Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Angelos omnes, praeter eorum distributionem in tres Hierarchias, et novem Ordines, communiter dividi in Assistentes, et Ministrantes, quae divisio sumitur ex Daniele 7.¹ Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei: ex quo oraculo Doctores inferunt plures esse Angelos assistentes, veluti coelestis aulae Principes, quam Ministrantes; maiori namque numero assistentes designat Propheta quam Ministrantes. Hinc coniiciunt aliqui non omnes Angelos a Deo ad homines e Coelo in terras deputari: sed eos qui sunt ultimae Hierarchiae, ceteros vero Deo semper in Coelo praesentes assistere, nec usquam hominibus apparere, quod an verum sit, hic determinandum.

Notandum 2. Ex Doctore in 2. dist. 10. qu. unica, num. 2. duplicem distingui posse Angelorum Missionem: exteriorem unam, sensibilem, et immediatam: interiorem alteram, insensibilem, et mediatam. Prior est, qua Angeli a Deo ad homines mittuntur, quatenus vel eis divinam voluntatem insinuent, vel eorum affectum ad divinum amorem stimulent, et accendant, vel intellectum illustrent, et illuminent, nedum eis divinam lucem impertiendo, sed et sibi concreditas veritates suggerendo: posterior vero est, qua Angeli superiores ad inferiores mittuntur, ut eos de divinis mysteriis, divinaque voluntate instruant, quatenus ipsi eadem homines possint docere: Secundum communem processum, et ordinem, inquit Doctor, revelantur ingentia Dei mysteria superioribus, priusquam inferioribus: et ita superiores mittuntur ad inferiores loquendo, et illuminando eos interius: et illi inferiores mittuntur exterius, ad illa revelata nuncianda hominibus, vel explicanda: et ita non omnes communiter mittuntur extra. An autem extraordinarie saltem omnes Angeli a Deo ad homines propter grandia quaedam denuncianda mysteria aut implenda negotia, vel beneficia conferenda mittantur, hic est resolvendum.

Notandum 3. Quod quamquam conveniant omnes Doctores Scholastici, Angelos interdum a Deo ad homines mitti, ut eorum intellectum illuminent, et affectum inflamment; dissentiunt tamen invicem plurimi in assignando modo illius illuminationis et inflammationis, nam inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 2. par. 2:

animae nostrae a beatis Angelis per eorum revelationes illuminari possunt tripliciter; Uno modo, inquit, ut intelligatur Angelus interiorem portionem illuminare per modum luminis irradiantis: Alio modo, ut intelligatur illuminare per modum speculi deferentis: Tertio modo, ut intelligatur illuminare per modum linguae vivaciter exprimentis. Omnes hi modi etsi aliquo modo sint intelligibiles, cum Angelus sit lumen, et speculum, et habeat etiam spiritualis interpretationis sive locutionis officium, sustineri possunt; tertius tamen modus intelligibilior est. Non enim multum bene apparet quomodo Angelus irradiet, nec quomodo se offerat aspectui animae; sed hoc satis intelligibile est, quomodo possit anima quod concepit, suggerere: et sicut Doctor > dum exterius loquitur, et viam parat ad intelligendum, et viva et efficax locutio quadam vivacitate ad intellectum nostrum habet ingressum, dum sonat in aure corporis exterius, ratione cuius etiam libentius audit homo bonum Clericum, cuius sermo est efficax, et vivus: cum habeat aliquid latentis energiae vivae vocis actus, ut dicit Hieronymus: sic et hoc modo intelligendum est, quod Angelus hoc possit facere interius, et sic illuminare, non lumen infundendo nec solum offerendo sicut obiectum vel speculum, sed etiam vivaciter excitando, sicut Doctor exterius, et adhuc efficaciori modo.

His ita praenotatis, tria sunt resolvenda. Primum, an revera Angeli a Deo ad hominum obsequia e coelo in terram mittantur: Secundum, an non solum ex ultima Hierarchia, sed etiam ex aliis duabus superioribus interdum ita deputentur: Tertium, quisnam sit praecipuus, et ordinarius illius angelicae missionis effectus.

Conclusio prima. — Angeli revera interdum mittuntur ad homines. Haec est de fide, et probatur variis Scripturae textibus: Exodi 23. Ecce ego mittam Angelum meum qui praecedat in via. Lucae 1.² Missus est Angelus Gabriel. Act. 12. Nunc scio vere quia misit Dominus Angelum suum, et eripuit me de manu Herodis.

