantia posterior, sequitur, quod Angelus potest esse, et manere sine sua aeviternitate, et sic sine duratione sua durabit, quod implicat. Insuper si aevum est distinctum realiter ab esse Angeli, vel Angelus seipso durat, vel alio a se distincto. Si seipso, ergo pari ratione ipsa existentia poterit seipsa durare formaliter, quia istud aliud non erit perfectius ipsa actuali existentia eius, cum sit quasi passio eius: si autem alio a se absoluto durat in esse, erit processus in infinitum in mensuratis, et mensuris. Amplius, pluralitas non est ponenda sine necessitate, ex primo Physicorum: sed nulla necessitas est, quod aevum pro duratione aeviterni sumptum, sit aliud ab aeviterno: ergo non est aliud. Denique, si aevum realiter et essentialiter distinguitur ab Angelo, vel aeviterno cuius est duratio, sequitur quod sit aliquod accidens eius: sed videtur impossibile, quod per accidens duret ipsa substantia, magis enim videtur accidens durare per substantiam, quam e converso: ergo, etc.

Dices 1. Tempus realiter distinguitur a motu, quem mensurat: ergo pariter admitti debet necessario aliquid distinctum realiter ab essentia Angeli, quod sit illius mensura.

Negat consequentiam Doctor. quia, inquit num. 8. eiusdem quaestionis,

licet tempus differat a motu, et per consequens instans a mutatione, non videtur idem dicendum de duratione Angeli: nam, inquit, si tempus differt a motu, hoc ideo est, quia partes eiusdem proportionis alicuius non necessario sunt aequales in numero, et quantitate partium eiusdem proportionis temporis; nulla autem quantitas est eadem alteri quantitati, nisi partes eiusdem proportionis et quantitatis in ea sint aequales partibus eiusdem proportionis et quantitatis in reliqua, et hoc aequa> les tam in numero, quam in magnitudine: loquendo autem de quantitate, quae est in motu, quam habet ex parte magnitudinis, sive formae secundum quam est motus, possunt aliquae partes motus, puta decem partes integrantes totum motum, esse cum decem partibus temporis: sed non sunt eaedem eis, quia, cum eisdem partibus temporis possunt esse plures partes motus aequales prioribus partibus motus, vel tot inaequales, quia dupla virtus movet idem mobile, et per consequens in duplo velocius, nulla pars erit in motu tardiori, quae non erit in motu velociori, loquendo de partibus quas habet in magnitudine, vel de partibus quas habet secundum formam qua est: quia movens mobile motu velociori non facit simul pertransire aliquas partes magnitudinis, sed praecise alteram post alteram: ergo tot partes sunt in motu velociori, et tantae, loquendo de ista quantitate, quot et quantae sunt in motu tardiori; non potest autem idem tempus, et habens easdem partes cum isto motu, et cum illo motu: ergo illae partes temporis non erunt eaedem, nec partibus istius motus, nec illius, quia non in eadem proportione se habent ad totum, nec sunt aequales istis partibus totius.

Ita Doctor. Non est autem eadem ratio de aeviternitate, et Angelo, quippe tam Angeli substantia, quam eius duratio sunt omnino indivisibiles: adeoque una non potest alteram excedere.

Dices 2. Quantitas permanens est accidens distinctum a subiecto: ergo et successiva, quia utraque est eiusdem generis, seu praedicamenti: et consequenter utraque debet esse distincta a subiecto, maxime si subiectum sit substantia: sed quod mensurat existentiam Angeli est quantitas successiva: ergo mensura Angeli distinguitur realiter ab ipso.

Respondet Doctor num. 11. quod non est aliquid in actuali existentia Angeli, quod sit proprie quantitas, nec indivisibile de genere quantitatis; quia existentia videtur posse nosci absque omni alio addito. Unde negatur suppositum subsumpti, nempe quod detur in Angelo aliquid, quod mensuret existentiam eius: quod si etiam daretur aliquid tale, certe non esset quantitas, qua non esset aliquid realiter ab ipso distinctum.

Dices 3. Si res durare posset a seipsa sine alio addito, posset etiam esse in loco a seipsa sine novo ubi superaddito, contra nostram sententiam.

Respondeo. negando paritatem; quia res non habet necessario esse in loco ex eo quod producatur; posset enim independenter habere; habet autem durare hoc ipso quo producitur, et conservatur. Unde ut sit in loco, debet aliquid convenire praeter conservationem: ut vero duret, non debet aliquid aliud a conservatione advenire.

Instabis. Angelus est tam indifferens, ut sit in hoc, vel in illo tempore, ac ut sit in hoc, vel in illo loco: ergo quemadmodum praeter illam indifferentiam ponitur ubi distinctum, quod determinatur ad hunc locum potiusquam ad alium; sic ut ponatur in hoc tempore potiusquam in alio, poni debet aliquid additum: illud autem non est aliud, quam duratio: ergo, etc.

Respondeo. negando subsumptum; quia duratio non est illud a quo res habet esse hic, vel illo tempore, sed quo possit tanto, vel tanto tempore existere, comprehendendo sub nomine temporis vel partem eius divisibilem, vel instans indivisibile.

Corollarium I. — Ex his colligit Doctor num. 11. quod non detur in Angelo aliqua forma ipsi intrinseca distincta realiter ab ipsius existentia, per quam mensuraretur. Probat hoc; quia non sunt multiplicanda entia sine necessitate: sed nulla est necessitas ponendi huiusmodi mensuram in Angelo: ergo, etc. Probatur minor; quia si esset necessitas ponendi mensuram distinctam, esset necessitas ponendi durationem distinctam: sed hoc non est necesse, ut patet ex probatione primae conclusionis. Confirmatur; quia illa ipsa argumenta quibus probatum est non dari in ipso durationem distinctam, probant non dari in ipso mensuram distinctam. Confirmatur secundo; quia si poneretur mensura in Angelo, non poneretur in ipso mensura excedens, nec excessa, cum non possit intelligi qua ratione esset excedens aut excessa; ergo deberet poni mensura aequalis ipsi: sed hoc etiam nequit dici, quia nihil positum in Angelo potest esse notius quantum ad mensurandum, neque ex natura rei, neque per accidens, quam ipsamet existentia Angeli: ergo nihil ponitur in ipso quod possit esse mensura istius existentiae: et quamvis aliqua quantitas totalis distincta cognita posset esse mensura ipsius quantum ad aliquas partes eius, tamen nec sic etiam potest poni ratio mensurae in Angelo, quia non habet partes quae mensurari possent per ipsum. Addit ad hoc Doctor quod non solum non sit necesse ponere aliquid absolutum pro mensura, sed nec relationem aliquam, quia non est necesse hic aliam relationem aliquam ponere, quam illam qua est ad causam efficientem, vel conservantem, et illa non est aliud a fundamento.

Corollarium II. — Colligit secundo quaestione tertia, mensuram externam aliquam esse admittendam in duratione Angelorum, eamque esse vel extra genus, vel in genere. Prior est ipsemet Deus ratione suae infinitae durationis secundum quam res creatae possunt dici ipsi plus vel minus coexistere. Posterior vero est existentia primi Angeli, cuius aeviterna duratio caeterorum dici potest mensura: haec enim mensura primi Angeli respectu omnium aeviternorum est simplicissima, atque magis uniformis, regularis, et notior simpliciter in genere aeviternorum, proinde est mensura omnium existentiarum aliorum Angelorum: sicut motus primi mobilis, quia est omnium simplicissimus, notissimus atque uniformior et diuturnior, ponitur mensura omnium motuum, et tempus omnium temporalium. Quemadmodum ergo cuiuslibet Angeli existentia suo particulari aevo, tamquam mensura sua extrinseca mensuratur, et eo modo ab alio distinguitur, ita ut tot sint aeva, quot sunt aeviterna: ita generaliter loquendo unicum est aevum omnium aeviternorum, videlicet existentia primi Angeli distincta ab existentia cuiuslibet aeviterni, et propterea dicitur mensura extrinseca etiam in ratione durationis.

Probatur ex eo quod, ut supra diximus ex Aristotele, in quolibet rerum genere est aliquod primum quod est causa, et mensura reliquorum: igitur in durationibus rerum spiritualium est recurrendum ad primam durationem magis perfectam, et uniformem, ut metiamur aliarum durationes; ista autem duratio est in illo primo Angelo cuius natura est simplicior, perfectior, ac magis uniformis, et regularis in sua duratione; et per consequens eius existentia est aliarum rerum incorruptibilium mensura saltem extrinseca, cum unumquodque aeviternum suam habeat propriam intrinsecam, ut dictum est. Unde sicut mensura sive tritici, sive vini, et aliorum eiusmodi in aliqua Republica solet publico sigillo muniri, ut omnibus innotescat illam esse fidelem, et certam, ad hoc ut ad illam caeterae expendantur mensurae: ita cum ars imitetur naturam, dicendum est primi, et supremi Angeli substantiam proportione servata esse uniformem, et perfectam omnium aliorum spirituum mensuram, quae quidem mensura est eadem realiter cum illius supremi Angeli existentia cui inest, sed distinguitur realiter ab existentiis aliorum quas mensurat, sicut supremus ille Angelus distinguitur realiter ab omnibus aliis Angelis.

Dices 1. Si aevum primi Angeli est mensura omnium aeviternorum: ergo destructo primo Angelo in quo est, etiam tale aevum destrueretur, et per consequens omnia alia aeviterna ab eo mensurata mutarentur: at hoc est inconveniens: ergo, etc.

Respondeo. quod hoc dato, non mensurarentur aevo primi Angeli, nec proinde mutarentur secundum suam entitatem absolutam, quia relatio mensurae ad mensuratum non est realis, sed rationis, quae nullam importat mutationem; nam primus Angelus se habet ad alia aeviterna, sicut mensura excedens, non autem sicut mensura a qua mensuratum dependet.

Dices 2. Mensura debet esse notior re mensurata: sed aevum primi Angeli non est notius aliis Angelis, nam potius proprium aevum est notius cuilibet Angelo, quam aevum primi Angeli: ergo, etc.

Respondeo. sufficere quod mensura sit in se notior, etiamsi non sit notior ei qui ea utitur, nam quoad nos notiores sunt motus horum inferiorum quam motus primi mobilis qui est mensura omnium, quia in se est notior; ita autem se habet aeviternitas primi Angeli.

Dices 3. Omnes Angeli simul creati fuerunt, et duratio omnium est aequaliter uniformis: ergo non est maior ratio cur aevum primi Angeli sit mensura aeviternorum, quam aeva horum sint mensura primi Angeli.

Respondeo. quod aevum primi Angeli est simplicius, uniformius, et invariabilius, et ita est mensura respectu aeviternorum: sicut quamvis alii caeli sint uniformes in suis motibus, nihilominus non dicuntur mensura primi mobilis, sed potius ab illo mensurari, quia superius est.

His tamen non obstantibus non dubitarem asserere revera nullum Angelum posse dici alterius durationis mensuram ratione maioris simplicitatis; non enim apparet qualiter unus Angelus quoad essentiam posset dici simplicior alio Angelo, quandoquidem omnes sint indivisibiles quoad partes integrales, et physicas, et nullus ex ipsis sit expers compositionis metaphysicae, nec compositionis ex essentia et existentia, nec compositionis ex natura et personalitate. Nisi diceretur simplicior forte quod posset plura simul per pauciores actus percipere, et in hoc sensu quamvis possit Angelus perfectior dici simplicior, tamen ex huiusmodi simplicitate non sequitur quod possit mensurare existentiam alterius quantum ad durationem eius, de qua mensuratione loquimur.

Quaeres. Quanam mensura operationes angelicae mensurentur?

Respondet Doctor quaest. quarta. Operationes immanentes, nempe intellectionem et volitionem Angeli, mensurari aeviternitate, sicut et eorum substantiam, quod sic probat: quia eodem modo existunt, quamdiu existunt, habent mensuram eiusdem rationis, quamvis unum ex illis diutius existat quam alterum: sed Angelus, et operatio eius habent eumdem modum existendi dum existunt, absque ulla differentia, nisi quod Angelus diutius habeat durare quam operatio ulla ipsius: ergo Angelus, et eius operatio habent mensuram eiusdem rationis: sed Angelus habet aevum pro mensura: ergo et operatio eius. Probatur maior, quia eo ipso quo habent similem modum existendi, quidquid potest mensurare unum, potest et alterum, et si non posset, certe ex hoc ipso sequeretur quod non haberent similem modum existendi. Confirmatur, quia ex hoc sequitur quod omnes Angeli, quamvis sint alii aliis perfectiores, habent tamen mensuram eiusdem rationis, quia videlicet habent omnes uniformem modum existendi. Confirmatur secundo, quia quod unum altero diutius existat, non impedit quin utrumque aevo mensuretur, alioquin sequeretur proportione servata quod quia sonus non tamdiu durat quamdiu motus caeli, non deberet mensurari tempore, sicut mensuratur motus caeli, sed aliqua alia mensura diversae rationis, quod est absurdum.

Repones. disparitatem esse; nam Angelorum existentia semper erit; at eorum cognitio, et aliae operationes immanentes possunt deficere.

Contra. quia per accidens est ad durationem mensurae quod unum diutius quam aliud permaneat, nam si Angelus solum per horam duraret, adhuc aevo mensuraretur; non enim perpetuitas, vel destructio aut annihilatio variant mensuram formaliter: ergo similiter et eius cognitio ac aliae operationes immanentes cum sua natura, dum manent, habeant esse totum simul, et uniformiter permanens, sufficit ut habeant eamdem mensuram quam habet ipsa Angeli existentia. Confirmatur haec ratio, quia non alia de causa res successivae mensurantur tempore, nisi quia habent modum manendi permanentem; nam, ut supra dictum est, mensura debet proportionari mensurato, et diversitas mensurae attenditur penes diversum modum manendi mensurati: sed tales Angelorum operationes interiores, et immanentes non sunt successivae, sed indefectibiles et permanentes sicut ipsamet Angelorum existentia: ergo eadem mensurari debent.

Probat secundo Doctor. Visio beatifica mensuratur aevo; ergo et operatio immanens Angeli. Probatur consequentia, quia visio beatifica procedit ab intellectu tamquam a causa partiali: ergo intellectus habet productionem terminatam ad ipsam: sed illa productio debet mensurari tali mensura quali mensuratur ipsamet visio: neque enim visio potest esse aeviterna, et productio continua ipsius a qua dependet necessario, et per se, alterius mensurae: ergo illa productio est aeviterna, hoc est mensurata aevo: sed si illa productio mensuratur aevo, similiter mensurari debet aevo omnis alia operatio Angeli producta, et conservata indivisibiliter.

Reponunt Thomistae. illas operationes non mensurari quidem aeternitate quae est Dei mensura, sed aeternitate participata, quam dicunt esse inferiorem aeternitate divina, ac differre ab illa sicut perfectius a minus perfecto; aeternitas enim divina est mensura divini esse, aeternitas vero participata est mensura esse ordinis divini, et supernaturalis, cuiusmodi sunt gratia habitualis, virtutes a Deo infusae, et visio beata.

Contra. quidquid mensuratur proprie aeternitate, ex sua natura indefectibile est ut Deus: ergo quod aeternitate participata mensuratur, est indefectibile per participationem: sed nullum datur ens ita indefectibile, quia omne ens creatum absolute loquendo defectibile est: ergo nihil aeternitate participata mensuratur.

