Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Quod cum Angeli nomen secundum ethymon, non naturae, sed officii vocabulum sit, idcirco triplicem habet attributionem, et significationem: Primo namque convenit iis omnibus, qui a Deo deputantur ad aliquod munus implendum; nam, inquit Tertullianus lib. adversus Iudaeos cap. 9., Deus eos vocare consuerit Angelos, quos virtutis suae Ministros praefecit; qua ratione Sacerdotes Angeli vocantur Malach. 2. Labia Sacerdotis custodiunt scientiam, quoniam Angelus Domini exercituum est. Sic pariter S. Ioannes Baptista Matth. 11. dictus est a Christo Domino Angelus Domini; iuxta illud Malachiae 3.¹ vaticinium: Ecce ego mitto Angelum meum. Quae verba expendens

S. Chrysologus serm. 127. 79, Ioannes, inquit, virtutum schola, magisterium vitae, sanctitatis forma, norma iustitiae, virginitatis speculum... Ioannes maior homine, par angelis, legis summa, apostolorum vox, silentium prophetarum. Praevierat S. Augustinus lib. 15. cap. 23. De Civitate Dei, ubi scribit: Angelos fuisse etiam homines Dei nuncupatos, eadem Scriptura sancta locupletissime testis est; nam et de Ioanne scriptum est: Ecce mitto Angelum meum etc. Hinc Tertullianus lib. contra Iudaeos, cap. 9. idem Malachiae vaticinium declarans ait: Nec novum est Spiritui Sancto angelos appellare eos, quos ministros suae virtutis Deus praefecit. *Quin etiam ipsemet Christus Dominus Isaiae 9. iuxta versionem 70. Interpretum magni consilii Angelus appellatur: et Malach. 3. Angelus Testamenti: at officii, non naturae vocabulo, inquit Tertullianus lib. De Carne Christi cap. 14. Pari ratione qui a daemonum principibus aguntur ut hominum saluti obsistant, eorum Angeli dicuntur. Sic Matth. 25. Qui paratus est Diabolo, et Angelis eius. Secundo huius nominis strictior usurpatio solam designat eam substantiam intellectualem, spiritualem, completam, nullum cum terrena, ac materiali concretione commercium habentem, cuiuscumque status sit, et ordinis: qua ratione Angeli vocabulum non solum beatis mentibus, sed etiam perditissimis daemonibus convenit. Tertio tandem hoc nomen solito usurpant Theologi ad significandas illas spirituales Intelligentias, quae tertium ordinem in ultima Hierarchia implent, et a Deo ad hominum custodiam deputantur. Hic autem tantum nobis sermo est de Angelis iuxta utramque posteriorem usurpationem dictis.

Notandum 2. Quod cum duplex sit demonstrationis genus: alia nempe quam dicunt a priori, qua videlicet effectus per causam innotescit; altera quam a posteriori subnominant, qua nimirum causa per effectum apparet; inde quaeritur an alterutra, vel earum utraque Angelorum existentia suaderi queat. Certum est autem illam non posse demonstrari a priori: siquidem illa demonstratio colligit existentiam effectus ab existentia causae illius productivae, propter strictam, eamque necessariam inter utrumque habitudinem: at nulla potest assignari, nec excogitari causa, qua necessario Angeli dicantur existere: illa enim esset vel intrinseca, vel extrinseca. Nulla autem eis esse potest intrinseca necessario existendi ratio; quippe solus Deus ex se, et in se habet necessitatem essendi, caetera vero ab eo entia omnino contingentia sunt, possuntque esse vel non esse. Nulla pariter assignari potest huius necessariae productionis causa extrinseca; cum Deus omnium entium extra se sit liberrimus Opifex, possitque pro nutu, et arbitrio res producere, vel aeternum deserere improductas: ideoque sola superest libranda quaestio de demonstratione petenda ab Angelorum effectibus si qui sint ab illis editi.