Probat hanc Conclusionem Seraphicus Doctor loco supra laudato q. 1. ex eo quod haec missio maxime congruat charitati divinae, quae per eam missionem manifestatur; et angelicae, quae per ipsam nos adiuvat; et nostrae, quae cum sit infirma, per angelicum obsequium fovetur, nutritur, et excitatur. Haec, inquam, missio concordat charitati divinae, quia in hoc manifestatur divina bonitas, quantum nostram salutem diligat, dum nobilissimos Spiritus, qui ei intima charitate iunguntur, dirigit et transmittit ad procurandam salutem nostram. Et competit etiam charitati angelicae, cum enim charitatis ardentis sit maxime desiderare aliorum salutem, ob quam dicit Dominus sicut etiam dixit Isaias cap. 6. Ecce ego, Domine, mitte me: et Angeli possint nos iuvare, pro eo quod vident nos suo auxilio indigere, et malos Angelos indesinenter nos impugnare; ideo, quod ad nos mittantur, lex exigit charitatis angelicae. Competit etiam hoc charitati humanae, quae quoniam parvula est, quamdiu sumus in via, indiget foveri, et nutriri, et excitari. Et quoniam Angeli sunt concives hominibus, cum non sint eis iuncti per similitudinem naturae quae excitat ad amorem, oportuit iungi per obsequium beneficentiae.

Dices 1. Frustra mittit quis nuntium, ubi ipse praesens est, et melius potest facere per seipsum: ergo cum Deus nobis praesentissimus sit, et omnia possit facere per seipsum, ad nos frustra mittit Angelum: sed Deus nihil frustra molitur: ergo nec Angelum mittit.

— Respondet Seraphicus Doctor, quod quamvis sit Deus praesens, tamen propter caecitatem et caliginem intellectus nostri in qua sumus, ipsum cognoscimus ut absentem. Et quia illi Spiritus propter claritatem luminis, et beatitudinis perfectionem semper vident Deum facie ad faciem, et sunt ei praesentes, quemadmodum illi qui sunt in camera Regis indicant his qui sunt in exercitu Regis voluntatem, et ad hoc mittuntur a suo Domino: sic intelligendum est in proposito. Nec valet: Dominus per se potest facere: ergo non debet ad hoc nuntium mittere. Multa enim potest ille qui praeest per se facere, quae tamen iniungit servo, vel nuntio, ut salvetur in ministerio de actionibus decens et congruus ordo.

Dices 2. Deus misit Filium, et Spiritum sanctum ad nostram salutem instaurandam: ergo ad eam procurandam non est necessaria Angelorum missio. — Negat consequentiam Seraph. Doctor: quamquam enim revera Filius, et Spiritus sanctus per suam ad nos missionem sufficientissime salutem nostram instauraverint, quoniam tamen libertate donantur, et nostrum arbitrium pigrum est, et non bene gratiae cooperatur, ideo indiget excitari: ad hoc autem nullus est magis idoneus, quam sit Angelus: et ideo conveniens est, ut ad nos mittatur, non propter indigentiam procurationis salutis nostrae ex parte Filii, vel Spiritus sancti, sed propter negligentiam cooperationis ex parte nostri.

Dices 3. Angelus beatus sedem habet in coelo empyreo, tamquam in loco sibi congruo, et maxime convenienti, subindeque appetit ibi esse: ergo si extra coelum empyreum mittatur, frustratur eius appetitus, sicque non erit perfecte beatus: hoc autem consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur. — Respondet idem, quod locus non debetur Angelo propter eius necessitatem, vel indigentiam, sed solum propter quamdam congruentiam. Haec autem congruentia compensari potest, et tunc nullam ponit imperfectionem vel indecentiam per sui ipsius absentiam: et sic est in proposito. Plus enim delectatur Angelus implere voluntatem Domini sui, et adiuvando hominem placere Deo, quam delectetur esse in empyreo.