Si dixeris gloriam hoc modo esse indefectibilem; reponam potiori ratione, quod cum Angelus sit substantia vivens, ac proinde secundum hanc considerationem nobilior sit in entitate ipsa gloria quae est accidens, etiam deberet ita mensurari; nam quod sit ens naturale aut supernaturale, parum ad praesentem difficultatem interest. Hoc tamen nullus admittit.

Dices 1. Per hoc distinguitur duratio, et mensura Dei a duratione, et mensura Angeli, quod duratio Dei sit ex natura sua independens ac indefectibilis; duratio vero Angeli sit defectibilis ac dependens ex natura sua, ita ut posset nullo modo esse, et postquam est, deficere: sed operatio angelica habet aliquam defectibilitatem ex natura sua, quam non habet Angelus, quia Angelus petit connaturaliter postquam semel productus est, numquam deficere, quod non petitur ab operatione ipsius quae connaturaliter potest deficere: ergo operatio Angeli habet mensuram distinctae rationis a mensura Angeli. Patet consequentia; non enim est potior ratio cur defectibilitas Angeli, et indefectibilitas Dei distinctas mensuras exigant, quam defectibilitas talis operationis angelicae, et indefectibilitas ipsius substantiae angelicae, saltem ab intrinseco, et ratione sui: nec videtur esse potior ratio cur diversus ille modus existendi quem habet Deus, et Angelus, quatenus Angelus existit defectibiliter, et Deus indefectibiliter, exigat diversam mensuram, quam diversus ille modus existendi quem habet Angelus, et eius operatio, quatenus hic est defectibilis connaturaliter, ille vero non ita; ergo non habent eumdem modum existendi, nec consequenter eamdem mensuram.

Respondeo. quod etsi Angeli substantia, et eius operatio diversam haberent durationem, et mensuram, nihilominus possent invicem convenire in ratione aevi ut sic, quatenus nempe aevum distinguitur ab aeternitate, et tempore; aevum enim sic acceptum nihil aliud est quam duratio rei defectibilis ex se vel per aliud, et habentis totum suum esse simul sine ulla partium successione, talem autem durationem habet angelica substantia, et eius operatio, adeoque in ratione aevi convenirent, quamvis in ratione specifica talis aut talis aevi invicem discreparent.

Dices 2. Si Angeli substantia, et operatio mensurarentur aevo, sequeretur etiam, quod omnia entia permanentia pariter aevo mensurarentur: sed hoc videtur absurdum: ergo, etc. Maior constat; nihil enim est permanens cuius existentia non permaneat eadem dum manet, et hoc absque successione proprie dicta, quae sit acquisitio, vel deperditio partis post partem. Probatur minor primo, quia secundum Philosophum 4. Physicorum textu 118., quies mensuratur tempore; igitur illa circa quae natus est esse motus, quando non sunt amplius in motu, mensurantur tempore, sicut ac si essent in motu. Secundo, quia omnium generabilium et corruptibilium generationes et corruptiones mensurantur in instanti temporis; cuius autem primum esse mensuratur nunc temporis, eius esse habitum mensuratur tempore: ergo omnium istorum esse habitum post generationem mensuratur tempore.

Concedit maiorem Doctor eadem quaest. et num. 9. Nempe, quod aevo mensuretur: Quaecumque existentia actualis invariabilis, hoc est, inquit, cui repugnat ut secundum ipsam sit variatio sive fluxus vel acquisitio partis post partem; nec enim perpetuitas aliquorum, vel corruptio, vel annihilatio aliquorum variat mensuram formaliter, dummodo existentia sit eiusdem rationis dum manet.

Ad minorem autem ut respondeat, advertit plura posse considerari circa permanentiam, nam primo potest considerari fluxus formae permanentis divisibilis, quae acquiritur successive, qui fluxus est ipsamet successiva acquisitio formae, vel successio partium formae. Secundo considerari potest ipsamet forma secundum quam natus est fluxus ille, seu, qui acquiritur actu successive, ut forma v. g. caloris, aut frigoris producta successive. Tertio forma manens secundum quam potest esse motus, quamvis de facto non sit, ut calor v. g. postquam est productus. Quarto forma permanens circa quam non est natus esse fluxus, seu quae non est nata produci successive, ut formae substantiales producibiles in instanti, v. g. forma animae, quae tamen forma habet aliam formam consequentem secundum quam natus est esse fluxus v. g. formam caloris, aut alterius qualitatis consequentis formam substantialem illam permanentem. Quinto denique illud quod est sic permanens, ut nec ad ipsum possit dari fluxus, nec ad aliquam formam antecedentem, aut consequentem ipsam, ut sunt corpora caelestia.

Ex his hoc ultimum, nempe Quintum nullo modo mensuratur tempore, nec per se, nec per accidens, tamquam per mensuram propriam intrinsecam. Primum vero mensuratur tempore. Quartum secundum se non est natum mensurari tempore ratione consequentis formae, circa quam potest esse motus, et quies. Tertium, et quartum in reipsa sunt eadem forma, quae tamen habet unam rationem, ut ad ipsam est motus, et aliam rationem, ut est sub quiete sine motu. Quem dicendi modum iterum duplicem distinguit Doctor. Primus est, quod semper mensuretur tempore, etiam quando quiescit, et manet secundum omnes suas partes, quia est forma ex se variabilis seu acquisibilis, ac destructibilis successive: et si hoc teneatur, tum maior non debet intelligi de omnibus permanentibus, sed de illis quae debent produci, et conservari indivisibiliter, nec prima obiectio urget etiam si totum concedatur, quod in ea proponitur. Secundus modus dicendi est, quod illa forma quamdiu est sub quiete mensuretur aevo, quia tunc habet omnes suas partes indivisibiliter existentes. Ait tamen hunc secundum dicendi modum esse minus probabilem quam primum, quia forma producta in tempore pro ultimo instanti istius temporis videtur habere instans illud pro sua mensura, non vero nunc aevi; secundum autem hunc modum dicendi hoc esset falsum. Unde concludit, quod quamvis quies huiusmodi formarum mensuretur tempore, non tamen necessario ipsae formae sic mensurantur; vel si dicatur iuxta priorem modum dicendi, quod mensurentur tempore, tamen dicendum est quod omnes substantiae generabiles et corruptibiles indivisibiliter sive successive secundum se mensurentur aevo, quamvis per accidens ratione motus consequentis possint dici mensurari tempore. Ita Doctor.

Dices 1. Inter rem cuius substantia, et actio mensuratur tempore, ut est ignis v. g. et rem cuius substantia, et actio mensuratur aeternitate, ut est Deus, datur res media cuius substantia mensuratur aevo, et actio tempore: sed talis res est Angelus potius quam ulla alia res: ergo operatio Angeli non mensuratur aevo. Maior est Procli, qui est auctor libri De causis apud Aristotelem.

Negat maiorem Doctor n. 13. et auctoritatem Procli respuit; eo quod, inquit, doctrina de causis, tradita est secundum doctrinam Avicennae erroneam, ac si intelligeret ille auctor intelligentias esse Deos quosdam, et earum operationes mensurari nunc temporis, non quidem intrinsecam operationem, quia hoc non poneret potentialitatem, nec successionem, sed extrinsecam circa corpus esse in momento temporis: et ideo auctoritas illa non est habenda sicut auctoritas, quia tradita est per radicem erroneam.

Dices 2. Nihil producitur, ut statim deficiat: ergo quidquid producitur debet aliquamdiu durare; et consequenter operatio angelica debet aliquamdiu durare: sed si mensuraretur aevo, non deberet durare aliquo instanti; quidquid enim mensuratur aevo, et non est sempiternum, debet existere pro aliquo instanti tantum, operatio autem angelica non est sempiterna: ergo si mensuratur aevo, debet existere pro aliquo instanti.

Negat minorem Doctor. quamvis enim natura non intendat productionem rei, ut deficiat, et idcirco secundum intentionem naturae res producta debeat aliquamdiu durare, nihilominus potest aliunde deficere, ut constat in omnibus mutationibus instantaneis, quae, inquit Doctor, non habent esse nisi raptim, et statim non sunt, hoc est, statim esse desinunt.

Dices 3. Talis est mensura operationis angelicae, qualis visionis beatificae: sed visio beatifica non mensuratur aevo: ergo nec operationes angelicae debent aevo mensurari. Maior constat ex secunda probatione superius deducta. Minor probatur: tum ex illo Ioannes 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te: tum ex S. Augustino lib. 83. qq. quaest. 25. ubi nostram beatitudinem aeternitatem participatam appellat.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, primo contextum Scripturae sumi non pro aeternitate formaliter accepta, sed pro aevo sempiterno, quemadmodum anima dicitur aeterna, eo quod in perpetuum sit duratura: nam, ut observavimus Articulo de aeternitate, nomen aeternitatis variis, sed praesertim quinque modis usurpatur in Scriptura. Ad S. Augustinum dico, eum non loqui de beata Visione, sed de anima nostra, quam docet esse aeternam participatione aeternitatis, quippe cum a Deo, qui aeternus est, in perpetuum sint conservandae.

* Dices 4. Operationes Angeli, nimirum intellectio et volitio possunt intendi et remitti: at intentio et remissio in doctrina Scoti fit per additionem gradus ad gradum, quae additio successionem importat ac proinde temporaneam durationem. Igitur Doctor in operationibus angelicis durationem successivam et mensuram temporis admittit.

Respondeo primo. argumentum non procedere circa operationes beatificas Angelorum quae omnino sunt invariabiles et remissionis aut intentionis incapaces; ac subinde Doctoris sententia circa illas operationes est omnino inconcussa.

Quod vero spectat ad alias operationes quas elicuerunt dum erant viatores; non apparet qualiter illae potuerint suscipere magis et minus, quippe cum in eo statu Angeli habuerint cognitionem et volitionem uniformem oriundam ex speciebus sibi infusis quae repraesentabant obiectum aequaliter et sine ulla variatione; ac subinde in eo statu Angeli habebant certam et invariabilem cognitionem, cui correspondebant operationes voluntatis etiam uniformes. Igitur circa has operationes argumentum etiam non urget. Ad alias vero operationes quas ex discursu sibi comparant Angeli quod attinet, respondeo quod etsi forte in illis interveniat aliqua remissio et intentio, inde tamen non sequi quod haec fiant cum tempore et duratione successiva, nam gradus illi sunt omnino indivisibiles, et qui adiiciuntur non faciunt proprie compositionem cum praecedentibus, sed ad unum novum gradum accedentem etiam nova fit cognitio, quae cum sit indivisibilis, non mensuratur tempore successivo ac subinde mensurari debet eadem duratione qua mensurantur aliae angelicae operationes.

Quaeres. Quanam mensura et duratione mensurentur operationes transeuntes Angelorum?

Respondeo. has operationes quales sunt motus localis, corporum deportatio et agitatio etc., dico ipsas esse mensurandas nostro tempore. Hac enim ratione quamdam conditionem corporibus communem, nempe motum localem, et ubi participant Angeli: ergo debent etiam participare mensuram rerum corporalium, quae est tempus continuum. Confirmatur; nam in quantum moventur localiter, participant ubi, quod est conditio, et passio corporalis aliquo modo eiusdem rationis in ipsis, et in corpore: ergo etiam possunt mensurari mensura primi corporis moti. Imo addo, quod etsi praedicta de operationibus immanentibus secundum sententiam Doctoris, certiora appareant, nihilominus non dubitarem asserere tam ipsius Angeli, quam eius operationes, necnon et cuiuscumque rei permanentis durationem, revera etiam mensurari posse nostro tempore; ita quod per eorum coexistentiam ad nostrum tempus distincte cognosci possit quamdiu duraverint, nempe vel per annum, vel per diem, vel per horam: adeoque earum rerum duratio tam potest dici temporanea, quam quaecumque alia.

Quod utique ratione firmari potest, duratio enim angelica aliquam habere debet mensuram, unde facile coniciatur Angelum tamdiu aut durasse, aut duraturum: sed id cognosci non potest distincte per ipsammet Angeli existentiam; licet enim aliquis intuitive cognosceret naturam Angeli, et realem eius existentiam, inde tamen non posset certo cognoscere quamdiu duraverit aut duraturus sit: adeoque aliam debet habere mensuram ex qua cognoscatur qualis, et quanta sit eius duratio, eamque saltem de praeterito mensurare. Ad id autem tempus facile deservire potest; siquidem ex hypothesi, quod (sicut probatum est supra) Angeli creati fuerint cum Universo, facile quisque iudicare poterit eos iam per tot annorum millia, et centurias durasse, a condito scilicet orbe usque nunc; et si tempus esset perpetuum, ex illo quisque Angelorum posset cognoscere se, et alios tot, et non pluribus annis, diebus, et horis durasse: igitur si consideremus Angelorum coexistentiam ad tempus, asserere licebit ipsum dici posse mensuram externam durationis angelicae, sicut et aliarum quarumlibet rerum permanentium.

Inde tamen nollem subscribere Thomistis asserentibus operationes immanentes Angelorum tempore discreto mensurari; haec enim assertio videtur improbabilis: tum quia, ut supra probavimus quaest. 1. conclus. 2. tempus illud discretum omnino fictitium est, et gratis excogitatum: tum quia instans quodlibet temporis discreti necessario coexistit alicui parti nostri temporis, aut instanti: si instanti; ergo tempus nostrum pariter est discretum, habetque instantia sibi invicem immediate succedentia; subindeque non est quantitas continua, ut volunt Philosophi: si correspondeat alicui parti temporis; ergo sequitur Angelum non posse in instanti indivisibili nostri temporis formare intellectionem, quia non posset illam formare nisi in instanti sui temporis discreti, quod instans necessario corresponderet non instanti, sed parti divisibili nostri temporis: sed istud consequens est a veritate alienum; si enim homo possit in instanti nostri temporis formare intellectionem, multo magis Angelus; tum denique quia fatentur Thomistae nostras intellectiones, et volitiones non mensurari tempore discreto: ergo a paritate rationis idem dicendum de angelicis. Patet consequentia, nam intellectiones nostrae sunt totae simul, sicut et intellectiones angelicae: ergo habent mensuram proportionatam; adeoque si illae non mensurentur tempore discreto, hae pariter tali tempore dici non possunt ita mensurari.

Etsi Angeli ex natura sua nullum cum re corporea commercium habeant, quippe cum nec corpore sint concreti, nec ex materia, et spiritu coalescant, nec tandem formae sint substantiales ad corporis animationem, et agitationem ex natura sua destinatae; certo tamen constat eos stupendos prorsus effectus erga res corporeas interdum edere, dum vel corpora quaecumque movent, ut in eis latentes nobis appareant, vel in illis varios effectus operantur, et miranda quaecumque, ac insolita proferunt. Quorum omnium, ut aliqua saltem delibemus, hic tria maxime proponimus determinanda: Primum, an, et quae corpora Angeli assumant, ut in eis hominibus appareant: Secundum, an, et quos vitales actus in eis corporibus edere valeant: Tertium, an, et qualiter res aliquas corporeas producere, aut immutare queant.

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in secundum dist. 8. art. 1. qu. 2. duplicem in Angelis esse virtutem, nempe Contemplativam, et Administrativam.

