Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Nemini dubium esse potest Angelos esse praeditos intelligendi virtute, quippe cum sint substantiae immateriales, liberi arbitrii compotes, perfectae beatitudinis capaces, Deique imaginem, et similitudinem praestantissime referentes, quae tot sunt veluti demonstrationes, et argumenta quibus in eis virtutem intellectivam esse suadetur, et evincitur.

Constat pariter tantam esse tamque eximiam eorum sapientiam, et scientiam, ut non immerito Sophronius eos vocaverit cognitionis fontes, et scaturigines, quorum comparatione, exigua sane (quamquam sublimis videatur) est omnium hominum notitia.

Etenim haec etiam ipsa quae nos scire arbitramur, parum profunde, imperfecte, et tantum in cortice vel superficie percipimus, necnon cum magna ingenii tarditate, et diuturno labore, ac non modica molestia modicum illud imperfectae nostrae scientiae assequimur.

Hinc Hypocrates doctissimum librum suum Aphorismorum longa rerum experientia, et observatione conscriptum his verbis exorditur: Vita brevis, ars longa, tempus praeceps, experimentum difficile: Angelicus vero intellectus summa facilitate, celeritate maxima, ac incredibili perspicacitate rerum omnium notitiam plenissime obtinet; et quae tot Philosophi multis exantlatis laboribus non fuerunt adepti, ille sine labore assequitur.

Quapropter nomine intelligentiae Angeli donantur a Philosophis, nihil enim est in mundo, cum materia concretum vel ab ea seiunctum, incorruptibile aut caducum, tempore finitum aut sempiternum, quod non intime, distincte, et penitissime intelligant ac percipiant.

Itaque non opus est ampliori commendatione angelicum intellectum illustrare, solumque nobis incumbit eius delineare characteres, et operationes: quapropter praesens Articulus quatuor potissimum Quaestionibus absolvetur, quarum Prima ipsius intellectus angelici vim aperiet: Secunda modum operandi illius declarabit: Tertia obiectum cognitionis angelicae proponet: Quarta denique diversas eiusdem cognitionis species explanabit.

Conveniunt omnes Auctores Angelos esse cognitione intellectuali praeditos; dissentiunt vero circa principium eius intellectionis: quidam enim volunt Angelos intelligere per ipsammet suam substantiam, et essentiam, ut docuisse videtur Commentator 12. Metaph. text. 52., ubi affirmat quod in substantiis separatis essentia, et operatio non est quid distinctum, ac proinde quod intelligere Angeli sit ipsamet eius substantia.

Durandus vero in 2. distinct. 3. quaest. 5. asserit quod licet intellectio ista, qua Angelus intelligit alia a se realiter, distincta sit ab eius substantia; illa tamen qua seipsum cognoscit, prorsus est indistincta.

Thomistae contendunt intelligere angelicum esse distinctum realiter ab eius substantia; quippe cum sit purum accidens.

Verum Subtilis Doctoris Discipuli cum eo volunt intellectum angelicum, sicut et humanum, esse virtutem formaliter solum distinctam a substantia ipsius Angeli vel animae, elicitivam tamen intellectionis realiter distinctae.

Quocirca tria maxime sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quod Angelus non intelligat per suammet substantiam, sed per vim intellectivam formaliter a sua substantia et essentia distinctam. Secundum, quod illa vis intellectiva habeat rationem intellectus agentis, et possibilis. Tertium, quod intellectus angelicus fiat intelligens formaliter per verbum mentis a se productum.

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter intellectum, et intellectionem, quod ille sit actus primus intelligendi, seu virtus, et activitas substantiae spiritualis ad percipiendum, et cognoscendum obiectum intelligibile; haec autem est actus secundus, seu ipsamet operatio substantiae spiritualis, qua de facto obiectum intelligibile percipit. Ille autem dicitur actus primus, quia nimirum est prima ratio cur substantia spiritualis sit capax percipiendi obiectum intelligibile; haec vero dicitur actus secundus, quia nimirum emanat ab ipsamet vi, et capacitate intelligendi, velut effectus a causa. Unde prior non solum dicitur actus, sed etiam potentia, eo quod ordinetur ad ulteriorem actum qui ab eo emanat, et eum ultimo perficit: posterior vero simpliciter actus nominatur, quia nimirum est ipsius virtutis intellectivae quasi forma eam ultimo perficiens in ratione intelligendi.

Notandum 2. Duobus modis intellectum agentem dici posse. Primo late prout est facultas quomodocumque activa, sive productiva propriorum actuum, sive specierum vel habituum intellectualium; et hoc sensu nemo Theologorum negat esse in Angelis intellectum agentem. Secundo, stricte, prout est facultas solum, et immediate productiva specierum intelligibilium in intellectu possibili carente illis, sive abstrahendo species illas a phantasmate, sive agendo aliter. Igitur intellectus agens est interna facultas animae per modum principii intellectivi in actu primo; ideo ipsum activum et factivum appellat Aristoteles lib. 3. De anima, textu 17 et 18, ubi scribit, intellectum agentem omnia facere, et possibile omnia fieri, ut observat Subtilis Doctor Quodlibet. 5. art. 1. Huius autem intellectus agentis duo praesertim sunt munia, nimirum illuminare et praeparare species intelligibiles.

Haec autem illuminatio non est praecise solum respectu phantasmatis a sensibus hausti et intellectui praesentati, sed etiam respectu speciei intelligibilis, undecumque illa veniat, et intellectus possibilis, quatenus ei species ad intelligendum obligatur, quod utique indicat Doctor in primum dist. 3. quaest. 6. ubi scribit, intellectum agentem nihil revera causare in phantasmate per illustrationem; sed tantum in intellectu possibili imprimendo speciem intelligibilem.

Itaque licet nullum adesset phantasma illustrandum ab intellectu, nihilominus hoc illius munus adhuc subsisteret respectu specierum intelligibilium.

Quod utique confirmat Aristoteles loco laudato, textu 28. cum scribit: intellectum agentem se habere ad intelligibilia, sicut lumen ad colores quos facit visibiles in actu, cum tantum essent visibiles in potentia.

Itaque sicut lux illustrat colores, et ipsammet visivam potentiam, ita et intellectus agens, etiam secluso phantasmate, illuminat species intelligibiles excitando eas, et proponendo illas expeditas in actu primo ad intelligendum intellectui possibili, qui ab eo dicitur illuminari, quia principium intellectionis suae accipit ab illo.

Unde apparet secundum munus illius intellectus agentis. Utrum vero ipse intellectus agens intellectionem producat etiam in actu secundo, non levis est inter quosdam Scotistas controversia, ut videre est apud Mastrium disput. 6. De anima, quaest. 5. art. 3. At cum de his egerimus in Physicis, ab ampliori hac de re disquisitione supersedimus. Ex his autem apparet alterum munus ipsius intellectus agentis, nimirum praeparare species intelligibiles, eas illustrando et efficiendo idoneas ut in intellectu patiente recipiantur.

