Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Duplicem in Angelis distingui posse beatitudinem, Naturalem unam, quae ultima est perfectio, quam angelica natura per ingenitas sibi vires comparare potest suis praestantissimis operationibus, cognitione videlicet, et amore Dei, ut Auctoris naturae: alteram Supernaturalem, quae est ultima perfectio naturae angelicae, excedens omnem eius facultatem naturalem, quamque nonnisi beneficio divini auxilii eam supernaturaliter elevantis comparare potest: haec autem rursus duplex est, una viae, altera patriae; illa inchoata, haec consummata; illa, quae fit per cognitionem fidei, qua Deum obscure et in aenigmate cognoscimus, et per infusum charitatis habitum diligimus; haec quae consistit in clara Dei visione, eiusque perfecta fruitione, qua potiuntur animae beatae in caelis.

Notandum 2. Ad perfectam, et consummatam beatitudinem supernaturalem tria maxime desiderari: Primum est clara Dei visio, dilectio praestantissima, et fruitio perfecta: beatitudo namque consistit in summi boni adeptione et fruitione, quae fit per cognitionem et amorem. Secundum est impotentia peccandi; cum enim peccatum summa sit miseria, consistere nequit cum vera, et perfecta beatitudine. Adde quod impossibile sit Deum intuitive conspicere, et summe diligere, et non praeferre cum aliis omnibus rebus, quae voluntatem allicere possent, et a Deo avertere. Tantae enim est excellentiae summa illa Dei maiestas, ut clare visa in sui amorem praestantissimum voluntatem creatam rapiat, idque toto conatu et tanta necessitate, ut ab eius amore nec diverti nec revocari possit, subindeque nec qui ita afficitur peccare queat. Tertium est perpetuitas, ac invariabilitas beatifici status, alioquin vel metus erit, et tristitia, si beati se a tali statu lapsuros intelligant; vel error, si perpetuo mansuros credant; vel anxietas et inquietudo si dubii sint, et nesciant quae futura sit illius status sors; haec autem omnia, ut apparet, verae et perfectae beatitudini repugnant, adeoque status ille debet esse perpetuus.

Notandum 3. Hac in resolvenda Quaestione, maxime duplicem esse oppositam Auctorum sententiam: sunt enim qui volunt Angelos a suae creationis exordio perfecta essentiae divinae visione, non permanente, sed transeunte fuisse donatos, ita quod saltem per nonnulla temporis instantia omnes Angeli tam boni, quam reprobi, iucundam Dei fruitionem, quae fit per cognitionem et amorem, habuerint, idque firmare nituntur plurimis S. Augustini sententiis in obiectionibus proferendis. Verum secunda sententia omnino opposita est omnium fere Theologorum asserentium nullos Angelos creatos fuisse de facto in statu beatitudinis supernaturalis, quamquam nonnulli cum Doctore Subtili censeant, eos ita creari potuisse.

Tria igitur sunt maxime hic resolvenda: Primum, quod Angeli omnes creati fuerint in beatitudine naturali. Secundum, quod eorum nullus supernaturali beatitudine in primo suae formationis instanti donatus fuerit. Tertium, quod eam tamen supernaturalem beatitudinem ab ipsomet suae creationis exordio, si Deus ita voluisset, etiam potuisset obtinere.

Conclusio prima. — Angeli omnes creati fuerunt in statu beatitudinis naturalis. Ita omnes Doctores Scholastici cum Subtili in 2. dist. 3. q. 9. n. 8. ubi probat Angelis concessam fuisse speciem divinae essentiae repraesentativam, qua distincte Deum cognoscebant.