Rogabis 1. Num etiam Deus interdum malos Angelos ad homines mittat. Affirmo. id enim expresse Scriptura significat. legimus enim 3. Regum cap. ultimo, quod daemonem alloquens, qui habebat in animo petere facultatem, ut deciperet Achab: Egressus est autem Spiritus coram Domino, et ait: ego decipiam illum: cui ait Dominus: in quo? Et ait: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium Prophetarum eius. Cum ergo Angelus ille offerebat sese ad decipiendum, sequitur quod sit malus, et a Deo missus sit, ut significatur verbis sequentibus: decipies, et praevalebis, egredere, et fac ita. Ergo mali interdum ad homines mittuntur. Hoc ipsum inculcenter explicat Gregorius lib. 2. Moralium, ubi loquens de bonis Angelis, et malis, dicit: Sicut de bonis Angelis in hac vita laborantibus auxilium pietatis impenditur: ita isti occultae eius iustitiae nesciendo servientes, ministerium exequi reprobationis conantur: non enim ministrant Deo soli, qui adiuvant boni, sed etiam mali, qui probant, non solum qui redeuntes a culpa sublevent, sed etiam qui redire volentes gravent. Nec refert, quod Angeli perversi seductionem hominum et animarum perditionem intendant: licet enim, inquit Alensis noster, q. 41. membro 2. sit contraria intentio ipsius diaboli intentioni divinae, quantum ad hoc, quod haec est bona, et illa mala, nihilominus utitur Dominus tentatione diaboli ad bonum; tentatio enim qua tentavit Diabolus Iob, quantum fuit de voluntate diaboli, fuit ad seducendum: sed illam ordinavit Dominus ad bonum, ut patientia Iob probaretur. Missio ergo Domini respicit ordinationem potestatis ad tentandum, quae est sub potestate divina, non in ordine ad voluntatem Dei, sed eius malam voluntatem ordinat Deus ad bonum.

Rogabis 2. An Angeli inferiores interdum a superioribus mittantur ad homines. Affirmo, idque probat S. Gregorius in Moralibus ex illis Zachariae Prophetae verbis, ubi dicit Propheta, quod Angelus, qui loquebatur in me egrediebatur, et alius Angelus egrediebatur in occursum eius, dixit ad eum: loquere ad puerum istum dicens: absque muro habitabitur Ierusalem. Ex quo accipitur, quod Angelus mittit, unde dicit: In conspectu Conditoris angelica ministeria ordinata sunt, ut pro communi felicitate beatitudinis Opificem suum videntes, gaudeant: cum pro dispositione dignitatis alii aliis subministrant. Ad Prophetam Angelus Angelum mittit, et quae secum de Deo communiter conspicit, edocet, et eligit, quia cum per superiorem scientiam virtute cognitionis, et praestantiorem gratiam culmine potestatis excedit. Haec S. Gregorius. Ex quibus manifeste colligitur, quod unus Angelus ab alio interdum mittatur.

Confirmatur. quia verisimile est quod quando Deus inferioribus Angelis vult revelare aliquid, id revelat prius superioribus, communiter loquendo, et his mediantibus inferioribus: ergo mittuntur superiores ad inferiores illuminandos: sed inferiores etiam similiter illuminant alios sibi inferiores, donec veniatur ad ultimum ordinem, ex quo verisimiliter mittuntur aliqui ad illuminandos homines.

Dices. Quod etsi superiores illuminent inferiores, tamen non inde sequitur, quod mittantur, quia ad missionem, de qua hic agitur, requiritur motus localis: sed ut superiores illuminent inferiores, non est necesse, ut moveantur localiter, alioqui non possent sibi proximos illuminare. — Respondeo, fortassis choros angelicos superiores esse tam distantes ab inferioribus, ut non possint eos illuminare, quin moveantur localiter. Deinde posset dici, quod missio quaecumque non necessario importet motum localem, sed ordinationem Angeli ad illuminandum alium, ita ut ille Angelus dicatur ad alium mitti, cui Deus praecipit ut alium instruat, sive interim id fiat cum, vel absque motu locali.

Conclusio secunda. — Angeli non solum inferiores, sed etiam superiores quique interdum a Deo ad homines deputantur. Ita Doctor loco supra laudato num. 2. ubi ait: Videtur quod supremi, vel aliqui de supremis mittantur quandoque ad extra.