— Similiter intellectus possibilis vel patiens dupliciter accipitur: Primo late, pro facultate quomodocumque passiva, et receptiva, vel existente in potentia ad patiendum, et recipiendum. Sicque intellectus Angelorum est passibilis quatenus est in potentia ad actus proprios, et species, et habitus intellectuales, qui ex ipso educuntur, et in eodem recipiuntur. Atque eo sensu S. Bonaventura in secundo, distinct. 3. intellectum Angelorum possibilem vocat. Secundo stricte, prout sumitur ab Aristotele lib. De anima c. 4. pro facultate quae sit prius nuda potentia in genere intelligibilium, posteaque fiat omnia intelligibilia per susceptionem specierum vel verbi mentis.

Notandum 3. Intellectionem inchoative consistere in illa intellectus actione qua producit eam qualitatem quae verbum mentis dicitur; consummative autem in eiusdem qualitatis receptione: in eo siquidem formaliter consistit intellectio, quod intellectum assimilat rei intellectae, eumque formaliter intelligentem efficit: sed id praestatur inchoative per actionem illam verbi mentis productivam, complete vero per eiusdem verbi receptionem; illa siquidem qualitas, cum sit rei intellectae expressa similitudo, proculdubio intellectum informando, et ei adhaerendo cum obiecto cognito assimilabit, ac proinde complete intelligentem efficiet. Est autem verbum mentis actus intelligentiae productus a memoria foecunda non habens esse nisi dependenter ab actuali cognitione; ita Doctor in primum dist. 27. q. 3. Dicitur primo actus intelligentiae, quia constituit animam formaliter intelligentem, sicut calor constituit calidum. Secundo a memoria foecunda, idest, ab intellectu informato, et quasi gravido specie intelligibili obiecti. Tertio non habens esse nisi dependenter ab actuali cogitatione, quia est ipsamet completa intellectio.

Conclusio prima. — Angelus non intelligit per suammet substantiam, sed per virtutem ab ipsa substantia saltem formaliter distinctam, quam intellectum appellamus.

Haec duas partes complectitur, quarum Probatur prima, primo quidem auctoritate SS. Patrum, nam S. Dionysius lib. De coelesti Hierarchia cap. 11. distinguit in summis Spiritibus substantiam, virtutem, et operationem, In tria, inquit, omnes divinae Mentes coelesti ratione sua divisae sunt, in Essentiam, in Virtutem, et in Actionem. Et S. Anselmus libro De conceptione originali cap. 4., haec tria similiter distinguit. Et libro De casu Diaboli cap. 8. affirmat voluntatem Angeli non esse substantiam, licet sit aliqua essentia. Et S. Augustinus lib. 6. De Trinitate, cap. 6. dicit animam humanam deficere a simplicitate divina, propter multitudinem operationum, et virtutum.

Probatur etiam ratione. si substantia Angeli esset suum intelligere, esset etiam actus purus, quia sibi identificaret ultimam actualitatem ordinis intellectualis, ac proinde nihil haberet potentialitatis admixtum: sed nulla substantia creata potest esse actus purus: ergo substantia Angeli non potest esse suum intelligere. Secundo, si substantia Angeli esset ei ratio cognoscendi omnia, sequeretur quod Angelus semper, et necessario intelligeret omnia: at certum est, ut patebit infra, Angelum non omnia intelligere vel necessario, vel semper, et aliqua posse fugere cognitionem eius: ergo Angelus non intelligit omnia a seipso distincta per suam substantiam. Tertio denique, si Angelus per suam substantiam esset sui ipsius intellectio, etiam per suam substantiam foret sui ipsius amor; etenim inter intellectionem, et amorem naturalis est proportio: sed Angelus esse nequit essentialiter ac substantialiter sui amor: ergo nec sui intellectio. Minor probatur: si enim Angelus esset amor sui per substantiam, talis amor esset essentialiter ac invariabiliter rectus in Angelo: sed hoc dici nequit: ergo nec illud. Sequela maioris patet; tota siquidem substantia Angeli est creata a solo Deo; quae autem a solo Deo sunt, necessario, et essentialiter ordinata sunt. Minor vero suadetur; nam Angeli mali non habent rectum et ordinatum sui amorem; cum rectus et ordinatus sui amor non possit subsistere cum peccato, et odio Dei; unde Psalmo 10. dicitur: qui diligit iniquitatem, odit animam suam: ergo in Angelis amor sui non est essentialiter, et invariabiliter rectus.

Probatur secunda pars. a Doctore in secundum distinct. 15. ubi demonstrat facultates animae non esse realiter ab ipsa distinctas, illis omnibus rationibus philosophicis, quas in nostra Philosophia quaest. 3. conclusione 2. de Anima iam expendimus. Sufficit itaque nunc illam veritatem firmare SS. Patrum oraculis. In primis itaque S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 11. haec habet: Haec tria igitur, memoria, intelligentia, et voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita, nec tres mentes, sed una mens; consequenter utique nec tres substantiae, sed una substantia: ergo illae facultates non sunt accidentia seu qualitates realiter ab anima diversae, ut volunt Thomistae. Insuper S. Bernardus sermone 11. Super Cantica dicit: Quaedam in anima intueor, memoriam, intelligentiam, et voluntatem, et haec tria ipsa anima sunt: sed quod est distinctum realiter ab anima, non est ipsa anima.

Denique Hugo Victorinus lib. De Spiritu, et anima, haec habet:

Anima secundum sua opera variis nominibus nuncupatur, dicitur namque anima dum vegetat, sensus dum sentit, animus dum sapit, mens dum intelligit, etc.: ista vero non differunt in substantia quemadmodum et in nominibus, quoniam omnia una essentia, proprietates quidem diversae.

His constat intellectum humanum revera ab essentia animae esse distinctum; non quidem realiter, nec nomine tenus; adeoque est tantum formaliter ab animae substantia diversus. Sed eadem est ratio de intellectu angelico, ut patet, adeoque constat ipsum non realiter, sed formaliter esse distinctum ab essentia.

Dices 1. Angeli sunt puri actus, et intellectivi essentialiter: ergo nihil distinctum a sua substantia possunt recipere quod cum illorum intellectu efficiat cognitionem rerum ab illis distinctarum: sed sola eorum substantia supplebit eiusmodi medium.

