Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Quod quamvis Deus, sicut omnia per semetipsum immediate produxit, ita pariter res omnes sua providentia particulari administret, dirigat, servet, et certos ac sibi debitos in fines ordinet ac deducat; nihilominus executionem huius providentiae, quam gubernationem, seu directionem appellamus, solus immediate non intendit, nec efficit; sed quibusdam creaturis interdum utitur ad alias servandas, et moderandas. Consentaneum enim suae divinae bonitati iudicavit, non solum creaturas sui esse participes efficere, sed et virtutem agendi, et communicandi se aliis voluit impertiri, quatenus divinam bonitatem, et modum illius communicationis possent aliquatenus aemulari, et participare. Ideo per quasdam creaturas in alias influit, sicut per Solem in alia corpora lucem ac splendorem diffundit, et ut loquitur S. Augustinus lib. 3. De Trinitate, cap. 4.:

Sicut corpora crassiora et inferiora per subtiliora et potentiora quodam ordine reguntur: ita omnia corpora per spiritum vitae, et spiritus vitae irrationalis per spiritum vitae rationalis, et spiritus desertor per spiritum pium et iustum, et ille per ipsum Deum regitur et administratur... Nihil enim fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiore, invisibili, et intelligibili aula summi Imperatoris, aut iubeatur, aut permittatur.

Notandum 2. Duos maxime esse modos custodiendi rem aliquam: Primus fit cum ab ea removentur, et eliminantur causae omnes, vel occasiones, quae ipsi nocere possunt, et bonum ipsius, vel acquisitum auferre, vel acquirendum praepedire. Secundus vero fit cum bonum ipsius promovetur, ipsam nempe ad perfectiorem statum aut excitando, aut ad eum adipiscendum illam adiuvando per vires internas superadditas, vel per interius inspiratam maiorem illius boni notitiam, ex qua desiderium ardentius illius consecutionis accendatur. Sic bonus Pastor oves dicitur custodire, non solum ab eis lupum, et omnia nocentia removendo: sed etiam uberiora et meliora pascua, et alia ipsis commoda animo vigili procurando. An autem utroque hoc modo Angeli nos custodiant, hic determinandum est.

Notandum 3. Angelos maxime nobis invigilare, et servire propter tria, ut observat Seraphicus Doctor, vel quisquis est alius Auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. scilicet, propter ruinae suae reparationem, quia homines salvandi intrabunt in locum cadentium Angelorum. Item propter meriti accidentalis cumulationem, quod augetur in eis usque ad diem Iudicii. Item propter amoris erga nos demonstrationem. Ut fusius infra demonstrabimus.

Quibus praemissis, tria sunt hic determinanda: Primum, an revera Angeli ad hominum custodiam deputentur. Secundum, an hominum quilibet sibi specialem Angelum custodem destinatum habeat. Tertium, an etiam ceterae creaturae Angelo custode donentur.

Tametsi haec veritas aperte constet ex plurimis S. Scripturae textibus: nihilominus Calvinus, 1. 1. Instit. c. 14. sect. 7. ut nullum catholicum dogma intactum relinqueret, primo in dubium revocavit, utrum singulis hominibus a Deo constitutus et designatus sit Angelus ad illorum custodiam. Deinde audacior factus, comment. in 32 cap. Genes. pernegat Angelos singulos custodes, singulis hominibus dari, atque id affirmantes dicit maligne gratiam Dei extenuare: seque non dubitare fingit, quin diabolus hoc astu, fiduciam nostram aliqua ex parte minuere conatus sit. Quem errorem ut refellamus, sit

Conclusio prima. — De fide est SS. Angelos per ineffabilem Dei providentiam ad hominum viatorum custodiam deputari.

Probatur 1. Ex Scriptura, imprimis vero ex illis verbis Psalmi 33. Immittet Angelus Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos; seu ut ex Hebraeo vertit S. Hieronymus, Circumdat Angelus Domini in gyro timentium eum. Vel ut alia versio habet, Castrametatur Angelus Domini in circuitu timentium eum. More quidem Ducum, qui castra sua iuxta arcem, vel civitatem constituunt, et ordinant, ut eam ab hostibus tueantur. Unde Salmeron ex Graeco vertit, Castra sua instructis aciebus Angelus collocavit in circuitu timentium eum. Nempe, ut immissiones per Angelos malos undequaque propellat. Hinc S. Basilius in eadem verba Psalmi, Sicut, inquit, muri civitatis circumducti omni ex parte arcent propulsantes hostiles incursus: sic et Angelus te praemunit a fronte, et a tergo custodit: et nihil utrinque in custodiendo relinquit. Clarius hanc angelicam tutelam, et custodiam describit, et aperit Regius Vates Psalmo 90. his verbis: Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis, in manibus portabunt te, etc.: quem Psalmum licet ad litteram de Christo exponant S. Ambrosius Luc. 4, et Augustinus ad illa Psalmistae verba, nihilominus censent alii S. Patres, et Doctores cum S. Hieronymo, et ibi sermonem esse generalem de omnibus hominibus, maxime de Iustis: siquidem Psalmi principium Iustos omnes designat his verbis: Qui habitat in adiutorio Altissimi. Unde praefata verba mirum in modum exponens S. Bernardus in Psalmum, Qui habitat, ait: Mira dignatio, et vere magna dilectio charitatis, quis enim, quibus, de quo, quid mandarit, consideremus fratres. Tum singula ea quatuor expendit, et

Primum quis? quantusque sit, qui tale mandatum dedit, Deus nempe qui magnus est, et laudabilis nimis, et cuius magnitudinis non est finis. — Secundum, quibus mandavit? Angelis ipsis, utique creaturis nobilissimis, potentissimis, sapientissimis: tam sublimibus, tam beatis, tamque sibi proxime cohaerentibus, et familiariter adhaerentibus, ac vere domesticis. — Tertium, de quo mandavit Deus? Utique de homine, unde exclamat idem Bernardus cum Davide: Domine quid est homo, quod memor es eius, aut filius hominis quoniam reputas eum? Quasi vero non sit homo putredo, et filius hominis cinis. Apponis tamen erga eum cor tuum, geris pro eo sollicitudinem, curam eius habes, neque ei solum mittis Unigenitum tuum, immittis Spiritum tuum, promittis vultum tuum: sed interim, ne quid in caelestibus vacet ad opera sollicitudinis nostrae, beatos illos Spiritus propter nos mittis in ministerium, custodiae nostrae deputas, nostrosque iubes fieri Paedagogos.

Addo quid est admirabilius, quam pulcherrimos Aulae sydereae proceres, Triadis honorarios, Palatinos caelites? Genios illos magnificos, et ornatu omnium gratiarum nobiles, illos divinis honoribus perfruentes, et beatos devolare ad homines, se illis benignissime adiungere, eosque tueri, et humanissime complecti? Homines, inquam, in Deum impios, irae filios, multis criminibus maculatos, crudelitate prope belluas, vecordia pecudes, in eos ipsos tutelares ingratos? Sunt enim Angeli Olympiei Dynastae, et Empyreae domus purpurati, apud Augustum orbis terrae opificem, et Dominum gratiosi. Praefecti Universitatis, et rerum omnium creatarum Praesules, quibus dominans in nobis Deus, et supremus Imperator, dedit hominum atque omnium, quae sub Coelo sunt curam providentiamque, ait Iustinus martyr Apol. 1. — Quartum denique considerandum occurrit ex S. Bernardo: quid mandavit Deus Angelis suis de nobis? ut videlicet custodiant nos in omnibus viis nostris nempe in omnibus vicis, foris, et plateis in quibus instar sponsae Canticorum Deum quaerimus: in omnibus itineribus, locis, negotiis, et exercitiis, quippe in omnibus lapis offensionis, petra scandali, et laqueus tentationis ab hoste immittitur.

Haec ipsa veritas firmatur pluribus ex Novo testamento depromptis oraculis; maxime vero ex illo Matthaei 18. ubi Christus de fidelibus, pusillorum, hoc est, humilium nomine, loquens, ait: Videte ne contemnatis unum ex his pusillis, dico enim vobis, quia Angeli eorum in Caelis semper vident faciem Patris mei qui est in Caelis. Quasi diceret, eos non esse contemnendos, maxime quia tanti sunt meriti apud Deum, ut non dedignatus fuerit Angelorum illis custodiam tribuere: namque, inquit Euthymius in haec verba, Quos servant Angeli, hos despicere non oportet, et si non propter illorum virtutem, saltem propter Custodes eorum. Unde S. Hilarius: periculose ille contemnitur, cuius desideria, et postulationes ad Deum, Angelorum ministerio pervehuntur. Confirmatur ex illo Pauli ad Hebraeos: Omnes sunt Administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis.