Secundum Contemplativam, inquit, convertuntur ad Deum, et sic non indigent solatio corporis assumpti. Secundum administrativam descendunt ad nos, et condescendunt nobis, et ut nobis congruentius condescendant indigent solatio assumpti corporis: Indigent, inquam, 1. ad aliquas operationes exercendas; 2. indigent ad seipsos manifestandos; 3. indigent ad nosmetipsos laetificandos, sive confortandos, et ideo assumunt corpora sicut instrumenta, vel organa ad operandum, sicut signa ad manifestandum, sicut coopertimenta, vel habitacula ad conversandum. Unde corpus assumptum > coniungitur illis sicut instrumentum motori, sicut signum significato, sicut habitaculum inhabitatori. Hoc autem magis exigit indigentia ex parte nostra, quam indigentia ex parte sua: et quia finis imponit necessitatem his, quae sunt ad finem, et corpus effigiatum, vel organizatum humana effigie, maxime competit operationibus spiritus rationalis, et expressius significat, et tamquam pulchrum indumentum quodammodo decorat; ideo Angelus assumit corpus, non qualecumque, sed humana effigie insignitum.

Notandum 2. Ex eodem art. 2. quaest. 1. quod licet Angeli assumant interdum humana corpora, non tamen perfecte organizata sibi effingunt,

quia, inquit, Angelus non potest educere formam naturalem in esse nisi adiutus a virtute naturae; in virtute autem naturae est producere corpora omnium animalium: verumtamen aliter, et aliter. Ad quaedam enim educenda sufficit causa universalis sine adiutorio agentis particularis consimilis in specie naturae, cuiusmodi sunt animalia, quae generantur per putrefactionem: Quaedam autem sunt, ad quae non sufficit, nisi adiuvetur ab agente consimilis speciei, sicut corpora animalium, quae producuntur solummodo per propagationem, et istud planum est ad sensum. Si autem quaeratur ratio huius, prima est divina institutio secundum quam est limitatio in virtutibus, et naturis rerum: et hoc secundum legem, quam indidit eis ab initio. Unde sicut dixit, Germinet terra herbam virentem: non dixit, quod germinaret hominem; homini autem dixit, quod se multiplicaret; sic terra germinat herbam, et homo generat hominem. Haec autem lex, sive institutio, non est absque ratione; quia quaedam sunt animalia imperfecta tam in organizatione, quam in duratione: quaedam vero perfecta utroque modo; quia vero quaedam corpora animalium sunt imperfecta et in organizatione, et in completione, ideo non indigent agente tantae virtutis; sed potuit virtus productiva ipsorum dari terrae, tamquam matri, et Soli tamquam patri, cum adiutorio aliorum corporum simplicium tam elementarium, quam caelestium; quia vero sunt imperfecta duratione, et aliquando pereunt, ideo oportuit hoc communicari agenti alterius naturae, quia ad hoc data est vis generativa rebus, ut dicit Philosophus, ut perpetuentur in esse. E contrario est de animalibus utroque modo perfectis: et ideo virtus productiva ipsorum maiorem exigit actualitatem, et ratio seminalis cum maiori difficultate profertur in actu: ideo maiori indiget adiutorio. Illa igitur animalia, quae ad primum genus spectant, educi possunt ab Angelis, mediante naturae adiutorio velociter, et quasi subito; veraciter tamen, quia per vim naturae. Sed animalia, et eorum corpora, quae spectant ad secundum genus, educi non possunt veraciter nisi cum auxilio naturae, et cum diuturnitate, et tempore. Et quoniam assumptio corporum ab Angelis est velociter, et quasi repente, ideo vera corpora humana non assumunt, quia non possunt illa per se formare veraciter, et cum alterius adiutorio non possunt facere, quod exeant in esse velociter: et esto quod educerentur, adhuc non competerent, tum propter appetitum, quem haberent ad animam rationalem, tum propter gravitatem: quae duo repugnant fini illius corporis. Nam si haberet animam rationalem, non esset competens signum ad apparendum: > si haberet gravitatem, non esset competens instrumentum ad operandum, maxime ad motum, non esset etiam competens habitaculum ad inhabitandum.

Notandum 3. Ex eodem ibid. quaest. 2. Variam circa praesentis quaestionis resolutionem fuisse gravorum Auctorum sententiam:

quidam enim dicere voluerunt, quod Angeli assumunt corpora ex natura elementari; ita tamen, quod non ex uno tantum, sed ex omnibus simul mixtis, aliquo tamen eorum praedominante: unde dicunt corpus illud ab Angelo assumptum, esse vere corpus mixtum, quamvis non sit vere corpus humanum. Illam autem formam mixtionis dicunt esse ab Angelo, tamquam a praeparante solum, sed a Domino tamquam a dante, dante, inquam, non per creationem, vel infusionem, sed per intrinsecam operationem, quod indidit rebus naturam, et virtutes seminarias, secundum quas Deo cooperante cunctae naturales formae producuntur in esse.

— Sed cum corpus illud quasi repente formetur, et destruatur, aliis non videtur probabile, quod sit plena mixtione mixtum: maxime cum in eius resolutione non appareat temporis longitudo, nec putrefactionis corruptio: et ideo dixerunt, quod corpus illud est de natura elementari simplici, ex qua dicunt illud corpus assumptum formari hoc modo. Natura enim elementaris ex qua corpus sibi format Angelus est aëris elementum, quod de sui natura est rarefactibile, et condensabile, si adsit virtus, quae hoc possit. Unde sicut nunc videmus aquam solidari in crystallum, vel glaciem in frigore: si contingit aliqua virtute occulta, quae non latet Angelos, aërem condensari posse, sed hoc secundum plus, et minus ad voluntatem Angeli operantis: hoc autem corpus dum condensatur potest suscipere figuram, et effigiem: et ita corpori organico effici conforme. Potest nihilominus in una parte condensari plus, in alia minus, in alia minime, et sic conformari nervo, ossi, et carni. Potest etiam in una sui parte intercipere plus de luce, in alia minus, et in alia minime, et secundum hoc habere in se diversos colores: et ita corpori humano effici quasi in omnibus conforme, quamvis non sit in suis principiis multiforme; et ita idoneum esse instrumentum, signum, et habitaculum, ut ab Angelo assumatur.

— Sed adhuc quia difficile est hoc intelligere, quomodo ex aëre, sine alterius elementi commixtione fiat corpus solidum ex diversis coloribus coloratum, cum colores producere non sit artis, nisi mediante auxilio naturae, ideo tertia via videtur adhuc esse probabilior, scilicet quod corpus assumptum ab Angelo corpus elementare est, non quia sit ex quatuor elementis, plena mixtione commixtum, sicut corpus complexionatum, nec quia sit ex puro, et simplici elemento formatum; sed quia principaliter formatur ex aëre, cum aliqua admixtione alterius elementi, sicut videmus in nube, quae non est corpus plene mixtum, habet tamen in se naturas plurium elementorum: per hunc modum, et corpus ab Angelo assumptum principaliter ab aëre intelligitur esse formatum, concurrente ad hoc natura alicuius vaporis terrae, vel aquae, qui quidem faciat tam ad varietatem condensationis, quam ad multiformitatem coloris; hanc autem non oportet Angelum de longinquo mendicare, cum aër pro magna sui parte sit commixtum vaporibus.

His praenotatis quatuor praecipue supersunt hic determinanda, et probanda: Primum, quod revera Angeli assumant interdum corpora, quibus sensibiliter hominibus appareant, ita quod apparitio non sit sensuum illusio, et ludificatio, sed revera corporis exterius sensibilis manifestatio. Secundum, quod illud corpus assumptum sit aliquando ab Angelis ex materia sensibili effigiatum. Tertium, quod illud corpus assumptum quandoque sit humanum cadaver ad modum viventis delineatum, et agitatum. Quartum, quod ipsi corpori Angelus insit tantum ut extrinsecus motor, et director.

Conclusio prima. — Revera Angeli hominibus interdum apparent in corporibus visibilibus, et sensu perceptibilibus.

Haec est communis contra Guillelmum Parisiensem, parte secunda secundae partis De Universo cap. 34., et sequentibus, ubi probat Angelos non assumere corpora, sed solum immutare phantasiam eorum, quibus apparent.

Probatur Conclusio. illis omnibus Scripturae textibus quibus huiusmodi sensibiles Angelorum apparitiones referuntur; fuerunt namque frequentissimae in Veteri Testamento. Nam Genesis 3. daemon sub specie serpentis Evae apparuit, et locutus est; et c. 18. tres viri apparuerunt Abrahae; et c. 19. duo Angeli venerunt Sodomam in figura peregrinorum; et c. 32. Angeli venerunt obviam Iacob, quos cum vidisset dixit, Castra Dei sunt haec; et postea unus eorum in hominis figura luctabatur cum Iacob usque mane. Ac denique Raphaël non solum in transitu, ut sic dicam, apparuit Tobiae, sed etiam per multos dies, et per varia itinera illum comitatus est. In Novo etiam Testamento Gabriel Angelus visibiliter apparuit, et locutus est Mariae Virgini, et Diabolus ad Christum tentandum ei visibiliter apparuit: et in Actibus Apostolorum c. 5. et clarius in 12. similes apparitiones Angelorum narrantur. Itaque veritas haec certa est, nec in illa generatim sumpta dubitatio, aut difficultas occurrit: in modo autem explicandi huiusmodi apparitiones nonnulla esse potest.

Hoc ipsum probant sancti Patres, imprimis Augustinus lib. 15. De Civit. Dei, cap. 23. Sic, inquit, apparuisse hominibus Angelos in talibus corporibus, ut non solum videri, verum etiam tangi possint, eadem verissima Scriptura testatur. In quibus verbis parum abest, ut hoc de fide esse doceat. Idem aperte sentit Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. dicens de S. Angelis: Probis, ac virtute praestantibus hominibus, quibusque eos conspiciendi sui copiam facere Deus voluerit, non quales sunt apparent, sed aliam, atque aliam formam, prout videri ab hominibus possunt, assumunt: et ideo inferius cum dixisset Angelos tribus dimensionibus non constare, nec corporeo modo circumscribi, nec figurari, addit, quantum ad naturam attinet, indicans in corporibus assumptis tria illa recipere posse. Imo etiam cap. 4. De malis Angelis, inquit: Potestate a Deo concessa, et viribus pollent, et immutantur, et in quamlibet formam, ut quidem apparet, migrant; ubi inquit Suarez lib. 4. cap. 33. particula, ut quidem apparet, non excludit sensibilem, ut ita dicam, ostensionem; at denotat, vel non apparere, quoad propriam naturam, sed tantum quoad corpus assumptum; vel denotat illa corpora, in quibus apparent, non esse illius naturae, seu speciei cuius ostenduntur, quamvis vere sint sensibilia, et externa.

Hinc S. Gregorius Homilia 34. in Evangelia, duplicem distinguit Angelorum missionem, scilicet invisibilem, et visibilem, ad eum modum quo Theologi eas in divinis Personis distinguere solent: illamque distinctionem in Angelis ex Dionysio refert.

Denique Cyprianus lib. De cardinalibus Christi operibus in Praefatione: si, inquit, qui circa ipsum sunt Angelici Spiritus, licet invisibilis naturae sint, in legationibus tamen suis se auditui manifestant, et visui, et salutis nostrae ministeriales saepissime experimur.

Probatur etiam rationibus Seraphici Doctoris supra laudati quaest. 2. Primo quidem: nulli potest impendi hospitalitatis hospitium, nisi habeat corpus naturaliter unitum, vel assumptum: sed Angelis aliquando impensa sunt haec officia, sicut dicitur ad Hebraeos cap. ultimo, quod quidam placuerunt Deo, Angelis hospitio receptis: ergo vel habuerunt corpora unita, vel assumpta: sed non habuerunt naturaliter unita: ergo assumpta. Secundo, nulla substantia spiritualis ex sui consortio praebet solatium sensui, nisi per inhabitationem corporis fiat visibilis: sed Angeli frequenter praebent solatia, non solummodo secundum spiritum, sed etiam secundum sensum, sicut patet in Angelo Tobiae: ergo inhabitant corpora: sed illa non habent semper unita: ergo voluntarie assumpta. Tertio, nullus spiritus potest visibiliter demonstrari ad demonstrationem corporis, nisi sit aliquo modo corpori illi coniunctus: sed Angelus qui loquebatur Tobiae visibiliter poterat demonstrari, et vere dici hic est Raphael, vel hic est Angelus: ergo habebat sibi corpus illud aliquo modo coniunctum: sed non per naturalem coniunctionem: ergo per voluntariam assumptionem.

Dices 1. Proportio debet esse assumentis ad assumptum: sed Spiritus angelicus est omnino incorporalis: ergo non habet proportionem ad corpus: ergo numquam assumit illud. Confirmatur. maiorem convenientiam habet anima rationalis ad corpus, quam habeat Spiritus angelicus: sed anima separata corpus non assumit: ergo nec Spiritus angelicus.

Respondet Seraphicus Doctor quod illa proportio debeat attendi secundum modum assumptionis: unde cum assumptio non sit in unitatem naturae, idcirco non requiritur quod sit ibi proportio sicut perfectivi ad perfectibile, sed sufficit quod sit proportio sicut motoris ad mobile.

Ad confirmationem. respondet non esse paritatem inter Angelum, et animam separatam, quia non habet vim administrativam, nec usum administrandi, et ideo nec corpus assumit, nec habere debet potentiam assumendi.

Dices 2. Corpus assumitur, aut propter aliquid, aut propter nihil: si propter nihil: ergo frustra: si propter aliquid, aut est bonum, aut malum: si bonum: ergo per corpus assumptum meretur: si malum: ergo per corpus assumptum demeretur: ergo Angelus debet posse puniri, et praemiari cum corpore assumpto, quod est inconveniens et plane falsum.

Respondet idem Seraphicus Doctor illam assumptionem fieri, non in vanum, sed propter rationes assignatas in primo Notabili. Illud tamen, inquit, propter quod assumit, non perficit per corpus, tamquam anima per corpus proprium; sed tamquam artifex per instrumentum, et ideo sicut instrumentum per quod quis meretur, non remuneratur, sic nec corpus ab Angelo assumptum.

Dices 3. Ubicumque est assumptio, ibi est aliqua unio, vel in persona, vel in natura, sicut patet in assumptione humanae naturae a Filio Dei: ergo si Angelus assumit corpus, unit sibi vel in persona, vel in natura: sed non in natura unit sibi: quia non resultat tertium: nec in persona, quia non est communicatio idiomatum: ergo nullo modo est ibi unio: ergo nec assumptio.

Respondet idem Seraphicus Doctor, negando antecedens: non enim comprehendit omnes assumptionis modos, quia, inquit, homo assumit vestimentum cum se induit, non tamen unit sibi in persona, nec in natura: itaque antecedens solum verum est de illa assumptione in qua est unio perfecta, qualis fuit assumptio humanae naturae a Verbo divino. Ut autem solvantur aliae similes huiusmodi formandae obiectiones, scite admonet ibidem, quod quando Angelus dicitur assumere corpus, haec assumptio non sic veniat intelligenda, quasi tantum moveat, vel operetur aliquid circa corpus; sed quia illud accipit ad se, ut in illo operetur, ut in illo manifestetur, ut in illo conversetur: et quia in illa coniunctione sive acceptione corpus potius sequitur modum spiritus, quam e converso, quia ab illo formatur, et conservatur, et regitur, ideo Angelus se habet in ratione assumentis, et habentis; corpus vero in ratione assumpti, et habiti.

Dices 4. Angeli interdum hominibus apparent per solam sensuum interiorum, et phantasiae immutationem, puta cum homines dormientes alloquuntur: sic v. g. Angelus apparuit in somnis Ioseph, dicens: surge, et accipe puerum, et matrem eius, etc. Cur ergo non affirmabimus ita semper apparere?