Bene quidem, inquit, possibile est habere cognitionem distinctam licet abstractivam; nam abstractiva distinguitur in confusam et distinctam, penes rationem aliam, et aliam cognoscendi: et istam talem speciem repraesentantem essentiam divinam intellectui angelico, non videtur inconveniens ponere intellectui Angeli inditam esse a principio: ita quod licet ipsa non sit naturalis intellectui, hoc modo quod iste intellectus possit ex naturalibus suis eam acquirere: neque etiam, quod possit eam habere ex actione alicuius obiecti agentis naturaliter, quia non potest eam habere praesentialitate alicuius obiecti finiti moventis, nisi essentiae divinae tantum, quae nihil aliud a se causat naturaliter naturali causatione; tamen sicut perfectiones datae Angelo in sua prima creatione, licet non necessario sequantur naturam eius, dicerentur naturales, distinguendo contra mere supernaturales, scilicet gratiae, et gloriae: ita ista perfectio data intellectui angelico, qua essentia divina esset ei praesens distincte licet abstractive, potest dici naturalis, et ad cognitionem naturalem An> geli pertinere, ita quod quidquid cognoscit Angelus de Deo virtute huius speciei, aliquo modo cognoscit naturaliter, et aliquo modo non naturaliter, in quantum ista non est principium gratuiti actus, nec gloriosi; non naturaliter autem, in quantum quod ad istam non posset attingere de naturalibus, neque aliqua actione naturali.

Quibus Doctor aperte docet datam fuisse Angelo speciem abstractive repraesentantem Deum, non tantum confuse, sed etiam distincte, et quae esset naturalis simul, et supernaturalis: naturalis inquam, quatenus naturale dicitur illud omne, quod non est ordinis gratiae, aut gloriae: supernaturalis vero, quia a solo Deo infunderetur, nec eam intellectus angelicus posset acquirere. — Quod autem probabile sit Angelis concessam illam speciem ab initio eorum creationis, probat primo quia videtur homini ante lapsum concessa aliqualis notitia Dei distincta, quam habere non potuit absque tali specie: ergo cum Angeli cognitio, et beatitudo naturalis praestantior sit quam hominis, multo magis Angelis videtur illa species concessa. Probat secundo ex eo quod S. Augustinus concedit in Angelis fuisse cognitionem creaturarum in Verbo, seu matutinam, prius quam ipsis concederetur vespertina, quae est cognitio rerum in proprio genere: ait enim lib. 4. Super Genesim cap. 30:

Tunc nox ad diem pertinet, non dies ad noctem: cum sublimes et sancti Angeli illud, quod creatura in ipso Creatore noverunt, referunt in ipsius honorem, et amorem, in quo aeternas rationes quibus creata est, contemplantur ea, quae concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit Dominus: cui coniungitur Ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus, et laetemur in eo;

ex quibus infert Doctor, quod cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit cognitionem creaturarum in genere proprio. Sed, inquit, tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula temporis fuit inter creationem, et lapsum eorum: erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum. Haec autem cognitio distincta haberi non potuit absque specie impressa: ergo verisimile est illam speciem fuisse Angelis concessam, qua Deum distincte cognoscerent.

Probatur insuper. Angeli tam boni, quam mali, a suae creationis exordio acceperunt quidquid pertinet ad integritatem propriae eorum naturae, necnon et ad naturalem suam perfectionem: ergo fuerunt creati in felicitate naturali. Antecedens patet, quia cum perfecta Dei sint opera, et omnia a se condita numeris omnibus absolverit, non videtur quidpiam angelicae naturae omnium praestantissimae denegasse, quod ad eius perfectam, et naturalem beatitudinem conduceret. — Deinde Angeli ab initio habuerunt cognitionem, et perfectam dilectionem Dei, ut Auctoris naturae: siquidem perfecta intelligendi, et amandi virtute donati sunt, adeoque potuerunt cognoscere, et diligere obiectum super omnia intelligibile et amabile, qualis est Deus: sed in illa duplici operatione intellectus et voluntatis consistit beatitudo; illa namque est ultima perfectio quam natura angelica per vires ingenitas sibi comparare potest: ergo Angeli in beatitudine naturali a Deo fuerunt conditi.

Dices. Si Angeli fuissent creati in beatitudine naturali, in ea utique permansissent, nam inamissibilitas est de ratione beatitudinis: sed Angeli perduelles non habent beatitudinem naturalem, maxima namque tristitia, et poena afficiuntur: ergo non fuerunt creati in beatitudine naturali. Confirmatur. beatitudo naturalis maxime consistit in amore Dei, ut Auctoris naturae: sed ille amor non permanet in daemonibus, summo namque odio Deum prosequuntur: ergo non fuerunt beati.

