Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Distinguendum esse quadruplex genus mensurae. 1. Est perfectionis, iuxta illud Aristotelis 1. Metaph. cap. 3. In unoquoque genere est unum quod est mensura ceterorum sub eodem genere. 2. Est mensura causationis; sic 9. Metaph. scibile dicitur mensura scientiae quia scientiam causat. 3. Est mensura cognitionis seu innotescentiae; sic ulna notificat quantitatem panni, et hoc modo mensura nihil aliud est quam quantitas magis nota alteram notificans: secundum quod mensurari triplicem involvit respectum, unum ad intellectum, alium ad rem mensuratam, et alium ad mensuram. 4. Est mensura durationis; sic Tempus dicitur mensura motus, Aeviternitas mensura Angelorum, Aeternitas mensura Dei.

Notandum 2. Hoc esse discrimen inter aeternitatem, aevum, et tempus, quod Aeternitas, (ut diximus agendo de aeternitate Dei), sit interminabilis vitae possessio tota simul, et perfecta, quae scilicet triplicem dicit negationem, desitionis, incoeptionis, et successionis ac dependentiae. Tempus vero, ut diximus in Physicis, est mensura motus secundum prius, et posterius. Aeviternitas autem est mensura, et duratio permanens, incorruptibilis ab intrinseco, defectibilis tamen per superiorem potentiam externam. In quo Aevum dupliciter distinguitur ab aeternitate, et tempore; primo differt ab Aeternitate, quia aeternitas est semper actu praesens, et nullo modo in potentia: tempus vero secundum instans praesens est in actu, secundum vero futurum, est in potentia absque ulla penitus permanentia praeteriti, et futuri. Aevum autem mensura quaedam indivisibilis est, et non est omnino praesens, sed partim actu praesens, partim potentia: nam quemadmodum esse Angeli est indivisibile, et immateriale, et est actu praesens modo, sed tamen aliquomodo est in potentia, quia est in potentia ut conservetur in futuro per manutenentiam Dei, quae si desisteret omnino Angelus annihilaretur: pari ratione dicendum est de aevo quod est indivisibile, et actu praesens, tamen aliquomodo in potentia ad futurum. Caeterum differt a tempore, quia non est ita potentiale sicut tempus, non enim habet partes praecedentes, et partes sequentes. Secundo differt aevum ab aeternitate, et tempore ex parte suae mensurae, quia Aeternitas est mensura rei non deficientis nec potentis deficere: Tempus vero est mensura rei actu deficientis, et potentis deficere: Aevum autem est mensura media, scilicet mensura substantiae non deficientis, et immutabilis, potentis tamen aliquomodo deficere, et mutari secundum operationes suas. Declaratur exemplo; nam sicut radius solaris productus a Sole in medio diaphano manente eodem est unus, et idem radius productus in instanti indivisibili, est in actu; est tamen aliquomodo in potentia, quia recedente Sole, desinit esse statim: ita dicendum est de Angelo, et eius mensura. Alterum exemplum est imago in speculo quae ab obiecto corporeo visibili in instanti producitur, et est indivisibiliter producta, tamen recedente obiecto desinit esse imago illa. At vero tempus ipsum comparatur fluvio cuius partes ab eodem fonte dimanant, ita quod pars parti succedat, atque adeo partes temporis sunt mensura rei cum innovatione, et veteratione eiusdem: Aevum vero est mensura rei sine innovatione, et veteratione quantum ad substantiam.

Notandum 3. Ex Doctore in secundum dist. 2. quaest. 2. n. 10. Quod mensurare est quantitatem ignotam certificare per quantitatem magis notam:

certificatio autem aliquando potest fieri per quantitatem existentem in re, vel imaginatione, sicut Artifex expertus per aliquam quantitatem, quam habet in sua imaginatione, mensurat quantitatem quamcumque sibi occurrentem. Aliquando autem potest fieri per quantitatem aliquam existentem in re, et hoc tripliciter, vel excedentem: et tunc certificatur intellectus de quantitate minore per accessum eius ad quantitatem maiorem, vel recessum ab ea; et hoc modo mensura ponitur in quidditatibus rerum, et mensura est perfectior ipso mensurato, quae dicitur esse notior naturaliter ipso mensurato: sicut albedo ponitur prima mensura in genere colorum, et Deus dicitur prima mensura omnium, quae sunt in quocumque genere. Alio modo mensuratur per quantitatem excessam, quia quantitas nota minor est, et pars quantitatis maioris, quae magis ignota est, et tunc illa quantitas minor per sui replicationem mensurat ipsum totum quantum maius, et hoc modo minor motus potest esse mensura maioris motus ex natura rei. Tertio modo mensuratur quantitas ignota per aliam quantitatem notam, et distinctam, et aequalem sibi, et hoc fit per applicationem, sive superpositionem. Et quia illud, quod est mensura ex natura rei, debet esse notius naturaliter ipso mensurato; ideo isto modo scilicet tertio, unum aequalium non est mensura aliorum, nisi illa aequalitas nota fuerit ex natura rei; hoc modo tempus, si est alia quantitas a motu, et notior eo, potest esse mensura motus ex natura rei. Alicui tamen intellectui potest illud esse mensura, quod ex natura rei non est mensura, puta si alicui sit nota quantitas ulnae, et quantitas panni ignota; potest > tunc quantitas ulnae esse mensura quantitatis panni, licet ex natura rei neutra quantitas habeat maiorem certitudinem alia.

His ita praelibatis, tria maxime hic sunt resolvenda: Primum, quod Angeli non aliam habeant mensuram suae durationis, quam aeviternitatem. Secundum, quod illa mensura non sit successiva. Tertium, quod sit ab Angeli substantia realiter indistincta.

Conclusio prima. — Angelorum existentia mensuratur aeviternitate. Haec est communis apud Theologos.

Probatur primo. Existentia Angeli aliqua mensura est mensurabilis: sed non mensuratur aeternitate, nam haec est mensura propria Dei, neque tempore, quia illo res corruptibiles mensurantur, licet ipsa Angeli existentia ob intensivam perfectionem, virtutem, et magnitudinem durationis suae possit toti tempori coexistere, nulla varietate in eius duratione facta: sicut est exemplum de palo fixo in fluvio, circa quem fuit continuo aqua, ipso palo stabili remanente: ergo aevo solo mensuratur ipsa Angeli existentia, cum sit inter ipsam, et illam Angeli existentiam proportio, quae inter mensuram et mensuratum requiritur. Deinde, si non esset tempus, Angelus posset cognoscere suam durationem: ergo habet aliquam aliam mensuram distinctam a tempore, per quam possit cognoscere eam: illa vero non potest esse aeternitas, cum sit altioris ordinis; ergo est aevum, quia nihil aliud assignari potest, quod rationem mensurae existentiae angelicae habeat. Denique, aeviternitas secundum Doctorem, est mensura entis creati permanentis, et uniformiter se habentis dum subsistit, seu quod habet uniformem modum existendi: vel iuxta S. Thomam, est mensura entis incommutabilis secundum suam substantiam; mutabilis vero et variabilis secundum suas operationes: sed Angeli substantia est incommutabilis secundum se, et uniformiter se habet dum subsistit: ergo Angelus revera mensuratur aevo. Quae hanc adversus Conclusionem possent obici, facilius solventur in sequenti Conclusione.

Conclusio secunda. — Aeviternitas non est duratio successiva. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. quaest. 1. ubi licet opinionem S. Bonaventurae de successione durationis angelicae probabilem esse dixerit, solveritque omnia argumenta, quae contra Seraphici Doctoris sententiam ab aliis fuerant proposita; nihilominus eamdem sententiam ipse impugnat hoc modo num. 18:

Illa duratio angelica, quae secundum sanctum Bonaventuram dicitur quantitas habens suam divisibilitatem, non permanentem, sed successivam, ita quod uni eius nunc raptim fluenti succedat aliud; illa, inquam, duratio, seu quantitas, aut est identificata existentiae Angeli, aut non est identificata ipsi.