Respondeo. id revera quidem interdum ita contingere, sed nego id semper eo modo fieri. Fateor itaque, quod apparitiones Angelorum alterutro ex his tribus modis fieri soleant: Primo per solius imaginativae facultatis immutationem: Secundo per sensus externi quamdam perturbationem, ut fit in praestigiis: Tertio per obiecti sensibilis externam repraesentationem, sive interim id quod apparet verum sit, aut tantum fictitium. Verum quidem est, quod Angeli hominibus interdum appareant primo modo; conspiciuntur etiam secundo modo, quippe cum daemones suis praestigiis hominibus illudant: at etiam fateri oportet eos nonnumquam tertio modo percipi, nempe in corporibus assumptis debite propositis facultati visivae recte ad operandum dispositae.

Dices denique. cum Guillelmo Parisiensi laudato initio Conclusionis: si Angeli apparerent in corporibus, aut illa corpora effingerent, aut aliunde formata assumerent: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, fabricatio enim huiusmodi corporum, aut esset subita, aut successiva; quod si subito fieret: ergo solo nutu, et imperio assumentium: hoc autem non est nisi omnipotentis virtutis Creatoris: si vero subito non fieret, sed per successionem, pars scilicet post partem, tunc esset generatio fabricatio haec, quare esset ex aliquo, quod corrumperetur in generatum; quia igitur oportet illud esse visibile, necesse est alibi fieri generationem huiusmodi quam ante homines quibus fit huiusmodi apparitio: cum igitur numquam in toto mundo visa fuerit, vel ipsa fieri, vel materia ex qua fit, necesse est ipsam fieri extra habitationem hominum: qualiter igitur adveniunt ad conspectum hominum tanta velocitate, et abeunt similiter non minori? et ubi deponunt atque reponunt corpora ista quorum nullum indicium post eorum disparitionem apparet? Haec ille.

Confirmat ex eo quod Angeli interdum appareant maximo numero,

videtur enim, inquit, exercitus eorum maior omnibus exercitibus omnium Regum et Principum terrae: unde ergo assumpta esset materia ex qua tanta numerositas corporum humanorum, et novorum equorum, scutorum, lancearum, galearum, et aliorum apparentium fabricata sit, cum integri montes omnes, et aliae partes terrae persistant?

— Non etiam secundum, si enim essent vera corpora, inquit ibidem, qualia apparent, essent vere tangibilia, vere palpabilia, et vere passibilia omni genere passionis: nihil autem eorum reperitur in ipsis. Insuper, ut subito corrumpantur, et redigantur in nihilum non est possibile; corruptio enim corporis, vel generatio non videtur possibile ut subito fiat, ut de creatione manifestum est ipsam esse subitaneam, sive instantaneam, et non fieri ullo modo rem per partes aut successionem: ubi ergo fieret ista corruptio, nisi ubi et apparitio eorum, et disparitio? Ibi igitur necesse est apparere, et esse secundum veritatem id in quo fit corruptio, seu resolutio huiusmodi corporum; manifestum autem est, quia nihil post se relinquunt, quod sit corpus, vel corporeum.

Respondet, Angelos quandoque apparere in corporibus a se effigiatis, quandoque vero in aliunde formatis; qualiter autem, et ex qua materia illa possint effingere, vel dimittere corpora tam facili, tamque subitanea formatione aut resolutione, aperiet

Conclusio secunda. — Angeli interdum apparent in corporibus quae efformant ex materia, non caelesti, nec pure elementari, sed mixta.

Haec est communis secundum rei veritatem apud omnes pene Theologos, quamquam nonnulli variant in modo explicationis, et probationis eiusdem; eamque aperte tuetur Subtilis Doctor, dist. 8. n. 3. cuius verba quoniam huiusce resolutionis veritatem et probationem luculenter explicant, hic lubet exscribere.

Dico, inquit, quod non assumit corpus caeleste, nec corpus elementare in quibus appareat, quia in elementari non visibiliter appareret, nec corpus elementare est susceptivum illorum accidentium in quibus apparet. Corpora autem mixta, iam a natura generata potest assumere, sicut est cadaver mortui, vel lapis, vel aliquid tale. Et quando assumit aliquod, quod non videtur prius causatum, vel formatum a causis naturalibus, sed quasi formari tunc, et subito, completa operatione, disparere, sicut fuit de Raphaële, et Samuele; tunc videtur probabile, quod illud sit corpus mixtum propter accidentia quae apparent in corpore; sed non mixtum plena mixtione: tum quia ex generatione tale mixtum non posset ita subito formari, quia non esset natum generare nisi secundum determinatum processum naturae, qualis non est ibi, puta si appareat in corpore hominis, non prius geniti per naturam, illud corpus non esset natum, vel aptum generari nisi in materia. Non potest dici, quod Angelus subito inducat illam formam in materia, quia non potest naturalem formam inducere, sed tantum elementa activa, et passiva potest convenienter simul adhibere, et corporibus in situ convenienti approximare, ut inducatur forma particularis, qualis nata est a talibus agentibus particularibus induci.

Itaque corpus, quod ita tam subito formatur, et resolvitur, est mixtum imperfecta mixtione, qualis potest induci ab agentibus naturalibus, quasi subito facta approximatione elementorum; ita quod magis tale corpus assimilatur impressioni quae est imperfecte mixta, et signum huius est, quia quando disparet tale corpus, non remanet aliquid talis corporis in quod naturaliter esset mediante resolubile corpus illud assumptum, si perfecte fuisset mixtum; corpus enim humanum, si esset perfectum mixtum, non est natum redire nisi ad cadaver: sed tale imperfecte mixtum resolvitur statim in elementa, sicut ex eis potuit statim generari propter eorum imperfectam mixtionem.

Quibus Doctor tria maxime concludit: Primum, quod Angeli non assumunt corpus caeleste, quia, vel assumerent corpus caeleste ante generatum seu productum, quod scilicet esset aliqua pars corporum caelestium, v. g. Caelorum aut Astrorum; at hoc esset stupidum cogitare, quia sequeretur illa superiora corpora non manere integra, vel loco istius partis, quae assumeretur ab Angelo aliam partem de novo produci: vel esset aliquod corpus eiusdem speciei cum corpore caelesti; at hoc etiam esset ludicrum, siquidem cum speciem praeseferat corporis sublunaris, potius sublunare quam caeleste dici deberet. Adde, quod corpus caeleste non esset proportionatum subiectum his accidentibus, quae apparent in corporibus huiusmodi assumptis.

— Concludit secundo, corpus illud ab Angelis effigiatum, et assumptum non formari ex aliquo ex quatuor elementis. Si enim ad id aliquod purum elementum deserviret, maxime aër: sed aër non est proportionatum subiectum istorum accidentium, quae sunt in corporibus assumptis ab Angelo, puta tantae soliditatis, ac densitatis, quae est in ossibus, aut in illis partibus quae apparent ossa in illis corporibus. Deinde, quandoquidem illud corpus appareat mixtum distinctum ab elementaribus, et non videatur facilius ab Angelo producere illa accidentia externa, quae apparent, quam corpus mixtum, potius debet dici, quod sit corpus mixtum, quam aër, aut aliquod aliud elementum.

Hinc non possum assentiri Alensi q. 34. membro 4. ubi cum dixisset, quod duplex est pars aëris, scilicet superior, quae purior est, quae proprie dicitur aër, et alia inferior, quae Aether nominatur, secundum haec distinguuntur duo Caeli, aethereum, et aëreum: inde concludit, quod Angeli boni de aethere assumunt corpora, sed mali potius de aëre. Haec, inquam, vix probare possum, quippe cum neutra aëris portio videatur posse in corpus ita condensari, et compaginari, ut carnis mollitiem, et duritiem ossium referat.

— Unde concludit tertio Doctor, quod corpus efformatum ab Angelis habeat pro materia quid mixtum, nempe vaporem, aut nubem: ut etiam consentit S. Thomas affirmando Angelos sibi interdum corpora ex nube effingere, quod etiam Maro non ignoravit cum de Diabolo larvato cecinit: Tum Dea nube cava tenuem sine viribus umbram in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, Dardaniis ornat telis, etc. Ratio autem huius est, quod corpus mixtum facile possit condensari, et spissitudinem, ac figuram suscipere, ut constat de nubibus, vaporibus, exhalationibus, et aliis meteoris, quorum aliqua sic per frigus compaginantur, aut per ignem aethereum indurantur, ut difficile possint resolvi, sicut compertum fit de fulmine, et grandine. Fateor tamen vix posse explicari quomodo ab Angelis ex vaporibus, et nubibus efformata corpora, ita possint indurari, ut palpari, aut tangi queant, ita ut tactui vel solida, vel mollia appareant;

Quis enim explicet, inquit sanctus Augustinus in Enchiridio cap. 59. cum qualibus corporibus apparuerint hominibus, ut non solum cernerentur, verum etiam tangerentur: et paulo post addit, Faciuntque difficillimam quaestionem quomodo Patres eis pedes laverint, quomodo Iacob cum Angelo tam solida concertatione luctatus sit; et ibidem concludit:

Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest quisquis contrectat, non inutiliter exercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et absit error opinantium se scire, quod nesciunt: quid enim opus est, ut haec atque huiusmodi affirmentur, vel negentur, vel definiantur cum discrimine, quando sine crimine nesciuntur?

et quamvis haec dixerit Augustinus de corporibus quibus Angelos naturaliter constare putavit, idem fortiori ratione iudicium esse debet de his, quae voluntate sola Angeli assumunt.

Nihilominus affirmare possumus, quod Angelus per eamdem virtutem, per quam corpus assumit, facere possit, ut corpus illud, quamvis in se solidum non sit, solidum tamen tactui appareat; nimirum sua virtute resistendo, ne partes talis corporis facile cedant, aut dividantur. Hinc potest efficere, ut quaedam partes molliores ad modum carnis, et aliae densiores ad modum ossis appareant; nam potest magis, vel minus tactui resistere, et in quibusdam nihil omnino cedere, in aliis vero aliqualiter cedere; non ita ut dividantur, sed ut aliquo modo comprimantur.

Fateor tamen, quod si homo cum quo conversatur Angelus in corpore assumpto, attente consideret id, quod tangit, dum Angeli cum corpus contrectat, facile iudicare poterit illam non esse veram duritiem, nec veram mollitiem qualis in ossibus et carnibus reperitur: quia si attenderet, facile perciperet non ita immutari tactum ab illis corporibus sicut ab aliis, quae vivunt, et veras carnes et ossa habent.

Contra vero accidit, quando homo sibi persuasum habet illum esse verum hominem, cum quo conversatur, et quem videt, tunc enim quoniam oculis iudicat eum esse hominem, et animo contrectat corpus illius, videtur sibi carnes, et ossa tangere, nec discernit utrum sit verum corpus, an apparens tantum. Ita existimo accidisse Abrahamo, et Loth dum Geneseos 18. et 19. laverunt pedes Angelorum: neque enim tunc cognoverunt Angelos esse, et in corporibus assumptis apparentes.

Quantum autem ad colores, qui in corporibus assumptis effinguntur ab Angelis, plurimi censent eos tantum esse apparentes, illorum instar, qui in nubibus, aut collo columbae identidem cernuntur: sed hoc videtur difficile, cum plurimis iisque, et diversis locis contuentibus iidem appareant, Sole etiam non lucente, quod non contingit in iride, nubibus, et aliis coloribus mere apparentibus: veri ergo sunt, et partim ex Elementorum, et primarum qualitatum contemperatione orti, partim opera Angeli velut pingentis arte dispositi.

De virtute vero, qua haec corpora assumuntur, et praeparantur, censet sanctus Thomas quaest. 51. virtute Dei fieri. Alensis vero quaest. 34. membro 5. ait, quod Angelus praeparat huiusmodi corpus assumptum, formatio autem ultima fit ab ipso Deo. Verum probabilius iudico cum

Doctore, illa corpora fieri ab Angelo propria virtute: censet enim Doctor, ut supra diximus, ista corpora figurari condensatione: cum autem condensatio solo motu compressionis fiat, quem potest Angelus propria virtute efficere, sequitur propria virtute posse ab Angelo corpus assumi. Et quamvis non sola condensatione id semper fiat, potest tamen aliquando Angelus applicatione aliarum causarum naturalium talia corpora perficere, ut assumantur. Id autem existimo probabilius, nam cum mali etiam Angeli ad pessimos fines corpora assumant, non est verisimile Deum propria virtute illa formare, et solum ipso daemone, ut instrumento, uti.

Advertendum autem est insuper, quod quando Angeli, maxime daemones, apparent in assumpto corpore a se effigiato, possunt istud in corpus hominis cum quo loquuntur inserere, necnon et istud suo assumpto corpore circumdare; ita quod homo tali corpore circumdatus, et indutus, aut alterius hominis effigiem referat, aut aliam formam induat: id enim suadet aëreae substantiae facilitas ad dilatandum, sive rarefaciendum, et spissandum densandumque. Quam merito Psellus causam tradit cur spectra tam brevi spatio crescere, et decrescere videantur: interdum enim illa spectra gigantem, alias vero nanum, aut pusionem referunt; quia materia illa ex qua assumptum corpus compaginarunt, cum sit tenuis, et mollis, facile potest rarefieri, et condensari.

Conclusio tertia. — Daemones plerumque apparent in corporibus vel hominum, vel animalium vita functorum.

Haec etiam est communis apud Theologos, ut probatur innumeris propemodum exemplis, quibus constat daemones plerumque homines delusisse in assumptis mortuorum cadaveribus: cuiusmodi plurima exempla profert Caesarius Monachus Eisterbacensis lib. 12. miraculorum c. 3. ubi imprimis refert daemonem gestasse corpus cuiusdam Principis Germani vita functi, integro anno, priusquam sepeliretur, quasi illud vegetaret: ita quod revera e mortuis surrexisse videretur. Subdit ibidem, similia legi in vita S. Patricii Hibernorum Apostoli, de quodam homine in cuius corpore multis annis Diabolus habitans quasi esset hominis anima, tandem ad nutum viri sancti exivit, corpus vero corruit, et in pulverem redactum fuit. Et cap. 4. scribit, quod quidam Clericus adeo dulcem vocem habebat, ut audire eum deliciae putarentur, donec Religiosus quidam vir illud adiuravit, quo dicente, cadaver corruit planissime foetens.

— Sic etiam induto cadavere Diabolus sive incubus, sive succubus rem habet cum strigibus, et sortiariis. Unde et in hoc genere hominum, cadaverosus quidam faetor graveolentiae cernitur.

Sic Guillelmus Parisiensis parte ultima de Universo refert, quod aliquando assumpto bestiae cadavere Diabolus deluserit militem, qui cum putaret se formosa potitum virgine, invenit se in amplexu cadaveris belluini tabe soluti foetidissime iacentem.

Sic denique daemon aliquando sepulta iam corpora suscitat, eaque quasi viventia essent agitat, ut resurrexisse videantur, cuiusmodi rem stupendam refert Phlegon lib. De mirabilibus, et longaevis, cuius auctoritatem usurpat Origenes tractatu 29. in Matthaeum ad probandam eclypsim, quae Christo moriente acciderat. Ille, inquam, Phlegon testatur se cognovisse quemdam nonomine Machatem, qui Philinnium sui hospitis filiam, indigne id ferentibus parentibus, amaverat, et sponsam ducere optabat, qua absente Machate maerore tabescens, mortua est, et publice funerata. Cum autem sexto post mense eo rediisset Machates, circa noctem ad eum ingressa est Philinnium, et post longa colloquia cum ipso noctem duxit; quod cum id audiissent parentes, dormientemque cum hospite suam filiam conspexissent, in eius quasi vivae amplexus ruunt; illa autem torvis in eos intuens oculis,

o vos crudeles, ait, in filiam parentes: ergo ne vos invidisse mihi, meo Machate, paterna in domo vel triduum solidum frui? magno vobis dolore haec sive curiositas, sive duritia stabit? renovabitis dolores praeteritos, et filiam iterato sepelietis.