Distinguo. Angeli sunt puri actus, puritate excludente solam materiam, cum qua recte potest aliqua forma spiritalis in illis recepta consistere, quae cum illorum intellectu efficiat in illis cognitionem rerum omnium ab illis distinctarum; similiter sunt essentialiter cognoscitivi, et intellectivi in actu primo et radicali, concedo: sunt actus puri puritate excludente potentialitatem facultatis; similiter sunt in actu proximo, et in actuali cognitione, quae sit de intrinseco conceptu illorum, nego; hoc enim esse nequit ex praecisa ratione creaturae, quam Angeli intrinsece includunt, et quae necessario admittit compositionem ex actu et potentia.

Dices 2. Idcirco anima nostra non intelligit per substantiam nec est sua intellectio, quia est intelligens solum in potentia, eo quod ita sit coniuncta corpori, et ita ab ipso pendeat in operando, ut nonnisi eo mediante rerum species acquirat, et per eas constituatur intelligens: ergo cum Angelus non sit intelligens solum in potentia, sed actu, consequens est ut sit ipsa sua intellectio, seu quod sit intelligens per seipsum.

Respondeo. concesso antecedente, negando consequentiam, natura enim intellectualis tripliciter se habere potest ad suam intellectionem: primo, ita ut sit intelligens solum in potentia: secundo, ita ut actu intelligat, sed per actum distinctum ab ipsa: tertio, per actum, qui sit eadem natura intelligentis. Primum, et secundum conveniunt anima nostra, et Angelis: tertium vero est proprium Deo, qui est actus purus. Unde negari debet consequentia simul cum suo antecedente.

Conclusio secunda. — Admittendus est in Angelo intellectus agens et patiens proprie dictus. Haec est Doctoris in secundum distinctione tertia quaest. 11. n. 4. Eamque sic probat. 1. Omnis activa potentia, quae absque imperfectione tribuitur naturae inferiori, non est deneganda superiori: sed intellectus agens in hominibus, qui sunt Angelis inferiores, est eiusmodi: ergo non est Angelis denegandus. Maior, et consequentia per se constant. Minor probatur: maxima est perfectio in qualibet natura quod habeat in se virtutem, et principium, quo sibi convenientem perfectionem possit acquirere, si eam aliunde non habeat: sed intellectus agens est principium, per quod homo potest assequi veram notitiam, et scientiam, quae est summa sui intellectus perfectio: ergo perfectionis est in homine habere intellectum agentem.

Confirmatur. natura nobilissima debet in se eas complecti virtutes, quibus suam assequi possit perfectionem, si aliunde eam non habeat: ergo natura angelica, quae omnium rerum creatarum primas tenet, debet in se habere principium, quo possit sibi comparare cognitionem rerum universalium, si eas ab initio suae formationis iam non novisset per sibi inditas a Deo earum species, quo pariter possit acquirere cognitionem plurium rerum singularium, quarum notitiam non habet congenitam. Patet antecedens, necnon et consequentia; rerum etenim cognitio est Angeli perfectio, quam nonnisi intellectus agentis beneficio sibi comparare potest.

Reponunt Thomistae. maiorem argumenti esse quidem veram de perfectione simpliciter, quae nullam in suo conceptu imperfectionem includit, et praesupponit, falsam autem de perfectione illa, quae tantum comparatur ad supplendam imperfectionem: intellectus autem agens (inquiunt) non est perfectio simpliciter, sed tantum conceditur in homine ad supplendam in eo imperfectionem, nempe carentiam cognitionis rerum, quam tenetur emendicare a rebus ipsis dependenter a phantasmatibus, qua imperfectione cum careant Angeli, etiam in eis non est admittendus ille intellectus agens, sicut nec admittitur in eis generatio, quae tamen in hominibus perfectionem importat, nempe speciei propagationem.

Contra. qua ratione admittitur intellectus agens in hominibus, eadem concedi debet in Angelis; quamquam enim rerum praestantissimarum habeant species sibi concreatas, tamen rerum omnium, maxime singularium, notitiam sibi congenitam non obtinent; adeoque vel eam sibi comparare possunt, et sic egent intellectu agente; vel si non possint, haud dubie sunt deterioris conditionis, quam homines: nam illa natura perfectior censenda est, quae cum non habeat ab intrinseco suam perfectionem, habet tamen facultates, et vires naturales, quibus eam possit acquirere. Deinde, quamvis Angeli ab eorum formationis exordio habuissent sibi concreatas rerum omnium etiam materialium, et singularium species, non minus tamen habere deberent intellectum agentem et passibilem: nam (inquit Doctor) licet Christus Dominus rerum omnium cognitionem habuerit ab instanti suae conceptionis, omniaque viderit in Verbo, nihilominus habuit intellectum agentem et passibilem, alioqui perfectus homo non extitisset, quippe cum non habuisset utrumque illum intellectum, quem in omnibus hominibus etiam Adversarii concedunt. Denique actio, qua agens superioris ordinis praevenit operationem agentis inferioris, non aufert ab eo potentiam activam respectu suae operationis; si enim Deus nunc crearet aquam, cui calorem inderet, eumque continuo servaret, non propterea diceretur aquam spoliasse sua virtute frigefactiva: etenim si Deus decerneret eum calorem conservare, statim aqua ex se sibi naturaliter debitum frigus compararet non minori facilitate, quam ipsum frigus repetit, ubi semovetur ab igne, qui in eam calorem induxerat. Ergo a simili, quamquam Deus indiderit Angelis species rerum statim ab eorum creatione, non propterea dici debet eis abstulisse intellectum agentem, quibus ea possent comparare, si tales species in eis conservare desineret. Nec quidquam iuvat exemplum de generatione; siquidem imperfectio, ad quam tollendam, vel supplendam conceditur generatio, nempe corruptibilitas, non reperitur in Angelis, adeoque nec reperiri debet illius reparativa generatio. Secus est autem de intellectu agente; siquidem imperfectio, quam tollit, et supplet, nempe carentiam notitiae plurium rerum, maxime singularium et immaterialium, aeque reperitur in Angelis ac in homine: ergo in utrisque est admittendus.

Reponunt 2. Praefatum Doctoris Subtilis argumentum concludere quidem in rebus, quae non habent perfectiones sibi coaevas, non tamen in eis, quae ex natura sua, et a sua origine perfectiones sibi vindicant, quales sunt Angeli: quod probant exemplo coelorum, qui cum habeant naturales perfectiones sibi congenitas, frustra ponerentur in eis virtutes, et instrumenta, quibus ipsas possent assequi.