Primum dici nequit, quia impossibile est esse successionem in duratione sine successione in existentia; in existentia autem Angeli non est successio, sicut nec in essentia cui identificatur existentia: ergo, etc. Secundum pariter non potest affirmari, quia sicut ipsa existentia absoluta Angeli potest poni in esse variis productionibus, aut eadem productione continuata, ita potest duratio absoluta, quam habet per primam productionem poni in esse per secundam productionem, aut eamdem continuatam: ergo quando conservatur Angelus pro secundo instanti. non est necesse dari ipsi novam durationem distinctam ab illa, quam habuit in primo instanti, et consequenter duratio ipsius non erit quantitas successiva constans ex variis partibus. Si dixeris quod eadem duratio absoluta possit poni rursus in esse, sed pro diversis nunc: Contra, si potest poni in diversis nunc; ergo potest conservari in illis: ex quo sic arguo: aut potest conservari in illis per aliam durationem distinctam, et ita dabitur processus in infinitum, quia eodem modo quaeretur de alia duratione: aut potest conservari in illis absque alia duratione, et ita sicut eadem existentia est in diversis nunc, eadem etiam duratio erit in illis, quod est intentum.

Imputat secundo Doctor eamdem sententiam quatenus assereret illam durationem esse quid successivum, quia, inquit, non videtur ponendus novus respectus sine novo fundamento, vel termino, et absque aliqua novitate ex parte extremorum: ergo si Angeli existentia sit eadem, et eodem modo Deus se habeat in secundo instanti ac in primo, non videtur admittendus novus respectus.

Probatur insuper conclusio auctoritate sanctorum Patrum, primo quidem S. Augustini lib. 83. qq. quaest. 72. ubi dicit, quod tantum id stat inter aevum, et tempus, quod aevum est stabile, tempus autem mutabile. Item S. Dionysius, De divinis nominibus cap. 10. ait, Proprietatem aevi esse totum simul, secundum totum metiri: non ergo secundum partem, et partem, et successive. Et cap. 5. dicit aevum esse quietam, et totam simul vitam. Item Gregorius in Moralibus, dicit de gaudio Beatorum, Nihil praeteriisse, nihil advenisse, nihilque futurum esse: ergo est totum simul.

Probatur iterum ratione fundamentali: ideo aeviternitas foret successiva, quia nempe constaret pluribus nunc, sive instantibus sibi invicem succedentibus: sed id non videtur esse verum: ergo, etc. Maior est S. Bonaventurae. Minor probatur: illud primum nunc, seu instans aevi, aut idem est cum existentia Angeli, aut aliud: si idem, igitur sicut existentia Angeli manet semper eadem ex S. Bonaventura, ita et nunc idem permanet. Si vero dicas, est aliud; Contra: sicut ipsa existentia ex sancto Bonaventura potest infinities poni in esse, ita et illud nunc aliud ab essentia et existentia Angeli potest frequenter poni in esse, et ita potest conservari idem nunc aevi, sicut et eadem existentia: ergo non est necessaria pluralitas ipsorum nunc: sed unum sufficit. Si vero dicas, quod si frequenter ponitur in esse, ponetur in diversis nunc: Respondeo, quod vel dandus erit processus in infinitum, vel dicendum idem nunc posse conservari sine novo nunc. Probatur, quia illud primum nunc, vel potest conservari sine alio, vel non. Si primum, habeo intentum; si secundum, quaero de illo alio nunc, an possit conservari sine alio; et sic vel deveniendum erit ad aliquod nunc, quod possit sine alio conservari, vel dabitur processus in infinitum. Insuper, quamvis hoc ultimum detur, tamen non erit necesse in ipso nunc esse successionem; nam sicut ponitur essentia Angeli eadem, et invariabilis, etsi in alio, et alio nunc ponatur, ita idem nunc potest permanere invariabile in se, quamvis in alio, et alio nunc ponatur in esse.

Confirmatur. quia conservatio Angeli, vel accipitur pro conservatione activa, vel passiva. Si primum, est tota simul nullam habens successionem, est enim actio divina, cui permanentia secundum se considerata non repugnat, sicut nec termino eius, scilicet Angelo. Unde poterit Deus per huiusmodi actionem conservare Angelum, praesertim cum talis conservationis modus sit rebus ipsis indivisibilibus magis connaturalis, et consequenter magis debitus. Praeterea, quia actio conservativa rei incorruptibilis ex natura sua est incorruptibilis, quia nullum habet suae desitionis principium intrinsecum: ergo, etc. Si secundum, est ipsum esse angelicum invariabile: ergo nullam habet successionem, et per consequens non bene asserit opposita sententia aevum ex parte conservationis Angeli includere successionem.

Obicit 1. Doctor varias Sanctorum Patrum auctoritates, quae sententiae Seraphici Doctoris videntur suffragari: in primis S. Augustinum 11. Confessionum, c. 4. Nunc temporis si semper staret, et non flueret, non esset tempus, sed aeternitas: ergo si nunc aevi non flueret, etiam deberet aeternitas reputari: sed consequens est absurdum: ergo etiam id unde sequitur. Item lib. 4. super Genesim cap. 14. exponens illa verba, Pater meus usque modo operatur; subdit: usque modo consummationem operis significat, aliter enim posset intelligi si diceretur, nunc operatur, ubi non est necesse ut operis consummationem acciperemus, aliter autem cogit intelligi cum ait, usque nunc ex illo quo cuncta operatus est. Quibus significat S. Augustinus aliquam esse continuationem in actionibus Dei ad extra, per quam conservat creaturas a se productas, subindeque continuationem in duratione creaturarum: sed continuatio successionem importat: ergo quaelibet creaturarum, adeoque Angelorum conservatorum duratio successiva est. Subscribit Boetius lib. 1. De Trinitate cap. 9. Quamvis, inquit, secundum Philosophos de corporibus caelestibus, et spiritibus possit dici, quod sunt semper, magna tamen est differentia in semper esse, in Deo enim tantum praesens est, non currens; nunc autem fluens facit sempiternitatem, idest aevum: ergo aeviternitas est duratio fluens. Favet etiam S. Damascenus lib. 1. De Fide cap. 25. Saeculum, inquit, dicitur quod semper protenditur cum aeternis, velut spatium: sed Angeli durant per saecula; ergo eorum duratio protenditur velut spatium, et consequenter includit partes sibi invicem succedentes. Consentit etiam S. Anselm. in Prosologio c. 24. Hoc quoque modo transis omnia, etiam aeterna, inquit Deum alloquens, quia tua, et illorum aeternitas tota tibi praesens est, cum illa nondum habeat de sua aeternitate, quod venturum est, sicut iam non habet, quod praeteritum est: ergo censet durationem Angelorum non existere quantum ad illam partem quae praeteriit, neque quoad illam quae futura est, adeoque putat Angelorum durationem includere partes sibi invicem succedentes. Denique sanctus Hieronymus Epistola ad Marcellam, ait: Tantum Deus est, qui non novit fuisse, vel futurum esse: ergo creatura in suo esse habet praeteritum et futurum, et consequenter successionem.

Respondet Doctor num. 21. his omnibus auctoritatibus solum suaderi, quod nulla creatura est a prima Causa independens, sed semper dependens; non tamen dependentia continua alia, et alia, sed eadem propter quam creatura quaelibet habere potest esse cum una parte temporis, et non cum alia, sicque potest quasi cadere sub tempore, hoc est coexistere uni parti temporis, et non alteri; qua ratione dicitur fuisse, non vero fore, et ita non habere esse aeternum.