Probaturque Conclusio ex Scriptura Sacra, imprimis vero ex illo Isaiae 6. ubi legimus: Seraphim stabant super illud sex alae uni, sex alae alteri, et subdit statim: Et volavit ad me unus de Seraphim, et in manu eius calculus, quem forcipe tulit de altari, ac tetigit os meum. Sed Seraphim sunt superioris ordinis, ut supra probatum est, et indicat sanctus Damascenus lib. 2. c. 4. ubi referens doctrinam S. Dionysii ait: Primum ordinem Angelorum esse, qui Deum semper circumstat, assidueque, ac citra ullius rei interventum ei copulatur: nempe sex aligerorum Seraphim. Item Gen. 3. legimus, quod Deus collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium, atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Diximus autem supra Cherubim esse secundi ordinis Angelorum, qui Deo proximiores sunt, unde etiam 4. Regum 19. Domine Deus Rex Israël, qui sedes super Cherubim tu es Deus solus Israël. — Idipsum etiam evincitur ex eo Danielis 10.³ Michael unus ex principibus primis venit in adiutorium meum: et infra: nemo est adiutor meus nisi Michael princeps vester. Hinc Ecclesia in officio Angelorum orat: Angelum pacis Michael ad istam caelitus mitti rogitamus aulam. Et iterum: Michael Archangele veni in adiutorium populo Dei. At vero Michael unus ex primis, si non primus Seraphinorum esse creditur, ut censet Pantaleon Diaconus, in hom. De S. Michaele apud Surium 29. Septembris, necnon S. Basilius hom. 1. De Angelis, ubi haec legimus: Michael Dux supernorum Spirituum, qui dignitate, et honoribus praelatus es omnibus Spiritibus, tibi supplico. Idem sentit Laurentius Iustinianus dicens in sermone de S. Michaele: In spirituali primo conflictu ceteris Spiritibus sanctis praelatus est Michael, sicut Lucifer malis. Quod etiam firmari potest ratione, nam in bello angelico, quod in exordio mundi fuit, Michael fuit dux bonorum, qui illos ad obediendum Deo excitavit, sicut Lucifer socios ad defectionem induxit.

Confirmatur. verisimile est mentem Ecclesiae esse supremum omnium Angelorum plus venerari, quam reliquos: quia hoc etiam magis consentaneum voluntati divinae esse merito praesumi potest: sed Ecclesia maxime veneratur Michaelem, ut in officio Angelorum profitetur, et prae ceteris ipsi templa dicat: ergo sentit illum esse supremum Seraphinorum.

Non tamen me latet S. Thomam in 2. dist. 1. asserere Michaelem esse ex ordine Principatuum, et ad litteram intelligit verba Danielis cap. 10. ubi Michael dicitur, Unus ex principibus primis: quam sententiam sequitur Toletus in primum caput Lucae, et Pererius lib. 12. in Danielem: non desunt etiam, qui inter Potestates illum collocent, quia ad illum ordinem spectat debellare, et amovere daemones, in quo Michaeli maxima potestas tribuitur Apoc. 12. Cui sententiae videtur Ecclesia favere in officio ipsius sancti Michaelis dicens: quoties mirae virtutis aliquid agitur, Michael mitti perhibetur. Verum probabilior sententia iam invaluit, ipsum esse supremum inter Seraphinos, adeoque principem omnium prorsus Angelorum; qui cum ad nos mittatur, certum esse debet nedum inferiores, sed et superiores Angelos interdum a Deo ad homines delegari.

Denique hoc ipsum apprime edocet S. Paulus, ubi sine ulla exceptione testatur omnes Angelos mitti a Deo, et mandata sibi ministeria capessere, et perficere: Nonne omnes, inquit ad Hebraeos 1., sunt administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis? quae verba disertissime veritatem conclusionis confirmant; maxime si advertatur series totius S. Pauli discursus: intendit enim probare Christum rebus omnibus creatis antecellere; praesertim Angelis, qui ceteris creatis omnibus praestant: Tanto, inquit, melior Angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit, nimirum quod Dei Filius appelletur, et ad eius dexteram, ut Patri aequalis sedeat: unde subdit: ad quem Angelorum dixit aliquando: sede a dextris meis, quoadusque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? quas dignitatis praerogativas, ut evincat Apostolus Angelis non convenire, subdit: omnes sunt administratorii spiritus, etc. quae certe ratio imbecillis et nulla prorsus appareret, nisi Angelos omnes sine ulla dignitatis, vel ordinis exceptione comprehenderet, nam si summi ordines eximantur, videri quidem poterit Christus Angelis, et Archangelis, aut aliis quibusdam excellere; non autem Cherubinis, et Seraphinis, qui nec a Deo cum ceteris mitterentur, nec in ministrandi partes venirent. Quare quod de Angelis dicit illo loco Paulus, ad omnes etiam supremos Angelos pertinet. Certum ergo esse debet omnes etiam superiores Angelos ad nos interdum a Deo deputari.