Notandum 3. Tres potissimum assignari posse effectus ex quibus colligi queat Angelorum existentia: videlicet motum Caelorum, quos ab Intelligentiis perpetuo agitari docuit Aristoteles lib. 1. De Caelo cap. 9.; item stupenda illa opera, quae a Magis fieri conspiciuntur: denique miranda illa, quae ab Arreptitiis, et Energumenis hominibus eorum vires excedentia fieri conspicimus. Certum est autem regulatum Caelorum motum leve esse argumentum ad demonstrandam Angelorum existentiam; tum quod eos a propria forma regulate moveri plures Philosophi non abs re contendunt: tum quod longe plures sunt Intelligentiae, quam Caeli; adeoque eorum existentia a Caelorum motu, et numero congrue nequit inferri: tum denique quod Deus ipse ordinatum Caelis motum, sicut et terrae firmam stabilitatem per se indere potest. — Restat ergo determinandum, an ex duplici altero capite ita sufficienti momento evinci possit Angelos existere, ut huic veritati refragari nequeat rationis compos. Duo igitur hac in Quaestione veniunt determinanda: Primum, an fide constet Angelos existere: Secundum, an idipsum ratione demonstrativa, aut saltem valde probabili etiam suaderi queat.

Conclusio prima. — Fide constat existere naturas spirituales homine superiores, ac praestantiores, quas Angelos dicimus.

Idque firmatur innumeris Scripturae textibus, tum in Veteri, tum in novo Testamento. Primo namque Scriptura inducit illos cum Deo, et hominibus colloquentes de rebus divinis, et sensum superantibus, ut videre est Genesis 18., Iudic. 2., Isa. 6., et totis fere libris Danielis, Tobiae, et Apocalypsis 2. et sequentibus; adeoque indicat illos esse intellectu praeditos. Deinde, affirmat illos esse Deo subiectos, a quo mittantur in ministerium; quemque velut Dominum, et Deum suum laudent, colant, adorent. Heb. 1. vers. 14., Psal. 99. vers. 7., Daniel. 3. vers. 58., Apocal. 22. vers. 9. et alibi. Tertio, asserit illos esse superiores, et praestantiores hominibus, 2. Petr. 2. vers. 11. ubi de malis Angelis dicitur: Angeli virtute, et fortitudine cum sint maiores: et Psalm. 8.² Minuisti eum paulo minus ab Angelis, quod etiam de Christo ipso secundum naturam humanam spectato, et sic Angelis inferiore, interpretantur S. Paulus Hebr. 2. vers. 9., S. August. in Tract. De Cantico novo cap. 7. Quarto, quoties Scriptura homines prae ceteris ob singularem aliquam praerogativam extollit, toties eos cum Angelis velut perfectioribus comparat. Sic 2. Regum cap. 14. mulier Davidem alloquens, ait: Tu Domine mi Rex sapiens es sicut sapientiam habet Angelus Dei: sic Actorum 6. Iudaei viderunt faciem eius (Stephani) tamquam faciem Angeli: sic S. Paulus ad Galatas 4. Sicut Angelum Dei excepistis me. — Confirmatur insuper ex eo quod Scriptura sacra varias proprietates, et actiones tribuit Angelis, quae nonnisi in creaturam spiritualem cadere possunt: una est videre Deum, Matthaei 18. Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in Caelis est: alia est benedicere, et laudare Deum, quod passim Scriptura Angelis tribuit. Sic Psalm. 148. Laudate eum omnes Angeli eius, laudate eum omnes Virtutes eius. Tertia est custodire homines. Sic Psal. 90. et Matth. 4. Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te: ad quod etiam spectat homines dirigere, defendere, illuminare, docere, instruere, et loqui, quod Angelis utique pluries Scriptura sacra tribuit, maxime Exod. 23. Ecce ego mittam Angelum meum, qui praecedat te, et custodiat in via, et introducat in locum, quem paravi: observa eum, et audi vocem eius, etc. Quarta denique Angelorum proprietas est esse liberi arbitrii facultate donatos, quippe cum peccare possint, et fieri poena digni, uti de facto perduellibus Angelis contigit, iuxta illud 2. Petri 2. Angelis peccantibus non pepercit Deus, etc.; quae omnia, et his similia soli creaturae intellectuali tribui possunt. Adeoque Angelos existere compertissimum est ex

Scriptura sacra, necnon et omnium sanctorum Patrum calculo, ac Conciliorum oraculis, maxime Concilii Lateranensis sub Innocentio III. capite Firmiter, ubi inter caetera dicitur, quod Deus sit Creator omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium, qui condidit utramque naturam, spiritualem et corpoream, Angelicam videlicet et mundanam.