Probatur haec eadem veritas testimonio SS. Patrum, primo quidem Dionysii, qui in cap. 9. De Caelesti Hierarchia, specialiter de tertia, seu infima Hierarchia Angelorum dixit praeesse humanis ordinibus, ut referantur ad Deum, et convertantur. Hermas etiam alius S. Pauli Discipulus, ut fertur in lib. qui Ecclesia dicitur, divisione 3, scribit se custoditum, et praeservatum per Angelum bonum dictum Hegrim, a magna quadam bestia quae in forma Retis apparuerat, ex cuius ore locustae igneae egrediebantur. Clemens Alexandrinus lib. 6. Stromatum circa finem: Divina virtus, inquit, praebet bona per Angelos, sive videantur, etc. Origenes hom. 8. in Genesim: Angeli tenent curam animarum nostrarum, et quod eis ab infantia tamquam Tutoribus, et Curatoribus committimus. Idem lib. 3. Periarchon, cap. 2. Iudith clarissima herois Angelum itineris sui directorem, et castitatis inter profanorum barbaras atque impuras manus propugnatorem, conservatorem, et salutis custodem palam fatetur et praedicat.

Ipsis adstipulatur S. Cyrillus scribens lib. 4. contra Iulianum:

Angeli tutelaris sui beneficio, Helias furores Iezabelis in desertum usque fugiens, et sub iunipero dormiens, primo excitatur, ac pane et aqua reficitur: secundo quoque excitatur, recreatur, ac de grandi via quae illi conficienda supererat, admonetur.

Accedit Chrysostomus, qui ex eisdem et consimilibus Scripturae locis probat unumquemque nostrum Angelum custodem habere; scribit enim: Unusquisque credentium Angelum habet. nam et ab initio quisque virorum celebrium ac probatorum Angelum habeat; quemadmodum Iacob dixit: Angelus qui pascit me, et qui liberavit me a iuventute mea.

Idemque rursus, homil. de Ascens. Domini: Ut scias quod Angeli ubique versantur, audi quod Paulus foemineo pudori prospiciens, ait: Debent mulieres velamen habere supra caput propter Angelos. Et iterum Iacob ait: Angelus qui me liberavit a iuventute mea. Et illi qui cum Apostolis erant, aiunt ad Rhodem: Angelus ipsius est. — Hactenus S. Chrysostomus, qui Scripturis quas adduximus innixus, unicuique nostrum Angelum singularem designari, confidenter adseruerat.

Nazianz. carm. 6. De substantiis separatis, De ministrantibus Angelis sic ait: Pronaque ad obsequium pars altera sustinet orbem, auxilioque suo servat, etc.

Gregorius Nyssen. lib. De Vita Moysis:

Est, inquit, sermo ex Maiorum traditione fidem sibi vendicans, quod postea quam natura nostra in peccatum decidit, Deum hunc lapsum nostrum providisse, sua cura minime destituisse: sed Angelum quemdam ex iis qui naturam corporis expertem sortiti sunt adhibuisse, ad unius cuiusque tutelam ac praesidium. At ex adverso, naturae corruptorem pari machinatione contra niti, et pravo quodam ac malefico adiuncto daemone humanae vitae perniciem efferre. Porro hominem in amborum medio constitutum alterutrius ad certum scopum ac propositum alterius proposito contrarium suopte momento, valentius reddere.

Ambrosius lib. De Viduis post medium: Obsecrandi sunt Angeli pro nobis, qui nobis ad praesidium dati sunt: et in Psalmum 37. Quomodo, inquit, longe stant qui ad adiumentum sunt attributi? Et Psalm. 43. in id, qui mandas salutes Iacob: Salus, ait, in ministeriis Angelorum, qui ad protectionem hominum deputantur.

Suadet hanc veritatem Seraphicus Doctor dist. 11. art. 1. qu. 1. triplici ratione;

Conveniens erat, inquit, homini lapso deputari custodiam angelicam: tum quia decet altitudinem divinae potentiae: tum quia decet ordinem sapientiae; tum quia etiam decet dulcedinem misericordiae. Altitudinem namque decet potentiae, duplici ex causa, una est, quia Deus non solummodo vult honorari in se, sed etiam in suis servis: unde non sufficit altitudini divinae potentiae quod Angeli ministrent sibi, sed etiam ad ostensionem excellentis suae potentiae hoc ab eis exigit, ut ministrent etiam creaturae suae: alia est ratio, quia cum Deus habeat diabolum, et eius daemones adversarios, magis decens est quod ipse eos vincat per suos ministros, ut per hoc ostendatur potentia manus Dei, quia non solum potens est in se, sed etiam in servis suis; et ut non indebite possit Dominus exercituum appellari. Ordinem vero sapientiae similiter decet; nam hic est ordo quem divina lex in suis operibus exequitur, et conservat, ut postrema per media deducat ad summa; quoniam igitur Angelus, tum ratione immortalitatis naturae, tum etiam ratione gratiae consummatus, medium tenet inter Deum, et hominem lapsum, decens fuit ut Deus hominem adiuvaret, et custodiret per Angelum. Dulcedinem etiam decet divinae misericordiae, quae aperuit sinum homini lapso, nec in aliquo ei defuit, quod spectat ad salutis suae promotionem; et ideo cum homo lapsus esset venumdatus ut faceret malum, ei ministravit pretium sanguinis Filii sui, per quod est redemptus, ut faciat bonum; et quia habet adversarium impugnantem, dedit ei ministrum custodientem, vel custodem auxiliantem; ut sic ex nulla parte miseria remaneret humana sine divinae misericordiae subsidio, et beneficio. Competebat igitur homini lapso dari ex hac triplici ratione angelicam custodiam.

Hanc eamdem veritatem mirum in modum probat, et confirmat Guillelmus Parisiensis, secunda parte De Universo c. 108.

Primo quidem quia, inquit, naturalis est pietas, et dilectio in hominibus ad invicem, naturalisque amor honestatis, et compositionis vitae, per quem unusquisque paterfamilias ad hoc intendit, ut componantur mores, et decoretur vita familiae suae in forinsecos. Etiam ostendit hanc pietatem et dilectionem, movens eos atque corripiens a vitiis et peccatis quibus deformantur mores hominum, et vita turbatur: et nemo dubitavit adhuc quin hoc et bonum sit, et Deo altissimo placitum. Quanto fortius igitur in Sanctis, ac beatissimis Angelis est ista naturalis pietas atque dilectio, et etiam tanto maior quam in hominibus, quanto nobilitas eorum ad haec, et alia bona omnia expeditior est atque potior quam ipsi homines in miseria vitae praesentis. Si igitur natura humana in ista depressione et miseria homines bonos a correptione et gubernatione hominum, quod possibile est, abstinere non patitur: quanto magis nobilissima illorum bonorum Angelorum natura ex incomparabiliter maiori pietate atque dilectione, miserabilissimos homines suis consiliis, et auxiliis aliisque omnibus ad gubernationem eorum pertinentibus, carere non sinet? — Secundo, si in tantum possunt apud homines naturalis pietas atque dilectio, ut quemadmodum praedixi, alii aliis consulant, alii alios adiuvent, aliisque officium regiminis impendant; quanto magis hoc poterunt pietas ac dilectio, ut beati ac sancti Angeli in tanta miseria ac desolatione deesse nolint hominibus? — Tertio, si iustitia est quae nec miserum facit, nec miserum deserit, nulla igitur erit iustitia sanctorum, ac beatorum Angelorum, si curam non gerant hominum. — Quarto, si hominibus datur potestas in homines, et praeficiuntur eis Rectores hominum, et hoc contra perturbatores publice faciunt homines atque privatim: quanto fortius contra malignos Spiritus, qui maxime infesti, maxime noxii sunt hominibus, necessarii sunt eis Rectores et Defensores? Si igitur cura est Creatoris, videlicet Deo altissimo, ut omnes Rectores et Defensores habeant sive Reges, et Principes contra infestatores, et perturbatores homines: quanto fortius cura est eidem Creatori benedicto, ut sint eis rectores et defensores contra infestatores et perturbatores spirituales, videlicet malignos spiritus, ubi tanto magis indigent huiusmodi regimine, et cura, quanto maiora sunt spiritualia bona, et mala corporalibus, et temporalibus. — Quinto, cum ordinata sit universalis gubernatio Dei altissimi, et nihil ultra gubernationem suam esse patiatur, nihil sinat debito carere regimine, unumquodque igitur pro modo et ordine suo congruentibus subiecit rectoribus: manifestum autem est quia homines hominibus nec congruentes pro toto, nec sufficientes rectores existunt, maxime cum in maiori et meliori parte regiminis eorum deficiant, videlicet contra principes militiae spiritualis; contra eos enim virtute sua aut sapientia incomparabiliter minus possunt, quam requirat cura gubernationis hominum. Ut igitur perfecta sit gubernatio Dei altissimi, qua regi totum indiget universum, necesse est et sapientiores, et fortiores atque modis omnibus meliores esse rectores hominibus; praesertim propter infestationes ac perturbationes quae hominibus et rebus humanis a spiritibus prove> niunt; praesertim cum manifestum sit per gubernationem Rectorum, hoc est regentium, homines nec astutiae, nec potentiae malignorum spirituum resistere posse; alioquin, quid aliud esset de hominibus? Nisi quod malignis spiritibus tamquam animalia occisionis absque Pastoribus et Custodibus dati essent in praedam et devorationem, quod bonitas atque benignitas Creatoris benedicti nullo modo patitur. Ita Guillelmus.