— Verum haec responsio Doctoris Subtilis argumentum nec infirmat, nec frangit; aliquid enim potest dici habere sibi coaevam suam perfectionem alterutro ex his tribus modis: primo scilicet quia talis perfectio ex eius natura, et principiis intrinsecis emanat, sicut ex natura hominis risibilitas oritur, et ex substantia animae facultates erumpunt: secundo, quod cum talis perfectio ab aliqua virtute naturali produci nequeat, necessario exigat causari ab Auctore naturae cum ipsa re, quae producitur; sicut v. g. coelorum qualitates, quae a causis naturalibus produci nequeunt, ab ipsorum Administratore et Auctore cum coelis ipsis formari debuerunt: tertio denique, aliquid dici potest habere coaevam sibi perfectionem ex beneplacito Creatoris volentis ipsi tribuere illam perfectionem ab ipso formationis exordio, quam tamen res ipsa propriis viribus, et temporum decursu sibi posset comparare: sicut anima Christi habuit sibi coaevam rerum omnium cognitionem ab ipsius conceptionis initio per infusas sibi divinitus species, quas successu temporis potuisset sibi comparare. Quibus praemissis, dico, quod natura, quae vel primo, vel secundo modo habet sibi coaevam suam perfectionem, non indiget equidem mediis, vel instrumentis, quibus eam possit assequi, quippe cum perfectiones illae, vel ab ipsius substantia oriantur, vel ab Auctore naturae fuerint ipsi concessae: quae vero tantum hanc perfectionem tertio modo obtinet, nempe ex beneplacito et arbitrio Auctoris naturae eam pro libito concedentis, quam tamen res aliunde posset sibi vindicare, nego quod ad eam obtinendam res ipsa habere non deberet facultates et virtutes intrinsecas, quibus illam perfectionem sibi vindicare posset, si ab Auctore naturae primitus non fuissent concessae. Cum igitur Angelus habeat notitiam rerum universalium sibi coaevam tantum hoc tertio modo, non videntur ipsi denegandae facultates, quibus illam possent assequi, si Deus illi hanc notitiam non indidisset.

Probat 2. Doctor Conclusionem ratione ipsa, qua S. Thomas oppositum Conclusionis stabilitae contenderat, quam vero Doctor deducit in oppositum. Obiectum adaequatum intellectus Angelici vel est quid singulare, vel quid universale per praedicationem, ita quod complectatur sub se omnia prorsus intelligibilia: non primum; res enim sin- gularis creata, quantumvis perfecta, continere nequit formaliter, aut eminenter omnia intelligibilia ab Angelo: obiectum autem primum, et adaequatum alicuius facultatis omnia, quae ab ipsa percipi possunt continere debet formaliter, aut eminenter, adeoque obiectum intellectus Angelici necessario debet esse aliquid universale et commune per praedicationem et attributionem: ita quod sub se contineat omnia intelligibilia ab Angelo, sive immaterialia, sive materialia: sed obiecta sensibilia non sunt proxime et actu intelligibilia: ergo ut illa percipiat angelus, necessario indiget intellectu agente, cuius virtute, et operatione possit a rebus ipsis materialibus species excipere, easque proxime, et actu intelligibiles efficere.

Reponunt Thomistae. obiectum adaequatum intellectus angelici non esse quid abstractum a sensibilibus, sed tantum speciem universalem naturaliter inditam intellectui angelico, qua percipere potest res singulares, sive materiales, sive immateriales.

Contra primo. falsum est dari tales species universales eiusmodi rerum singularium expressivas, ut infra demonstrabimus. Secundo, obiectum adaequatum intellectus angelici, quod est commune per praedicationem iis omnibus, quae ab Angelo cognosci possunt; vel sic est commune, ut conveniat omnibus rebus intelligibilibus, sive materialibus, sive immaterialibus; vel quod tantum rebus immaterialibus quadret. Non secundum, quia sequeretur res materiales, et corporeas, v. g. coelos et elementa non posse ab Angelis cognosci, nulla enim facultas versatur circa id quod sub obiecto suo adaequato non comprehenditur. Si vero primum admittas, cum sensibilia, et materialia non sint per se proxime, et actu intelligibilia, quia non sunt proportionata obiecta facultati pure intellectuali, necessum erit ad ea percipienda, quod Angelus habeat intellectum agentem, quo mediante species a rebus ipsis materialibus excipiat, et earum ope res ipsas materiales cognoscere possit, si earum notitiam aliunde sibi inditam non haberet.

Probat 3. Doctor: in Angelo admittendus est intellectus passibilis: ergo et intellectus agens. Patet consequentia; intellectus enim non dicitur passibilis, nisi respectu agentis: ergo admisso uno, alter est necessario admittendus. Probatur antecedens: intellectus Angeli recipit species, quas Deus ab initio suae formationis indidit: ergo habet in se potentiam, et facultatem earum specierum receptivam. Antecedens admittunt Thomistae; necessum est ergo etiam consequentiam admittant, omne siquidem recipiens formam aliquam opus est habeat potentiam receptivam eiusdem formae; nec refert, quod recipiens non praecedat duratione, sed tantum natura, formae receptionem; nam si Deus animae nostrae concreasset species omnium intelligibilium, nihilominus in ea esset potentia receptiva, quam intellectum patientem appellamus, adeoque non est necessum, quod recipiens tempore praecedat formam in se receptam, ut dicatur habere facultatem eius receptivam.

Reponunt Thomistae. quod licet in Angelis admittatur illa facultas receptiva specierum, vocari tamen non potest intellectus possibilis, quia est semper sub actu, et nunquam sub statu potentiae ad ipsum actum ordinatae.

Contra. Angelus revera potest recipere species plurium rerum, puta singularium, quas a primordio suae formationis non habuit: ergo saltem respectu ipsarum habebit potentiam, quae intellectus possibilis appellatur. Consequentia patet ex terminis: antecedens probabitur inferius, suadeturque nunc ex eo, quod Deus potuit non tot concedere species infimo Angelo quot superiori contulit; adeoque inferior ille Angelus illas species sibi non coaevas de novo recipere poterit, vel ab ipso Deo, vel a superioribus Angelis ipsum illuminantibus, et consequenter respectu earum habebit potentiam receptivam, quia vere erit in potentia ad notitiam illarum rerum, quarum species de novo excipit: sicque habebit vere intellectum possibilem. Deinde non opus est ad hoc ut potentia proprie dicatur receptiva, quod aliquando non sit sub actu, seu quod actualiter non habeat formam, ad quam ordinatur; sed sufficit quod naturaliter illa forma destitui possit. Etenim materia coeli et elementorum est coaeva suis formis, nec usquam extitit sine illis; nullus tamen dixerit eam in se non habere potentiam receptivam illarum formarum: ergo a simili quamvis Angelus habuisset ab initio suae creationis sibi coaevas species rerum omnium, non minus propterea dicendus esset habere potentiam earum receptivam, adeoque etiam intellectum possibilem, et consequenter intellectum agentem.

Dices 1. Ideo anima nostra dependet in operando a corpore, quia dependet ab ipso in essendo: sed Angelus non dependet in essendo a corpore: ergo nec in operando: at accipere species a rebus ipsis corporeis est operatio pendens a corpore: ergo illam elicere non potest Angelus, nec consequenter habere intellectum agentem, cuius primarium munus est species cudere, sua corporeitate defaecare, easque spirituales efficere.