Eamdem veritatem probant sancti Patres, maxime S. Athanasius Oratione secunda contra Arianos, ubi demonstrat Filium Dei esse vere Deum, ex eo quod superior sit Angelis, qui ad ministerium mittuntur. Et Angeli qui Deum, ait, sursum, deorsumque comitantes ministros se praebent; de Filio vero dicit: et adorent eum omnes Angeli eius. Quae ultima verba ex Apostolo desumpta omnes prorsus Angelos etiam superiores denotant; quippe non minus principes quique Angeli, quam infimi Christum venerari iussi sunt.

Expressissimus est etiam Chrysostomi locus Hom. 8. in Gen. ubi illa verba, Faciamus hominem, non ad Angelos, ut Hebraei putant, referri probat, quod Angeli non sint divinorum arcanorum principes, sed ministri: Non est, inquit, Angelis tributum, ut sint consilii participes, sed ut assistant, et ministerio fungantur; quod ut discas audi magni loquentissimum Isaiam de superioribus Angelorum virtutibus loquentem: Vidi Cherubim stantes a dextris Dei, et Seraphim.

Consentit Gregorius Nazianzenus Oratione 34. Cum Angelorum summos et infimos recensuisset ordines, mox universe ait: Illos divinae voluntatis administros loca omnia peragrare, omnibus ubique adesse promptos ministerii alacritate, tum naturae agilitate, alios aliam mundi partem obtinentes, sive alteri cuipiam parti universitati attributos.

Mitto plurimos alios e SS. Patribus idem affirmantes, unicumque profero S. Bernardum, qui sermone de S. Benedicto, Luciferum interpellans ait: Cherubim, inquit Propheta, stabant, et non sedebant, quid laborasti, ut iam sedeas! Omnes administratorii sunt spiritus missi in ministerium propter eos, qui haereditatem capiunt salutis, et tu sedebis? Et Sermone primo de S. Michaele, cum dixisset ipsum licet e superioribus Angelis, nobis tamen advigilare et opitulari, subdit: Neque id quidquam incredibile videatur, quandoquidem ipse quoque Creator, et Rex Angelorum, venit non ministrari, sed ministrare, et animam suam dare pro multis.

Eamdem veritatem probat Doctor Subtilis loco laudato, ex eo quod Gabriel missus ad Beatam Virginem fuerit unus ex supremis Angelis, quippe cum cognoverit mysterium Incarnationis, quod multos inferiores Angelos (ut putat) latuit.

Nam, inquit, Incarnationem nescierunt multi Angeli ante tempus Incarnationis, vel Passionis Christi, sicut patet, per illud Isaiae 63. ubi quaeritur in persona inferiorum Angelorum, quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus? etc. et per illud Psalmi, quis est iste Rex gloriae? et respondit Dominus fortis, etc. Apparet etiam per Apostolum ad Ephesios 3. et innotescat Principibus, et Potestatibus per Ecclesiam, etc. ubi glossa Hieronymi, angelicas potestates, vel dignitates dicit praefatum mysterium Incarnationis ad plenum nesciisse, donec completa esset Passio Christi, et Apostolorum praedicatio fuisset gentibus dilatata, quod tamen usque tunc non latuit maiores, secundum glossam Augustini ibidem dicentis: Constat autem, quod Angelum missum ad beatam Virginem, ad hoc nunciandum non latuit: ergo ille cui hoc patuit erat de superioribus, et non de infimis, quos latuit illud sacrum mysterium.

Ita Doctor.