Haec etiam veritas Philosophis ethnicis manifesta fuit; sive eam a Iudaeis docentibus, sive e sacris Libris hauserint, sive per traditionem eam a maioribus acceperint. Qua de re sic scribit Appuleius libro De Deo Socratis:

Ex hac sublimiore daemonum copia, Plato autumat, singulis hominibus in vita agenda testes et custodes singulos additos: qui, nemini conspicui, semper adsint, omnium non modo actorum testes, verum etiam cogitatorum. Ac ubi vita edita remeandum est, eumdem illum, qui nobis praeditus fuit, raptare illico, et trahere veluti custodiam suam ad iudicium, atque illic in causa dicenda assistere; si qua commentiatur, redarguere; si qua vera dicat, asseverare; prorsus illius testimonio ferri sententiam.

Hinc salubre illud monitum adiungit:

Proinde vos omnes qui hanc Platonis divinam sententiam me interprete auscultatis, ita animos vestros ad quaecumque vel agenda vel meditanda formate, ut sciatis nihil omnino prae istis custodibus, nec intra animum, nec foris esse secreti: quando omnia curiose ille participet, omnia visat, omnia intelligat, et in illis penitissimis mentibus voce conscientiae diversetur.

— Socraticum postea exemplum in hoc Angelo colendo subdit verbis istis:

Hic prorsus custos, singularis praefectus, domesticus speculator, individuus arbiter, inseparabilis testis, maiorum improbator, bonorum probator, si rite animadvertatur, sedulo cognoscatur, religiose colatur, ita ut a Socrate iustitia et innocentia cultus est, in rebus incertis prospectator, dubiis praemonitor, periculosis viator, egenis opitulator, qui tibi queat tum somniis, tum signis, tum etiam fortasse coram cum usus postulat, mala averruncare, bona prosperare. Et mox: Socrates, cur apprime perfectus hunc Deum suum cognovit et coluit.

— Quod autem veteres summa religione genios coluerint sic declarat Censorinus, cap. 3:

Genio igitur potissimum per omnem aetatem quotannis sacrificamus. Quamquam non solum hic, sed et alii sunt praeterea dii complures hominum vitam pro sua quisque portione adminiculantes, quos volentem cognoscere indigitamentorum libri satis edocebant; sed omnes hi semel in unoquoque homine numinum suorum effectum repraesentant, quocirca non per omne vitae spatium novis Religionibus arcessuntur. Genius autem ita nobis observator appositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris exceptos ad extremum vitae diem comitetur.

Dices 1. Angelica custodia detrahit hominum libertati, et meritorum praestantiae: ergo non videtur admittenda. Probatur antecedens: homo per liberum arbitrium non potest ad malum compelli, nec violenter agitari: ergo de se sufficiens est qui resistat adversariis: frustra ergo Angeli ad eius custodiam deputantur, aut ipsius libertatis gloriae angelica illa custodia quidpiam detrahit. Insuper, tanto maior est gloria vincentis, quanto paucioribus auxiliis de adversario triumphat. Ergo gloriosius esset homini diabolum vincere per seipsum, quam cum adiuvante et compraeliante Angelo: subindeque ipsa angelica custodia ipsius gloriae sicut et libertati quidpiam detrahit.

Nego antecedens, quantum ad utramque partem, quamvis enim forte homo per liberum arbitrium gratiae auxilio et beneficio roboratum, per se sufficeret ad repugnandum contra adversantes, et illustrem de ipsis triumphum reportandum: attamen quoniam non est ipsi colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus Principes et Potestates, et contra spiritualia nequitiae in coelestibus, cum ipse sit debilis, et infirmus, frequentius ab eis vinceretur, quam vinceret, nisi Angelos sanctos haberet adversus malos Angelos compraeliantes. Neque enim, inquit Petrus Damianus Epist. ad Alexand. II. summum Pontificem, versutiae tam callidi, et exercitati hostis posset fragilitas humana resistere, nisi eum a tentationibus Electorum virtus Angelica propulsaret. Multo igitur ei melius est, et gloriosius cum angelico praesidio tam formidandos hostes vincere, quam absque praesidio superari.

Dices 2. Ex illo Christi Domini Luc. 22. oraculo, Maior est qui recumbit quam qui ministrat: ergo si Angelus hominem custodiendo ei ministrat, sequitur hominem Angelo esse superiorem: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Insuper, si Angelus hominem custodiat, vel id habet a natura, vel a gratia: si a natura, sequitur quod daemones debeant etiam hominum custodes censeri, naturalia namque in eis integra permanserunt: si a gratia, cum una anima aliam in gratia excedat, ad illius custodiam deberet deputari.

Nego utramque consequentiam, et ad antecedens primae, dico illud quidem verum esse de ministerio subiectionis, non vero de ministerio praesidentiae: Angelus autem hominem custodiendo ministrat ei praesidendo, et illum regendo ac docendo, ut pedagogus parvulum; non serviendo, et obediendo, ut famulus domino. Ad antecedens secundae consequentiae, dico Angelum habere simul a natura et a gratia, quod hominem possit custodire: a natura quidem, quia est homine fortior, et potentior: a gratia vero quia est praestantior et firmior: ideo ex utroque capite ei convenit hominem regere et protegere.

Dices 3. Soli Deo convenit hominem custodire: ergo non Angelo. Probatur antecedens; tum quia Deus in Scriptura dicitur hominum custos; sic Iob 7. Quid faciam tibi, o custos hominum? Et Psalmo 120. Ecce non dormitabit neque dormiet qui custodit Israel... Dominus custodit te ab omni malo, custodiat animam tuam Dominus. Dominus custodiat introitum tuum, et exitum tuum. Tum quia custodia ordinatur ad praeservandum hominem, ne in diaboli captivitatem ruat: sed eiusdem est praeservare in libertate, cuius est liberare et redimere a captivitate: ergo cum solius Dei sit a captivitate redimere, etiam solius eius est in libertate custodire, et conservare.

Nego antecedens, et ad primam eius probationem dico cum Seraphico Doctore supra laudato ad 5, quod perfectio divinae custodiae non excludit utilitatem angelicae. Sicut enim Deus propter suae bonitatis ostensionem, et ordinis sapientiae manifestationem, creaturis communicavit posse operari, et effective alias creaturas producere, ipso tamen producente, et cooperante; sic dedit Angelis posse hominem custodire, cum tamen a servorum suorum custodia nusquam ipse desistat, quia talis custodiendi virtus angelicae gratiae, et naturae dignitatem decebat: divina ergo custodia angelicae non officit: imo divina confert ad angelicae perfectionem; et Angelica ad divinae commendationem et manifestationem.

Ad secundam probationem, nego paritatem cum eodem Seraphico Doctore: redimere enim est mortuum vivificare; solius autem Dei est vitam primo conferre, et eam deperditam de novo restituere: custodire vero dicit tantum aliquem beneficentiae actum externum, qui potest a praestantiori natura, et virtute potentiori conferri: ideo non mirum, si Angeli qui hominem a daemonis captivitate solvere non potuerunt, possint tamen eum custodire et servare, ne rursus in eam praeceps per peccatum ruat.