Respondeo 2. maioris elucidationis gratia ad eas omnes auctoritates sigillatim; et quidem ad primam S. Augustini, dico eum solum intendere, quod si duratio temporanea ex se semper necessario subsisteret, nec ullatenus etiam ab extrinseco posset deficere, revera foret aeternitas, quod, ut apparet, omnino est impossibile: non autem vult, quod si illa duratio subsisteret absque ullo fluxu, et cum ordinaria Dei conservatione, deberet esse aeternitas; exinde enim non sequeretur eam non posse ullatenus deficere sicut ipsa aeternitas omnino est indefectibilis. Unde distinguo consequens: si aeviternitas non flueret, hoc est, si esset omnino indefectibilis, foret aeternitas, concedo; nec enim sic illam volumus esse non fluentem: si non flueret, quatenus non haberet partes succedentes, foret aeternitas, nego consequentiam. Ad secundam ex S. Augustino sententiam, nego ex ea illatum subsumptum: eo enim ipso, quod eadem ipsa actio, qua res producta fuit, semper continuatur, etiam continuatur ipsa res conservata absque aliqua successione in seipsa, aut in ipsius duratione. Ad auctoritatem Boetii respondeo ipsum velle, quod sempiternitas Dei sit semper praesens ita necessario, ut omnino sit indefectibilis, etiam respectu cuiuscumque; sempiternitas vero, quam haberet Angelus si ab aeterno fuisset creatus, non semper praesens necessario extitisset, quippe cum potuisset deficere Deo volente: unde illa sententia eo modo quo prior S. Augustini est distinguenda. Ad S. Damascenum dico ultimam ex eius auctoritate consequentiam illatam esse negandam: protensio namque per spatium dici potest non quod habeat partes sibi invicem succedentes, sed quod ipsamet existentia eadem semper indivisibilis conservetur. Ad S. Anselm. dico tantum velle, quod cum Angeli non semper necessario extiterint, nec extituri sint, quippe cum Deo volente deficere possint: idcirco ratione illius possibilis defectionis revera dici possunt non habere quod futurum est, neque quod praeteritum est: quemadmodum Deus id habet necessario, quia summe necessario, semper fuit, est, et erit. Hinc neganda est consequentia: tota namque illa Angeli duratio pro tempore praeterito, et futuro modo existit, licet non necessario extiterit pro praeterito, nec absolute loquendo ita pro futuro sit extitura. Denique ad sanctum Hieronymum nego consequentiam ex eius auctoritate illatam: Angelus namque etsi habeat durationem permanentem, cognoscere potest praeteritum, et futurum, quippe novit se non necessario extitisse, nec extiturum, quandoquidem possit annihilari, Deo ita statuente.

Obicit 2. Aliam sancti Augustini auctoritatem ex lib. 8. De Genesi ad litteram cap. 19. ubi ait: Sicut aer respectu Solis non est factus lucidus, sed fit lucidus, alioquin absente Sole remaneret aer lucidus: ita se habet creatura respectu Dei. Ex quibus sic pro opinione S. Bonaventurae arguit Doctor Subtilis sup. laud. qu. 1. num. 4:

Creatura continuo producitur a Deo conservando, et conservatur producendo, et non tantum dependet a Deo, quatenus actio productiva ipsius exit a Deo pro primo instanti quo habet esse, sed etiam quatenus pro quolibet instanti quo conservatur in esse, actio illa divina qua conservatur continuo exit a Deo; at non est illa ipsamet actio qua > producebatur a Deo pro primo instanti, quae a Deo exit pro aliis instantibus in quibus conservatur: sed alia omnino actio distincta succedens priori: ergo duratio Angeli non est tota simul, sed successiva.

Patet consequentia, quia actio illa conservativa est de ratione durationis Angeli, vel tamquam ratio formalis, aut pars intrinseca; vel tamquam conditio sine qua non: ergo si conservatio illa sit successiva, etiam ipsa Angeli duratio successiva erit, aut saltem pendebit ab aliquo successivo. Probat minorem Doctor: actio conservativa est vera actio positiva: sed non est eadem qua Deus in primo instanti Angelum produxit: ergo est alia ipsi priori succedens. Maior patet, quia, inquit Doctor, conservare, non est tantum non destruere, sed est aliqua actio Dei positiva, alioquin diceretur conservare lumen, qui non claudit fenestram, quod aperte falsum est, posset enim etiam eo absente lumen in aula conservari. Insuper, si conservatio non esset actio positiva, sequeretur, quod annihilatio ipsi opposita, esset actio positiva, quia non datur negatio negationis: sed falsum est, quod annihilatio sit actio positiva, quia annihilare est non agere; igitur conservare est agere. Denique, nulla creatura est in suo esse independens, quia non est actus purus: igitur continue dependet a causa, non tantum ratione primariae suae productionis, qua accepit esse ab ea causa, quasi illud esse continuo ab illa non acciperet, quia sequeretur, quod conservare nihil aliud esset, quam prius egisse, et modo non destruere: ergo necessum est, quod actio conservativa sit positiva. Probatur itaque minor, nempe quod actio illa positive conservans, distincta sit ab actione primo productiva; quia per actionem illam productivam qua res accepit esse in primo instanti, non potest dici formaliter, et ultimate absque ullo superaddito conservari in illo esse pro aliis instantibus sequentibus; posset enim esse illa actio primo productiva absque eo, quod res conservaretur pro alio instanti sequenti; siquidem in illo instanti sequenti posset annihilari: ergo, ut existat pro alio instanti sequenti, debet esse alia actio ipsius conservativa a priori distincta.

Si dixeris quod equidem ab illa actione sola non habeat res per illam producta quod existat pro alio posteriori instanti, sed ulterius requiri, quod sit illud posterius instans quo posito, et sine ulla actione nova, aut aliquo modo superaddito res illa ipsi posteriori instanti coexistit; contra sic urget Doctor: si Angelus productus in primo instanti haberet ex se, et sine aliquo superaddito posse coexistere tempori sequenti, posita solum existentia futuri temporis, sequeretur quod ipsius duratio ab aeternitate non discrepare; aeternitas enim non potest coexistere futuro tempori nisi futurum tempus existat; ubi autem non amplius existet, nec aeternitas ipsi coexistet. Adde quod non obstante productione Angeli pro primo instanti posset non habere coexistentiam cum instanti futuro, etiam existente ipso futuro tempore; quia posset pro illo instanti non conservari: ergo ab actione qua accipit esse pro primo instanti non habet esse pro instanti futuro, etiam existente tali futuro instanti.

Itaque Respondet Doctor num. 20. negando minorem, et concedendo consequentiam utriusque probationis, ex quibus non sequitur quod conservatio sit actio distincta a prima productione quantum ad positivum utriusque; quamvis prima productio, quatenus dicit respectum ad non esse immediate praecedens rei productionem, sit distincta ab actione conservante, quatenus non dicit talem respectum, sed potius respectum ad esse immediate praecedens: actio enim productiva praesupponit non esse rei quae producitur, actio vero conservativa supponit rem, quae conservatur, prius habuisse esse per primam sui productionem.

Ut autem facilius solvatur ista obiectio cum suis probationibus, Respondeo: ex hypothesi quod duratio esset modus distinctus ab ipsa re durante, inde quidem sequi, quod ille modus quo mediante coexisteret res instanti primo, non posset sufficere ut existat instanti secundo; nec posset consequenter facere Angelum existentem pro instanti secundo, nisi ipsamet existeret pro instanti secundo: ergo ut existeret res pro instanti secundo, deberet esse alius modus distinctus quo mediante sic existeret. De suppositione vero quod duratio Angeli, et actio qua producitur, non superaddat aliquid supra entitatem, et existentiam ipsius, praeter volitionem Dei, qua vult ipsum producere tanto tempore, aut tanto, argumentum nihil concludit; quia falsum est quod actio illa Dei, qua producitur pro primo instanti, de facto possit conservari, quin conservaretur Angelus, in sensu nempe composito, et ex hypothesi quod actio Angeli conservativa semper subsisteret. Unde licet dari possit aliqua actio productiva, quae ex se, et sine aliquo alio superaddito non sufficeret ad conservationem rei, puta si Deus vellet producere Angelum cum ea intentione, ut per unicum tantum instans Angelus ille subsisteret: tamen cum actio qua de facto creat Angelum sit illa volitio qua vult ipsum producere pro aeternitate a parte post, cumque illa volitio non possit esse quin Angelus necessario sic existat pro aeternitate, hinc praefatum argumentum nullam difficultatem infert.