Dices. S. Dionysius, cap. 13. De Caelesti Hierarchia, arbitratur supremos Angelos nunquam ad haec infima ministeria descendere: quod autem ad Isaiam purgandum unus e Seraphinis lapsus legitur, id sic explicat, ut non summi ordinis quispiam munus hoc obierit, sed interior aliquis, cui Seraphinorum proprium nomen imponitur, quia propriam istius ordinis functionem gerebat, cum ignito carbone Prophetae labia perurebat. Quam etiam interpretationem S. Gregorius Magnus in caput primum ad Hebraeos amplectitur, probatque, ex eo quod etiam interdum Angeli nomine Dei appellentur quando vices illius gerentes opera maioris momenti obeunt: ergo isti Patres censent superiores Angelos ad nos non transmitti. — Respondeo equidem illam fuisse illorum sententiam; verum hac in re non videntur audiendi, maxime cum Scriptura sacra satis aperte nostram sententiam firmet, et caeteri Patres nobis adstipulentur, ut supra dictum est.

Addo illam expositionem S. Dionysii videri pugnare in ipsamet verba Prophetae: Seraphim stabant super illud sex alae uni, et sex alae alteri, Seraphinorum qui per illas imagines repraesentabantur: sicut enim dicit Propheta: Vidi Dominum sedentem super solium, ita dicit se vidisse Seraphinos illi assistentes: ergo sicut priora illa verba intelliguntur de Deo ipso repraesentato in illa imaginaria visione; ita posteriora intelliguntur de veris Seraphim assistentibus et laudantibus Deum. Adde quod, inquit Suarez lib. 6. c. 10., in nullo alio loco Scripturae fit mentio Seraphinorum, nisi in illo, ut ibi notat Hieronymus: ergo si ibi Seraphim non significat proprium ordinem, sed generaliter Angelum accendentem, non habebimus in Scriptura mentionem illius ordinis, nec unde illum probemus; nam quod dicit Psalmo 103. Qui facis Angelos tuos Spiritus, et ministros tuos flammam ignis, licet ab aliquibus de Seraphinis exponatur, ita ut sensus sit, Deum etiam supremos Angelos in se ardentes, ut flammam ignis, facere ministros suos; verus tamen sensus est, Davidem loqui de omnibus Angelis, quos vocat flammam ignis, vel quia charitate ardent, vel quia efficaciam habent spiritaliter urendi, et accendendi homines, ut ibi exponunt Augustinus, Theodoretus, et Gregorius hom. 31. in Evangelium. Unde potius roboratur argumentum; nam cum omnes Angeli ministri Dei sint, et generali ratione flamma ignis, si propter hoc solum vocantur Seraphim apud Isaiam, non superest locus, unde ex nomine Seraphim proprium ordinem Seraphinorum probemus.

Dices 2. Angeli, ut diximus in primo Notabili, solito distribuuntur in assistentes, et ministrantes: sed illa divisio nulla foret, si omnes deligerentur ad ministerium: ergo necessario fatendum est superiores Angelos, qui Deo dicuntur assistere, ad ministeria deputari. — Confirmatur ex S. Gregorio lib. 17. Moral. cap. ubi verba illa Danielis declarans: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei, ita scribit: Aliud est assistere, aliud ministrare: assistunt enim illae proculdubio Potestates, quae ad quaedam hominibus nuntianda non exeunt; ministrant vero hi, qui ad explenda officia nunciorum veniunt; sed tamen ipsi quoque contemplatione ab intimis non recedunt: et quia plures sunt, qui ministrant, quam hi qui principaliter assistunt. assistentium numerus quasi definitus, ministrantium vero infinitus ostenditur.

— Distinguo maiorem: distribuuntur Angeli in assistentes, et ministrantes, secundum ordinariam divinae providentiae dispositionem, concedo: secundum extraordinariam, et quantum ad extraordinaria opera, nego.