Conclusio secunda. — Singulis hominibus, sive parvulis, sive adultis, sive fidelibus, sive infidelibus, praedestinatis, aut reprobatis, peccatoribus, aut iustis deputantur singuli Angeli custodes.

Haec receptissima est apud Catholicos contra Calvinum lib. 1. Institutionum cap. 14. ubi mendacissime affirmat incertum esse an singulis hominibus singuli Angeli assignentur: et super Psalmum 90. addit falsum esse commentum. Hanc veritatem ex Scriptura Sacra colligit S. Basilius lib. 3. contra Eunomium:

Quod autem, inquit, unicuique fidelium adsit Angelus tamquam Pedagogus aliquis, et Pastor vitam gubernans, nemo contradicat, qui Domini verborum meminerit dicentis: Ne contemnatis unum ex his pusillis, quoniam Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in Caelis est. Et Psalmista dicit: Castrametabitur Angelus Domini in circuitu timentium ipsum. Et: Angelus qui eruit me a iuventute mea, et cetera id genus.

Quibus Scripturae locis commune Catholicorum dogma Basilius adversus Calvinum adstruit. Ipsi subscribit Hilarius, qui eumdem locum expendens ait: Magna dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui Angelum delegatum. Primo signanter dicit unaquaeque, non enim unus Angelus custodit plures homines: tum quia non potest esse Angelus custos simul in pluribus locis, et saepe potest contingere, ut duo homines loco distantes indigeant locali praesentia, et assistentia sui Angeli: unde si esset unus Angelus, et idem, non posset utrique convenienter subvenire: tum quia hoc magis magnificentiam et liberalitatem Dei commendat: tum denique quia verisimile est in infima Hierarchia plures esse Angelos, quam sint homines actu, et de facto existentes, subindeque non apparet necessum, quod unus plures homines custodiat.

Probatur insuper Conclusio; idque primo de infantibus, et parvulis. Hoc enim primo diserte edocet S. Hieronymus dicens: Supra hoc unaquaeque anima ab ortu nativitatis sibi deputatum habet Angelum. Quae verba licet aliqui, ut S. Thomas 1. p. q. 113. a. 5. ad 3, explicent de nativitate non in utero, sed extra uterum; quia, inquiunt, puer cum est in utero est veluti pars, et fructus matris; unde quemadmodum qui custodit corpus, aut arborem, etiam custodit partem corporis, et fructum arbori connexum, ita Angelus matrem custodiens, etiam puerum custodit quamdiu est in eius utero; attamen iam omnes pene conveniunt, quod illa Angeli deputatio fiat statim, ac anima corpori infusa est. Hocque aperte docuit S. Anselmus in Elucidario scribens: Unaquaeque anima, dum in corpus mittitur, Angelo committitur: anima autem in conceptione infunditur: ergo in conceptione ad eius custodiam Angelus deputatur.*

* Hoc praevenerat Tertullianus lib. De Anima cap. 37. ubi scribit: omnem autem hominis in utero serendi, struendi, fingendi paraturam, aliqua utique potestas divinae voluntatis ministra modulatur, quamcumque illa rationem agitare sortita. Quibus verbis non solum significat Angelum cuique homini in utero formato, sed etiam formando a Deo destinari: quam veritatem etiam ethnicis compertam declarat; subdit enim haec aestimando: Etiam superstitio romana Deam finxit Alemonam alendi in utero fetus, et Nonam et Decimam a solicitioribus mensibus; et Partulam quae partum gubernet, et Lucinam vero quae producat in lucem. Nos officia divina Angelos credimus.

Putat igitur Angelos a divina Providentia destinatos esse ut in utero materno formandis pueris, et ad partum promovendis invigilent, et ea praestent officia quae ab ementitis numinibus exhiberi Romani veteres delirabant, quorum insaniam insectatur et lepide ridet S. Augustinus lib. 4. De Civit. Dei, cap. 11. ubi gentilium doctores insectatur quod Iovi, quem Deum summum dicebant, adscriberent ea munia quae plebeis numinibus tribuebantur.

Ipse, inquit, praesit nomine Liberi, virorum seminibus, et nomine Liberae foeminarum. Ipse sit Diespiter qui partum perducat ad diem, ipse sit Dea Mena quam praefecerunt menstruis foeminarum. Ipse Lucina quae a parturientibus invocetur. Ipse opem ferat nascentibus, eos excipiens sinu terrae, et vocetur Opis. Ipse in vagitu os aperiat, et vocetur Deus Vaticanus. Ipse levet de terra, et vocetur Dea Levana. Ipse cunas tueatur, et vocetur Dea Cunina etc.

— Rem istam sic explicat Origenes, tract. 5. in Matth.:

Item requires, pusillorum istorum Angeli qui praesunt eis, quando incipiunt curam eorum habere: utrum ex quo per lavacrum regenerationis geniti sunt in Christo, quasi tunc nascentes infantes, et ultra non subiecti cuidam adversariae potestati; an ex tempore nativitatis eorum carnalis, secundum praescientiam Dei et praeordinationem ipsius, quos praescivit et praedestinavit, ut sint conformes gloriae Christi. Vides, quoniam qui caute utrumque discusserit, illius est affirmare utrum eorum sit verum, et ad testimonium proferre Scripturam uni ex duobus consentientem. In utraque enim parte multus quidem sermo fieri potest, tamen ex multo parum aliquid proferamus. Qui enim volunt mox ut quis fuerit natus eorum, qui praecogniti sunt a Deo, accipere Angelum praepositum sibi, utuntur Apostoli voce dicentis: qui me segregavit ab utero matris meae, ut revelaret Filium suum in me; quasi ex eo necessarium habet Angelum se regentem, quoniam segregatus est secundum praescientiam Dei. Item in epistola Iudae scriptum est ita: In Deo Patre dilectis, et in Iesu Christo conservatis et vocatis. A quo conservati, nisi ab Angelis quibus traditi fuerant, ut conservarentur, et eruantur ab omni malo, qui praecogniti et praeordinati habebantur? Item proferet et illud quod in psalmis est dictum: De ventre matris meae tu es protector meus; ut sit protector praecognitorum Deus, per Angelos ob hoc ipsum ministerium deputatos. Sic et illud accipiet: Suscepisti me de utero matris meae; item: ad te proiectus sum ex utero; et alia mille huiusmodi habentia sensum etc.

* — Suadetur insuper haec veritas ratione: primo, quia statim ac parvulus formatus est, incipit esse homo viator: unde licet physice sit quasi pars matris, tamen in ordine ad salutem animae, est persona distincta; unde est capax peccati originalis, etiamsi mater sit sancta; et per gratiam Dei est capax meriti, ut in Ioanne Baptista cernere est. Item, credibile est statim illi adiungi daemonem, qui specialiter nocere, et damnum inferre procuret: ergo etiam debet illi Angelus ex tunc deputari, ut daemonem arceat, et alia impedimenta tam corporalia, quam spiritualia, ex tunc praecaveat. Neque obstat, quod Angelus custos matris possit hanc curam suscipere: quia solum pertinet ad illum quamdiu ad bonum matris est necessaria. Potest autem in solius filii utilitatem redundare, et speciali affectu, et magis proprio proprius Angelus illam habebit. Et interdum mater non parens suo Angelo, potest aliquid tentare filio nocivum, quod Angelus filii custos impedire poterit. Denique haec providentia liberalior est; ideoque huic parti libentius adhaereo.

— Qualiter autem, et quam ob causam fiat haec angelica custodia erga parvulum sive in utero, sive extra matris uterum existentem, edocet Alensis qu. 41. memb. 4. art. 3.