Obicies 3. Si duratio Angeli, qua debet existere v. g. pro anno, non sit quid successivum, sed indivisibile, simplex, et immutabile: sequitur, quod post medium annum Deus non posset efficere quin ille Angelus subsisteret pro alia anni medietate sequenti; sicut non potest efficere quin extiterit pro praecedenti medietate eiusdem anni. Sed consequens est absurdum; falsum enim est, quod Deus pro quolibet tempore non possit creaturam a se productam destruere: ergo, etc.

Probat sequelam maioris Doctor num. 6. in eo qui habet totum esse simul, idem est fuisse, esse, et futurum esse: sed quod fuit, impossibile est, quod non fuerit: ergo si in aeviterno idem est fuisse et fore, etiam impossibile est, quod non sit futurum. At hoc proprium est solius Dei cuius aeternitas fuisse, esse, et fore necessario ac indivisibiliter complectitur. Deinde, Deus non potest ab aeterno velle contradictoria, ut contradictoria: sed potest velle Angelum creare, et annihilare, et consequenter potuit velle ipsum esse, et non velle ipsum esse: ergo esse Angeli, et non esse ipsius non videntur contradictoria: sed revera tamen essent contradictoria, nisi assignarentur diversa nunc, seu diversa instantia durationis in quorum uno vellet creare, et existere Angelum, et in altero vellet ipsum annihilare, seu non vellet creare, et ipsum esse: at ipsa diversa nunc non debent esse instantia temporis, quia posset Deus velle creare, et annihilare Angelum quamvis nullum daretur tempus: ergo debent esse diversa instantia aeviternitatis, seu durationis Angeli sibi invicem succedentia, et consequenter duratio Angeli erit successiva.

Respondeo 1. Distinguo minorem: absurdum est, quod Deus non possit annihilare Angelum pro quolibet instanti in sensu diviso, et ex hypothesi quod non decreverit ipsum conservare pro illo instanti, concedo: in sensu composito, et ex hypothesi quod statuerit ipsum pro illo instanti conservare, nego.

Respondeo 2. Distinguendo sequelam maioris: si duratio Angeli sit quid indivisibile se tenens ex parte ipsius Angeli, necessario debet facere Angelum durantem pro toto anno, concedo: si illud indivisibile non se teneat ex parte ipsius Angeli, sed Dei, nego. Falsum autem est, quod illa duratio sit quid indivisibile se tenens ex parte Angeli praecise, est enim ipsa volitio Dei qua vult ipsum existere pro anno, aut pro aeternitate, quae volitio est una, et indivisibilis; inde nullatenus est inconveniens, quod si Deus velit Angelum producere, et conservare pro anno, aut aeternitate, Angelus etiam debeat conservari tanto tempore in sensu composito, et quod Deus non possit ipsi non dare esse futurum, sicut non potest ipsi non dedisse esse praeteritum. Ad primam probationem sequelae distinguo minorem: repugnat durationi creatae, quod simul habeat esse, fuisse, et fore, quatenus duratio est rei creatae, se tenens ex parte ipsius creaturae, concedo minorem: se tenens ex parte Dei creaturam conservantis per volitionem suam indivisibilem et simplicem, nego. Ad secundam probationem nego minorem; qua ratione enim non esset contradictorium, quod Deus vellet creare, et annihilare Angelum si duratio ipsius esset successiva, ita pariter non foret contradictorium si duratio eius sit quid permanens, et indivisibile: ad salvandam enim illam contradictionem nihil iuvat, quod illa duratio sit divisibilis potius, quam indivisibilis. Qualiter autem illae duae volitiones oppositae respectu Angeli conservandi, et annihilandi non possent esse contradictoriae, colligitur ex eo, quod Deus potest velle Angelum esse taliter, ut si esset tale, aut tale tempus existens, vi istius volitionis non possit Angelus durare nisi tanto, vel tanto tempore finito; et exinde haberet volitionem qua vellet ipsum ulterius conservare, ratione cuius volitionis fieret, quod licet ulterius tempus admitteretur, tamen Angelus in ipso non existeret. Unde distinguo subsumptum: illae duae volitiones oppositae forent contradictoriae, nisi assignarentur diversa nunc sive aeviternitatis, sive temporis actu existentia, nego: si assignentur diversa illa nunc possibilia in quorum uno posset esse creatio, et in altero negatio creationis, concedo. Igitur illa diversa nunc non debent esse nunc temporis, aut aevi, quae existant actu; sed possent esse diversa nunc temporis possibilia.

Obicit 4. Angelus est in aeternum duraturus: ergo habebit durationem in infinitum, adeoque si ipsius duratio non sit successiva, sed tota simul, consequens est, quod ipsius duratio sit infinita actu; et consequenter, quod aliquid creatum est infinitum actu: sed absurdum est, quod aliquid creatum sit actu infinitum: ergo, etc.

Negat sequelam maioris Doctor num. 23. ad hoc enim, ut esset aliquid infinitum propter coexistentiam, quam posset habere cum infinito tempore, deberet coexistere omnibus partibus infiniti istius temporis: sicut enim illud tempus non esset infinitum nisi quatenus includeret infinitas partes, ita id quod ipsi coexisteret non foret infinitum nisi pariter coexisteret omnibus eius partibus: cum autem partes temporis infiniti nusquam possint esse simul actu, nec etiam coexistentia ipsis partibus poterit esse simul actu. Adeoque licet Angeli duratio sit indivisibilis secundum se, tamen cum sit divisibilis respectu coexistentiae ad tempus infinitum, si daretur, non sequitur, quod secundum se, et permanenter debeant esse actu infinita, licet habere possit coexistentiam successivam ad partes temporis infiniti si daretur.

Obicit denique: Angelus potuit creari non peccator, et postea potuit peccare, etiam si nullum fuisset tempus: ergo in ipsius duratione potest esse prius, nempe in quo non esset peccator, et posterius, in quo peccator existeret; adeoque eius duratio est successiva. Confirmatur: posset Angelus creari, et postmodum annihilari, aliusque postea Angelus creari: in illo autem casu verum non esset, quod illi duo Angeli simul existerent pro eodem nunc: ergo pro diversis nunc deberent existere: sed posset unus alius Angelus coexistere illis duobus Angelis, nempe annihilato, et alteri de novo producto; ergo in duratione tertii Angeli esset prius, et posterius; prius quidem, ratione cuius diceretur coextitisse Angelo annihilato: posterius vero per quod coexisteret Angelo de novo producto.

Negat consequentiam Doctor tum argumenti, tum confirmationis num. 24. Quamvis enim unus Angelus alium subsequatur, et de non peccante fiat peccans, inde non sequitur, quod sit successio in ipsius duratione, sed tantum esset successio inter durationem et ipsius annihilationem, necnon inter innocentiam et ipsius iniustitiam: ita quod quamvis ipsius duratio coexistat innocentiae, et iniustitiae sibi invicem succedentibus, non inde sequitur, quod sit aliqua successio in ipsius duratione; indivisibilis enim duratio, qua prius coextitit innocentiae, potest coexistere ipsius iniustitiae. Eodem modo tertius Angelus posset coexistere Angelo prius producto, et Angelo posterius producto sine successione ulla in duratione sua intrinseca; sicut ipsa aeternitas, quae est indivisibilis, et sine ulla successione formali, secundum omnes, coexistit diei hesternae, et hodiernae.