Respondeo. negando maiorem: quamvis enim beatitudo naturalis sit inamissibilis respectu Angeli in puris naturalibus constituti; tamen Angelus elevatus ad ordinem supernaturalem potest per accidens, et indirecte illam amittere, peccando directe contra praecepta supernaturalia. Nec refert, quod S. Dionysius dixerit naturalia in daemonibus remansisse integra: intelligendus enim est de naturalibus in esse physico consideratis, qualia sunt substantia, potentia, species intelligibiles, et huiusmodi: non vero de naturalibus, quae habent aliquid moralitatis admixtum, cuiusmodi sunt cognitio practica, et rectitudo voluntatis erga ultimum finem; haec enim, saltem quantum ad aliquid, per peccatum destructa fuerunt in Angelis. Simili modo respondendum est ad confirmationem: quamvis enim daemones non perseveraverint in illa dilectione Dei, ut Auctoris naturae, non minus dicendi sunt eam habuisse a suae formationis exordio, et dum adhuc erant viatores.

Conclusio secunda. — Angeli non fuerunt de facto creati in beatitudine supernaturali. Haec est Doctoris dist. 5. qu. 2. n. 3. ubi inquirens utrum Angeli boni de facto beati fuerint in primo instanti, et mali damnati, vel miseri, respondet primo de malis, quod non fuerint beati in primo instanti, idque probat: Quia tunc, inquit, non fuerunt certi de beatitudine sua; sic enim postea non cecidissent: sed si non fuerunt certi de beatitudine, non fuerunt beati. Similiter, sicut dicit S. Augustinus lib. 4. super Genesim, non prius discernebat Deus bonos a malis quam essent discreti inter se: non ergo qui mali modo sunt, in primo instanti fuerunt beati, quia fuerunt creati uniformes boni, et mali, subdit eodem modo patet de bonis. Ipsi concinunt S. Thomas, et omnes eius discipuli.

Probatur itaque Conclusio. primo quidem de Angelis malis: Si daemones fuissent ita beati, et Deum clare vidissent in primo instanti suae creationis, aut aliquanto post eorum formationem, vel fuissent visione hac privati propter superveniens peccatum, vel ex mero Dei beneplacito, qui seipsum clare videndum eis se praebuerit aliquantulum, postmodum vero sua se voluntate occultaverit: sed neutrum dici potest. Non quidem primum: quia ut diximus in secundo notabili, clara Dei visio peccatum omne excludit: non etiam secundum, dona enim Dei sunt sine poenitentia, inquit Apostolus Rom. 11. adeoque sua beneficia a creaturis non removet, nisi ad id per eorum ingratitudinem moveatur. Deinde quamvis concessa fuisset Angelis illa Dei clara visio primo instanti suae creationis, non propterea daemones dicendi fuissent beati defectu impeccabilitatis, et permanentiae in eo felici statu: securitas enim, et innocentia, saltem ex consequenti, desiderantur ad statum beatitudinis. — Idem patet de bonis Angelis, quod nempe in primo instanti suae creationis Deum non viderint: tum quia eadem est ratio de bonis, ac de malis, nec aliqua inter eos in ipsa creatione fuit discretio; sed tantum dum erant in via, siquidem, inquit Doctor supra laudatus n. 14., omnes Angeli fuerunt uniformes in sua creatione, boni autem a malis discreti fuerunt in via: unde concludit, quod in via fuerunt tres morulae: prima in qua fuerunt uniformes in gratia, (si volumus dicere, quod mali habuerunt gratiam) vel uniformes saltem in natura; secunda mora, in qua adhuc in via existentes fuerunt deformes, ita scilicet quod isti ultimate meruerunt, et isti ultimate demeruerunt. Tertia mora fuit distinctio finalis unius ab alio necessario.