Ordinarie quidem soli inferiores Angeli ad tutelam et custodiam deputantur. Nihilominus etiam interdum superiores emittuntur; quod utique ex Scriptura testificatione liquet, quae Angelos quosdam, qui nominatim assistere dicuntur, e caelo mitti docet in terras, ac variis legationibus, ministeriisque perfungi: talis fuit Raphael, qui se unum e septem esse fatetur, qui adstant ante Deum, et is tamen ad Tobiam missus, nulla ne infima quidem servorum obsequia detrectavit; ita Gabriel Zachariae Sacerdoti oblatus in templo: Ego sum, inquit, Gabriel, qui asto ante Deum: idemque Angeli alterius iussu Danieli se stetit, et ei ventura praedixit: Michael vero unus de principibus primis apud eumdem Danielem venire nihilominus ad opem ferendam legitur, ac de Moysis corpore certasse cum diabolo, in Iudae canonica: nam de Seraphinis, qui supremi omnium habentur, satis ex Isaia constat mitti eos, ac diversis functionibus operari. Cherubim item ante Paradisum voluptatis collocatus refertur a Moyse. Quod autem de utrisque Dionysius quorumdam ex opinione scribit, non illos ex Seraphinorum, aut Cherubinorum ordinibus fuisse, sed ex inferiore, ac maiorum illorum gessisse vices, minime consentaneum videtur, eique complures reclamant veterum, qui quorum nominibus appellantur, eorum ad ordines pertinere illos putant; unius ex omnibus Hieronymi testimonio ero contentus, qui de Seraphinis ita loquitur: Quidam Graecorum in Scripturis apprime eruditus Seraphim virtutes quasdam in coelis esse exposuit, quae ante tribunal Dei assistentes, laudant eum, et in diversa ministeria mittuntur, maxime quae ad eos, qui purgatione indigent, et ob pristina peccata aliqua ex parte suppliciis purgari merentur.

Conclusio tertia. — Ordinarius, et praecipuus angelicae ad homines missionis effectus est animae purgatio, intellectus illuminatio, et affectus inflammatio. Ita Seraphicus Doctor dist. 10. art. 2. qu. 1. et 2. Hancque veritatem luculenter expendit ipsemet, vel alius ex ipso quisquis fuerit auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. ubi ait:

S. Dionysius attribuit Angelo tres actus, scilicet purgare, illuminare, et perficere: purgant itaque Angeli removendo phantasmata, quae impediunt illuminationem, quam Angelus intendit facere in nobis. Unde tria removent ab anima, scilicet ignorantiam, et nubila phantasiarum, ac falsas opiniones philosophicarum rationum revelationi contrariarum. Illuminant vero animam tripliciter, scilicet ad sensum, ut patet quando aliquid manifestatur in sumpto corpore: item ad imaginationem, scilicet cum fumositates, quae per spiritum animalem ad cerebrum elevantur transmittunt in diversa phantasmata; et hanc potestatem habet etiam diabolus: item ad intellectum, et talis illuminatio solum perfecta est. Non autem, quod Angelus illuminet intellectum efficiendo novam cognitionem in anima, quia non potest in intellectu novam speciem imprimere, nec habitum novi luminis dare, sed nec eius intentionem quo vult convertere, quia hoc est contra naturam liberi arbitrii. Haec enim tria requiruntur ut intellectus noster intelligat aliquid, scilicet species, qua cognoscatur, et lumen in quo cognoscatur, et intentio qua convertatur intellectus super speciem. Illuminat autem Angelus intellectum nostrum excitando, et disponendo, et lumen divinum in nos transferendo, facit enim ut dictum est, in phantasia transmutationem specierum componendo, et dividendo secundum exigentiam rei, quam vult revelare. Item irradiat lumen intellectus sui super illas species, ut moveant intellectum nostrum, et sic plura et subtiliora videre possunt in lumine duplicato. Item excitat intentionem animae aliquo motu, ut ipsa convertat se super illa phantasmata abstrahendo se ab aliis: perficit autem, idest, promovet ad melius.

Idem docet quantum ad inflammationem affectus, dum probat, prius praemonendo accendi posse intellectum humanum tripliciter: scilicet vel efficiendo, vel excitando, et adiuvando, vel movendo.

Primo modo, solus Deus potest inflammare affectum, scilicet per effectum. Secundo modo, ipsum desideratum inflammat affectum, scilicet excitando et adiuvando. Tertio modo potest Angelus affectum nostrum incendere per motum. De his habemus exemplum in naturis: quia primo modo ignis accendit ligna; secundo modo ligna incendunt ignem; et tertio modo, qui ligna igni apponit, ignem accendit. Differentia autem est, inter emittere cogitationem, et incendere, et mentem illuminare: quia cogitationem immittere est, ut dicit Beda, intus creare, et facere cogitationem; sed incendere est cogitationem iam factam inflammare; illuminare vero est dare revelationem de aliquo occulto intelligibili.