Distinguo maiorem. ideo solum dependet a corpore in operando, quia dependet in essendo ab ipso, nego maiorem: ideo dependet in operando ab ipso mediantibus sensibus, et phantasmatibus, concedo maiorem; et concessa minore, similiter distinguo consequens: Angelus non dependet a corpore in operando, quasi necessario operari deberet mediantibus sensibus et phantasmatibus corporeis, concedo; non dependet in operando a rebus corporeis, ut ab eis excipiat species, quarum ope res illas corporeas intelligat, nego. Itaque Angelus dependet a corpore non tamquam a principio, et concausa suae cognitionis, sed tamquam ab obiecto, a quo cognitionem rei materialis debet excipere.

Dices 2. Intellectus agens et passibilis solum ita nominantur et distinguuntur per comparationem ad phantasmata: sed in Angelo non sunt ulla phantasmata: ergo nec admitti debent illi intellectus.

Nego maiorem. proprium enim munus intellectus agentis est cudere species spirituales rerum quas intelligit; unde quando obiecta intelligibilia corporea sunt, possuntque solum species corporeas emittere, necessario Angelus ad earum specierum materialium praesentiam spirituales debet effingere, quarum beneficio res ipsas materiales percipiat; nec ad id opus est ullo phantasmate, sicut contingit in nobis, qui cum nihil percipere possimus nisi dependenter a sensibus, hinc est quod intellectus noster phantasmatibus egeat ut ad eorum conspectum rerum intelligibilium imagines spirituales effingat.

Dices 3. Intellectus agens et possibilis dedecent dignitatem naturae angelicae: igitur neuter eorum ipsi est attribuendus. Antecedens constat, nam intellectus agens servilis est; illius enim functio et officium in eo potissimum consistit ut conficiat, aut accipiat species, easque in- star baiuli deferat et ministret intellectui possibili. Hic autem intellectus possibilis ita dictus est, quod patiatur et recipiat istas species, quo prodit suam imperfectionem, nimirum negationem actualitatis; ipsius enim passibilitas seu possibilitas in essendo negat actualitatem et efficaciam, ac subinde suam imbecillitatem et inertiam prodit.

Nego antecedens. nam munus species suppeditandi et conferendi non est servilis opera; alioquin Deus dicendus esset serviliter agere et operari, dum rerum species intelligibiles creato intellectui confert et suppeditat. Unde, sic retorqueri potest argumentum: summa dignitas est idipsum exequi, quod Deus ex infinita bonitate et potentia operatur et molitur: at intellectus agens conferendo species id exequitur quod praestat Deus: igitur etc.

Confirmatur. haec responsio ex eo quod indecorum non sit facultatibus et potentiis sibi invicem opitulari et adminiculari; imo valde honorificum; nemo enim dedecus imputabit intellectui quod voluntati subserviat, eam illustrando, eique proponendo bonum eligendum et malum fugiendum. Neque Angelis superioribus vertitur in opprobrium quod inferioribus ministerium suum impendant, eos illuminando et regendo. Itaque quantum ad primam partem, evidens est antecedentis falsitas. Patet etiam quantum ad secundum; non enim dedecus est intellectui patienti quod eius operatio sit quoddam pati, cum enim sit potentia ad intelligendum, quae non est purus actus ut est Deus, necessum est quod aliunde accipiat principia intelligendi, undequaque illa veniant, sive a Deo concreentur, sive ab intellectu agente subministrentur, sive ab obiectis profluant. Igitur nulla ex parte indecorum est quod in angelis admittantur intellectus agens et patiens.

Caetera quae possent obici dissolventur in Quaestione sequenti.

Conclusio tertia. — Intellectus angelicus discurrere potest, et ex rebus cognitis alias ignotas legitimo discursu concludere. Haec est Doctoris quaest. 4. et 5. Prologi: et in 2. dist. 1. quaest. 1. numero 3. et dist. 7. num. 7. ubi asserit non videri probabile Angelis esse denegandum omnem discursum: contra S. Thomam qui 1. p. q. 58. art. 3. et alibi docet intellectum Angeli non esse discursivum, ita ut procedat a principiis ad conclusiones seorsim eas intelligendo.

Probat conclusionem. Doctor: ideo Angelus non esset discursivus, vel quia non haberet virtutem deducendi conclusiones ex praemissis, ex hypothesi quod conclusiones non essent ipsi notae; vel quia omnes conclusiones ipsi fuissent notae ab initio suae creationis; vel denique quia saltem habitualiter eas novisset ab ipso suae formationis exordio: sed nullum horum rite potest affirmari. Non quidem primum, esset enim imperfectio in Angelo, si non haberet virtutem colligendi ignotum ex cognitis deducibile. Non etiam secundum; falsum enim est quod Angelus actu omnes conclusiones simul intellexerit, alias infinita pene cognovisset virtute naturali; infinitae siquidem sunt propemodum conclusiones ex rebus creatis deducibiles: Angelum autem infinita cognoscere implicat. Non denique tertium, quamquam enim habitualiter omnia novisset ab initio, quatenus nempe habuisset habitum ac species divinitus inditas, quibus mediantibus posset pro libito quamcumque cognitionem intelligere; tamen inde non sequeretur quod ex se non esset discursivus; sicut a pari homines non minus forent discursivi, licet omnes conclusiones per inditas sibi species cognoscerent, ut constat de anima Christi, quae etsi habuerit notitiam omnium rerum sibi divinitus inditam, non minus vere discursiva extitit, seu vim discurrendi habuit, alioquin per omnia nobis non esset assimilatus in naturalibus.

Probat 2. Doctor: si Angelus discurrere non posset, maxime quia in illa virtute discursiva sequeretur nullum inter ipsum, et animam rationalem esse discrimen: sed haec ratio nulla est: ergo concedenda est Angelis virtus discursiva. Maior est praecipua, et fundamentalis ratio S. Thomae: Minor vero probatur: quamquam Angeli, et animae rationales in virtute discursiva convenirent invicem, non minus aliunde possent specifice distingui: ergo ex eo quod vis discurrendi utrique tribueretur, non sequitur nullum inter utrumque fore discrimen. Probatur antecedens: licet Angeli in sententia Adversariorum non discurrant, non minus invicem specie distinguuntur in ratione intellectivi: ergo a simili licet Angeli, et anima invicem non discreparent per virtutem discursivam, non minus aliunde habere possent differentiam specificam: non enim est maior ratio cur intra gradum intellectivi absque discursu possint admitti variae species distinctae, quam admittantur intra gradum intellectivi cum discursu.