Nec refert, quod quidam reponant Concilium haec quidem proponere ac referre per modum doctrinae, non vero tamquam de fide statuere et definire. Id, inquam, non obstat, tum quia caetera quae in eodem capite proponit, revera sunt de fide: quidni ergo etiam de fide est Angelorum existentia, et spiritualitas? Adde quod licet id referat, et proponat per modum doctrinae, supponit saltem hanc doctrinam ab Ecclesia esse probatam, ac determinatam, innumerisque Scripturarum, ac sanctorum Patrum oraculis confirmatam.

Dices. Si ex praefatis Scripturae textibus suaderi posset Angelorum existentia, maxime quia significant aliquam esse creaturam spiritualem, homine superiorem, et praestantiorem: at haec nulla est: quod probat S. Augustinus libro De Quantitate Animae cap. 34. Quemadmodum, inquit, fatendum est animam humanam non esse Deum, ita praesumendum nihil inter omnia, quae crearit, Deo esse propinquius: et inferius docet aliquid esse deterius anima hominis, scilicet animam bruti, aliquid par, ut Angelus, melius autem nihil: et lib. 3. De Libero Arbitrio, ait, Animas rationales superioribus Potestatibus esse officio impares, natura vero pares: et lib. 83. qq. quaest. 54. Nihil est melius rationali anima, nisi Deus: idemque repetit lib. 3. contra Maximinum cap. 25. ubi videtur illum arguere, quod dixerat, Maiores esse Angelos Christo secundum formam hominis. Ipsi subscribit S. Bernardus lib. 5. De Consideratione cap. 3. Spiritus est Deus (inquit), sunt et Angeli, et hi super te: sed Deus natura, Angeli gratia superiores sunt: ergo ex praestantiori supra homines creaturae gradu, non recte infertur Angelos existere.

Respondeo 1. Praefatos Patres Angelorum existentiam non impugnare, sed asserere, ut ex laudatis eorum verbis aperte constat. Secundo, benigne intelligi possunt, vel quod velint nihil esse propinquius Deo in ratione substantiae spiritualis, quam anima, quippe hac ratione Angelis est par: vel quod Angelis non competat esse superiores hominibus in visione, ac fruitione Dei, aut in aliis officiis, quae erga homines praestant; sed ex speciali Dei beneficio, et gratia, quod utique hominibus simili liberalitate concedere potest. Non ergo eorum sensus est, Angelos non esse natura homine praestantiores; quippe hominem paulo minus ab Angelis minoratum affirmat Regius vates; Psal. 8. ut supra dictum est, et malos Angelos fortitudine, ac virtute homine esse maiores testatur S. Petrus 2. cap. 2. Et Iob. 41. De Satana ait: Non est potestas super terram, quae comparetur ei. Sicut ergo potestate, ita etiam naturae perfectione homines excellit. Quod ipsum docet S. Augustinus Tractatu 110. ubi ex peccato irremissibili Angelorum naturae eorum excellentiam supra homines colligit, Quod tanto (inquit) damnabilior iudicata sit culpa, quanto erat natura sublimior: unde lib. 11. De Civit. Dei, cap. 5. ait: Angelica natura omnia caetera, quae Deus condidit, naturae dignitate praecedit; adeoque priores ipsius textus in obiectione positi benigne debent explicari, ne sibi contradicere videatur S. Augustinus. Adde quod libro 1. Retractationum cap. 26. recognoscens verba praefatae quaestionis 54. illa ridetur emendare; Ubi dixi (inquit) quod omni anima melius, id Deum dicimus; magis dici debuit omni creato spiritu melius.