His dictis expalluit, et concidit cadaver mortuo iterum simile, seu potius revera mortuum: cum enim iubente Magistratu illius Philinnii sepulchrum fuisset apertum, inventum est vacuum cadavere, erantque in eo dumtaxat annulus ferreus, et Scyphus auratus, quae Machates ipsi quasi redivivae dono tradiderat.

— Contingit etiam, quod daemon illectus Magorum opera, interdum viventes personas surripiat, eorumque loco mortua cadavera ad illarum personarum similitudinem expressa substituat, quasi languentia, demum ad mortem aegrotantia, deinde morientia, et tumulanda veluti mortua exhibeat, quo subductae ab eo personae quasi revera mortuae censeantur. Cuiusmodi duo stupenda exempla refert Thomas Brabantinus lib. 2. De bono Universali cap. 51. ubi scribit, quod in villa Brabantiae nomine Gunerchena, quidam iuvenis puellam virginem adamavit, cumque pro eius nuptiis parentes anxie sollicitaret, et illi renuerent, puella medio tempore incidit in febrim acutam, qua ingravescente, omnibus mori visa est, luctuque facto, campanae quasi pro mortua pulsatae sunt. Nec mora, iuvenis amator puellae de Villa eadem in crepusculo noctis transibat ad aliam, et cum per dumeta pergeret, audivit vocem quasi foeminae lamentantis sollicite: ergo discurrens, et quaerens auditam, invenit puellam, quam mortuam aestimabat; cui dixit, mortuam te plangunt tui, et huc unde venisti? Ecce, ait, vir ante me vadit qui deduxit me: stupefactus ad hoc iuvenis, cum neminem alium nisi puellam videret, audacter rapit eam, et in domum extra Villam protinus occultavit. Hinc ingressus in Villam amicis suis loquitur, et cum eis convenit patrem puellae, una cum sua familia sedentem ad funus; ab eo quaerit si filiam suam sibi daret, quam quasi mortuam deplangebat? Cui pater admiratus respondit, numquid pro Deo mihi es, ut mortuam resuscites, et accipias in uxorem? Cui iuvenis ait: tantum lubens spondeas, ut filiam tuam habeam in uxorem, si vivam reddidero, et sanatam. Cui pater consentiens, dictum coram omnibus confirmavit; mox iuvenis relevato linteo quo cooperta putabatur filia, figmentum mirabile quale a nullo hominum fieri potuit invenerunt. Dicitur autem ab his, qui figmenta huiusmodi diabolica inspexerunt, esse interius putrido ligno similia, levique exterius pellicula circumducta: hinc reducta puella est, et patri reddita, sanaque post dies aliquot dictum iuvenem maritum accepit, et usque ad tempora nostra incolumis perduravit. Ita dictus Brabantinus; subditque aliud quid simile, quod contigit in confinio Flandriae.

Si autem requiras, qualiter haec operari possit daemon? reponam id quidem fieri, Deo permittente, per vim magicam, qua forte usus fuerat ille iuvenis, ut praefatam filiam sibi in uxorem duceret. Alia his similia referemus in ultima Disputatione dum nobis erit sermo de Magis, et Sagis.

Advertendum autem est, imprimis, daemonem non posse assumpta illa cadavera vere organizare, nec eis vitam restituere, cum mortuorum vivificatio sit opus solius Dei. Potest tamen, si permittatur, in assumpto defuncti corpore se praebere tangendum et palpandum cum vera duritie et mollitie ex parte corporis, adiunctis etiam extrinsecis causis, calore, et aliis qualitatibus sufficientibus, ut tactui vivum appareat.

Advertendum pariter, sine dubio credendum esse numquam hoc permitti daemoni circa eorum corpora, qui iusti mortui sunt; quia non decet, nec est divinae amicitiae consentaneum: de aliis vero fortasse aliquando id accidit, raro tamen existimo id daemoni permitti, quia non datur illi tanta licentia, praesertim in Ecclesia Christi, ad homines decipiendos.

Quantumvis autem ille velit pulcherrimam hominis similitudinem repraesentare, quae Dei bonitas est, tantum solet assumere quam, et qualem Deus permittit, teste S. Chrysostomo Homilia 4. de Lazaro, et ideo vel ipso invito fieri videmus, ut qui non obesae nimium mentis sint, semper, si attendant, fucum queant deprehendere: aut enim se ostendunt daemones humano corpore atro, illuvioso, squallido, foetente, tetro, ac formidabili, saltem obscuro, nigro, foedoque vultu, naribus vel deformiter simis, vel immane aquilinis, oris rictu sparso, profundoque, luminibus valde abditis, flammantibusque, manibus, pedibusque obuncis, et vulturinis, strigosis brachiis, cruribusque, et admodum villosis, caprinis etiam, vel asininis tibiis, uno, vel utroque pede bifido corneoque; interdum, et solidungulo, interdum mutili pede altero, vel utroque: demum statura corporis numquam iusta, ac decora, sed cui semper adsit aliquid insolitae notae, et deformitatem, pravitatemque daemonis prodentis.

Dices. Si daemon verum corpus humanum posset assumere, sequeretur nullum fuisse Christi Domini argumentum, quo Lucae 24. dubitantibus Discipulis de eius vera resurrectione, suadere voluit se non esse phantasma dicens: Palpate, et videte, quia spiritus carnem, et ossa non habet, sicut me videtis habere, quibus verbis eos invitabat ad palpandum, et videndum, quod ipse carnem, et ossa haberet, qualia non habent spiritus etiam dum assumunt corpora: ergo censet spiritus non posse assumere sibi corpus quod sit palpabile, carnisque mollitiem, ac ossium duritiem habeat: sed tale foret cadaver humanum a daemone assumptum: ergo illud non potest assumere vel Christi argumentum non multum videbatur urgere.

Nego consequentiam. intentum enim Christi tantum erat suadere Apostolis se non esse phantasma, qualem ipsum existimabant, eo quod viderant eum ianuis clausis ingressum; quod rei corporeae tam vivae, quam mortuae repugnabat, quia penetratio corporum naturaliter fieri non potest: idcirco probare voluit posse illos contactu sentire, et diiudicare ipsum verum habere corpus, non vero phantasticum. Et quia palpatione tantum poterant corpus esse cognoscere, non vero cuius esset corpus, ideo iubet eos videre, et tangere vulnera eius corpore impacta, quibus deprehendere licebat ipsum illum esse, qui triduo ante crucifixus fuerat.

Conclusio quarta. — Angelus non assumit corpus per modum formae informantis: nec per modum unionis hypostaticae: sed velut motor ipsum regens, et dirigens in quibusdam operationibus eliciendis.

Ita Subtilis Doctor dist. 8. num. 2. ubi cum quaesivisset, quid sit Angelum assumere corpus, respondet. Hoc quidem, inquit, non est informare, nec etiam ipsum sibi hypostatice unire, sed tantum esse intrinsecus motor corporis: nam tunc assumit, idest ad se sumit; quia ad operationes proprias sibi explendas utitur illo sicut instrumento. Nec dicitur ista assumptio fieri, quando corpus assumptum movetur motu progressivo; quia talis motus non congruit fini, propter quem assumitur tale corpus.

Quibus Doctor resolvit primo, Angelum non uniri corpori tamquam forma, quia alias non esset substantia completa, sed incompleta, non minus quam anima; imo esset anima; quia si posset informare aliquod corpus, maxime corpus organicum, quippe cum illud sit aptius ad informationem, sicque esset actus corporis organici.

— Infert secundo, non assumere corpus hypostatice cum saltem naturaliter talis hypostatica unio fieri nequeat; daemones autem tantum virtute naturali corpora assumunt: in bonis autem Angelis non videtur admittendum esse miraculum quoties hominibus apparent; res enim per se nimium levis est ad statuendum tam grande miraculum, quale est ipsa unio hypostatica.

— Concludit tertio, Angelum assumere corpus, nihil aliud esse, quam illi assistere tamquam motorem in mobili, in ordine ad operationes tales exercendas vere, vel apparenter, quibus Angelus videri possit corpus assumptum informare. In quo conveniunt pariter ceteri Theologiae Principes, maxime S. Thomas 1. q. 51. art. 2. et Seraphic. Doctor in 2. dist. 8. art. 3. q. 2. Nihil enim videtur ultra requiri ad illam corporis assumptionem, quam quod Angelus intrinsece sic moveat corpus assumptum, quod utique patebit assignando rationem singularium partium huiusmodi dictae assumptionis. Primo namque dicimus Angelum esse intrinsecum motorem, quia si esset extrinsecus motor non proprie diceretur assumere corpus ad se: similiter si esset intime praesens corpori, sed non in ordine ad ipsum movendum, sane non diceretur assumere; sicut nec anima praesens corpori potest assumere corpus, nec unum corpus simul penetratum cum alio corpore, dicitur alterum corpus assumere, etiam si virtute sua propria poneret se penetrative simul cum ipso. Additur in ordine ad operationes tales exercendas, quia non sufficeret, quod esset intime praesens per modum motoris localis, alias Angelus praesens Caelo, et ipsum movens localiter, dici deberet assumere Caelum: similiter Angelus, qui Prophetam Habacuc cincinno deportavit ad lacum leonum, in quo Daniel Propheta erat reclusus, diceretur eum revera assumpsisse, quod tamen omnes Interpretes negant; haec namque translatio fuit quidem corporis deportatio, non autem assumptio. Diximus veras, vel apparentes, quia aliquae ex illis operationibus, quae apparent, tales in rei veritate non sunt; nam auditio sensibilis, et tactus corporeus, ac visio ocularis, quas putamus Angelos in assumptis corporibus exercere, non sunt verae actiones, sed tantum apparentes.

— Denique colligit Doctor, non sufficere ad illam assumptionem corporis ab Angelo, quod moveat illum localiter; sic enim Intelligentiae motrices assumerent sphaeras caelestes, quas movere dicuntur. Adde quod corpora adhuc maneant assumpta etiam quando Angelus ab omni motu cessat. Ut ergo vere dicatur assumere corpus, quod movet motu progressivo, intelligi debet de motu progressivo, vel qui sit signum vitae, vel qui significet Angelum esse corpori intime praesentem, et eum intrinsecus moventem.

Notandum 1. Actiones vitales maxime duplicis esse generis, quarum aliquae dicuntur esse productivae termini intrinseci, qui dicatur vitalis, quia vel essentialiter pendet ab intrinseco principio vitae, tum proximo, tum etiam principali, vel saltem naturaliter non potest alio modo fieri, cuiusmodi sunt omnes actiones sensuum externorum, et internorum, atque etiam appetitus sensitivi. Aliae vero sunt actiones viventium, quae licet ab ipsis fiant vitali modo, et sub ea ratione tales sint, nihilominus producunt terminos, qui per actionem non vitalem fieri possunt, ut sunt motus localis progressivus, vocis formatio, et similes, quae dici possunt actiones vitales quoad modum, et non quoad substantiam, ut a prioribus distinguantur, quae essentialiter, seu in sua substantia vitales dici possunt.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 8. art. 3. q. 2. quod sensatio possit accipi tribus modis, nempe communiter, proprie, et magis proprie. Communiter sentire idem est, quod rem ut praesentem cognoscere, secundum quem modum accipit Augustinus ad Paulinam in libro De videndo Deo. Secundo modo sentire idem est, quod rem ut hic est nunc cognoscere, et sic accipit Boetius, cum dicit, quod sensus est particularium, et intellectus universalium. Tertio modo sentire idem est, quod speciem existentem in materia, praeter materiam mediante organo corporeo suscipere, et sic accipit Philosophus in secundo de Anima, cum dicit, quod sensus est susceptivus specierum in materia praeter materiam. Duobus prioribus modis non differt sensus ab intellectu re, sed ratione tantum, et hoc modo admitti potest sensatio in Angelo; Angelus enim per suam potentiam intellectivam cognoscit rem, ut praesentem, et ut hic et nunc dirigendo aspectum per ipsam. Tertio vero modo differt potentia sensitiva ab intellectiva, re et ratione, et illo tertio modo sensus est potentia alligata corpori, et hoc modo spiritui angelico non convenit. Ita S. Bonaventura.

Notandum 3. Ex eodem ibidem,

Quod cum anima triplici modo corpori uniatur, nempe per modum moventis, aut perficientis, aut utroque modo; ita triplex genus operationum erga corpus habet: Quaedam enim sunt operationes, quae consequuntur ipsam animam in corpore, ut est motrix: Quaedam ut perfectio; Quaedam partim sic, et partim sic. Differenti autem modo exercet anima in corpore operationes, quae sequuntur ipsam, ut motricem, et ut perfectionem: nam operationes, quae consequuntur animam ut motricem, sic exercet per corpus, ut illas easdem exerceat in ipsum corpus: quia non solum movet alia corpora, sed etiam corpus proprium. Operationes vero, quae consequuntur animam in corpore, ut est perfectio, sic exercet anima in > corpore per corpus, ut exerceat eas cum corpore, sicut patet, quod anima clauso oculo corpus aliquod videre non potest. Tertias autem operationes exercet in corpore quasi utroque modo: et ideo primae competunt animae, ut est motrix differens a mobili: secundae vero, ut est forma iuncta materiae. Quoniam igitur Angelus unitur corpori assumpto non ut perfectio, sed ut motor, ideo primas operationes exercet plene in eodem corpore: secundas minime; tertias vero quodammodo sic, quodammodo non. Et hoc melius patet si descendamus exemplificando: motus progressivus, sive quicumque alius sit, membrorum exteriorum, est ab anima in corpore, ut est motor, vel motrix, et ideo competit Angelo. Sentire vero per organa corporis competit animae, ut est illorum organorum perfectio; sicut enim anima perficit totum corpus, ita visus, sive potentia visiva perficit oculum, et haec non competit Angelo in corpore assumpto. Ridere vero est operatio, quae partim competit animae, ut est motrix, partim ut est perfectio; ibi enim est quaedam cordis exhilaratio, et haec est ab anima, ut est perfectio; est etiam ibi quaedam genarum motio, et haec est ab anima, ut est motrix. Ratione primi non convenit Angelo: sed tantum ratione secundi.

Ita Seraphicus Doctor, cum quo Subtilis in pluribus convenit, ut aperiet

Conclusio prima. — Angeli in corporibus assumptis possunt exercere operationes vitae, quae fiunt per motum corporis: non vero, quae a facultatibus sensitivis, aut vegetativis necessario proveniunt.

Ita Doctor supra laudatus n. 4. ubi Primam conclusionis partem sic explicat:

Dico quod motum localem potest causare Angelus in corpore assumpto, et ita motum qui videtur esse progressivus; motum etiam qui esset inspirationis, et respirationis, motionem palpebrarum, et manuum, et similium: et ratio est, quia non est aliquod corpus ita imperfectum in universo quin habeat in virtute sua activa aliquod, ut patet de gravi respectu centri.