Accipitur autem, inquit, ratio huius custodiae tam ex parte Angeli custodientis, quam ex parte hominis custoditi. Ex parte Angeli, ratio est meritum, meretur enim praemium accidentale ex custodia huiusmodi. Ex parte vero parvuli accipitur ratio, tum ex parte corporis, ut scilicet bonus Angelus custodiat corpus parvuli a vexatione contrariae potestatis: tum ex parte animae, et hoc dupliciter; quia sumitur ratio animae secundum se, et ex coniunctione animae ad corpus. Ex parte animae in se, quia quam cito anima creatur, vertibilis est ad bonum, sive ad malum, et potest proficere, non tunc, sed postmodum: et ideo datur ei custos Angelus, non pro tempore isto, idest, non ut tunc faciat eam proficere, vel retrahere a malo, sed ut ordinet eam, et disponat, et habilitet ad hoc, ut postmodum proficiat, quando tempus erit utendi ratione. Ex parte autem animae prout coniungitur corpori, potest accipi ratio custodiae in parvulo, quia anima, quam cito unitur corpori, corrumpitur corruptione vitiosa; exinde contrahit corruptionem: unde anima, quam cito est coniuncta corpori, subito procedit in alteram habilitationem, sive ad malum, sive ad bonum; quamvis non sit nota huiusmodi habilitatio, et ad huiusmodi habilitationem iuvat, et ordinat Angelus bonus, qui datur ei custos: sicut forte illa corruptio, quam contrahebat ex corpore, iuvabat ad habilitandum ad malum,

Dices. Pueri non possunt deficere per culpam, nec in melius proficere per bonum opus, cum usu rationis careant: ergo frustranea ipsis est angelica custodia.

Distinguo antecedens; non possunt proficere pro tunc, et quamdiu rationis usum non obtinent, concedo: non possunt proficere pro tempore futuro, dum perfecto rationis usu donabuntur, nego; ut exposuit Alensis supra.

Probatur similiter Conclusio quantum ad ceteras partes: nempe quod omnes prorsus adulti sive praedestinati, sive reprobi, sive peccatores, sive iusti specialem sibi deputatum Angelum ad custodiam habeant. Et quidem primum constat de reprobis; tum quia ipsis conceditur auxilium sufficiens ad salutem: custodia autem angelica non est extra latitudinem talis auxilii sufficientis: ergo ipsis est concedenda. Maior constat: minor probatur: Deus permittit reprobos tentari a daemone; et consequenter debet illis protectionem, et sufficientem defensionem nem praebere: hanc autem per Angelos custodes subministrat: ergo illam ipsis denegare non debuit: Tum quia licet haec custodia non habeat effectum meriti vitae aeternae; nihilominus per illam revocantur a pluribus malis, quae haud dubie perpetrarent, nisi bonus Angelus illos retraheret. Tum quia Deus permittit praedestinatos habere daemones ipsorum saluti insidiantes: ergo pari iure angelicam custodiam reprobis debet concedere, ut eorum saluti qua possunt via invigilent. Tum denique quia haec custodia in bonum praedestinatorum redundat; nam per illam arcentur daemones instigantes reprobos homines, ne noceant Electis quantum cupiunt.

— His solvi potest, et explicari S. Paulus, dum asserit Hebraeorum primo, Angelos in ministerium mitti propter eos, qui haereditatem capiunt salutis: sic enim ministeria Angelorum circa reprobos redundant in bonum eorum, qui haereditatem capiunt salutis: praefatis enim verbis significare voluit S. Paulus, finem angelici ministerii in universum, esse hominum salutem, et ideirco circa homines exerceri, licet fructus maxime compleatur in his, qui effective salvantur.

Haec eadem veritas constat de peccatoribus quibusque: Tum quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. qu. 1,

Parcior non est bonus Angelus ad conservandum in bono, quam sit malus Angelus ad praecipitandum in malum: sed malus Angelus quantumcumque homo sit bonus, usque ad mortem non cessat ipsum infestare: ergo videtur quod nec bonus quantumcumque malum hominem usque ad mortem desinat custodire: Tum quia quanto aliquis peior est, tanto est pronior ad malum, et quanto pronior ad malum, tanto magis indiget retrahente: ergo cum Angelus ad custodiam deputatus ad hoc ordinetur, ut retrahat a malo, videtur quod non debeat hominem, quantumcumque peccatorem deserere: Tum denique quia de nemine desperandum est, dum adhuc viator existit: ergo quantumcumque aliquis in peccato sit obstinatus, semper affulget aliqua spes eius salutis: sicut igitur medicus nullum aegrotum deserit, nisi prius de restituenda eius salute spem omnem perdiderit: ita nec Angeli animarum medici, neminem deserere debent, quamdiu viget aliqua salutis spes.

Haec autem tamdiu viget, quamdiu homo viator existit: ergo neminem Angelus custos deserere debet ante mortem.

Dices 1. Plurimi e sanctis Patribus affirmant non omnes homines, sed iustos tantum habere Angelos custodes. Ita indicat Didymus apud Damascenum lib. 4. Parallel. c. 7. dicens: Probi, et sancti viri lucidos Angelos custodes habent: mali autem tenebrosos. Idem Evagrius apud eumdem indicat, scribens: Scientiae, ac Sapientiae sponsores multos vobis Angelos iungunt: at vir impius, ac flagitiosus etiam ab eo angelo, qui ipsi a puero datus est, disiungitur. Hoc ipsum significat S. Basilius in Psalmum 33. ubi docet solis fidelibus, et piis Angelos assistere, peccatores autem deserere: Cuicumque credenti in Dominum, inquit, Angelus assistit, nisi forte nos ipsum improbis factis effugemus: nam ut apes fumus in fugam agit, et columbas malus odor abigit: ita vitae nostrae custodem Angelum lacrymosum, foetidum peccatum repellit. Et in Commentariis ad Isaiam exponens illa verba Prophetae, et auferam sepem eius, de Angelorum custodia interpretatur, scribens: Fieri etiam potest Angelum, ut cum unusquisque nostrum habeat sanctum, qui castrametatur in circuitu timentium Dominum, in peccatis deprehensus, huic plagae, quam minatur, fiat obnoxius, et munere privetur, hoc est sanctorum virtutum tutela.* Confirmari potest ex illis verbis Ieremiae 51. Curavimus Babylonem, et non est sanata, derelinquamus eam.

Respondeo, Sanctos Patres ita posse explicari, ut solum velint Angelos homines pios dumtaxat custodire, et peccatores deserere, non quod omnino horum curam non habeant, sed quod actualem operationem, et exercitium custodiendi interdum remittant propter hominum incapacitatem, vel resistentiam. Non autem volunt, quod eum omnino deserant, nec ullam illius curam amplius gerant, contrarium enim legimus Exodi 23. ubi Deus promittens Iudaico populo Angelum custodem subdit: non dimittet cum peccaveris. Et hoc ipsum ratione suadetur: cum enim daemon non desistat a tentando iustum propter eximia iustitiae opera, sic nec sanctus Angelus deseret peccatorem: nam, ut dixit Ambrosius in id Psalmi 38. Obmutui, et humiliatus sum, etc., Angelus in circuitu est hominis, ne quis noceat ei, non discedit Angelus, nisi iussus a Domino. Insuper haec cura data est Angelo independenter ab hominis viatoris fide, vel gratia; ergo sicut custodiunt Angeli eos homines, qui vel gratiam, vel fidem numquam habuerunt: ita etiam eos, qui illas perdiderunt. Denique Deus non deserit hos peccatores quoad auxilia sufficientia interna, et externa: ergo neque Angeli illos deserere possunt propter peccata, cum hoc non sit consentaneum voluntati Dei; igitur Angelus peccatorem omnino non deserit: sed remissive, et minori forte sollicitudine, propter continuam eius resistentiam erga eum se gerit.

Hinc fit etiam interdum, ut iustum videatur Angelum custodem quodammodo derelinquere, seu remissius iuvare, ut id tandem in maius ipsius bonum cedat; sic Ambros. verba illa Psalmi 35. Qui iuxta me erant, a longe steterunt.

Ne abhorreat, inquit, mysticus pietatis affectus, ut pro Angelis dixerit, qui praetendunt timentibus Dominum ut eripiam eos de tentationibus, quas ferre non possunt: quomodo ergo longe stant, qui in adiumentum sunt attributi? Sed non illi se separant, sed qui urgetur tentationibus, putat eos longe abesse, quos propius adesse desiderat, et arbitratur dissimulare, cum illi iuvandi tempus nutu sui superioris expectent, qui athletam suum, quo gloriosius vinceret, diutius certare praecepit.