Instabis. In omni rerum genere, quod habet rationem finis, longe praestantius est eo, quod similem rationem non obtinet: sed in genere creaturarum homo habet rationem finis, non ita Angelus; siquidem omnia propter homines; imo etiam ipsi Angeli, quippe cum omnes sint administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui capiunt haereditatem salutis: ergo etiam secundum naturalia homo est praestantior Angelo.

Respondet Seraphicus Doctor in 2. Dist. 1. q. 2. aliquid habere rationem finis dupliciter: scilicet aut ad supplendam indigentiam, sicut domus propter hominem; aut ad suscipiendam eius influentiam; sic homo propter Deum: quod autem ultimo modo habet rationem finis, nobilius est, non vero quod primo modo; quia enim homo omnibus indiget, Angelus nullo, nisi Deo; ideo omnia propter hominem, non autem propter Angelum, in cuius rei signum Angelus conditus est in principio, homo vero die sexto. Unde Angelus dici potest propter hominem, et homo propter Angelum: nam, inquit ibidem Seraphicus Doctor, homo habet habilitatem ad labendum frequenter, et possibilitatem ad resurgendum: Angelus vero stans, perpetuitatem in stando, et cadens, impossibilitatem in resurgendo: ideo Angelus stans, sustentat hominem, sive infirmitatem humanam: et homo resurgens, reparat ruinam Angelicam. Ideo quodammodo Angelus propter hominem, et homo quodammodo propter Angelum; adeoque pares sunt secundum ordinationem ad finem; quia uterque ordinatur ad aeternam felicitatem. Sunt vero impares secundum naturae dignitatem, quippe cum Angelus sit omnimode spiritualis, homo vero partim spiritualis, partim corporeus.

Conclusio secunda. — Sufficienter colligitur Angelorum existentia ab experientia Magorum, et Energumenorum petita.

Multa namque conspiciuntur in dies fieri, tum a Magis, tum ab Energumenis, et Arreptitiis, eorum vires prorsus excedentia; adeoque refundenda in causam aliquam superiorem, quae ipsos ad talia patranda moveat: sed haec alia esse nequit, quam Angelus. Probatur. si quae praeter Angelum illorum operum causa motrix posset assignari, maxime vel Deus, vel ipsi homines, vel animae separatae, vel denique creaturae aliquae irrationales, et hominibus inferiores: sed neutrum eorum potest asseri.

Non quidem Deus, quippe ab ipsis Magis nefaria pleraque, et turpissima, a Deo prohibita, Deoque indignissima in perniciem hominum, et odium, atque iniuriam ipsius Dei patrantur. Insuper ad invocationem divini Numinis frequenter in fumos abeunt Magorum conatus, eorumque maleficia dissolvuntur.

Similiter Arreptitii, et Energumeni medicamentis interdum, ac musica, saltem per aliquod intervallum sanantur, ut legimus 1. Regum c. 16., quod quandocumque Spiritus Domini malus arripiebat Saul, David tollebat citharam, et percutiebat manu sua, et refocillabatur Saul, et levius habebat, recedebat enim ab eo spiritus malus: quod utique signum est daemonem Arreptitios non torquere, nisi pravos eorum humores concitando, quibus nisi uteretur, nec eos vexare posset, nec tam stupenda in eis operari: sed si Deus illorum omnium esset artifex, non egeret humoribus corporum; ac proinde nec medicina, nec musica, aut altero corporeo remedio eius effectus posset praepediri.

Adde quod illae substantiae, quibus Magi in suis perficiendis maleficiis utuntur, plerumque sordidissimae sunt, mendacissimae, ac improbissimae: quippe aliquando bufonibus, et aliis huiusmodi rebus turpissimis, et horrendis sua maleficia absolvunt, quibus ad summa scelera sollicitant, ad Dei contemptum, et odium, ad blasphemias, ad veneficia, et alia similia, quae in Deum sanctissimum refundere grande crimen esset.