Obicies 1. SS. Patres expresse negantes in Angelis discursum, eisque simplicem notitiam attribuentes. Sic S. Dionysius c. 7. De Divinis nominibus ait: Simplices, et beatas Intelligentias non indivisibilibus aut divisibilibus, sive sensibus, sive verbis, et rationibus divinam colligere scientiam: et infra: pure spiritualiter, et extra materiam unico indivisibili penetrant: ergo negat in eis esse multiplicitatem actuum qui in discursu desiderantur. Unde postea de anima nostra subdit: Per divinam item sapientiam, et animae ratiocinandi vim habent discursione, et longo habitu ad rerum veritatem adnitentes, atque in ea singularibus illis Spiritibus inferiores. Quibus verbis satis aperte discrimen inter animam et Angelum videtur constituere, quod anima discurrendo, Angelus vero simpliciori modo scientiam obtineat. Subscribit S. Bern. serm. 5. in Cantica, ubi docet Angelos non cognoscere spiritualia ex corporalibus sicut nos ea cognoscimus, sed inquit sola sua virtute ac capacitate naturae, summa et infima penetrant.

Respondeo. ex iis SS. Patrum sententiis solum inferri quod Angeli non intelligant divina ex corporalibus, modo corporeo, nempe per phantasmata, nec ea laborant difficultate qua nos plerumque desudamus in colligenda veritate, vel effectuum ex causis, vel causarum ex effectibus, propterea quod utriusque necessaria connexio nobis aperte non affulgeat. Secus autem est de Angelis, nam, ut subdit S. Bernardus loco laudato, Eo ille coelestium habitator ingenita subtilitate ac sublimitate sua, omni velocitate facilitateque pertingit.

Obicies 2. In hoc maxime distingui videntur intellectus angelicus et humanus, quod hic discurrendo, ille simplici intelligentia seu intuitu rerum veritatem deprehendat: unde nostri spiritus rationales solent nominari; Angeli vero sublimes intelligentiae: ergo revera Angelus non est discursivus.

Nego antecedens. in quo certe petitur principium; Angeli enim inter se specie distinguuntur, quamquam in sententia Adversariorum non sint discursivi; quidni ergo etiam specie distinguerentur ab anima, quamvis eamdem cum ipsa discurrendi virtutem haberent?

Obicies 3. Ita comparantur Angelici Spiritus ad humanos, sicut coelestia corpora ad sublunaria: ergo sicut corpora coelestia distant a terrenis quod haec sine motu suam perfectionem obtineant, illa vero per motum eam adipiscantur, sic homines indigent discursu, qui est veluti spiritualis motus, ut ad veritatis cognitionem perveniant; coelestes vero Spiritus sine discursu illam intuentur.

Distinguo antecedens. comparantur quoad omnia nego: quantum ad aliqua, transeat, possunt enim invicem comparari vel in incorruptibilitate vel in aliqua alia proprietate. Caetera rationes D. Thomae vel petunt principium, vel facile ex praecedentium solutione dissolvi possunt.

Celebris est inter Angelici, et Doctoris Subtilis discipulos controversia hac in resolvenda Quaestione: licet enim Subtilis Doctor in 2. d. 3. q. 10. et 11. concedat Angelum a suae formationis exordio habuisse sibi divinitus infusas rerum universalium species, imo et eorum individuorum quae cum ipso tunc temporis extabant, ac proinde eas non acceperit ab eiusmodi obiectis; contendit tamen species illorum singularium, quae decursu temporis producuntur, nec ipsi ab initio fuerunt cognita, mutuari ab ipsismet individuis: imo quod posset etiam Angelus indita sibi intelligendi virtute omnes omnino species ab obiectis desumere, si aliunde sibi eas non haberet infusas. Contrariam vero sententiam docet Angelicus Doctor in 2. d. 3. q. 2. art. 1. et 2. contra Gentes c. 96. quem sequuntur omnes ipsius discipuli. Ut autem evidentior appareat huiusce Quaestionis resolutio, praesensque controversia faciliori calculo dirimatur

Notandum 1. Duplicem solito distingui rerum cognitionem, Intuitivam videlicet, et Abstractivam. Intuitiva est cognitio rei praesentis, et moventis ut praesens est in sua actuali existentia. Abstractiva vero est cognitio obiecti moventis secundum quod abstrahit ab omni praesentia, et existentia actuali. Hanc autem duplicem cognitionem Angelis inesse fatentur omnes. Primo namque res aliquae sunt illis praesentes in sua actuali existentia easque intuitive cognoscunt, nec indigent aliqua specie ad eas percipiendas, sufficienter enim ad illam intellectionem concurrit obiectum praesens ut causa efficiens cum intellectu, iuxta illud vulgare effatum: ab obiecto, et potentia paritur omnis notitia. Res vero quae non sunt praesentes nec per suam actualem existentiam debite proportionatam movent intellectum angelicum ad sui notitiam, eas Angelus tantum abstractive cognoscit, nempe in specie impressa rem ipsam repraesentante. Ut enim obiectum concurrat simul cum potentia, inquit Doctor quaest. laudata 10., debet esse praesens vel in se, vel in alio. Obiectum autem respectu cognitionis abstractivae cum non sit in se praesens, necessario debet praesens effici per sui speciem, et imaginem. Unde cognitio intuitiva praecise est cognitio rei existentis, et moventis intellectum ad sui notitiam quatenus praesens est: abstractiva vero est cognitio obiecti praesentis tantum in specie, et imagine per quam repraesentatur.

Notandum 2. Seu resumendum ex his quae diximus sect. 2. q. 1. de visione beatifica, duplicem solito distingui speciem obiecti repraesentativam: alia enim dicitur impressa, alia vero expressa. Prior est virtualis similitudo alicuius obiecti, seu qualitas quaedam intentionalis effective concurrens cum intellectu ad producendam cognitionem, complendo nimirum ipsam potentiam, et illam determinando ex parte obiecti ad hanc cognitionem producendam. Dicitur similitudo, quia repraesentat obiectum, illudque potentiae cognoscenti praesens exhibet: dicitur virtualis, non enim repraesentat obiectum formaliter, sed virtualiter, quia vice obiecti concurrit ad cognitionem formandam. Cum enim cognitio omnis ex potentia et obiecto nascatur, potentia quidem per seipsam semper concurrit ad formandam cognitionem, obiectum vero interdum per vicariam sui speciem, ut iam dictum est. Dicitur qualitas intentionalis, quia ordinatur ad cognitionem, et intellectum, cuius operatio interdum intentio appellatur. Posterior species, nimirum expressa, est terminus internus cognitionis, qui in intellectu dicitur Verbum mentis, in imaginatione phantasma, estque ipsa ab intellectu et obiecto concurrente formata ut ipsius obiecti imago et expressio.