Corollarium. — Ex his collige, quod obduratus quisque peccator Angelo custode non careat, imo etiam non carebit ipsemet Antichristus, ut docent Alensis, S. Bonaventura, et S. Thomas; idque colligitur ex eo quod Deus velit omnes homines salvos fieri, nullumque excipere, sed omnes comprehendere, etiam pessimos; et per consequens ipsum quoque Antichristum. Favet etiam ratio, qui enim proponit alicui finem, debet providere de mediis ad illum obtinendum; at vero cunctis quantumvis impiis proponitur vita aeterna, et custodia angelica medium est ad illam obtinendam et acquirendam: ergo, etc. ac proinde Antichristo non denegabitur. Adde quod quemadmodum semper insidiantur mali Angeli, ita e contra boni ea qua fervent charitate, volunt continuo auxiliari, et in hoc Deum misericordiae, et charitatis fontem imitantur. — Neque dicendum est, custodes Angelos homines quantumvis peccatores deserere, quamdiu sunt in hac vita. Quemadmodum enim nulli viatori omnino denegatur auxilium supernaturale commune, ita neque dum est in via, custodia Angelorum prorsus destituitur. Sicut autem propter peccata hominum interdum eis denegantur auxilia quaedam particularia, et efficaciora, quae Deus non tenetur dare, ita denegatur custodia Angelorum quoad peculiares aliquos effectus.

Sciendum enim est, inquit Alensis, quod multiplex est effectus custodiae angelicae circa animas: unus est ut proficiat anima in bonum gratiae: alius ut non cadat in malum culpae: tertius est, ut si cadit, postmodum resurgat: vel ne toties cadat, vel in tantum malum cadat. Hinc concludit: dicimus ergo quod Antichristus habebit custodiam angelicam, non ad primos effectus, idest, Angelus custos istos effectus circa eum non habebit, sed tantum ultimum, scilicet, ut non toties cadat, quoties caderet sine Angelo Custode. Nulli enim viatori in quantum viator est, deficit misericordia Dei, quae est in dando Angelum Custodem.

— Censet tamen Ioannes Altestaing Mindelhaimensis in suo Vocabulario Theologico, quod Angelus bonus deputabitur primo Antichristo ad custodiam; sed quando ita obstinabitur in peccato, quod dicet se esse Deum, et extollet se super omne id, quod dicitur Deus, aut colitur, sicut dicit Apostolus, tunc primo deseret eum Angelus ex toto, nec habebit eum postmodum ad protectionem.

* Non me latet Origenem inficiari Angelos bonos a Deo destinatos esse ad pravorum et perditorum hominum custodiam, nam tract. 5. in Matth. cum scripsisset incertum esse utrum Angeli a Deo destinentur ad hominum custodiam statim ab eorum in utero formatione, an tantum ab eorum regeneratione per baptismum, addit:

Qui autem vult ex eo hominibus dari Angelum adiutorem, ex quo per lavacrum regenerationis facti sunt tunc nati infantes in Christo, dicet non esse credibile, insensatis et incredulis, et errantibus, et servientibus desideriis variis et immundis, in malitia et invidia degentibus, odibilibus et odientibus invicem, fornicariis et adulteris, interdum autem et masculorum concubitoribus, latronibus et ebriosis, atque rapacibus praeesse Angelum sanctum: ut maculetur in huiusmodi actibus hominis, cui datus est custos. Sed est homo quidem in tempore infidelitatis suae, et peccatorum suorum, ex infidelitate nascentium, sub Angelis Satanae et spiritibus malignis, et immundis daemoniis. Cum autem susceperint fidem, tunc Christus qui est Redemptor, qui pretio sui sanguinis eum redimit a malignis dominis credentem in Deum, tradit eum Angelo sancto et propter munditiem semper videnti faciem Patris.

Contrarium tamen sentit alibi, puta tomo 13. in Matth. et hom. 35 in Lucam, ubi docet singulis hominibus Angelos designari. *

Collige 2. Quod Christus Dominus Angelum Custodem non habuerit:

quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. quaest. 3, Christus non indigebat Angeli custodia, nec ipsa eum decebat; non egebat, inquit, quia adversarius eius nec poterat opprimere per violentiam Corpus Divinitati unitum; nec poterat seducere per astutias intellectum a Verbo plenarie illustratum; nec poterat allicere per blandicias affectum plenitudine gratiae confirmatum: ideo Christus non indigebat Angelo bono, nec quantum ad defensionem Corporis, nec quantum ad eruditionem operationis, nec quantum ad incitationem > affectionis. Non solum autem non indigebat angelica custodia, sed nec etiam ei competebat. Custodia enim in custodiente respectu custoditi, dicit praesidentiam quamdam: et quia Angeli Christo Domino suberant, non praeerant; ideo nec aliquod officium praesidentiae ipsis Angelis respectu Christi committi debebat, et propterea nullus Angelus debuit deputari ad custodiendum Christum, sed Angelorum multitudo debuit deputari ad eius ministerium.

Confirmatur, ex eo quod egeamus Angelo Custode propter tres potissimum causas: prima ut nos doceat et instruat ne decipiamur: secunda, ut moneat et hortetur ad bene agendum: tertia, ut removeat occasiones et pericula peccandi: at Christus nullo eorum indigebat: primo, quia erat maiori scientia praeditus, quam omnes Angeli: secundo, quia cum esset plenus gratia poterat seipsum excitare ad bene agendum: tertio, quia intrinsece erat impeccabilis propter unionem hypostaticam, gratiam, et gloriam: qui ergo custodit Israel, imo Custos est omnium, ipse Angelo Custode opus non habuit.

Dices. Angeli delegati sunt ad Christi custodiam: ergo revera Angelos Custodes habuit. Probatur antecedens ex illo Psal. 90. Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te, etc. quem Psalmum de Christo scriptum fuisse plurimi SS. Patres testantur. — Deinde moerentem solari, et deficientem roborare, officium est et munus Angeli custodientis; sed Luc. 22. legimus quod Christo, dum eius anima tristis esset usque ad mortem, astitit Angelus Domini confortans eum; ergo Christus habuit Angelum Custodem. — Denique Christus secundum naturam humanam minoratus est paulo minus ab Angelis: ergo eorum ministerio et custodia sicut caeteri homines egebat.

Nego has omnes consequentias, et ad primum antecedens, dico quod quamquam nonnulli SS. Patres illa Psalmi verba de Christo interpretentur, nihilominus caeteri contendunt non de Christo, sed de quolibet homine iusto a Davide scripta fuisse. Adde quod si de Christo accipiantur, possunt intelligi, non de custodia Christi adversus daemones, quorum erat expugnator; Angelorum nempe auxilio opus non habuit, ut ipsos vinceret, sed tantum de ministerio quodam externo, quod ipsi impenderunt. Hinc Matthaei 4. legimus quod devicto diabolo, accesserunt Angeli, et ministrabant ei, nempe Christo.

Ad secundum antecedens, dico cum Alensi supra laudato art. 2. quod duplex est confortatio, una auctoritativa, altera ministerialis; prior auctoritatem importat, posterior amicitiam, et reverentiam sonat: priori modo Dominus servum solatur, ei nempe gratias et beneficia largiendo: posteriori servus Dominum, ipsi quaedam excitantia ad leniendum dolorem subministrando, solari potest. Sic inquit S. Damascenus lib. De Fide cap. 3. Angelus Christum Dominum confortavit, non quidem proponendo ipsi aliquid quod ipsum lateret, sed tantum ipsi reprassentando, quod, quidquid gerebatur a Divino Patre decretum fuerat; exinde quod Deo summa gloria, et hominum salus erat oriunda.

Ad tertium, dico quod etsi Christus dicatur minoratus ab Angelis ratione passibilis humanae naturae, numquam tamen sic minoratus est, ut eorum praesidio et regimine opus habuerit: in quolibet enim statu etiam passionis, et mortis, Angelorum supremus Dominus extitit, et eis ad nutum imperavit.

Collige 3. Quod Beatissima Virgo, quamquam gratiis illustrata, et stipata virtutibus, quia tamen intrinsece non erat impeccabilis, sed tantum extrinsece per specialem protectionem, et quatenus erat in gratia confirmata, censent omnes Theologi cum S. Bernardo 17. ipsam habuisse Angelum Custodem, quem arbitrantur fuisse S. Gabrielem, qui ut S. Ambrosius scribit, ipsam consolabatur in angustiis, et divina ipsi mandata, et arcana intimabat. Scribit autem Andreas Cretensis non solum illam habuisse Angelum Gabrielem Custodem, sed ut erat Regina coeli, et Angelorum Domina, multis ipsorum turmis fuisse circumdatam, quae Angelica agmina regebat, et ordinabat S. Gabriel, ait Gregorius Nicomediensis in oratione de Maria in templo praesentata. Idque praenunciatum fuisse videtur Canticorum 7. ubi Sunamitis, quae sanctissimae Virginis specimen praeferebat, dicitur terribilis ut castrorum acies ordinata: chori enim castrorum sunt coelestium Civium agmina, atque legiones coelestes, quae sanctissimam illam Virginem tuebantur, et solabantur.