* Corollarium. — Ex his manifestum fit quod etsi Subtilis Doctor solverit omnia argumenta Henrici ac S. Thomae contra sententiam S. Bonaventurae, demonstraveritque ea non convincere nec recte deduci; nihilominus tamen falso ipsi imponit Caietanus, cum ait illum sensisse cum S. Bonaventura Angelum mensurari successiva duratione, seu quod Angeli duratio formalem successionem includat, nec etiam recte sentire Radam controv. 1. art. 1., Delogad. illo tractatu De Angelis, cap. 9. et alios, qui existimant Doctorem illam sententiam tamquam probabilem posuisse et suis argumentis firmasse. Quisquis enim legerit argumenta Doctoris pro aevo indivisibili Angelorum et rerum spiritualium, imo et materialium substantiarum ingenerabilium, facile sibi persuadebit illum non potuisse eam de aevo successivo sententiam tamquam probabilem proponere. Qua ratione enim ista cohaererent cum his quae habet in 2. dist. 2. quaest. 2. num. 3. ubi manifeste probat aevum Angeli esse indistinctum realiter ab ipsius existentia, quod etiam in sequenti Conclusione demonstrabimus? Docet autem ibi Doctor et in sequentibus durationem existentiae Angeli esse indivisibilem. Quomodo ergo cum hac doctrina stare posset probabilitas alterius sententiae qua formalem successionem in angelica duratione constituit?

Conclusio tertia. — Duratio angelica non distinguitur realiter ab Angelo.

Ita Subtilis Doctor in secundum, dist. 2. quaest. 2. n. 3. Ubi hanc conclusionem sic probat: Hoc ipso quo res aliqua producitur et conservatur, vel quod terminat actionem productivam et conservativam, durat vel in instanti, vel in tempore: ergo nihil aliud requiritur, ut duret: tum quia si esset duratio aliquid distinctum a re durante, et actione eius productiva ac conservativa, esset aliquid absolutum, vel respectivum: sed neutrum dici potest: ergo non est distinctum aliquid ab illis. Minor patet: non enim est respectivum, quia respectus realis debet habere terminum realem: potest autem res durare absque eo, quod sit aliquid reale ad quod diceret respectum, puta si Deus unicum Angelum produceret: non etiam absolutum, quia esset posterius re durante, et consequenter res durans produci posset absque illo; quod est absurdum, quia sic duraret, et non duraret: duraret quidem, quia produceretur: non duraret autem, quia non haberet durationem, quae esset aliud absolutum posterius non productum.

Probatur 2. Quotiescumque aliqua distinguuntur realiter, et eorum aliquod est natura prius altero; etiam eorum unum potest existere sine altero: ergo si aeviternitas distinguatur realiter a substantia Angeli, cum sit ipsa substantia posterior, sequitur, quod Angelus potest esse, et manere sine sua aeviternitate, et sic sine duratione sua durabit, quod implicat. Insuper si aevum est distinctum realiter ab esse Angeli, vel Angelus seipso durat, vel alio a se distincto. Si seipso, ergo pari ratione ipsa existentia poterit seipsa durare formaliter, quia istud aliud non erit perfectius ipsa actuali existentia eius, cum sit quasi passio eius: si autem alio a se absoluto durat in esse, erit processus in infinitum in mensuratis, et mensuris. Amplius, pluralitas non est ponenda sine necessitate, ex primo Physicorum: sed nulla necessitas est, quod aevum pro duratione aeviterni sumptum, sit aliud ab aeviterno: ergo non est aliud. Denique, si aevum realiter et essentialiter distinguitur ab Angelo, vel aeviterno cuius est duratio, sequitur quod sit aliquod accidens eius: sed videtur impossibile, quod per accidens duret ipsa substantia, magis enim videtur accidens durare per substantiam, quam e converso: ergo, etc.

Dices 1. Tempus realiter distinguitur a motu, quem mensurat: ergo pariter admitti debet necessario aliquid distinctum realiter ab essentia Angeli, quod sit illius mensura.

Negat consequentiam Doctor. quia, inquit num. 8. eiusdem quaestionis,

licet tempus differat a motu, et per consequens instans a mutatione, non videtur idem dicendum de duratione Angeli: nam, inquit, si tempus differt a motu, hoc ideo est, quia partes eiusdem proportionis alicuius non necessario sunt aequales in numero, et quantitate partium eiusdem proportionis temporis; nulla autem quantitas est eadem alteri quantitati, nisi partes eiusdem proportionis et quantitatis in ea sint aequales partibus eiusdem proportionis et quantitatis in reliqua, et hoc aequa> les tam in numero, quam in magnitudine: loquendo autem de quantitate, quae est in motu, quam habet ex parte magnitudinis, sive formae secundum quam est motus, possunt aliquae partes motus, puta decem partes integrantes totum motum, esse cum decem partibus temporis: sed non sunt eaedem eis, quia, cum eisdem partibus temporis possunt esse plures partes motus aequales prioribus partibus motus, vel tot inaequales, quia dupla virtus movet idem mobile, et per consequens in duplo velocius, nulla pars erit in motu tardiori, quae non erit in motu velociori, loquendo de partibus quas habet in magnitudine, vel de partibus quas habet secundum formam qua est: quia movens mobile motu velociori non facit simul pertransire aliquas partes magnitudinis, sed praecise alteram post alteram: ergo tot partes sunt in motu velociori, et tantae, loquendo de ista quantitate, quot et quantae sunt in motu tardiori; non potest autem idem tempus, et habens easdem partes cum isto motu, et cum illo motu: ergo illae partes temporis non erunt eaedem, nec partibus istius motus, nec illius, quia non in eadem proportione se habent ad totum, nec sunt aequales istis partibus totius.

Ita Doctor. Non est autem eadem ratio de aeviternitate, et Angelo, quippe tam Angeli substantia, quam eius duratio sunt omnino indivisibiles: adeoque una non potest alteram excedere.

Dices 2. Quantitas permanens est accidens distinctum a subiecto: ergo et successiva, quia utraque est eiusdem generis, seu praedicamenti: et consequenter utraque debet esse distincta a subiecto, maxime si subiectum sit substantia: sed quod mensurat existentiam Angeli est quantitas successiva: ergo mensura Angeli distinguitur realiter ab ipso.

Respondet Doctor num. 11. quod non est aliquid in actuali existentia Angeli, quod sit proprie quantitas, nec indivisibile de genere quantitatis; quia existentia videtur posse nosci absque omni alio addito. Unde negatur suppositum subsumpti, nempe quod detur in Angelo aliquid, quod mensuret existentiam eius: quod si etiam daretur aliquid tale, certe non esset quantitas, qua non esset aliquid realiter ab ipso distinctum.

Dices 3. Si res durare posset a seipsa sine alio addito, posset etiam esse in loco a seipsa sine novo ubi superaddito, contra nostram sententiam.

Respondeo. negando paritatem; quia res non habet necessario esse in loco ex eo quod producatur; posset enim independenter habere; habet autem durare hoc ipso quo producitur, et conservatur. Unde ut sit in loco, debet aliquid convenire praeter conservationem: ut vero duret, non debet aliquid aliud a conservatione advenire.

Instabis. Angelus est tam indifferens, ut sit in hoc, vel in illo tempore, ac ut sit in hoc, vel in illo loco: ergo quemadmodum praeter illam indifferentiam ponitur ubi distinctum, quod determinatur ad hunc locum potiusquam ad alium; sic ut ponatur in hoc tempore potiusquam in alio, poni debet aliquid additum: illud autem non est aliud, quam duratio: ergo, etc.

Respondeo. negando subsumptum; quia duratio non est illud a quo res habet esse hic, vel illo tempore, sed quo possit tanto, vel tanto tempore existere, comprehendendo sub nomine temporis vel partem eius divisibilem, vel instans indivisibile.

Corollarium I. — Ex his colligit Doctor num. 11. quod non detur in Angelo aliqua forma ipsi intrinseca distincta realiter ab ipsius existentia, per quam mensuraretur. Probat hoc; quia non sunt multiplicanda entia sine necessitate: sed nulla est necessitas ponendi huiusmodi mensuram in Angelo: ergo, etc. Probatur minor; quia si esset necessitas ponendi mensuram distinctam, esset necessitas ponendi durationem distinctam: sed hoc non est necesse, ut patet ex probatione primae conclusionis. Confirmatur; quia illa ipsa argumenta quibus probatum est non dari in ipso durationem distinctam, probant non dari in ipso mensuram distinctam. Confirmatur secundo; quia si poneretur mensura in Angelo, non poneretur in ipso mensura excedens, nec excessa, cum non possit intelligi qua ratione esset excedens aut excessa; ergo deberet poni mensura aequalis ipsi: sed hoc etiam nequit dici, quia nihil positum in Angelo potest esse notius quantum ad mensurandum, neque ex natura rei, neque per accidens, quam ipsamet existentia Angeli: ergo nihil ponitur in ipso quod possit esse mensura istius existentiae: et quamvis aliqua quantitas totalis distincta cognita posset esse mensura ipsius quantum ad aliquas partes eius, tamen nec sic etiam potest poni ratio mensurae in Angelo, quia non habet partes quae mensurari possent per ipsum. Addit ad hoc Doctor quod non solum non sit necesse ponere aliquid absolutum pro mensura, sed nec relationem aliquam, quia non est necesse hic aliam relationem aliquam ponere, quam illam qua est ad causam efficientem, vel conservantem, et illa non est aliud a fundamento.