Notandum 3. Omnes Theologos concedere Angelis fuisse concreatas rerum saltem universalium species, necnon et praestantiorum individuorum, quae Deus vel formaverat vel formaturus erat: haec enim veritas deducitur primo ex Sacra Scriptura qua Ecclesiastici cap. 17. affirmat Deum primos Parentes replevisse disciplina intellectus, creasse illis scientiam spiritus, et sensu implevisse cor illorum: aequum autem est idem sentire de Angelis, de quorum uno nempe Principe SS. Patres interpretantur allegorice illud Ezechielis 28. Tu Cherub... signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore in deliciis paradisi Dei fuisti, etc. Tu Cherub extentus, et protegens.... perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. Hinc S. Dionysius c. 5 et 7. docet rationes rerum, et exemplaria fuisse a divina Mente Angelis indita, et communicata; et S. Augustinus, lib. 4. De Gen. ad litteram, c. 24. expresse docet prius tempore vel natura quam conderentur res materiales, Angelos habuisse rerum omnium notitiam, non solum in Verbo. sed etiam in genere proprio seu per ipsarum rerum species. Quod utique firmari potest hac ratione S. Thomae q. 55. art. 2: ita, proportione servata, se habere debuit intellectiva potentia ad formas intelligibiles, sicut materia prima ad formas substantiales, utraque enim est de se pura potentia, indigetque forma, per quam reducatur ad actum: ergo quemadmodum materia rerum inferiorum et corruptibilium non semper sub actu extitit, sed successive actuatur per diversas formas; materia vero corporum caelestium incorruptibilium accepit ab initio suas formas substantiales sibi congenitas: sic Angeli caelestes spiritus et immortales, species seu formas intentionales ad suam perfectionem necessarias ab initio habuerunt sibi congenitas, humani vero intellectus sensim eas a rebus accipiunt.

His praeilibatis, tria maxime veniunt hac in Quaestione determinanda:

Primum, an Angeli necessario opus habeant speciebus intelligibilibus ad res quaslibet percipiendas: Secundum, an habuerint singularum rerum singulas species, an vero per unicam, aut non ita plures species universales, res omnes perceperint: Tertium, an excipere potuissent species rerum ab obiectis, si Deus eas non indidisset; possintque de novo aliquas a rebus ipsis individualibus, quae in dies formantur, mutuari: Quartum, an seipsos per suam substantiam, vel per species intelligant.

Conclusio prima. — Angelus indiget speciebus impressis ad cognitionem abstractivam rerum possibilium, aut praeteritarum, aut futurarum, aut non sufficienter praesentium: non vero ad cognitionem praesentium. Haec est Doctoris in 2. dist. 3. q. 10. n. 16. quantum ad utramque partem, quarum

Probatur prima. Ad rerum possibilium, et non debite praesentium notitiam intellectus humanus exigit species intelligibiles: ergo et angelicus. Probatur consequentia, quia facilius apparet qualiter intellectus humanus posset determinari ad earum rerum cognitionem absque specie, quam angelicus: ergo si hoc non obstante admittantur species in intellectu humano, multo magis in angelico sunt admittendae. Probatur antecedens: si intellectui humano non adessent species intelligibiles, dici posset ad rerum notitiam determinari per species phantasticas: nihil autem assignari potest in Angelo quod seclusis speciebus determinaret eius intellectum ad rerum notitiam: ergo si necessariae videantur species in intellectu humano respectu rerum abstractive cognoscendarum, multo magis erunt necessariae in intellectu angelico. Deinde, obiectum omne debet influere in facultatem, et eam ad cognitionem determinare, vel per se, vel per aliquid aliud ipsius vices gerens, illudque repraesentans: sed res illae abstractive cognoscendae per seipsas movere nequeunt intellectum, cum nec sint realiter existentes, nec ipsi debite praesentes: ergo, etc. Denique, Angelus non intelligit necessario omnia possibilia, hoc enim absque dubio infinitam in eo virtutem argueret: ergo ut aliquod eorum intelligat, debet admitti aliquod determinativum illius, quo rem illam possibilem percipiat: sed illud determinativum non potest esse res possibilis secundum se, quia res possibilis, ut talis, est necessario possibilis, et quantum ex natura sua eodem modo semper applicatur; nec aliud determinativum assignari potest praeter speciem impressam: ergo est concedenda.

— Idem ferendum iudicium de rebus absentibus; quod enim Angeli res corporeas existentes videre non possint in quacumque distantia, insinuare videtur Scriptura sacra pluribus, maxime Iob. 1. v. 7. Circuivi terram, et perambulavi eam, etc. Numquid considerasti servum meum Iob? Et Matth. 12. v. 43. ubi Christus ait, quod

spiritus immundus, idest diabolus, cum exierit ab homine ambulat per loca arida ad requiem captandam, eaque non inventa, revertitur in domum qua exierat: Et veniens invenit eam vacantem, scopis mundatam, et ornatam. Tunc vadit, et assumit septem alios spiritus nequiores se, et intrantes habitant ibi, et fiunt novissima hominis illius (energumeni) peiora prioribus.

Quibus patet, Angelis res non esse compertas in quacumque distantia: si enim, inquit Martinonus disp. 36., daemon undique videt omnia, poterat Iobum considerasse attente, terra non peragrata, cuius tamen peragrationis praesuppositae causa vel occasione Deus daemonem interrogat num Iob servum suum consideraverit. Neque erat quod alter locum aridum peteret ad requiem quaerendam, si antequam eo se conferret, videre poterat non esse ibi quieti locum; nec ut reverteretur ad antiquum hospitium, cognitaque ipsius dispositione commoda rediret ad socios, illisque assumptis in illud simul iterum intraret. Quid enim tot peregrinationibus, si ex arido loco poterat hospitii dispositionem cernere, indeque socios advocare, tuncque simul in illud se recipere? Nec obest quod opponunt aliqui, divitem Epulonem ex inferno vidisse Abrahamum et Lazarum existentes in limbo; nam vel haec distantia magna non fuit physice, licet moraliter sit magnum chaos interiectum, propter impossibilitatem commeatus vel opis; aut potius haec visio non fuit naturalis quoad modum, sed supernaturalis, sicut alia multa ad iustitiam divinam, et Beatorum ac damnatorum statum pertinentia.

Dices. Quamvis Angelus haberet species plurium rerum, non deberet necessario ferri circa obiecta istarum specierum, nec ea necessario intelligeret: ergo ad ea speciatim intelligenda determinari deberet per aliquid aliud distinctum a speciebus: sed illud aliud determinativum tam posset ipsum intellectum determinare seclusis speciebus quam ipsis praesentibus: ergo illae species non videntur necessariae. Patet antecedens, si enim Angelus necessario res intelligeret quarum habet species, cum omnium pene rerum species habeat inditas, sequeretur eum res omnes simul intelligere, quod certe maiorem quam intellectum angelicum deceat perfectionem importaret. Consequentia pariter est evidens: cum enim intellectus sit facultas, et potentia ex se velut indifferens, et indeterminata ut versetur circa hoc vel illud obiectum, non potest uni prae ceteris intelligendo applicari, nisi ad hanc cognitionem per aliquid determinetur.