Collige tandem, Quod etiam Protoparentibus in statu innocentiae deputati fuerint Angeli Custodes, ut docent Alensis, necnon et Seraphicus Doctor: tum quia Deus pronior est ad miserendum, et succurrendum, quam ad damnandum: ergo si in statu naturae innocentis permisit, ut Angelus malus hominem infestaret et tentaret, potiori iure debuit ipsi delegare Custodem Angelum, qui cum ipso adversus impugnantem diabolum depugnaret; maxime cum scripserit Ecclesiast. 23. Contra bonum malum, et contra vitam mors, et sic intuere in omnibus operibus Altissimi unum contra unum, et duo contra duo. Tum quia idcirco nobis deputati sunt Angeli Custodes, ut per eorum auxilium a malo revocemur: sed homo in statu innocentiae opus habebat a malo removeri, siquidem peccare poterat: ergo ad id egebat angelica custodia. Denique, idem bonus Angelus homini deputatur in custodiam, ut nempe eum defendat ab oppressione contra violentiam, inquit Seraphicus Doctor qu. 2, ut eum erudiat, et dirigat contra fallaciam, et exhortetur, et inducat ad bonum contra blanditias: cum ergo diabolus in statu innocentiae Protoparentum rationem seducere poterat per astutiam, voluntatem ad malum deducere per blanditias, et virtutes per quamdam violentiam opprimere, siquidem homine innocente erat fortior et astutior, et in proposito malitiae pertinacior; ideo congruum erat homini innocenti concedi angelicam custodiam, quatenus adversus tam formidandum hostem repugnare posset.

Conclusio tertia. — Angeli non solum hominibus, sed et caeteris rebus deputantur in Rectores, Administratores, et Custodes.

Probatur haec veritas, primo quidem auctoritate SS. Patrum, maxime S. Augustini, qui lib. 83. qu. 79. ait: Unaquaeque res visibilis habet Angelicam potestatem sibi praepositam. Quae utique sententia confirmari potest ex Scriptura; nam Apocalypsis 14. dicitur: Et alius Angelus exivit de altari qui habebat potestatem super ignem: et cap. 15: Audivi Angelum aquarum dicentem: iustus es Domine, etc., ubi Arethas ait: Hinc scimus angelicas potestates praepositas esse creaturis: hanc quidem aquis, hanc autem igni, hanc vero alii cuidam particulari creaturae. Hinc Origenes 8. in Ieremiam docet quod omnibus rebus Angeli praesident tam terrae, et aquae, quam aëri, et igni, id est principalibus elementis, et in hoc ordine pervenire ad omnia animalia, ad omne germen, ad ipsa quoque astra Caeli. Idem Homilia 23. ait:

Virtutes coelestes mundi huius ministeria suscepisse, ut illa terrae vel arborum germinationibus, illa fluminibus, ac fontibus, alia ventis, alia marinis, alia terrenis animalibus, vel singulis e terra gignentibus praesint, et esse in his singulis Sacramenta ineffabilia divinae dispensationis, in ordine suo cuncta, et competenti per unamquamque virtutem dirimatur officio.

— *Et lib. 8. contra Celsum, respondens ipsius assertioni qua contendebat daemones praeesse omnibus mundi partibus, et earum dispensationi, scribit:

Nos vero dicimus sine praesidio invisibilium, ut ita loquar, agricolarum aliorumque administratorum, qui non solum terrae proventibus, sed etiam aquae et aëri provident, terram non ea ferre, quae natura regi dicuntur, aquam in fontibus, et fluviis ultro nascentibus non irrigare et fluere, aërem non servari incorruptum, vitamque ipsum respirantibus non impertire; sed administratores illos invisibiles non dicimus esse daemones. Et si quid audacter dicere oporteat, si quas hisce in rebus partes habeant daemones, dicemus illis famem, arborum vitiumque sterilitatem, immodicos calores, aëris corruptionem ad perniciem fructibus afferendam, mortemque interdum animantibus, et pestem hominibus inferendam tribui oportere. Horum omnium auctores sunt daemones... Non a daemonibus accipimus singula victui necessaria, praesertim, qui eis decenter uti didicimus, neque cum daemonibus epulantur, qui fruuntur frugibus, vino, arborum fructibus, aquis, aëre, sed potius cum divinis Angelis, quibus horum omnium cura mandata est... Dum igitur in gloriam Dei edimus, bibimus, spiramus, et caetera eadem ratione facimus, non epulamur cum illo daemone, sed cum Angelis Dei, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil reiciendum quod cum gratiarum actione percipitur: sanctificatur enim per verbum Dei, et orationem. Non autem decuisset, nec licuisset has res consecrari, si commissae essent curae daemonum.*

Praecipue autem sancti Angeli deputantur ad custodiam Provinciarum, Ecclesiarum, et Communitatum. Quod enim pro Regnorum custodia peculiares Angeli destinentur, satis aperte colligimus ex illo Danielis 10. ubi Daniel Gabrielem alloquens, ait:

Princeps Regni Persarum restitit mihi viginti et uno diebus, et ecce Michael unus de Principibus primis venit in adiutorium mihi, et ego remansi ibi cum Principe Regni Persarum; et infra: Nunc revertar ut proelier adversus Principem Persarum; Cum ergo egrederer, apparuit Princeps Graecorum veniens, etc.

Quibus verbis mentio fit Angelorum destinatorum ad custodiam Iudaeorum, Persarum, et Graecorum, ut interpretatur S. Dionysius c. 9. De Caelesti Hierarchia; et Theodorus lib. 5. De Divino decreto cap. 7; Hieron. in illa verba, et Gregorius lib. 17. Moral. Qui omnes censent ibi fieri mentionem de sanctis Angelis, inter quos licet nulla sit pugna nec discordia, sed omnes summa pace fruantur, iuxta illud Iob. 25. Qui facit concordiam in Sublimibus suis; nihilominus absque praeiudicio pacis et charitatis, suis precibus invicem apud

Deum pugnabant: Gabriel quidem partem Iudaeorum agens Deum exorabat, ut Israelitas a captivitate solveret, quippe cum pollicitus fuerat eiusmodi captivitatem non amplius septuaginta annis duraturam, quod tempus paene iam effluxerat. Alii vero duo Angeli Persis et Graecis in custodiam assignati, Deum enixe deprecabantur, ut diutius Iudaei apud Graecos et Persas incolatum protraherent; quia nempe plurimi ex infidelibus Iudaeorum doctrina illustrati, idolorum cultum respuebant, et verum Deum venerabantur: et ita invicem precibus pugnabant, quia quod Deus tacere decreverat eis non erat adhuc compertum: unde postquam S. Michael, qui tribus illis Principibus erat superior, divinam eis voluntatem manifestasset, tunc maxime concordes extiterunt.

— Confirmatur haec veritas ex illo Deuteronomii cap. 2. ac 30. ubi legimus: Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum, iuxta numerum filiorum Israel. Septuaginta Interpretes vertunt: Iuxta numerum Angelorum Dei. Hinc Origenes Hom. 35. in Lucam ex eo loco concludit: quod Principes, id est Angeli, ab exordio terrae divisa sit. Sic etiam Theodoretus in illud caput Danielis cum dixisset: Singulis Angelis uniuscuiusque nostrum creditam esse curam, ut custodiant, et tueantur, et a pravis daemonum insidiis nos liberent: ex Matth. 18. cap. concludit: Archangelis vero illud munus impositum, ut Gentium sint praefecti, sicut beatus Moyses docuit, cuius dictis beatus item Daniel consentit, cum dicit ipse Regni Persarum Principem: et rursus paulo post Principem Graecorum.