Observandum est autem 1. cum Subtili Doctore in 2. dist. 11. n. 4. quod Angeli intellectum humanum illuminando, nullam intellectionem actualem, aut speciem intelligibilem ullo modo causare possunt ut causae totales. Ratio autem, inquit, non est ex aliqua impotentia ex parte Angeli, quia sufficienter est in actu primo, et potest causare in alio Angelo actum secundum: sed ratio est ex intellectu nostro, qui pro statu isto est passivum determinatum ad determinatum activum, ut ad phantasmata, et intellectum agentem: et ideo impeditur ne possit recipere immediate immutationem ab aliquo actu intelligibili sine phantasmate; quia phantasmata se habent pro statu isto ad intellectum nostrum sicut sensibilia ad sensum; quoad hoc scilicet, ut sicut sensus non immutatur primo nisi a sensibili extra, sic nec intellectus noster prima immutatione immutatur nisi a phantasmate. Ex quibus infert, quod nullus Angelus potest naturaliter hominem in extasim rapere per intellectionem seu visionem intellectualem, et quod omnis raptus factus virtute diaboli, fiat primo, et directe ad imaginationem aliquam vehementem, quam concomitatur, aut potest comitari cognitio intellectualis eiusdem obiecti, quae imaginatio potest esse tam vehemens, ut distrahat hominem ab attentione ad ullum aliud obiectum; et denique quod hominis raptus ad quem homo potest seipsum per consuetudinem disponere, sit etiam ad aliquid imaginabile considerandum. Quamvis forte Deus animam consuetam se retrahere ab omnibus aliis obiectis ad considerationem alicuius unius obiecti boni, v. g. passionis Christi, aut gloriae Paradisi, quandoque rapiat ab illa consideratione ad considerationem mere intellectualem independentem a phantasmatibus, talem scilicet, quam haberet anima extra corpus.

Observandum 2. ex eodem ibidem n. 5. ut ipsum explicat Poncius, quod Angelus non possit in homine producere cognitionem ullam independentem a phantasmatibus, neque etiam dependentem tamquam causa totalis aut partialis immediate concurrens effective ad ipsam cognitionem; posset tamen docere hominem; quae sententia est communis, et probatur: quia sicut homo docet hominem proponendo signa illi taliter inter se ordinata, ut ipse possit cognoscere quod ignoravit ante, ita etiam Angelus potest facere; quia in corpore assumpto posset loqui tam bene quam homo, et quia melius cognoscit naturas rerum, facilius, et citius posset perducere ad cognitionem, quam homo. Deinde, Angelus potest excitare illas species quas quis habet, eo ordine quo determinare possint ipsum ad cognoscendum aliquid antea ignotum, et hoc faciendo doceret et instrueret. Rursus posset ipsasmet res proponere secundum talem rationem, secundum quam ex ipsis posset quis cognoscere aliquid quod antea ignoravit; et sic etiam doceret, in quo non est difficultas. — An autem Angelus citius hominem docere posset utendo signis naturalibus ad placitum institutis, quam doceri possit ab altero homine, id fore mirum existimat Doctor; Mirum enim, inquit, videretur, si citius posset immutare visum multis sensibilibus, vel visibilibus, a quibus abstraherentur species necessariae ad unam magnam argumentationem hominis, quam posset ipse, vel homo uti signis illis ad placitum institutis repraesentantibus illa obiecta. Verum id non solum mirum videri debet, sed etiam impossibile, si sit sermo de cognitione, quae indigeret variarum rerum propositione; sed non dubito quin possit citius docere monstrando rem ipsam unam, vel alteram de natura illius, quam homo posset loquendo.

Observandum 3. ex eodem ibidem n. 6. quod Angelus nequit producere novum phantasma in phantasia hominis, nisi mediante obiecto naturaliter causativo eius; et ratio est, quia non potest producere visionem albedinis cum oculo absque concursu ipsius albedinis, nec potest etiam consequenter producere speciem visibilem eius absque albedine, ut omnes fatentur; et certe gratis illa virtus ipsi concederetur: ergo a pari, non potest producere actum phantasiae, aut speciem requisitam ad talem actum absque concursu obiecti: posito autem concursu obiecti, sufficit concursus ipsiusmet potentiae, et sic Angelus nullum debet habere concursum immediatum ad actum aut speciem. Itaque solum potest concurrere per modum proponentis obiectum, aut speciem eius, et per modum etiam removentis impedimentum.