Non etiam haec reici possunt in homines ipsos: quippe cum pleraque illorum operum longe humanas vires superent, puta ad praesentiam saxorum, et statuae responsa de rebus petitis proferre, in speculis, et aqua res absentes repraesentare, revelare occultissima, enuntiare quae fiunt in locis remotissimis, momento tempestates excitare, domo egredi ianuis clausis, et fores sine ullo contactu suppositi effingere: loqui linguis peregrinis nullo usu, nullave disciplina comparatis, et alia id genus exequi; quae fusissime refert Delrio in Disquisitione magica, quaeque nullatenus refundi possunt in homines ipsos: adeoque reici debent in daemones.

Nam, inquit Lactantius lib. 2. De Origine erroris cap. 15.

Magorum ars omnis, ac potentia horum daemonum aspirationibus constat, a quibus invocati, visus hominum praestigiis obcaecantibus fallunt, ut non videant ea quae sunt, et videre se putent illa quae non sunt. Hi, ut dico, spiritus contaminati, ac perditi per omnem terram vagantur, et solatium perditionis suae perdendis hominibus operantur. Itaque omnia insidiis, fraudibus, erroribus complent. Adhaerent enim singulis hominibus, et omnes ostiatim domos occupant; ac sic Geniorum nomen assumunt. Sic enim latino sermone daemones interpretantur. Hos in suis penetralibus consecrant, his quotidie merum profundunt, et scientes daemones venerantur quasi terrestres deos, et quasi depulsores malorum, quae ipsi faciunt, et irrogant. Qui quoniam sunt spiritus tenues et irreprehensibiles, insinuant se corporibus hominum, et occulte in visceribus operati vitiant, morbos excitant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his malis cogant ad eorum auxilia recurrere.

Neque etiam haec omnia opera tribui possunt creaturis irrationalibus: quia, quae diximus, sine rationis usu non fiunt; nam, v. gr. quod Energumenus idiota loquatur de repente, et expedite idiomate alieno, aut de rebus procul positis, praeteritis, etiam abditissimis, manifestando omnes circumstantias, necnon de scientiis et artibus quibusvis, non potest fieri sine substantia intellectiva, quae per eos homines loquatur, distincta ab anima ipsorum: nam anima ipsorum per se sola, aut per quamlibet humorum alterationem physicam, imo per applicationem cuiusvis causae physicae non intelligentis nequit assequi talem notitiam, quae tanto studio humano indiget.

Adde quod quae a Magis fieri solent, parvis quibusdam rebus admotis, verbis quoque prolatis, vim omnem verborum, et corporeae cuiusvis substantiae manifeste superant.

Insuper, magorum opera fiunt ad signa quaedam, et per pacta, et foedera iuxta eorum voluntatem, qui ipsis utuntur: at signa non movent nisi potentias cognoscentes, quibus aliquid significant; pacta quoque, et foedera spectant ad causas intelligentes. Nam qua intellectu, et ratione carent, nec pacta norunt, nec quando sit operandum ex pacto. Adde quod spiritus illi magici eligunt ad Magorum arbitrium in quid agant. Ut quando in quempiam remotissimum a Magis designatum, morbum, aut soporem immittunt, vel eius vultum repraesentant in speculo, relictis intermediis, qui aeque, imo magis deberent sic affici, si per causas naturales, et necessarias sine electione voluntaria id fieret. Etenim causae naturales operantur magis in corpora sibi magis vicina, et subiecta, atque eodem modo afficiunt, quae sunt eiusdem effectus capacia, neque eligere possent, ut e pluribus aeque subiectis, et capacibus, hoc potius, quam illud repraesentent, aut morbo, vel sopore afficiant. Ergo stupenda haec a Magis, Energumenis praestita opera in creaturas irrationales, quibus utuntur, refundi nequeunt.* *His momentis et argumentis tandem convictus recentium athearum impiissimus et audacissimus Machiavellus admisit substantias spirituales seu angelos tamquam horum effectuum stupendorum auctores. Nam in libro 1. disputationum, cap. 36. cum dixisset, magnos motus praedici solere, cum in urbibus, tum in provinciis, idque signis quibusdam, aut hominum praesagiis denunciari; idem postea sic scribit:

Ut causam facile confitebor me ignorare, ita rem ipsam, cum ex antiquis, tum novis exemplis agnoscere oportet, et confiteri, omnes magnos motus, quicumque aut urbi alicui, aut Religioni evenerunt, vel a coniectoribus, vel a relatione aliqua, prodigiis, aut caelestibus signis praedici ac pronunciari solere.