Corollarium II. — Colligit secundo quaestione tertia, mensuram externam aliquam esse admittendam in duratione Angelorum, eamque esse vel extra genus, vel in genere. Prior est ipsemet Deus ratione suae infinitae durationis secundum quam res creatae possunt dici ipsi plus vel minus coexistere. Posterior vero est existentia primi Angeli, cuius aeviterna duratio caeterorum dici potest mensura: haec enim mensura primi Angeli respectu omnium aeviternorum est simplicissima, atque magis uniformis, regularis, et notior simpliciter in genere aeviternorum, proinde est mensura omnium existentiarum aliorum Angelorum: sicut motus primi mobilis, quia est omnium simplicissimus, notissimus atque uniformior et diuturnior, ponitur mensura omnium motuum, et tempus omnium temporalium. Quemadmodum ergo cuiuslibet Angeli existentia suo particulari aevo, tamquam mensura sua extrinseca mensuratur, et eo modo ab alio distinguitur, ita ut tot sint aeva, quot sunt aeviterna: ita generaliter loquendo unicum est aevum omnium aeviternorum, videlicet existentia primi Angeli distincta ab existentia cuiuslibet aeviterni, et propterea dicitur mensura extrinseca etiam in ratione durationis.

Probatur ex eo quod, ut supra diximus ex Aristotele, in quolibet rerum genere est aliquod primum quod est causa, et mensura reliquorum: igitur in durationibus rerum spiritualium est recurrendum ad primam durationem magis perfectam, et uniformem, ut metiamur aliarum durationes; ista autem duratio est in illo primo Angelo cuius natura est simplicior, perfectior, ac magis uniformis, et regularis in sua duratione; et per consequens eius existentia est aliarum rerum incorruptibilium mensura saltem extrinseca, cum unumquodque aeviternum suam habeat propriam intrinsecam, ut dictum est. Unde sicut mensura sive tritici, sive vini, et aliorum eiusmodi in aliqua Republica solet publico sigillo muniri, ut omnibus innotescat illam esse fidelem, et certam, ad hoc ut ad illam caeterae expendantur mensurae: ita cum ars imitetur naturam, dicendum est primi, et supremi Angeli substantiam proportione servata esse uniformem, et perfectam omnium aliorum spirituum mensuram, quae quidem mensura est eadem realiter cum illius supremi Angeli existentia cui inest, sed distinguitur realiter ab existentiis aliorum quas mensurat, sicut supremus ille Angelus distinguitur realiter ab omnibus aliis Angelis.

Dices 1. Si aevum primi Angeli est mensura omnium aeviternorum: ergo destructo primo Angelo in quo est, etiam tale aevum destrueretur, et per consequens omnia alia aeviterna ab eo mensurata mutarentur: at hoc est inconveniens: ergo, etc.

Respondeo. quod hoc dato, non mensurarentur aevo primi Angeli, nec proinde mutarentur secundum suam entitatem absolutam, quia relatio mensurae ad mensuratum non est realis, sed rationis, quae nullam importat mutationem; nam primus Angelus se habet ad alia aeviterna, sicut mensura excedens, non autem sicut mensura a qua mensuratum dependet.

Dices 2. Mensura debet esse notior re mensurata: sed aevum primi Angeli non est notius aliis Angelis, nam potius proprium aevum est notius cuilibet Angelo, quam aevum primi Angeli: ergo, etc.

Respondeo. sufficere quod mensura sit in se notior, etiamsi non sit notior ei qui ea utitur, nam quoad nos notiores sunt motus horum inferiorum quam motus primi mobilis qui est mensura omnium, quia in se est notior; ita autem se habet aeviternitas primi Angeli.

Dices 3. Omnes Angeli simul creati fuerunt, et duratio omnium est aequaliter uniformis: ergo non est maior ratio cur aevum primi Angeli sit mensura aeviternorum, quam aeva horum sint mensura primi Angeli.

Respondeo. quod aevum primi Angeli est simplicius, uniformius, et invariabilius, et ita est mensura respectu aeviternorum: sicut quamvis alii caeli sint uniformes in suis motibus, nihilominus non dicuntur mensura primi mobilis, sed potius ab illo mensurari, quia superius est.

His tamen non obstantibus non dubitarem asserere revera nullum Angelum posse dici alterius durationis mensuram ratione maioris simplicitatis; non enim apparet qualiter unus Angelus quoad essentiam posset dici simplicior alio Angelo, quandoquidem omnes sint indivisibiles quoad partes integrales, et physicas, et nullus ex ipsis sit expers compositionis metaphysicae, nec compositionis ex essentia et existentia, nec compositionis ex natura et personalitate. Nisi diceretur simplicior forte quod posset plura simul per pauciores actus percipere, et in hoc sensu quamvis possit Angelus perfectior dici simplicior, tamen ex huiusmodi simplicitate non sequitur quod possit mensurare existentiam alterius quantum ad durationem eius, de qua mensuratione loquimur.

Quaeres. Quanam mensura operationes angelicae mensurentur?

Respondet Doctor quaest. quarta. Operationes immanentes, nempe intellectionem et volitionem Angeli, mensurari aeviternitate, sicut et eorum substantiam, quod sic probat: quia eodem modo existunt, quamdiu existunt, habent mensuram eiusdem rationis, quamvis unum ex illis diutius existat quam alterum: sed Angelus, et operatio eius habent eumdem modum existendi dum existunt, absque ulla differentia, nisi quod Angelus diutius habeat durare quam operatio ulla ipsius: ergo Angelus, et eius operatio habent mensuram eiusdem rationis: sed Angelus habet aevum pro mensura: ergo et operatio eius. Probatur maior, quia eo ipso quo habent similem modum existendi, quidquid potest mensurare unum, potest et alterum, et si non posset, certe ex hoc ipso sequeretur quod non haberent similem modum existendi. Confirmatur, quia ex hoc sequitur quod omnes Angeli, quamvis sint alii aliis perfectiores, habent tamen mensuram eiusdem rationis, quia videlicet habent omnes uniformem modum existendi. Confirmatur secundo, quia quod unum altero diutius existat, non impedit quin utrumque aevo mensuretur, alioquin sequeretur proportione servata quod quia sonus non tamdiu durat quamdiu motus caeli, non deberet mensurari tempore, sicut mensuratur motus caeli, sed aliqua alia mensura diversae rationis, quod est absurdum.

Repones. disparitatem esse; nam Angelorum existentia semper erit; at eorum cognitio, et aliae operationes immanentes possunt deficere.

Contra. quia per accidens est ad durationem mensurae quod unum diutius quam aliud permaneat, nam si Angelus solum per horam duraret, adhuc aevo mensuraretur; non enim perpetuitas, vel destructio aut annihilatio variant mensuram formaliter: ergo similiter et eius cognitio ac aliae operationes immanentes cum sua natura, dum manent, habeant esse totum simul, et uniformiter permanens, sufficit ut habeant eamdem mensuram quam habet ipsa Angeli existentia. Confirmatur haec ratio, quia non alia de causa res successivae mensurantur tempore, nisi quia habent modum manendi permanentem; nam, ut supra dictum est, mensura debet proportionari mensurato, et diversitas mensurae attenditur penes diversum modum manendi mensurati: sed tales Angelorum operationes interiores, et immanentes non sunt successivae, sed indefectibiles et permanentes sicut ipsamet Angelorum existentia: ergo eadem mensurari debent.