Probatur autem Conclusio. simul de bonis, ac malis: Si Angeli in primo suae creationis instanti Deum clare vidissent, nec postmodum aliqui libere stetissent malis cadentibus; nec facultatem habuissent merendi, vel demerendi: sed hoc est absurdum: ergo et id unde sequitur. Maior constat; clara enim Dei visio reddit videntem impeccabilem, saltem ab extrinseco, tantaeque est efficacitatis propter summam obiecti bonitatem, atque pulchritudinem, ut videntem necessario in sui notitiam, et dilectionem alliciat, ideoque si Angeli a primo instanti suae creationis Deum clare vidissent, non fuissent deinceps liberi ad merendum, vel demerendum. — Probatur itaque minor. a SS. Patribus affirmantibus Angelos omnes habuisse libertatem adhaerendi Deo, vel se ab illo avertendi, et sanctos libere stetisse in amore Dei, malis ab eo cadentibus. Ita imprimis docet sanctus Augustinus, lib. De Correptione, et gratia cap. 10. dicens: Deum sic ordinasse Angelorum, et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet quid posset liberum arbitrium, deinde quid posset Dei beneficium. Quibus verbis sanctus Augustinus Angelos omnes facit aequales, non solum inter se, sed etiam cum primo homine; ac proinde sicut homo, et Angeli qui ceciderunt fuerunt sine Dei visione creati, ita de ceteris Angelis sanctis dicendum est. Unde subdit de illis sanctis Angelis: Per liberum arbitrium (utique gratia adiutum) in veritate steterunt, eamque de suo casu numquam futuro certissimam scire meruerunt. — Subscribit S. Damascenus lib. 2. cap. 3., necnon S. Gregor. homil. 7. in Ezechiel. ubi ait:

natura angelica quando creata est, liberum accepit utrum vellet in humilitate persistere, et in omnipotentis Dei conspectu manere; an ad superbiam laberetur, et a beatitudine caderet: sed quia, cadentibus aliis, sancti Angeli in sua beatitudine perstiterunt, hoc acceperunt in munere, ut iam cadere omnino non possent.

Nec refert, quod ingerat verbum perstiterunt in beatitudine; non enim vult sanctos Angelos prius habuisse consummatam beatitudinem, sed tantum inchoatam, seu non in re, sed in spe. Vel quia persistentes in beatitudine, et dilectione naturali Dei, supernaturalem obtinuerunt, utramque vero daemones amiserant. — Hanc autem veritatem omnium optime explicat S. Prosper lib. 1. De Vita Contemplativa cap. 3.

Voluntatis, inquit, sanctorum Angelorum fuit, quod malis sponte cadentibus, ipsi in sua dignitate manserunt: et divino, iustoque iudicio actum est, ut quae fuit cum Deo suo manendi voluntas, fieret permanendi voluntaria, felixque necessitas. Et ideo quia nec peccaverunt umquam, nec peccare iam possunt, illius contemplativae vitae semel facti participes, inexplicabiliter Auctorem beatitudinis suae conspiciunt: ac merito suae stabilitatis in aeternum felices effecti de sua mansione securi sunt.

Dices 1. Sancti Patres constanter affirmant Angelos omnes beatos fuisse ab initio: ergo revera ita censendum est. Probatur antecedens ex S. Augustino pluribus, maxime lib. 4. De Genesi ad litteram cap. 24. ubi asserit omnes Angelos fuisse creatos cum cognitione matutina: sed haec est beatifica:

• ergo hanc plenitudinem beatitudinis non habebant; sed quia nesciebant suam futuram miseriam, minore quidem sed tamen beatitudine sine ullo vitio fruebantur; nam si suum casum futurum nossent aeternumque supplicium, beati utique esse non possent, quos huius tanti mali metus, iam tunc miseros esse compelleret.

Statim vero adiicit:

Sic et hominem fecit cum libero arbitrio; et quamvis sui futuri casus ignarum, tamen ideo beatum, quia et non mori, et non miserum fieri, in sua potestate esse sentiebat. In quo statu recto ac sine vitio, si per liberum arbitrium manere voluisset, profecto sine ullo mortis et infelicitatis experimento acciperet illam, merito huius permansionis, perseverantiae beatitudinis plenitudinem, qua et Angeli sancti sunt beati... Sed quia noluit permanere, profecto eius culpa est, cuius fuisset meritum, si permanere voluisset, sicut fecerunt sancti Angeli, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, per idem liberum arbitrium steterunt ipsi, et huius mansionis debitam mercedem accipere meruerunt, tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certissimum sit semper se in illa esse mansuros.

Ubi vides ipsum non aliam Angelis in sua creatione tribuere beatitudinem, quam quae homini in suae formationis exordio concessa est, nimirum status gratiae sanctificantis cum libertate in eo perseverandi, idque sine ulla commotione et perturbatione, sed cum summa interna ac externa concordia et motuum animi ac corporis tranquillitate. Ne vero quis existimaret facultatem in eo felici statu perseverandi in solius arbitrii liberi usu S. Augustinum constituisse, illico adiicit:

Si autem hoc adiutorium vel Angelo, vel homini cum primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere, si vellet, non utique sua culpa cecidissent, adiutorium quippe defuisset, sine quo manere non possent.