Ita Doctor. Quibus constat eum concedere, quod omnem actionem vitalem, quae fit per motum corporis, possit Angelus elicere in corpore assumpto. Quod probat, quia non est deneganda ulla virtus substantiae spirituali, quae corpori conceditur: sed virtus acquisitiva loci conceditur corporibus: ergo et Angelis. Verum fateor, quod haec probatio solum levis coniectura sit: siquidem posset haec virtus competere corpori, quamvis non competeret spiritui, nam plura corpori competunt, quae spiritibus non quadrant, nullum enim est corpus, quod non possit producere aliquam qualitatem corpoream, tamen nullus spiritus, ut communiter supponitur, id potest efficere. Vera ergo ratio cur Angelus possit hunc motum efficere, est quia potest corpus transferre de loco ad locum: hoc autem praestare non posset, nisi pariter posset ipsum movere localiter: potest ergo in corpore assumpto ambulare, etc. Hinc de Angelo Raphaële legimus, quod cum Tobia gradiebatur, loquebatur, et alios corporis motus et gestus efficiebat.

Secundam partem etiam ibidem indicat Doctor, nempe quod operationes, quae necessario proveniunt a facultatibus sensitivis, aut vegetativis, non possint edere Angeli in corporibus assumptis: idque primo de operationibus facultatum sensitivarum constat:

Quia, in> quit, illae non sunt natae recipi nisi in composito ex organo saltem perfecte mixto, et ex anima, in quantum habet potentiam perfectivam, quorum neutrum est ibi, nec scilicet talis mixtio, nec anima perficiens; et ideo simpliciter in tali corpore composito, quod assumit, nulla est sensatio. Operationes etiam, quae consistunt in vere agendo, cuiusmodi sunt operationes vegetativae, non competunt illi composito; quia vel illae operationes natae sunt esse compositi animati, quale non est ibi; vel natae sunt esse corporis perfecte mixti, puta si caro generaret carnem: neutrum autem est ibi. Quantum etiam ad actus vegetativos, qui apparent, si loquamur de vera nutritione, nihil ibi potest nutriri: sed si loquamur de comestione, quae praecedit nutritionem, illa non est nisi divisio cibi per motum localem maxillarum, et traiectio eius in ventrem per motum localem; tunc potest fieri exhalatio, et resolutio, in humorem, vel elementa; et isti motus locales possunt fieri circa corpus virtute activa Angeli. Sicut autem dictum est de nutritiva, ita dicendum est de augmentativa, quia ibi nulla est nutritio, vel augmentatio: potest tamen esse vera iuxtapositio, si ipse velit subito alia elementa, quae possunt imperfecte misceri, ad talem imperfectam mixtionem apponere corpori suo, ut videatur crescere.

At si dicas, si comestio non sit operatio vitalis: ergo non valet argumentum ad probandam veram Christi resurrectionem de comestione eius cum Discipulis suis, quod est contra sanctos Patres. — Respondeo, quod ad probandam resurrectionem eius sunt multa alia argumenta in Evangelio efficaciora isto, et ita cum aliis bene probat, etsi non per se tantum. Vel dico, quod erat comestio ordinata ad veram nutritionem, quia non est inconveniens, quod corpus gloriosum possit convertere corpus non gloriosum in ipsum, sicut esse simul potest cum corpore non glorioso: nec propter hoc est corruptibile, quia potest aliud convertere in se; posset enim Deus facere corpus gloriosum in minima quantitate, et illud augere per comestionem, nec tamen aliquid corrumperetur de nutrito, et aucto: in corporibus autem talibus assumptis non est nutritio, sed tantum additio, vel appositio.

Ita Doctor. Quibus tria maxime concludit: Primum, quod actiones vere sensitivae, seu sensationes non possint elici ab Angelis in corporibus assumptis, quia illae actiones requirunt organum vivum, vel tamquam principium effectivum, vel tamquam principium susceptivum, vel forte tamquam principium productivum, et susceptivum: ergo cum in corporibus assumptis non sint organa viva, alias corpus assumptum censeretur vivificari per Angelum, adeoque Angelus esset actus corporis, et consequenter esset anima, ac substantia incompleta, et exigens connaturaliter esse in corpore, quae omnia absurda sunt: ergo nec illae operationes sensitivae vere, et proprie elici possunt in corporibus assumptis. Infert secundo, quod comestio fieri possit ab Angelis, quatenus est cibi contritio, et traiectio eiusdem in partem interiorem, seu stomachum, non vero quatenus significat conversionem alimenti in substantiam aliti; nam, inquit Seraphicus Doctor dist. 8. art. 3. quaest. 1., in cibatione seu comestione perfecta, duplex est actio: Prima est cibi sumptio et consumptio: secunda est conversio, et unio eiusdem cibi cum substantia aliti. Prima, inquit, competit Angelis in corpore assumpto, non simulate, sed vere, quia cibum sibi appositum vere sumunt, et consumunt: non ita secunda, nam cibus assumptus eorum indigentiam, vel deperditionem non restaurat: illa namque cibatio non est in Angelis ex indigentia, qualis est in corporibus vere nutritis. Unde cibi illi ab Angelis assumpti, vel in aërem solvuntur, vel aliunde deportantur. Haec ratione dicebat Angelus Raphaël ad Tobiam: Videbar vobiscum edere: sed ego invisibili cibo utor: nam comedendo videbar, indicabat, quod revera cibum sumebat, dividebat, et traiciebat in partem interiorem corporis assumpti, non vero illum convertebat in substantiam eiusdem corporis.

Infert denique Doctor, quod comestio facta a Christo post resurrectionem coram Discipulis, revera poterat fieri per conversionem alimenti in eius substantiam, adeoque esse vera nutritio: quia nempe non videtur inconveniens, quod corpus gloriosum, de potentia absoluta, nutriri possit absque deperditione alicuius partis prius habitae.

Quam sententiam immerito, et absque ulla prorsus ratione, erroris notavit Suarez lib. 4. cap. 39. propterea quod, inquit, nimia videatur, aut saltem temeraria, tum quia, inquit, est contra communem consensum sanctorum Patrum, et Ecclesiae; tum etiam quia est contra impassibilitatem, vel perfectionem corporis resurgentis. Verum utraque haec ratio, sicut et illius censura insulsa prorsus apparet, primo namque gratis fingit illam esse contra sensum Ecclesiae, quippe cum hac de re, ne verbulum quidem apud Patres legatur. Secundo falso supponit, quod nutritio fieri non possit absque deperditione partium praecedentium; quis enim Philosophorum praeter Suarez haec aliquando somniavit? Nutritio quidem fit per aggenerationem novae partis substantiae, non autem necessario infert deperditionem praecedentium. Nec plus veritatis habet id quod rursus opponit, nempe quod si nihil deperditum fuit per comestionem Christi post illius resurrectionem, consequens est, quod eius corpus fuerit incompletum, aut quod per aggeneratam substantiam factum fuerit quodammodo monstruosum, quippe cum redundantem substantiae portionem haberet.

— Respondet namque, quod cum aggenerata illa substantia fuerit modica, inde Christi Domini corpus quid exuberans, et ultra naturalem sortem ac iustam proportionem habere dici non potuerit. Nec pariter inde sequebatur ipsum fore passibile, siquidem nihil ex ipso per illam nutritionem deperibat. Vana est ergo illa Suarez censura.

Dices. Tertullianus lib. 3. adversus Marcionem, qui contendebat Christi Domini corpus fuisse tantum phantasticum, non autem verum et solidum, idque probabat ex eo, quod Angeli in phantasmate putativae carnis egerint apud Abraham, Loth, et tamen vere sint et congressi, et pasti, et operati quod mandatum eis fuerat; reponit Tertullianus:

Scito nec illud tibi concedi ut putativa fuerit in Angelis caro, sed vera, et solida substantia humana: si enim difficile non fuit illi putativae carnis veros, et sensus, et actus exhibere, multo facilius habuit veris, et sensibus, actibus veram dedisse substantiam carnis.

Concedit ergo Tertullianus Angelos sicut et verum corpus, sic et vere vitales corporeas operationes habuisse.

Respondeo. Tertullianum prorsus fuisse dubium hac in solvenda quaestione, utrum Angeli vera corpora, verasque corporeas vitales operationes aliquando habuerint, etenim negativam partem docet lib. De Carne Christi cap. 6. ubi De Angelis ait: Constat, inquit, Angelos carnem propriam non gestasse, ut puta naturae substantiae spiritalis, et si corporis alicuius, sui tamen generis: In carnem autem humanam transfigurabiles ad tempus, ut videri, et congredi cum hominibus possent. Et apertius lib. De Resurrectione Carnis cap. 62. Quia Angeli, inquit, aliquando tamquam homines fuerunt, edendo, bibendo, et pedes lavacro porrigendo: Humanam enim superficiem induerant, salva intus substantia propria. Hoc itaque sufficere visum est Tertulliano, quod dogmati Apellis non consentiret qui ex aërea substantia Angelos creatos dicebat: qualia autem fuerint ab eis assumpta corpora, vera an larvata, in dubium habuit.

Quod certe mirum videri non debet, cum ipsemet beatus Augustinus hanc perplexam quaestionem referens lib. 3. De Trinitate, cap. 1. fateatur illam excedere vires intentionis suae; quem secutus est beatus Bernardus Homilia 5. in Cantica.

Ceterum, inquit, utrum ipsis spiritibus naturalia corpora sint, sicut hominibus sua, an vero ipsi spiritus corpora cum opus est, sumant; rursumque expleto opere ponant in eamdem, de qua sumpta sunt, materiam dissolvenda? Nolo ut hanc requiratis: videntur Patres de huiusmodi diversa sensisse, nec mihi perspicuum est unde alterutrum doceam, et nescire me fateor; sed, et nostris profectibus non multum conferre arbitror harum rerum notitiam.

Quantum autem ad locutionem quam frequenter efformant Angeli in corporibus assumptis, Alensis noster, qu. 35. memb. 4. eis tribuit virtutem, qua non solum per corpus assumptum velut per instrumenta similia organis deservientibus humanae locutioni, sed etiam sine ullo prorsus assumpto humano corpore, possint vocem humanae similem efformare; quod etiam testatur omnis antiquitas, quae et oraculorum non solum in statuis, et idolis, sed etiam in antris, arboribus, bestiis, imo calvariis a daemone editorum meminit.

Tamen existimarem verius formatam ab Angelis locutionem non esse proprie dictam, siquidem haec actio, non minus quam supradictae, vitalis est; non etiam proprie loquendo dicit tantum sonum in aëre formatum, sed etiam modum illius formationis importat, nempe, quod fiat immediate per propria organa vitalia, et ex motione phantasiae, ac cum intentione aliquid significandi. Quamvis autem Angelus possit formare in aëre, vel in corpore assumpto sonum similem illi, et materialiter eiusdem rationis cum sono vocis humanae, tamen non potest eumdem effingere formaliter; quippe cum sonus ille locutionis angelicae non fiat per vitalia organa, nec per immutationem phantasiae, ac cum intentione aliquid significandi. Solum itaque loquuntur Angeli in corporibus assumptis ad eum ferme modum, quo quis artificiose quodam instrumento, puta tibia, vel tuba sonum vocis humanae exprimat, vel quomodo cavae valles, et murorum scissurae, necnon et antri foveae exceptam ac repercussam vocem, articulate admodum reciprocant.

— Advertendum est autem quod daemones in corporibus loquentes plerumque utuntur voce stridula, subsibilante, confusa, obscura, debili, pusilla, et quasi ex dolio, vel per testam rimosam, ut fatetur Remigius lib. 1. De Demonolatria c. 8.; potest autem diabolus, quando in corpore assumpto apparet et loquitur, videri et audiri tantum a quibus optat. ceteros vero omnino latere: idque naturaliter; si nempe quantum ad nonnullos, et non quoad ad alios, ex parte obiecti vel organi impedimentum afferat, puta si medium ita praepediat, ut per illud species ad oculum, vel auditum non perferantur: vel si ipsas similitudines ad alios dirigi prohibeat, ad eos vero a quibus audiri, et videri vult, sinat simulacra, et sonos libere commeare, et imaginationem eorum ad nulla alia obducat.

Conclusio secunda. — Angeli in corporibus assumptis non possunt revera per se generare aliquod animal perfectum.

Ita communiter Theologi cum Doctore supra laudato n. 5.

Quantum ad generationem, inquit, dicendum quod illa fit virtute seminis decisi a mare in feminam in qua servatur virtus patris, sicut communiter dicitur: si ipse potest illud semen ab aliquo succumbendo recipere, et servare illud in sua naturali qualitate convenienti suae generationi naturali, quousque illud transfundat; ipse nihil facit ibi, nisi quia primo recipit in corpore illo assumpto, illud quod postea movet localiter in aliquam cui est incubus: et si illud semen antequam sit receptum in matrice non amittat suam qualitatem naturalem potest per ipsum fieri generatio, sicut si immediate transferret revera primo decidentem in eamdem matricem. Et hoc modo attribuitur non quidem Angelo bono, quia absit quod talibus vilibus se immisceat, sed daemoni, generare, quia idem primo succubus, et postea incubus semen a decidente primo transfusum recipit, et deinde transfundit illud in matricem.

— Idem habet Seraphicus Doctor eadem dist. art. 3. q. 1. ubi probat daemones non posse per se generare. primo,

quia generatio est productio similis in specie, sed daemon assumens corpus non assimilatur homini, sed daemoni: ergo non potest hominem generare. Deinde ut fiat generatio necesse est secundum Medicos, quod concurrat triplex spiritus naturalis, vitalis, animalis: et secundum Philosophum triplex calor, videlicet calor animae, calor caeli, et calor elementi: ergo cum daemon nec spiritum animalem, nec calorem animalem in corpore assumpto possit habere, videtur quod nullo modo possit generare. Denique, generare non est actus animae, et corporis divisim, sed coniunctim; sed ex daemone, et corpore non fit unum: ergo numquam potest per corpus exire in actum generandi.

Subdit autem, quod duo concurrant ad generationem, nempe facultates, et seminis constitutio necnon et eiusdem seminis transfusio, et susceptio:

primum, inquit, est solius illius cui Deus dedit vim propagativam, et hoc nullo modo competit daemonibus assumentibus corpus: secundum vero scilicet seminis susceptio, et transfusio potest eis competere; primo enim succumbunt viris in specie mulieris, ut ex eis semen pollutionis suscipiant, et quadam sagacitate ipsum in sua virtute custodiunt, et postmodum, Deo permittente, fiunt incubi, et in vasa mulierum transfundunt, ex qua transfusione homines generari possunt.

Hanc ipsam veritatem plurimis exemplis suadet Delrio lib. 2. Magiarum quaestionum q. 15. Vetustas enim, inquit, a daemonibus specie humana larvatis obtrudit genitos suos semi-Deos, Hercules, Sarpedones, Servios Tullos, Anglia Merlinum, Pannonia Hunnos ex Arlunis strigibus Gothicis, et Faunis natos. Helinandus, lib. 4. Chronicorum Belvacensem, affirmat Clicensium familiam excitatam fuisse a daemone succubo. Chiesa cap. 27. p. 2. histor. Perus. scribit in Hispaniola solitum Crocoton daemonem misceri mulieribus, et ex eo nanos bicornes nasci.