Probat secundo Doctor. Visio beatifica mensuratur aevo; ergo et operatio immanens Angeli. Probatur consequentia, quia visio beatifica procedit ab intellectu tamquam a causa partiali: ergo intellectus habet productionem terminatam ad ipsam: sed illa productio debet mensurari tali mensura quali mensuratur ipsamet visio: neque enim visio potest esse aeviterna, et productio continua ipsius a qua dependet necessario, et per se, alterius mensurae: ergo illa productio est aeviterna, hoc est mensurata aevo: sed si illa productio mensuratur aevo, similiter mensurari debet aevo omnis alia operatio Angeli producta, et conservata indivisibiliter.

Reponunt Thomistae. illas operationes non mensurari quidem aeternitate quae est Dei mensura, sed aeternitate participata, quam dicunt esse inferiorem aeternitate divina, ac differre ab illa sicut perfectius a minus perfecto; aeternitas enim divina est mensura divini esse, aeternitas vero participata est mensura esse ordinis divini, et supernaturalis, cuiusmodi sunt gratia habitualis, virtutes a Deo infusae, et visio beata.

Contra. quidquid mensuratur proprie aeternitate, ex sua natura indefectibile est ut Deus: ergo quod aeternitate participata mensuratur, est indefectibile per participationem: sed nullum datur ens ita indefectibile, quia omne ens creatum absolute loquendo defectibile est: ergo nihil aeternitate participata mensuratur.

Si dixeris gloriam hoc modo esse indefectibilem; reponam potiori ratione, quod cum Angelus sit substantia vivens, ac proinde secundum hanc considerationem nobilior sit in entitate ipsa gloria quae est accidens, etiam deberet ita mensurari; nam quod sit ens naturale aut supernaturale, parum ad praesentem difficultatem interest. Hoc tamen nullus admittit.

Dices 1. Per hoc distinguitur duratio, et mensura Dei a duratione, et mensura Angeli, quod duratio Dei sit ex natura sua independens ac indefectibilis; duratio vero Angeli sit defectibilis ac dependens ex natura sua, ita ut posset nullo modo esse, et postquam est, deficere: sed operatio angelica habet aliquam defectibilitatem ex natura sua, quam non habet Angelus, quia Angelus petit connaturaliter postquam semel productus est, numquam deficere, quod non petitur ab operatione ipsius quae connaturaliter potest deficere: ergo operatio Angeli habet mensuram distinctae rationis a mensura Angeli. Patet consequentia; non enim est potior ratio cur defectibilitas Angeli, et indefectibilitas Dei distinctas mensuras exigant, quam defectibilitas talis operationis angelicae, et indefectibilitas ipsius substantiae angelicae, saltem ab intrinseco, et ratione sui: nec videtur esse potior ratio cur diversus ille modus existendi quem habet Deus, et Angelus, quatenus Angelus existit defectibiliter, et Deus indefectibiliter, exigat diversam mensuram, quam diversus ille modus existendi quem habet Angelus, et eius operatio, quatenus hic est defectibilis connaturaliter, ille vero non ita; ergo non habent eumdem modum existendi, nec consequenter eamdem mensuram.

Respondeo. quod etsi Angeli substantia, et eius operatio diversam haberent durationem, et mensuram, nihilominus possent invicem convenire in ratione aevi ut sic, quatenus nempe aevum distinguitur ab aeternitate, et tempore; aevum enim sic acceptum nihil aliud est quam duratio rei defectibilis ex se vel per aliud, et habentis totum suum esse simul sine ulla partium successione, talem autem durationem habet angelica substantia, et eius operatio, adeoque in ratione aevi convenirent, quamvis in ratione specifica talis aut talis aevi invicem discreparent.

Dices 2. Si Angeli substantia, et operatio mensurarentur aevo, sequeretur etiam, quod omnia entia permanentia pariter aevo mensurarentur: sed hoc videtur absurdum: ergo, etc. Maior constat; nihil enim est permanens cuius existentia non permaneat eadem dum manet, et hoc absque successione proprie dicta, quae sit acquisitio, vel deperditio partis post partem. Probatur minor primo, quia secundum Philosophum 4. Physicorum textu 118., quies mensuratur tempore; igitur illa circa quae natus est esse motus, quando non sunt amplius in motu, mensurantur tempore, sicut ac si essent in motu. Secundo, quia omnium generabilium et corruptibilium generationes et corruptiones mensurantur in instanti temporis; cuius autem primum esse mensuratur nunc temporis, eius esse habitum mensuratur tempore: ergo omnium istorum esse habitum post generationem mensuratur tempore.

Concedit maiorem Doctor eadem quaest. et num. 9. Nempe, quod aevo mensuretur: Quaecumque existentia actualis invariabilis, hoc est, inquit, cui repugnat ut secundum ipsam sit variatio sive fluxus vel acquisitio partis post partem; nec enim perpetuitas aliquorum, vel corruptio, vel annihilatio aliquorum variat mensuram formaliter, dummodo existentia sit eiusdem rationis dum manet.

Ad minorem autem ut respondeat, advertit plura posse considerari circa permanentiam, nam primo potest considerari fluxus formae permanentis divisibilis, quae acquiritur successive, qui fluxus est ipsamet successiva acquisitio formae, vel successio partium formae. Secundo considerari potest ipsamet forma secundum quam natus est fluxus ille, seu, qui acquiritur actu successive, ut forma v. g. caloris, aut frigoris producta successive. Tertio forma manens secundum quam potest esse motus, quamvis de facto non sit, ut calor v. g. postquam est productus. Quarto forma permanens circa quam non est natus esse fluxus, seu quae non est nata produci successive, ut formae substantiales producibiles in instanti, v. g. forma animae, quae tamen forma habet aliam formam consequentem secundum quam natus est esse fluxus v. g. formam caloris, aut alterius qualitatis consequentis formam substantialem illam permanentem. Quinto denique illud quod est sic permanens, ut nec ad ipsum possit dari fluxus, nec ad aliquam formam antecedentem, aut consequentem ipsam, ut sunt corpora caelestia.

Ex his hoc ultimum, nempe Quintum nullo modo mensuratur tempore, nec per se, nec per accidens, tamquam per mensuram propriam intrinsecam. Primum vero mensuratur tempore. Quartum secundum se non est natum mensurari tempore ratione consequentis formae, circa quam potest esse motus, et quies. Tertium, et quartum in reipsa sunt eadem forma, quae tamen habet unam rationem, ut ad ipsam est motus, et aliam rationem, ut est sub quiete sine motu. Quem dicendi modum iterum duplicem distinguit Doctor. Primus est, quod semper mensuretur tempore, etiam quando quiescit, et manet secundum omnes suas partes, quia est forma ex se variabilis seu acquisibilis, ac destructibilis successive: et si hoc teneatur, tum maior non debet intelligi de omnibus permanentibus, sed de illis quae debent produci, et conservari indivisibiliter, nec prima obiectio urget etiam si totum concedatur, quod in ea proponitur. Secundus modus dicendi est, quod illa forma quamdiu est sub quiete mensuretur aevo, quia tunc habet omnes suas partes indivisibiliter existentes. Ait tamen hunc secundum dicendi modum esse minus probabilem quam primum, quia forma producta in tempore pro ultimo instanti istius temporis videtur habere instans illud pro sua mensura, non vero nunc aevi; secundum autem hunc modum dicendi hoc esset falsum. Unde concludit, quod quamvis quies huiusmodi formarum mensuretur tempore, non tamen necessario ipsae formae sic mensurantur; vel si dicatur iuxta priorem modum dicendi, quod mensurentur tempore, tamen dicendum est quod omnes substantiae generabiles et corruptibiles indivisibiliter sive successive secundum se mensurentur aevo, quamvis per accidens ratione motus consequentis possint dici mensurari tempore. Ita Doctor.