• Ibidem ait eos fuisse beatos ea beatitudine, quam nos speramus: sed haec supernaturalis est: quod utique confirmat lib. 12. Confess. cap. 9. ubi exponens illa verba: In principio Deus creavit caelum, interpretatur de caelo intellectuali, idest, angelica natura, quam dicit, esse factam participem aeternitatis, et inhaerentem Deo, ex quo facta est, et ex dulcedine felicissimae contemplationis supra omnem mutabilitatem, et volubilem vicissitudinem temporum fuisse. — Insuper aperte docet lib. De Ecclesiasticis dogmatibus cap. 9. Angelos sanctos in ea, in qua creati sunt beatitudine perseverare. — Tertio denique lib. 11. De Civit. Dei, cap. 9. ait bonos Angelos numquam esse peregrinatos a Domino. Magna pars est, inquit, et eo beatior quo numquam peregrinata. Peregrinari autem a Domino idem est, ac per fidem ambulare, iuxta illud S. Pauli 2. Ad Corinth. 2. Dum sumus in corpore peregrinamur a Domino. Cui subscribit S. Bernardus serm. 13. et 17. super Cantica, ubi dicit diabolum ante suum lapsum vidisse Verbum, et res in Verbo; asserit enim sermone 17: *Potuit autem contingere, si tamen incredibile non putetur, plenum sapientia, et perfectum decore, homines praescire potuisse futuros etiam, et profecturos in parem gloriam: sed si praescivit, in Dei Verbo absque dubio vidit, et suo livore invidit. — Nego antecedens. et ad primam auctoritatem respondeo S. Augustinum per matutinam cognitionem quandoque intelligere beatam visionem, quandoque vero cognitionem supernaturalem, et fidei, quae cum cognitione naturali comparata dici potest matutina, licet obscura. Vel dico eum interdum usurpare cognitionem matutinam pro illa cognitione abstractiva Dei, quam habuerunt Angeli per speciem sibi divinitus impressam, et statim ab exordio suae creationis, ut supra docebamus cum Doctore dist. 3. q. 9. n. 9. Ibi dicit Angelum habuisse ab initio speciem intelligibilem distincte repraesentantem essentiam divinam per cognitionem abstractivam ipsius Dei, quae cognitio erat matutina,

quia secundum S. Augustinum 4. super Genes. c. 23. dies illi sex non erant in successione temporis, sed in cognitione angelica creaturarum ordinem naturalem habentium: ita quod prius naturaliter novit Angelus creaturam in Verbo, secundo in genere proprio, et non ibi stando rediit in Verbum laudans ipsum ex opere suo: et in illo iterum vidit rationem sequentis creaturae naturaliter. Ita quod quando dixit Deus fiat lux, vidit Angelus se in Verbo aeterno: cum facta est lux, et cum factum est vespere, vidit se in genere proprio: et cum factum est vespere, et mane dies unus, ex se exsurrexit in laudem Dei, in quo vidit secundam creaturam: ita quod ista visio erat terminus praecedentis diei, in quantum ex cognitione creaturae primae in Verbo, surrexit in cognitionem Verbi, imo requies omnium creaturarum in primo Artifice, et Opifice. Ita distinguit S. Augustinus singulos dies usque ad diem septimum, cuius erat mane ultimae creaturae in Verbo, et non sequebatur vespere, et erat principium sequentis diei in quantum vidit illam creaturam in genere proprio. — Nec refert, inquit Doctor ibidem, quod illam cognitionem rerum in Verbo S. Aug. c. 22. eiusdem libri, beatificam appellaverit; potest enim probari ex eius dictis, quod haec cognitio, quae vocatur communissime cognitio matutina, sit naturalis, et non praecise beatifica: quia secundum sanctum Augustinum, iste ordo erat in cognitione angelica creaturae post creaturam, quod prius naturaliter praecessit cognitio angelica creaturarum in Verbo, cognitionem earum in genere proprio: factis autem creaturis in genere proprio, statim potuit Angelus cognitionem earum habere in genere proprio: igitur omnes istae cognitiones in Verbo praecesserunt naturaliter cognitionem creaturarum in genere proprio: omnes igitur, secundum eum, erant simul productae: igitur cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit productionem earum in genere proprio. Sed tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula fuit inter creationem, et lapsum eorum: erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum: et ita videtur, quod oporteat dare distinctam cognitionem Angeli stantis in cognitione naturali, vel in gratia, quia alias in ipsa causa praecise cognita non posset prius cognoscere creaturas, et effectus ordinatos, quam in genere proprio. Nam ratio cognoscendi rem confuse non est ratio cognoscendi eam distincte, et effectus ordinatos.