— Hanc ipsam veritatem confirmat S. Augustinus in libris De Civitate Dei; licet enim lib. 3. cap. 2. dubius dixerit, utrum potuerit Venus ex concubitu Anchisae Aeneam parere, in medio relinquamus: nam paene talis quaestio in Scripturis oritur, qua quaeritur utrum praevaricatores Angeli cum filiabus hominum concubuerint? cum natis gigantibus, idest nimium grandibus, et fortibus viris, tunc terra repleta est: tamen lib. 15. cap. 23.¹ quaestionem determinat in haec verba:

Creberrima fama est, multisque se expertos, vel ab eis qui experti erant, de quorum fide dubitandum non est, se audisse confirmant, Silvanos, et Faunos, quos vulgus Incubos vocant, improbos extitisse mulieribus, ac earum appetisse ac peregisse concubitum: et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, assidue hanc immunditiam, et tentare, et efficere pluries, talesque asseverant, ut hoc negare impudentiae sit.

Hoc ipsum confirmat Glossa in illa verba Genesis: Videntes Filii Dei filias hominum, etc. ubi dicit non esse incredibile, non ab hominibus, sed ab Angelis, vel quibusdam daemonibus qui mulieribus sunt improbi, gigantes esse procreatos.

Probat etiam Guillelmus Parisiensis 3. part. De Universo cap. 25. ubi cum dixisset gentem Hunnorum ab huiusmodi daemonibus esse generatam, necnon et insulam Cypri totam populatam esse, et inhabitatam a filiis daemonum: inde pluribus demonstrat daemones posse homines gignere, assumpto, et transfuso nedum semine humano, sed etiam quorumdam animalium, quae quamdam cum homine in generando convenientiam habent; quod utique confirmat hoc exemplo:

scito, inquit, quia in provincia Saxoniae, Ursus quidam rapuit uxorem cuiusdam militis, et detulit in speluncam in qua inhabitabat, ibique habuit eam diebus multis, et annis, genuitque ibidem filios ex ea, qui postea recuperata muliere illa, et restituta viro suo, vixerunt cum eadem muliere, et facti sunt postmodum milites: et cum essent veri homines de natura ursina, hoc apparebat in eis, quod vultus eorum in similitudinem ursinorum vultuum aliquantulum declinabat, cognominationem autem a Patre scilicet, Urso, a quo geniti fuerant, vocati sunt Ursini. Sciendum autem quod Ursus in duobus assimilatur hominibus, videlicet in hoc quod coeunt sicut coniugati; et cum decoriati sunt, tota figura corporis similis apparet hominibus, propter quod et multi esum eorum carnium abhorruerunt, videlicet tamquam esum carnium humanarum. Non igitur mirum si semen ursinum etiam tanta similitudine humano semini appropinquet, ut ei etiam ad generationem convenienti coniunctione applicetur. Cui autem intelligenti non est notum huiusmodi spiritus diabolicos, facile esse subito exhibere, et adhibere mulieribus, quas sic ludificant, semina animalium quae cognoverunt ad generationem convenientia?

Ex his colligit infra non improbabilem esse sermonem famosum opinione vulgatum de Merlino, qui in maiori Britannia filius daemonis incubi fuisse dicitur, nec id esse impossibile. Quod autem idem Merlinus Propheta in eadem regione habitus est, eo quod multa de futuris vaticinatus fuisse visus est prophetice, id contigisse ex instructione vel doctrina paterna, non immerito credi potest; multa enim de futuris, et aliis absconditis certum est nosse daemones, et interdum aliis, nedum filiis, revelare. Addit insuper daemones incubos mulieribus pulchra caesarie donatis magis infestos esse multiplici de causa: aut quia, inquit, in cultu ornatuque, ac tinctura crinium cura nimia intendunt huiusmodi mulieres: vel quia pulchritudine illa inflammare spectantes in suam libidinem conari consueverunt: vel quia in eis insolenter mulieres gloriantur. Et forsitan ad terrorem divinae severitatis hanc tentationem a malignis spiritibus sustinent, ut ab huiusmodi cultu desinant, timentes viros ad suam libidinosam concupiscentiam inflammare, dum ipsos daemones ad eam instigare, et provocare videntur.

Simile quid refert Burchardus Abbas Balernensis in vita S. Bernardi c. 6. ubi narrat, quod cum sanctus ille Nannetum venisset, invenit ibi mulierem, quae a quodam petulante diabolo vexabatur. Apparuit autem ei lascivus ille diabolus in specie militis valde pulchri aspectus, et in amorem suum intus suggestione latenti, extra locutione blandienti animum eius fallaciter inclinavit.

Cumque mulieris assensum obtinuisset, expansis brachiis, pedes eius super unam manuum suarum posuit; altera vero manu eius caput operuit, sibique eam foederis huius signo dotavit. Habebat autem illa virum strenuum militem, sed huius tam execrabilis commercii prorsus ignarum. Abutebatur ergo, etiam in eodem lecto cubante marito, invisibiliter impurissimus ille adulter, et incredibili vexabat libidine. Sex annis tantum latuit malum, nec detexit mulier perdita tanti criminis probrum. Septimo vero anno confusa est in seipsa, et expavit tum propter colluvionem tam continuae turpitudinis, tum propter timorem Dei cuius iudicio singulis momentis timebat intercipi, et damnari. Confugit ad Sacerdotes, et piaculum confitetur. Peragrat loca sancta, et implorat sanctorum suffragia; sed nulla ei confessio, nulla oratio, nulla eleemosynarum largitio suffragatur. Quotidie, ut prius, et importunius a daemone infestatur. Denique in publicum tantum scelus effusum est: quo audito, et cognito maritus eius contubernium execratur. Interea ad locum praedictum vir Dei cum comitatu suo advenerat; cuius, ut audivit adventum infelix mulier, se ad pedes eius tremebunda proiecti. Aperit ei lacrimis perfusa passionem horribilem, et ludificationem inveteratam; et quod nihil ei profecissent quaecumque fecisset sibi a Presbyteris imperata. Addit sibi ab oppressore suo adventum eius praedictum, et minaciter ei interdictum ne ante eius iret praesentiam, quia nihil ei prodesset, et ipso (recedente Abbate) qui fuerat amator, crudelissimus ei fieret persecutor. Audiens haec vir Dei blandis verbis consolatur mulierem; et de Caelo promittens auxilium, praecipit, ut die altera (iam enim nox instabat) confidens in Domino revertatur. Reversa mane, cum viro Dei blasphemias et minas quas eadem nocte ab incubo suo audierat, retulisset; nec cures, inquit vir Dei, minas eius, sed tolle baculum hunc nostrum, et pone in lectulo tuo, et si quid potest agat. Egit mulier quod iussum fuerat, et recubans in lectulo suo, signo crucis munita, iuxta se baculum ponit. Adest > ille continuo, sed nec ad consuetum opus nec ad ipsum cubile praesumit accedere: minatur tamen acerrime, quod discedente viro Dei ipse in eius supplicia reverteretur. Instabat dies Dominica, et voluit vir Dei per edictum Episcopi in Ecclesiam accersiri. Cumque ipso die maximus populus ad Ecclesiam convenisset, inter Missarum solemnia comitantibus Episcopis Gaufredo Carnotensi, et Brictio Nannetensi, ipse apud ambonem conscendit, et ut omnes qui in Ecclesia erant, accensas candelas in manibus teneant, locuturus edicit. Quod et ipse cum Episcopis, et Clericis faciens, inauditos diaboli ausus publice aperit, et fornicatorem spiritum, qui in tam horrenda inquinamenta, etiam contra naturam suam exarserat, cum omnium fidelium, qui aderant subscriptione, anathematizat: et auctoritate Christi tam ad illam, quam ad omnes mulieres deinceps interdicit accessum. Extinctis itaque Sacramentalibus illis luminibus, extincta est deinceps tota virtus diaboli, et mulieri post confessionem communicanti numquam postea apparuit inimicus, sed irregressibiliter eliminatus aufugit.

Simile quid refert Laurentinus Ananias lib. 1. De natura daemonis c. 3. evenisse in Marrea regione, in qua haud multis ab hinc annis puella quaedam, forma venusta et egregia, natalibusque non minus clara, diu detrectans coniugium, ventrem ferre reperta est; parentibus de eo, qui stuprum tale intulisset, sollicite inquirentibus, sponte fatetur puella se tam noctu quam interdiu venerem exercuisse cum adolescente quodam; quis vero, aut undenam veniret, aut esset, ignorare. Ad quae non potuere non parentes vehementer obstupescere, angi animo ac affligi; a famula tandem hominem in cubiculo cum filia rem habere edocti, haud mora interposita ulla, facibus taedisque accensis, quod nox esset, accurrentes, reclusis foribus monstrum horrendum ingens, ac omnem humanam fidem excedens, et maxime terribile a filiae complexibus pendere vident. Sacerdotem e vestigio vitae moribusque probatis accersunt, qui cum in recitatione Evangelii S. Ioannis verba illa exprimeret, Verbum caro factum est, daemon non sine maximo ac horrendo excitato strepitu, terroreque incusso, et post se relicto, more nempe suo, disparuit, cubiculi tectum simul auferens: at foemina haec infaelicissima triduo post monstrum non minus horrendum enixa est, quod ne in familiae summam ignominiam aleretur ac educaretur, extructa pro more pyra, flammis consumptum est.

Causa autem quare daemones se incubos, aut succubos efficiant, non est capessendae delectationis, aut carnalis voluptatis ratio; siquidem cum sint puri spiritus, huiusmodi delectationem percipere non possunt: sed haec est potissima, ut per luxuriae vitium utriusque hominis naturam laedant corporis, et animae, ut sic ad omnia vitia homines proniores existant.

Dices 1. Daemon est expers vitae, et origo mortis: ergo nequit esse auctor, et origo actus vitalis. — Respondeo. vim hanc vitalem non inesse daemoni, sed ipsi semini; sicut vis calefaciendi non inest scipho propinanti, seu tubo fundendi vinum, sed ipsi vino. Si autem quaeretur cuius filius existat homo sic genitus; respondeo quod non est filius daemonis, sed filius hominis cuius est semen acceptum. Cum autem instatur quod nihil est superfluum in operibus Angelorum sicut et naturae: id concedo: sed cum infertur quod daemon potest indivisibiliter semen, et recipere, et infundere: respondeo id esse verum; hoc autem potius operatur visibiliter, ut succubus et incubus, ut sic per talem spurcitiam inficiat corpus, et animam viri et mulieris.

Dices 2. Daemon, et homo specie differunt: ergo ex hac copula sequi nequit proles. — Respondeo. consequentiam esse nullam, tum quia ex equo et asina, et aliis specie discrepantibus animalibus Muli, Thoes, Leopardi, Pantherae, et aliae hybrides gignuntur: tum quia generatio hic non tribuitur daemoni, sed homini cuius est semen, ut recte ait sanctus Thomas quodlibeto sexto, articulo octavo ad sextum, et ideo hic ex homine, sicut ex viro et foemina solito nascitur homo.

Instabis. Generatio completur per virtutem formativam, quae est in semine, corpore vivo resoluto: sed corpus a daemonibus assumptum non est vivum: ergo daemones generare non possunt. Deinde, principium gignendi est cor: ergo cum daemon corde careat, ipsi pariter deest virtus cordialis calorem, ut oportet, temperans. Denique, semen non habet vim generativam nisi quamdiu calor animalis in eo retinetur: sed ipsum evanescere necesse est propter magnam distantiam, quo interdum deportatur a daemone, etc. — Respondeo ad primum. daemonem hac in re se habere non per modum causae principalis, sed instrumentalis, applicantis verum semen ad generationem necessarium: quod utique praestare potest, ut supra dictum est. Ad secundum dico, sive a corde, sive a cerebro vis gignendi oriatur, spiritus genitalis ipsi semini est infusus in ipsa seminis ab humano corpore decisione; daemon vero hunc spiritum cum calore suo tantum conservat. Possunt enim daemones aliqua adhibere ad seminis conservationem ne calor vitalis evanescat; possunt etiam ita velocissime moveri, et semen deportare, ut spiritus illi effluere non possint: quibus patet responsio ad ultimam obiectionem.

Dices denique. Non esse credendum Deum concurrere ad huiusmodi actum, aut animam tali corpori ex huiusmodi coitu nato infundere, et inchoato daemonis operi coronidem addere. — Respondeo. daemonem, quoad naturae operationem, hic dumtaxat esse instrumentum, et applicare solummodo agens principale, quod est verum semen humanum: Deum autem concurrere ad ultimam dispositionem organici corporis ab humano semine nati: accidentarium vero quid esse, et morale dumtaxat peccatum sagae atque daemonis malitiam. Itaque Deus, ut auctor naturae, iuvat naturam, peccato vero cuius auctor non est, non adminiculatur. Adde quod, si quid huiusmodi valerent argumenta, sequeretur neque ex fornicatione, neque ex adulterio, neque ex incestu prolem gigni posse.

Respondeo. diversam esse rationem, quoniam in his ordo naturae servatur, non vero in illo daemonis hymenaeno. — Verum haec responsio non solvit nostram replicam: ordo namque naturae quantum ad physica generationis praecipua principia servatur, natura enim dumtaxat postulat, ut ex viri prolifico semine apte mixto semini muliebri proles nascatur.

Quaeres 1. An etiam ex viro incubo, et daemone succubo filii nasci possint.

Respondeo. probabilius videri, quod non. Plura namque ad prolis generationem partumque matres quam patres suppeditant; requiritur enim tactus corporis, ut semen in matris utero in corpus organicum commutetur, et absolutissima illa humani corporis architectura perficiatur: requiritur etiam continua vegetantis animae operatio in foetu alendo, et alia pene innumera naturae arcana; quae omnia utrum daemon in assumpto corpore praestare queat summe dubito, imo non posse reor. Hinc affirmabo constanter, quod quae de Pictavorum Comitum ex Melusina Sirena, et viro nobili oriundorum, Francorum nonnullae historiae referunt, sicut et quae de Ursini familia ex urso propagata supra retulimus ex Guillelmo Parisiensi, inter decantatas aniles fabulas esse reponenda. Censerem igitur pueros quos legimus succubo daemone natos, vel supposititios fuisse alterius foeminae veros partus a daemone furtim subductos: vel larvatos daemones sub specie parvuli recenter nati, et quasi per nutritionem, et lactationem ad modum veri pueri crescentis. Prioris generis exemplum plurimi Auctores cum Delrio lib. 2. q. 15. referunt de nobili quodam Bavaro, qui cum defunctam uxorem ferret impatientius, quadam nocte foeminam rediisse, seque resuscitatam dixisset, daemon assumpta specie defunctae mulieris asseruit: qui postmodum quasi praefata mulier, cum suo marito convixit, et ex eo liberos suscepit: cum autem maritus ille pluries a larvata illa uxore monitus, ut a convitiis, et blasphemiis se abstineret, nec tamen vitam emendaret, die quadam in huius viri conspectu ipsa ementita uxor evanuit, relictis ibi muliebri veste, et parvulis quos aliunde furtim acceptos quasi ex se genitos supposuerat. — Ad posterius autem fraudis daemonis induentis formam parvuli ex daemone succubo nati, exemplum refert Ulricus Dialogo de Pithonicis mulieribus c. 6.

Quod in regno Siciliae imperante Rogerio contigit, quod quidam strenuus, et natandi arte peritus circa crepusculum noctis lucente Luna in mari balneans, mulierem post se natantem per crines apprehendit, esse putans unum ex sociis, qui eum vellet mergere; eam autem alloquens nullum verbum extorquere potuit, opertamque pallio in domum duxit, et tandem in uxorem solemniter accepit. Increpatus aliquando a socio quodam, quod phantasma accepisset, expavescens arripuit gladium, minatus in conspectu eiusdem mulieris filium quem ex ea susceperat interfecturum, nisi illa loqueretur, et diceret unde esset. Quid, inquit, vae tibi misero, utilem perdis uxorem dum cogis affari, tecum essem, et tibi bene foret, si iniunctum mihi silentium tenere permisisses? Nunc autem deinceps me non videbis, et mox evanuit. Puer autem crevit, maximum balneum frequentare coepit, tandem una dierum phantastica illa mulier coram multis eumdem puerum in eisdem fluctibus occurrentem rapuit, quem si verus filius fuisset, mare ad littus expellere debuisset. Haec ille.