Hoc ipsum testantur quique SS. Patres, imprimis vero Clem. Alex. lib. 6. Strom. ubi ait: Per Gentes, et Civitates divisae sunt Angelorum praefecturae: et lib. 7. Iussu divino, et antiquo per Gentes sunt distributi Angeli. Hoc ipsum docet S. Basilius lib. 3. adversus Eunomium, ubi affirmat: Singulis fidelium adesse comites Angelos, sive Gentibus alios praeesse; et quo praestantior est gens integra singulari aliquo viro, eo potiorem esse dignitate praesidem gentis Angelum, quam illum cui unius cuiuspiam cura committitur. Similiter Epiphanius haeresi 51. Regna, inquit, et Gentes sub Angelis posita sunt. Idem passim edocent caeteri SS. Patres.

— Similiter non absque re censent Doctores Theologi, quod cum nationibus populisque praesint Angeli, multo magis Ecclesiis, templis, ac coetibus religiosis. De Ecclesiis quidem Apoc. 1. cap. testimonium extat, ubi septem Ecclesiis totidem praesides Angeli nominantur, ut interpretatur Origenes Hom. 20. in Numeros: Secundum ea, quae Ioannes in Apoc. scripsit, inquit, unicuique Ecclesiae generaliter Angelus praeest. Et Hom. 13. in Lucam dicit, in singulis Ecclesiis duos Episcopos praesidere, alterum visibilem, alterum invisibilem.

*Ergo, inquit, et in coetu nostro adesse Angelos, non solum generaliter omni Ecclesiae, sed etiam sigillatim, de quibus Salvator: Angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in Caelis est. Duplex hic adest Ecclesia, una hominum, altera Angelorum. Si quid iuxta rationem, et iuxta Scripturarum dicimus voluntatem, laetantur Angeli, et orant nobiscum. Et quia praesentes Angeli sunt in Ecclesia, in illa dumtaxat quae laetatur, et Christi est, propterea orantibus feminis praecipitur ut habeant velamen supra caput propter Angelos, utique illos qui assistunt sanctis, et laetantur in Ecclesia.

Hoc ipsum* confirmat Ambrosius lib. 2. in Lucam, ubi ait: Non solum Episcopus ad tuendum gregem Dominus ordinavit, sed etiam Angelos destinavit. Subscribit Greg. Naz. oratione 32. Nec enim, inquit, mihi dubium est, quin alii aliarum Ecclesiarum Praesides, ac Patroni sint, quemadmodum in Apocalypsi Ioannes me docet. — Hinc non mirum si plurimi viri sanctissimi Ecclesiae Praesules Angelos suarum Ecclesiarum custodes in ministeriis etiam sensibiliter adlaborantes habuerint: nec pariter in dubium revocari debet, quod pleraeque referunt Historiae, nempe pluries apparuisse S. Angelos in Templis quibus custodiendis sunt destinati. Sic in Prato spirituali cap. 4. legimus, quod Leontinus Abbas Monasterii Laurae vidit in cornu altaris stantem Angelum, qui dixit ei: Ex quo sanctificatum est altare istud, ego ei iugiter adstare iussus sum. Similia refert Lanspergius de S. Geltrude Virgine, etc. — Quod autem maxime Religiosorum coetibus custodiendis adsint, pluribus probat noster Le Petit cap. 17. sect. 1. De SS. Angelis; praecipue vero ex eo quod angelicam vitam religiosi aemulentur; amant enim Angeli concives suos, et suorum contubernalium summopere curam gerunt.

* APPENDIX.

His adiicienda est veterum Philosophorum a Theologis improbata opinio, nimirum quod hominibus singulis geminus adsit Angelus a Deo consignatus, bonus alter, alter malus, quorum ille hominum salutem, hic eorum ruinam et perniciem meditetur. Quam opinionem imbiberat Origenes, ut apparet ex lib. 1. in epist. ad Romanos; necnon homil. 23. in Iosue, et 35. in Lucam; necnon et lib. 3. De principiis, cap. 2. Quin etiam singulis hominibus non unicum tantummodo Angelum, unicumve daemonem, sed totas Angelorum daemonumque cohortes adiungit, homil. 1. in Ps. 36: Nunquam enim, inquit, solus est iustus, sed ne unius quidem, aut duorum vel trium tantummodo Angelorum societate subnixus est, sed exercitus ei virtutum coelestium praesto est. Quod non ad spiritualia tamen bona conferenda restringit, sed ad corporea etiam prorogat homil. 20. in Ios. Constat ergo multas esse virtutes intra nos, quibus vel animarum nostrarum, vel corporum cura permissa est. Cui defendendo utitur scriptione quadam apocrypha, quam Enochi librum esse suspicari possis, homil. 35. in Luc. Legimus, inquit, si tamen cui placet huiusmodi scripturam recipere, iustitiae et iniquitatis Angelos super Abrahae salute disceptantes, dum utraeque turmae suo eum coetui volunt vindicare. Profert insuper ad horum confirmationem exemplum illius daemoniaci cuius fit mentio Luc. 8. v. 30; et Marc. 5. v. 9.¹ Nam interrogatus daemon qui eum hominem miserum tractabat, quodnam ipsi nomen esset, respondit interroganti Christo: Legio, qua voce significabat tot homini illi adesse daemones infestantes, quot in militari legione numerari solebant pugnatores. Unde colligit Origenes vitio unicuique praeesse daemonem unum tamquam dominatorem et principem, cui plures ad istud vitium propagandum daemones inferiores subserviant. Cum autem multis simul vitiis homo laborat, tunc a multis simul daemonibus obsidetur et infestatur. — Illam autem de gemini Angeli boni et mali satellitis doctrinam, quam ex Hermae libro inscripto Pastore, et S. Barnabae epistola confirmat, hausisse videtur a Platonicis. Nam Theodoretus, Serm. 3. de curandis Graecorum affectionibus ex Platone, libro 10. Legum, haec protulit verba:

Cum autem dicis animam gubernantem et insitam omnibus quae ubique moventur, coelum quoque gubernare illam necessario dicendum est. Quid igitur? Unum ne an plures? Ego pro vobis respondebo: Ne pauciores duabus statuamus, eam quae bona conferat, et eam quae contraria possit efficere.

Eadem fuit Platonis sequacium de plurimis geniis singulis hominibus assignatis opinio. Porphyrius namque varios cuique homini assignatos daemones seu genios, quorum unus corporis, alius animae, alius mentis regimen et curam habeat. Quin etiam multo plures cuique daemones adesse pronuntiat, ita videlicet, ut alius nati sanitatem, alius pulchritudinem, alii quamdam in his habitudinem curent, unusque illis aeque praesit. Cui Iamblicus negando respondet: daemonem unum non alicui parti nostrum praeesse dumtaxat, sed toti simul adesse, totum ducere, quemadmodum a totis, qui in mundo sunt, ordinibus est attributus. Iterum Porphyrius introducit contrarietatem tamquam dominantium daemonum, nam alios facit bonos, alios malos, cum tamen, teste Iamblicho, nusquam mali spiritus sortem habeant praefecturae, nec pari vel auctoritate vel numero ex adverso bonorum sunt distributi. Multi autem praestantiores, contra Iamblici Monadem nitentes, tres cuilibet homini in eius nativitate custodes seu daemones attribuunt: quorum primum appellant Sacrum, qui iuxta Aegyptiorum doctrinam, nec a stellis fixis, nec ab erraticis, sed a caelo superiori, videlicet ab empyreo, per ipsum daemonum praesidem Deum descendendi animae rationali assignatur, dicuntque quod huius officium sit vitam animae dirigere, cogitationesque bonas menti semper exhibere, et assidue in nobis agere illuminando, quamvis non semper eum animadvertamus, sed quando purgati sumus, et tranquille vivimus, tunc a nobis percipitur, et quasi nobiscum loquitur, studetque assidue ad sacram nos adducere perfectionem. Secundus nuncupatur Genius, quatenus est genitus daemon, qui a mundi dispositione siderumque circuitibus, qui in generatione versantur, descendit. Tertium vero nati daemonem professioni et magisterio praeesse volunt, quem a sideribus infundi tradunt, animaeque mores, et viam ad dignitates ac honores mundanos praebere. Et quidem hoc experientia compertum et comprobatum asserunt, quod si professio cum natura nostra consentiat, similis nobis atque cum Genio concors adsit professionis daemon, vitaque magis efficiatur tranquilla, felix atque prospera. At vero si in professione versemur natura Genii contraria vel dissimili, laboriosa nobis redditur vita, et discordantibus actionibus perturbata, etc. Haec illi, in quibus nonnulla ethnicismum redolent.*