Haec Doctor. — Ad testimonia eiusdem S. August. secundo loco inducta, respondeo ipsum non loqui de beatitudine illa perfectissima, et consummata qua nunc fruuntur Angeli, sed tantum de beatitudine generali, et inchoata, quae in cognitione et amore charitatis Dei consistit, maxime quando adiunctam habet innocentiam, et potestatem, ac facilitatem carendi omni malo si quis velit: qualiter sese explicat S. Augustinus lib. De Correptione et gratia c. 10. ubi postquam sanctos de suo statu securos esse dixit, ita loquitur:

Diabolus vero, et Angeli eius, etsi beati erant, antequam caderent, etsi in miseriam casuros esse nesciebant; erat tamen adhuc, quod eorum adderetur beatitudini, si per liberum arbitrium in veritate stetissent, donec istam summae beatitudinis plenitudinem tamquam praemium ipsius permansionis acciperent: idest, ut magna per spiritum sanctum abundantia charitatis Dei cadere ulterius omnino non possent, et hoc de se certissime nossent.

— Ad tertium vero caput auctoritatis, dico S. Augustinum intelligendum esse, non de peregrinatione viae simpliciter, quae fit per fidem, sed de peregrinatione peccati, de qua loquitur S. Petrus Epistola 1. c. 4. Nolite peregrinari in fervore, qui in tentationem vobis sit. Vel dico, quod velit Angelos non fuisse peregrinantes, aut quia brevissimo tempore post suam creationem comparaverunt suam beatitudinem: sicque modico tempore ambularunt per fidem, parum autem pro nihilo reputatur: aut quia ipsi semper fuerunt in caelo empyreo, a quo nos elongati sumus: aut quia per peccatum numquam a Deo recesserunt: aut denique quia nullam habuerunt miseriam sicut homines. — Ad sanctum vero Bernardum, respondeo ipsum non assertive, sed dubitative locutum, ait namque si tamen incredibile non putetur, quae verba eum hac in re dubium haesisse denotant.

Dices 2. Scriptura sacra aperte significat supremum saltem Angelum donatum fuisse beatitudine caelesti; nam Ezechiel 28. sic primum Angelum praevaricatorem in persona Regis Tyriorum alloquitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi fuisti: deliciae autem paradisi sunt amor beatificus, et gaudium de divina visione: ergo primus Angelus dum esset viator, caelesti beatitudine potitus est. — Nego maiorem. per delicias namque paradisi, quibus dicitur aliquando fruitus Lucifer, non intelligitur ipsa clara, et intuitiva visio divinae essentiae, sed Dei amor per charitatem, et cognitio per fidem, necnon et omnia gratiarum charismata, quibus cum aliis Angelis in suae creationis exordio illustratus fuerat Lucifer, et quae per peccatum perdidit: vel intelliguntur inferiores quaedam deliciae, nempe habitatio caeli empyrei, quod locus amoenissimus est, et paradisus plenus deliciis, in quo Lucifer cum aliis Angelis conditus est, et a quo per peccatum fuit deiectus.