Ad huiusmodi fraudis daemoniacae probationem spectant parvuli ipsi, quos daemones mulieribus interdum supponunt, quasi ab eis genitos, quique vulgo Cambiones appellantur, idest Cambici, inquit Guillelmus Parisiensis ultima parte De universo c. 25. quasi commutati, et a mulieribus parentibus pro filiis propriis suppositi. Ferunt autem eos adeo esse lacte insaturabiles, ut etiam quatuor nutricum rumis exhaustis, macilenti perseverent; ponderosissimi tamen, et tandem post aliquot annos prorsus evanescunt. Itali, ipsos a continuo vagitu vagiones appellant. Talem arbitratur Delrio fuisse puerum quem mendicus quidam per Galiciam summa cum defatigatione humeris baiulabat; cum enim mendicus postmodum comprehensus fuisset, confessus est puerum, diabolum larvatum fuisse, qui sibi promisisset omnes se ad eleemosynas ei conferendas pellicturum, quamdiu sic circumferretur habitu pueri morbosi, et fasciis involuti.

Quaeres 2. An daemones possint animalia per se producere?

Respondeo 1. Animalia imperfecta puta muscas, vermes, ranas, et huiusmodi insecta, et alia, quae ex putrefactione nascuntur, daemones posse producere celeriter; non quidem creando, sed applicando activa passivis. Ita S. Aug. 1. 3. De Trinit. c. 7. Probaturque innumeris propemodum exemplis, quibus constat Magos plerumque accepto a diabolo pulvisculo in aerem proiecto, statim producere diversas species locustarum, bruchorum, murium, et similium animalculorum varias pestes. Sic etiam possunt producere quosdam anseres imperfectiores, quales sunt qui gigni solent ex deciduis fructibus arborum in mari putrescentibus, vel ex lignis navigiorum putridorum. — Respondeo 2. Posse etiam producere animalia, quae perfecta vocantur; non quidem applicando activa passivis, quippe cum illa non nascantur ex putrefactione, sed ex prolifico parentum semine: sed illa posse producere eo modo quo homines, excipiendo nempe ab animali semen emissum, ut daemon incubus, et postmodum in aliud animal transfundendo, ut succubus. Posset etiam daemon animalia iam nata callide subducere, et in locis remotis ubi nata videantur, fovere, alere, et respirationem efficere; siquidem non raro inter saxa reperiuntur non solum muscae, mures, et similia imperfecta viventia: sed etiam interdum perfecta: refert enim Guillelmus Neubrigensis Histor. Anglorum c. 28. quod dum in quadam lapidicina, petra ingens ferramentis scinderetur, apparuere duo canes capacem sui in eadem petra locum replentes absque omni spiraculo, intellige perceptibili: videbantur autem esse ex eo canum genere quos leporarios vocant, sed vultu truces, odore graves, pilorum expertes; et unus quidem eorum, ut dicitur, cito defecit, alterum vero stupendae, ut aiunt, edacitatis Henricus Wictoniensis Episcopus diebus plurimis in deliciis habuit. Subdit autem in alio lapide inventum bufonem catenulam auream circa collum habentem. Censeo huic catenulam a daemone additam; nam ipse bufo ibidem nasci potuit, nam in Carbonariis fodinis Leodicensibus, silices ingentes nonnumquam reperiuntur, quos vivi bufones conditi, ut in nativitatis suae cunis latebant. Ita Delrio lib. 2. qu. 14.

Quaeres 3. An daemones possint corpora in aliam speciem mutare?

Respondeo. quod non, omnes enim, quae leguntur huiusmodi permutationes, illusoriae sunt, et deceptrices: neque enim v. g. anima humana informare potest corpus belluinum, ut nec anima leonis corpus equinum, vel anima equi corpus humanum; quia quaelibet forma substantialis, ut suum esse tribuat informando, requirit peculiares, sibique convenientes dispositiones, et organizationem corporis propriam, ideo anima definitur: actus organici corporis. Unde fit ut nec ferina anima humanum corpus, nec humana ferinum queat informare. Non poterit itaque anima hominis in ferinum corpus migrare illud informatura, multo minus poterit, si sit cum corpore, animal immutare. Quod utique egregie probat S. Aug. lib. 18. De Civit. Dei, cap. 18. ubi loquendo de ludificationibus daemonum, quibus Maga famosissima Circes dicitur mutasse socios Ulissis in porcos, ait:

nec sane daemones natura creant, si aliquid tale faciunt de qualibus factis ista vertitur quaestio; sed specie tenus, quae a vero Deo sunt creata commutat, ut videantur esse, quod non sunt. Non itaque solum animum, sed nec corpus quidem ulla ratione crediderim daemonum arte, vel potestate in membra, vel in lineamenta bestialia veraciter posse converti: sed phantasticum hominis, quod etiam cogitando, sive somniando per rerum innumerabilia genera variatur, et cum corpus non sit, corporum tamen similes mira celeritate formas capit: sopitis, aut oppressis corporeis hominis sensibus ad aliorum sensuum nescio quo ineffabili modo figura corporea posse perduci, ita ut corpora ipsa hominum alicubi iaceant, viventia quidem, sed multo gravius, atque vehementius, quam somno suis sensibus obseratis. Phantasticum autem illud veluti corporatum in alicuius animalis effigie appareat sensibus alienis, talisque etiam sibi homo esse videatur, sicut talis sibi videri posset in somnis, et portare onera, quae onera, si vera sunt corpora, portantur a daemonibus ut illudatur hominibus, partim vera onerum corpora, partim iumentorum falsa cernentibus. Nam quidam nomine Praestantius patri suo contigisse indicabat, ut venenum illud per caseum in domo sua sumeret, et iaceret in lecto suo quasi dormiens, qui tamen nullo modo poterat excitari: post aliquot autem dies eum velut evigilasse dicebat, et quasi somnia enarrasse, quae passus est, caballum se scilicet factum, annonam inter alia iumenta baiulasse militibus, quae dicitur retica, quoniam ad retia deportatur, quod ita ut narravit, factum fuisse compertum est: quae tamen ei sua somnia videbantur. Indicavit et alius se domi suae per noctem antequam requiesceret vidisse venientem ad se quemdam Philosophum sibi notissimum, sibique exposuisse nonnulla Platonica, quae antea rogatus exponere noluisset, et cum ab eodem Philosopho quaesitum fuisset, cur in domo eius fecerit, quod in domo sua petenti negaverat: non feci, inquit, sed me fecisse somniavi: ac per hoc alteri per imaginem phantasticam exhibitum est vigilanti, quod alter vidit in somnis. Haec ad nos, non quibuscumque qualibus credere putaremus indignum, sed eis referentibus pervenerunt, quos nobis non existimaremus fuisse mentitos. Proinde quod homines dicuntur, mandatumque est litteris a Diis, vel potius daemonibus, Arcades in lupos solere converti, et quod carnibus Circe socios mutarit Ulissis secundum istum modum, mihi videtur fieri potuisset quem dixi, si tamen factum est.

Haec S. Augustinus.

Refert Iacobus Springerus parte secunda, De mallei maleficarum q. 2.

quod in civitate Salamina regni Cypri, cum iuvenis quidam una > cum ceteris e navi ibi appellente ut necessaria sibi ad victum compararent, ova a muliere venefica, et saga pretio excepisset, unumque ex eis navem repetendo comedisset, statim quasi mente destitutus, et mutus effectus, quidnam sibi accidisset coniicere non valens; dum vult navem subire repulsam patitur a sociis, eum ut asinum videntibus, et putantibus. Quocirca ut monuerat mulier, eius domum repetit, eique ad modum asini per triennium deservivit, necessaria domus in lignis, et bladis asportans, quae autem portanda erant, tamquam iumentum deportabat; hoc consolationis sibi relicto, ut licet ab omnibus aliis iumentum reputaretur, ab ipsis tamen maleficis coniunctim, vel divisim morantibus, ut verus homo humanitus conversando in incessu, statu, et habitu agnoscebatur. Triennio igitur elapso, dum quodam die ante meridiem civitatem praefatam intrasset, et mulier a longe sequeretur, contigit quamdam Ecclesiam, in qua divina celebrabantur, iuvenem sic maleficatum praeterire: qui audiens notam campanae pro elevatione Corporis Christi, ad Ecclesiam se convertit, et intrare dum propter verbera, et expulsionem non auderet, a foris genua, et crura posteriora in terram fixit, et anteriores pedes, idest manus, simul iunctas elevans ex capite asinino, ut putabatur, Sacramentum in elevatione intuetur. Quod grande prodigium dum certi Ianuenses Mercatores conspexissent, mirantes asinum sequuntur, et inter se de miro opere conferentes, ecce malefica cum baculo asinum insequitur: et quia, ut praemissum est, huiusmodi maleficia illis in partibus plurimum practicantur, ad instantiam Mercatorum, per Iudicem asinus cum malefica capitur, interrogata, et quaestionibus exposita crimen fatetur, et ut ad domum redire valeat, iuvenem restituere suae formae promisit. Dimissa igitur, et domum regressa, iuvenis ad pristinam formam reducitur, et ipsa denuo capta, debitam ultionem pro commissis suscepit, et iuvenis ad propria cum gaudio remeavit.

Haec Springerus.

Simile quid refert Palladius in vita S. Macharii, scribens quod quaedam iuvencula ope cuiusdam Iudaei magicis artibus in equam ut videbatur conversa, deducta fuerit ad beatum Macharium cuius visum diabolus non potuit ludificare: licet enim omnes illam filiam velut equam conspicerent, illam tamen S. Macharius hac equina specie non larvatam intuebatur, suisque precibus a Deo obtinuit, ut ab omni illa illusione esset libera; ipsique dixit, hoc ideo a Deo permissum fuisse maleficium, quod illa negligentius Sacramenta frequentaret, licet aliunde honeste, ac devote viveret.

Stupendum quid refert Delrio laudato loco, contigisse non ita pridem iuxta Dixmudam in Flandria, quod cum mulier cauponaria cum quodam rustico querimoniam habuisset de pretio propter propinatam cervisiam solvendo, stomachabunda ait, quod illo die non posset scapham, quam ad fluvioli ripam reliquerat, conscendere, et a ripa contis depellere, quod utique contigit ut minata fuerat mulier: nam ubi vires omnes suas frustra impendisset ut scapham illam de ripa deduceret, duos tresve Milites in suppetias vocavit, qui cum pariter diu frustra laborassent, tandem conspiciunt in scaphae sentina luridum bufonem scintillantibus oculis eos intuentem. Non tulit unus militum. sed gladii cuspide perforatum ad guttur tumidatum in aquam iniecit. Ille quasi exanimis in tergum pervolvitur ventre resupinato, vulnera natitanti imponunt ceteri alia, et repente navis solvitur. Laetus rusticus auxiliatores ad idem, unde recesserat, hospitium reducit; potum petit, praebet ancilla; quaerit ille ubi hospita? Audit pessime habere, et animam in lecto agere. Quid, inquam, inepta ebrium me putas? Vix media pars horae elapsa cum ego illam isthinc sanam, et malam qualis tu reliqui? Eo, visurus quid hoc rei? Intrat in thalamum, invenit collum, et ventrem vulneribus confossam laceramque mulierem expirasse. Unde haec, exclamat, vulnera? nescire se profitetur ancilla, nec domo illam quod sciat, pedem extulisse. Itur ad Magistratum; vulnera caesim, punctimque illata, inveniuntur iisdem in locis, quibus bufonem, qui nusquam comparebat, milites distinxerant.

His itaque constat, veram non esse, sed tantummodo larvatam illam demutationem hominum, quam vel Magi arte diabolica, vel diabolus ipse efficit. Idque diversimode; nam solet aliquando aliud corpus substituere, et illis absentibus, et alicubi in loco abdito soporatis, ipse assumpto lupi corpore, vel ex aëre formato, et sibi circumdato ista gerit, qui putant homines ab illo misero absente, et dormiente patrata. Quod stratagema a Sancto quodam cunctis manifestatum, narrat Guillelmus Parisiensis ultima parte De universo c. 13.

Erat, inquit, quidam Arreptitius, et per dies arripiebat eum malignus spiritus, et eo usque dementabat, ut crederet se esse lupum: in diebus autem arreptionis praecipitabat eum diabolus in locum absconditum, ibique relinquebat eum tamquam mortuum; tempore vero huiusmodi absconsionis intrabat diabolus lupum, vel ipsemet in specie lupi ostendebat hominibus se, et faciebat incursationes terrificas contra homines, et animalia, ita ut a facie eius fugerent, devorari timentes ab ipso. Erat quoque fama hominem illum lupum fieri per dies. Et hoc homo ipse credebat, sicut praedixi. Credebat insuper se esse lupum illum, qui faciebat incursationes huiusmodi. Quo audito venit vir sanctus in regionem illam, in qua haec fiebant, praedicavit hominibus non esse verum, quod de homine illo credebant, videlicet quod lupus fieret: adductusque ad locum, in quo iacebat quasi mortuus, ostendit hominem populo, qui venerat ad huiusmodi spectaculum; atque coram hominibus eo excitato, et a vexatione huiusmodi liberato, ostendit ei, et adstantibus lupum, quem homo ille credebat se esse, sicut etiam ipse coram hominibus, qui aderant, confessus est.

Aliquando vero hominibus ipsis ferarum exuvias huiusmodi foras aptissime circumdat: quod fit quando illis dat lupinam pellem in trunco quoppiam cavae arboris occultandam, ut ex quorumdam confessionibus constat. Aliquando denique ex parte Magi aëream circumdat effigiem belluae, et membra membris quoad patitur similitudo circumponens, caput capiti, os ori, ventrem ventri, pedem pedi, brachia brachiis accommodat. Hoc solet contingere cum ad hoc iniunctionibus certis, vel solis verbis conceptis utuntur, quo sane ultimo casu nihil mirum est, si postmodum vere inveniantur saucii illis membris humanis, quae in ferino corpore ictum exceperant; nam leviter cessit circumiectus aër, et vulnus vero corpori implantatus est. Quod confirmat

Huius etiam, inquit, apparentis conversionis Strigum in Catos, testis alius in hac civitate Ferrariae Philippus nomine, artificio certo sub iudiciali iuramento mihi asseruit hoc anno, strigem quamdam ante tres menses ei imposuisse, ne prohiberet venire circa puerum (a se forte strigatum) quem curandum assumpserat, si quos blandientes, et alludentes rideret catos. Eadem igitur die dum discessisset illa, viderunt post horam ipse, et uxor sua catum magnum, et hactenus ab eis invisum, qui ad puerum accedebat concito gradu: quem cum ex timore parentes saepius abegissent, postremo contra venientis vexationem ad impatientiam exarserunt: clausoque ostio, vir ille gravissime catum hinc illinc fugientem diutius hasta percussit, et demum fenestram subiens, evasit. Ex tunc autem strix illa vetula, toto confracta, et vulnerata corpore per plurimos dies lecto decubuit.

Ita Spinaeus.