Unde autem prodigia et caelestia illa signa proficiscantur, non aliter potuit expedire, quam si ad spiritus referret. Nam cum causae ignarum se professus esset, haec postea subiungit:

Nisi forte cum philosophis quibusdam praenunciandum censeamus, aerem plenum spiritibus et intelligentiis esse, qui futuras res praevidentes, et casibus humanis condolentes, eas hominibus per eiusmodi signa praenuntient, ut se adversus ea tempestive praeparare, et communire queant.

Quae satis docens, cum supremam ad causam recurrere nollet, nullam reperisse magis idoneam, quam spiritus acreos.*

Illi autem stupendi et extraordinarii eventus refundi non possunt in animas a corporibus solutas; tum quia non videtur habere plus virtutis naturalis ad movendum, aut immutandum aliquod corpus, dum a corpore solvitur, quam cum illud informat; naturalis enim virtus agendi sequitur conditionem naturalem agentis: at naturalis conditio animae rationalis est, quod sit forma corporis, ad cuius reunionem etiam ab ea seiuncta habet appetitum, ut pars ad compartem, adeoque huius virtus non videtur maior extra corpus, quam in corpore, alioquin ei longe melius esset ab omni corpore separari, quam illud informare, sicque unionem cum illo non optaret; quippe quae sibi foret contranaturalis, etiam eam videlicet destituens eximia virtute sibi debita; tum quia licet animam separatam neque omni vi motiva localiter sui ipsius, et aliorum privatam existimem, Deo nimirum supplente id quod deest ex parte contactus, et organi; non tamen putarem eam tanta donari intelligendi, et movendi virtute, ut nosse posset actus internos, saltem imaginationis, quos nullo dato externo indicio Magi, et Energumeni produnt; necnon et movere immania pondera quae vix centum homines sublevare valerent; et domos ingentes urbesque integras, ac terram ipsam concutere: ut plerumque faciunt ii Spiritus dum e corporibus obsessis virtute precum, ac exorcismorum Ecclesiae recedere coguntur: tum denique quia Spiritus illi quoties ab Exorcistis premuntur, ut suum prodant nomen, semper se daemones confitentur: quis ergo illos animas e corpore solutas existimabit?

Dices 1. Quod etsi Aristoteles praeter Intelligentias orbium caelestium motrices, alias quoque esse doceat, daemones tamen, seu malignos Angelos non admittit: imo Sectione 3. problem. q. 1. sermonem faciens de iis qui divino spiraculo instigari dicuntur, aut spiritu lymphatico infervescunt, asserit ex naturali intemperie id accidere; ita quod gravi melancholia laborantes, id totum exequi valeant, quod cernimus ab Energumenis praestari.

Respondeo. ipsum longe a vero exorbitare, nam praeterquam quod Plato in Sympos.; Trismegistus in Pimandro, et alii veteres philosophiae Principes, daemones esse confitentur: certum est hominem infirmum, et imbecillem quacumque alteratione per melancholiam, aut alios humores facta, non posse perite loqui peregrino idiomate sibi antea ignoto, nec quae procul aguntur certo referre, nec alia exequi, quae Energumeni solito praestant: proindeque necessarium est, Energumenum agitari aliquo Spiritu, qui aliunde ista noverit, et exequi possit.