Dices 3. Si Angeli omnes a suae creationis exordio non fuerint caelesti beatitudine donati, maxime quia prius esse debuerunt liberi, ut possent eam promereri: sed haec ratio non officit, siquidem Christus Dominus licet in primo instanti suae conceptionis secundum animam beatus fuerit, non minus mereri potuit, igitur status beatitudinis merito non officit. — Distinguo minorem. meritum subsistere potest cum statu beatitudinis, quando non habet annexum periculum peccandi, concedo: quando habet, nego: Christus autem non meruit cum peccandi periculo, et libertate ad peccatum, quae summe repugnat visioni beatificae, quaeque fuit in eo ab initio creationis eius animae: sed tantum Christus meruit, vel cum libertate ad actuum multiplicationem, quorum nullus determinate erat necessarius ad implendum sibi praescriptum praeceptum, quod tamen per singulos actus implebatur: vel cum libertate ad obtinendam a Patre dispensationem praecepti si voluisset; vel denique cum libertate ad varias circumstantias, et diversa motiva, quae non praecipiebantur cum actibus sibi praescriptis. Adde quod Angeli non sint hac in parte comparandi cum Christo Domino, sed potius cum hominibus: ita ut quemadmodum homines prius fuerunt viatores quam comprehensores, et adulti prius ordinati, ut per propriam cooperationem liberam, beatitudinem possent promereri, nempe claram Dei visionem per actus fidei, comprehensionem per actus spei, et per charitatem viae ad charitatem patriae tendere: sic etiam Angeli ita fuerunt ordinati; adeoque non videtur ipsis ab initio concessa beatitudo: ordo namque congruus exigebat, ut saltem per aliquod instans prius fuerint sub gratia, et capacitate merendi, quam meriti praemium acceperint.

Conclusio tertia. — Angeli creari potuerunt in statu beatitudinis, si Deus ita ordinasset. Haec est Doctoris, dist. 5. q. n. 5., ubi ait:

Dico, quod Boni potuerunt in primo instanti esse beati. Cuius ratio est ista, quia beatitudo non potest inesse alicui creaturae capaci beatitudinis nisi a Deo: ergo pro quocumque instanti est beatitudo possibilis dari a Deo, et inesse creaturae capaci illius, pro illo instanti est simpliciter possibilis: sed pro quocumque instanti Deus potuit illam dare, ita bene in primo sicut in secundo, vel in tertio instanti: et Angelus bonus pro quocumque instanti fuit capax, quia per naturam est imago Dei, qua est capax Dei, et illam plenam habuit naturam, et perfectam in naturalibus; quare, etc.

Quibus verbis Doctor aperte affirmat Angelos potuisse in primo instanti suae formationis revera esse beatos; idque, vel absque sua cooperatione, quemadmodum sanctissima Christi Domini anima, quae independenter a sua cooperatione, et ullo liberi arbitrii actu, sed ex solo Dei beneplacito statim ac formata fuit, beatitudinem, claramque ac intuitivam Dei visionem obtinuit; vel ita ut eam beatitudinem sibi a Deo oblatam cum libera suae voluntatis acceptatione illam acceperint, solo naturae ordine servato inter hunc actum, et beatitudinem; qualiter servatur inter contritionem, et gratiam, vi eius tamquam ultimae dispositionis infusam: an autem eam quoque in primo instanti mereri potuerint, dicetur infra. Nec quantum ad praedicta ulla videtur esse discutienda difficultas. — Subdit Doctor, quod etiam Angeli potuerint in primo suae creationis instanti esse miseri miseria poenae, quae non supponit culpam; Quia, inquit, non videtur contradictio, quod in primo instanti poena aliqua angelicae naturae infuisset; subindeque potuit etiam immediate a Deo dari pro primo illo instanti sicut et beatitudo: nulla, inquam, quantum ad hoc assignari potest contradictio, vel repugnantia; etenim si quae esset, maxime vel physica, vel moralis. At non physica, quia omnis oppositio physica, quae esset in primo instanti inter Angelum, et poenam, esse pariter deberet in sequentibus instantibus: sed nulla fuit talis oppositio in sequentibus instantibus, quippe cum plures Angeli fuerint poenis aeternis addicti. Non etiam moralis, quia si aliqua, maxime quia dedeceret Deum punire absque culpa tam gravi, puta poena quam de facto patiuntur damnati, quippe hoc summe repugnare videtur bonitati divinae; sed ex hoc capite non repugnaret, quia cum Deus sit Dominus vitae, et mortis creaturae, potest pro libito ipsius statum immutare. Quod confirmat Doctor auctoritate sancti Augustini 3. De lib. arb. dicentis: Si Deus ab initio fecisset hominem in poena, non esset propter hoc vituperandus Deus nec iniustus: ergo nec dedeceret idem de Angelo constituere. Adeoque nulla apparet repugnantia, cur Deus creaturam aliquam non posset citra culpam poenis addicere, ut fusius demonstrabimus agendo de statu naturae purae in quo Deus hominem creare posset, et poenis addicere, ubi pariter solventur et quae hanc adversus veritatem possent obici.