Dices 1. Inter rem cuius substantia, et actio mensuratur tempore, ut est ignis v. g. et rem cuius substantia, et actio mensuratur aeternitate, ut est Deus, datur res media cuius substantia mensuratur aevo, et actio tempore: sed talis res est Angelus potius quam ulla alia res: ergo operatio Angeli non mensuratur aevo. Maior est Procli, qui est auctor libri De causis apud Aristotelem.

Negat maiorem Doctor n. 13. et auctoritatem Procli respuit; eo quod, inquit, doctrina de causis, tradita est secundum doctrinam Avicennae erroneam, ac si intelligeret ille auctor intelligentias esse Deos quosdam, et earum operationes mensurari nunc temporis, non quidem intrinsecam operationem, quia hoc non poneret potentialitatem, nec successionem, sed extrinsecam circa corpus esse in momento temporis: et ideo auctoritas illa non est habenda sicut auctoritas, quia tradita est per radicem erroneam.

Dices 2. Nihil producitur, ut statim deficiat: ergo quidquid producitur debet aliquamdiu durare; et consequenter operatio angelica debet aliquamdiu durare: sed si mensuraretur aevo, non deberet durare aliquo instanti; quidquid enim mensuratur aevo, et non est sempiternum, debet existere pro aliquo instanti tantum, operatio autem angelica non est sempiterna: ergo si mensuratur aevo, debet existere pro aliquo instanti.

Negat minorem Doctor. quamvis enim natura non intendat productionem rei, ut deficiat, et idcirco secundum intentionem naturae res producta debeat aliquamdiu durare, nihilominus potest aliunde deficere, ut constat in omnibus mutationibus instantaneis, quae, inquit Doctor, non habent esse nisi raptim, et statim non sunt, hoc est, statim esse desinunt.

Dices 3. Talis est mensura operationis angelicae, qualis visionis beatificae: sed visio beatifica non mensuratur aevo: ergo nec operationes angelicae debent aevo mensurari. Maior constat ex secunda probatione superius deducta. Minor probatur: tum ex illo Ioannes 17. Haec est vita aeterna, ut cognoscant te: tum ex S. Augustino lib. 83. qq. quaest. 25. ubi nostram beatitudinem aeternitatem participatam appellat.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, primo contextum Scripturae sumi non pro aeternitate formaliter accepta, sed pro aevo sempiterno, quemadmodum anima dicitur aeterna, eo quod in perpetuum sit duratura: nam, ut observavimus Articulo de aeternitate, nomen aeternitatis variis, sed praesertim quinque modis usurpatur in Scriptura. Ad S. Augustinum dico, eum non loqui de beata Visione, sed de anima nostra, quam docet esse aeternam participatione aeternitatis, quippe cum a Deo, qui aeternus est, in perpetuum sint conservandae.

* Dices 4. Operationes Angeli, nimirum intellectio et volitio possunt intendi et remitti: at intentio et remissio in doctrina Scoti fit per additionem gradus ad gradum, quae additio successionem importat ac proinde temporaneam durationem. Igitur Doctor in operationibus angelicis durationem successivam et mensuram temporis admittit.

Respondeo primo. argumentum non procedere circa operationes beatificas Angelorum quae omnino sunt invariabiles et remissionis aut intentionis incapaces; ac subinde Doctoris sententia circa illas operationes est omnino inconcussa.

Quod vero spectat ad alias operationes quas elicuerunt dum erant viatores; non apparet qualiter illae potuerint suscipere magis et minus, quippe cum in eo statu Angeli habuerint cognitionem et volitionem uniformem oriundam ex speciebus sibi infusis quae repraesentabant obiectum aequaliter et sine ulla variatione; ac subinde in eo statu Angeli habebant certam et invariabilem cognitionem, cui correspondebant operationes voluntatis etiam uniformes. Igitur circa has operationes argumentum etiam non urget. Ad alias vero operationes quas ex discursu sibi comparant Angeli quod attinet, respondeo quod etsi forte in illis interveniat aliqua remissio et intentio, inde tamen non sequi quod haec fiant cum tempore et duratione successiva, nam gradus illi sunt omnino indivisibiles, et qui adiiciuntur non faciunt proprie compositionem cum praecedentibus, sed ad unum novum gradum accedentem etiam nova fit cognitio, quae cum sit indivisibilis, non mensuratur tempore successivo ac subinde mensurari debet eadem duratione qua mensurantur aliae angelicae operationes.

Quaeres. Quanam mensura et duratione mensurentur operationes transeuntes Angelorum?

Respondeo. has operationes quales sunt motus localis, corporum deportatio et agitatio etc., dico ipsas esse mensurandas nostro tempore. Hac enim ratione quamdam conditionem corporibus communem, nempe motum localem, et ubi participant Angeli: ergo debent etiam participare mensuram rerum corporalium, quae est tempus continuum. Confirmatur; nam in quantum moventur localiter, participant ubi, quod est conditio, et passio corporalis aliquo modo eiusdem rationis in ipsis, et in corpore: ergo etiam possunt mensurari mensura primi corporis moti. Imo addo, quod etsi praedicta de operationibus immanentibus secundum sententiam Doctoris, certiora appareant, nihilominus non dubitarem asserere tam ipsius Angeli, quam eius operationes, necnon et cuiuscumque rei permanentis durationem, revera etiam mensurari posse nostro tempore; ita quod per eorum coexistentiam ad nostrum tempus distincte cognosci possit quamdiu duraverint, nempe vel per annum, vel per diem, vel per horam: adeoque earum rerum duratio tam potest dici temporanea, quam quaecumque alia.

Quod utique ratione firmari potest, duratio enim angelica aliquam habere debet mensuram, unde facile coniciatur Angelum tamdiu aut durasse, aut duraturum: sed id cognosci non potest distincte per ipsammet Angeli existentiam; licet enim aliquis intuitive cognosceret naturam Angeli, et realem eius existentiam, inde tamen non posset certo cognoscere quamdiu duraverit aut duraturus sit: adeoque aliam debet habere mensuram ex qua cognoscatur qualis, et quanta sit eius duratio, eamque saltem de praeterito mensurare. Ad id autem tempus facile deservire potest; siquidem ex hypothesi, quod (sicut probatum est supra) Angeli creati fuerint cum Universo, facile quisque iudicare poterit eos iam per tot annorum millia, et centurias durasse, a condito scilicet orbe usque nunc; et si tempus esset perpetuum, ex illo quisque Angelorum posset cognoscere se, et alios tot, et non pluribus annis, diebus, et horis durasse: igitur si consideremus Angelorum coexistentiam ad tempus, asserere licebit ipsum dici posse mensuram externam durationis angelicae, sicut et aliarum quarumlibet rerum permanentium.

Inde tamen nollem subscribere Thomistis asserentibus operationes immanentes Angelorum tempore discreto mensurari; haec enim assertio videtur improbabilis: tum quia, ut supra probavimus quaest. 1. conclus. 2. tempus illud discretum omnino fictitium est, et gratis excogitatum: tum quia instans quodlibet temporis discreti necessario coexistit alicui parti nostri temporis, aut instanti: si instanti; ergo tempus nostrum pariter est discretum, habetque instantia sibi invicem immediate succedentia; subindeque non est quantitas continua, ut volunt Philosophi: si correspondeat alicui parti temporis; ergo sequitur Angelum non posse in instanti indivisibili nostri temporis formare intellectionem, quia non posset illam formare nisi in instanti sui temporis discreti, quod instans necessario corresponderet non instanti, sed parti divisibili nostri temporis: sed istud consequens est a veritate alienum; si enim homo possit in instanti nostri temporis formare intellectionem, multo magis Angelus; tum denique quia fatentur Thomistae nostras intellectiones, et volitiones non mensurari tempore discreto: ergo a paritate rationis idem dicendum de angelicis. Patet consequentia, nam intellectiones nostrae sunt totae simul, sicut et intellectiones angelicae: ergo habent mensuram proportionatam; adeoque si illae non mensurentur tempore discreto, hae pariter tali tempore dici non possunt ita mensurari.