Instabis. ille qui Energumenus dicitur incidere potuit in eam imaginationis temperiem, qua linguarum peregrinarum institutores affecti tunc erant, cum eas in usum vocarent, et instituerent: adeoque nullo exterius agitante spiritu, ipsemet idiomate peregrino, et prius ignoto loqui poterit. Insuper, ea potest esse interdum humoris biliosi defaecatio, et igneus vigor, ut organorum ruditatem, et tarditatem solvens, iam linquat liberum animum, et velut ab organis solutum, quo fiet ut veritatem quamlibet sensibus imperviam, et sibi prius ignotam detegat, aperiatque, ut nonnumquam contingit aestuanti febre laborantibus, qui dum animi evagationem patiuntur, mira interdum proferunt, et ignoto sibi prius idiomate sensa exprimunt. Denique, contingit haud raro Energumenos ad certas Lunae periodos acrius torqueri. quod sane indicium est eos vitiato tantum humore laborare: adeoque ex eis leve, et prope nullum est argumentum ad suadendum Angelorum existentiam.

Nego consequentiam. et ad primum instantiae membrum dico, illam qualemcumque humoris temperiem nullum habere commercium cum cuiuscumque vocis prolatione, et significatione: siquidem nos eas voces formamus prout volumus, et per eas significati notitiam accipimus, non obstante varia humoris nostri temperie; adeoque illa Energumeni idiomatum peregrinorum locutio non provenit ex eius humorum affectione. Adde quod cuiusque idiomatis institutiones plures fuerint, idque diversis temporibus, nunc haec, nunc illa vocabula ad hoc, aut illud significandum usurpando; et consequenter variam habuerunt humorum temperiem, quam nullus hominum referre potest. Ad secundam instantiae partem, dico tam strictam, et tenacem esse animae rationalis cum sensuum organis colligationem, ut nisi vel prorsus a corpore solvatur, vel illam Deus per extasim divinitus edoceat, quidquam absque sensuum beneficio valeat percipere, ut continuata omnium hominum saeculo quovis experientia testatur: quidquid enim in contrarium de febricitantibus interdum decantatur a Medicis, figmentum prorsus, ac anilem fabulam ducet omnis, qui infirmos frequentare consuevit.

Ad tertiam denique instantiae partem, repono mirum non debere videri, quod ad diversas Lunae periodos Energumeni varie afficiantur; cum enim ipsis insidens spiritus nequam eos torqueat per acerbam humorum affectionem, facilius in eos rabiem implet cum humores nimium aut redundant, aut deficiunt.

Adde quod haec sit assueta daemonum astutia, ut sub aliis creaturis lateant, quatenus nempe non sibi, sed vel externae alteri causae morbi acerbitas tribuatur. Quod eleganter indicat S. Chrysologus, Homil. 52. ubi sermonem faciens de illo Lunatico, quem Christus Dominus sanavit, ait:

Daemon quod suae artis erat, noluit tunc videri, aptans lunae cursibus hominis passiones: vexabat corpus lunaribus incrementis, ut esse lunae crederetur, quod erat diabolici criminis, et furoris. Sic homines illusit, circumvenit ignaros; infamavit apud desides creaturam, quae lumini tantum condita, laedere nescit homines, quos continua magis iuvare cogitur servitute.

Ipsi praecluserat Tertullianus, Apologeticum 22. dicens: Daemones sumentes quasdam temporum sortes, aemulantur Divinitatem, dum furantur divinationem.

*His accedit quod si quae de Angelis bonis et malis, de eorum origine et apostasia, de apparitionibus, tentationibus, infestatione corporum vel possessione, vel ab eis eiectione; et quomodo totum mundum pervagentur, homines seducant, se transforment in angelos lucis, et regnum Antichristi promoveant in signis et prodigiis mendacii: si, inquam, haec hisque similia plurima quae de angelis in S. Scriptura repraesentantur, phantasiae erroribus et hallucinationibus liceat adscribere, nullus iam supererit in sacris verbis litteralis sensus; sed omnia in perpetuam allegoriam transformare licebit, ita quod quicumque ad eorum lectionem se accinget, quasi praestigiis circumactus, quod legit videatur non legere; et alium quam quem verba sonant sensum inquirere teneatur. Quae quantum absurda sint et impia, nemo cordatus est qui non videat; hoc enim nil aliud est quam divinam Scripturam humanae mentis evagationi permittere, et subtilem quemdam atheismum animis hominum instillare, quo fiet ut certissima haec fidei regula, divina sua auctoritate omnino spolietur.*