— Dist. antec. non deberet necessario ferri circa obiecta quorum habet species, quando species illae ipsi intellectui debite repraesentantur, et in eo relucent actu, ipsique dilucide obversantur tamquam imagines rerum, quarum sunt species, nego: cum enim intellectus sit facultas naturalis, etiam naturaliter, et necessario fertur in cognitione rerum sibi debite praesentium, vel per se, vel per sui speciem: non fertur necessario circa obiecta quorum species ita in se actu relucentes non habet, concedo antec. et nego conseq. Quamquam enim intellectus noster plurium rerum species in se reconditas habeat; quia tamen non omnes, sed solum aliquas in eo alternante successu actu relucentes apparent, ipsique conspiciendae obversantur, inde fit quod solum aliquarum, non vero omnium rerum, quarum species complectitur, notitiam habeat. Idem a pari dicendum de intellectu angelico, qui licet plurium rerum species sibi divinitus inditas complectatur conservetque; quia tamen omnes eius intuitu non aeque obiciuntur conspiciendae, inde fit quod non omnia simul obiecta percipiat, quorum species in se complectitur.

Instabis. idcirco noster intellectus omnes quas in se reconditas species complectitur, actu non percipit, quia nempe a phantasmatibus, et obiectis de novo appositis determinatur ad unius prae alio cognitionem: at haec dici nequeunt de intellectu angelico, quippe, ut diximus, nihil praeter species habet a quo moveri, et determinari possit ad obiecti notitiam: ergo, etc.

— Respondeo. concessa maiore, distinguendo minorem: nihil simile corporeum et sensibile habet intellectus angelicus, concedo: immateriale et spirituale, nego. Cum enim angelicus intellectus sit finitae entitatis, nec possit omnia simul cognoscere, necessum est quod alternante conceptu obiecta percipiat, vel per eorundem obiectorum praesentiam de novo ipsi exhibitam, vel per excitationem specierum quae fit aut a superioribus Angelis illustrantibus, aut a voluntate eiusdem Angeli; quae cum sit semper illustrata, et summe libera, nec ut nostra veluti offuscetur, captivetur per phantasmata, aut per sensuum tam internorum quam externorum operationem, pro libito movere potest intellectum Angeli cum, ut hoc vel illud obiectum in specie, quam ipsi obicit, intueatur.

Dices 2. Si Angelus haberet species, vel ipsas acciperet a rebus, vel a Deo inditas: sed neutrum potest asseri: ergo, etc. Maior constat: minor probatur: si species illas Angelus a rebus exciperet, deberet moveri ab obiectis externis ad illas species excipiendas: sed obiecta ipsa per se sufficienter concurrere possent cum intellectu angelico ad sui cognitionem, etiam seclusa specie: ergo hac ratione non videntur admittendae. Non etiam videntur illae species a Deo infusae, nam vel illae species productae ab initio cum Angelo, ipsi fuissent divinitus inditae; vel sicut debitae perfectiones naturae angelicae, aut sicut formae fluentes ab eius substantia ad modum proprietatis: primum non videtur admittendum, sequeretur enim quod Deus posset Angelis species negare absque ullo naturae angelicae praeiudicio; nec violentum et imperfectum foret Angelo nullius rei cognitionem habere, sicut violentum ipsi non est, Deum non videre naturaliter, licet alio lumine supernaturali illum possit intueri.

— Nego minorem. etenim Angelus species illas posset a rebus excipere, ut mox probabimus, vel eas habere a Deo sibi divinitus inditas: nec inde sequeretur ipsas supernaturales formas esse dicendas; siquidem formae naturalitas vel supernaturalitas praecise non attenditur ex parte principii producentis; nam si Deus de novo produceret calorem in aqua, calor ille non propterea diceretur forma supernaturalis, nec specie distinctus ab eo, qui ab igne produceretur: sed attenditur, vel penes potentiam receptivam, quae ex natura sua talem formam non exigit ad perfectionem et operationem suam, vel ex parte finis et obiecti natura vires transcendentis, quod videlicet virtute sua naturali nequaquam posset attingere. Haec autem dici nequeunt de speciebus rerum Angelis a Deo inditis; siquidem species illae possent naturaliter acquiri ab intellectu angelico, si aliunde eas sibi inditas non haberet: nec sunt praeter statum naturalem ipsius, cum enim sit naturaliter intelligens, etiam rerum cognitionem tamquam naturalem suam perfectionem exigit, et illa cognitio, quam mediantibus speciebus habet de obiectis, pure naturalis est.

Probatur secunda pars. nempe quod ad cognitionem rerum existentium, et praesentium Angelus non egeat speciebus; obiecta enim sive corporea, sive spiritualia sint, sufficienter movere possunt, ac determinare intellectum angelicum, sive per modum causae partialiter concurrentis ad formandam cognitionem, sive per modum termini, vel conditionis sine qua non: ergo ad eorum obiectorum notitiam non videntur necessario desiderari species. Conseq. patet: si enim sint frustraneae, nihil necessitatis est eas concedere; quippe nihil vacuum, et frustraneum natura patitur. Prob. anteced. Qua ratione obiectum praesens concurrere posset ad producendam sui speciem quando intellectui angelico praesens sistitur, eadem virtute posset concurrere ad producendam, seu terminandam sui ipsius cognitionem: ergo ad illius notitiam non videntur species desiderandae.

Dices 1. Si absque specie posset Angelus obiecta praesentia intelligere, Angelus inferior superiorem, vel superior inferiorem cognosceret per se: sed neutrum potest affirmari. Non quidem primum, quia principium determinativum ad cognitionem debet commensurari potentiae, nec ipsam excedere in immaterialitate; hac enim ratione essentia divina videri nequit ab Angelo naturaliter: sed Angelus superior non est commensuratus inferiori: longe enim ipso est immaterialior, seu perfectior, adeoque non potest cum ipso naturaliter ad cognitionem concurrere. Non etiam secundum; quia obiectum natum concurrere cum facultate intellectiva ad cognitionem sui, debet esse aeque immateriale, ac ipsemet intellectus: sed Angelus inferior non est aeque immaterialis ac superior.

— Nego minorem. qua enim ratione obiectum non posset concurrere cum potentia, quae esset magis vel minus materialis, etiam non posset cum ipsa concurrere ad sui speciem producendam, nec talis intellectus eiusmodi speciem naturaliter exigeret: hoc autem nemo dixerit: ergo nec quod exinde sequitur admitti debet. Vel dic, probationem illius minoris esse distinguendam: obiectum debet esse eiusdem perfectionis, et aeque immateriale, ac potentia, secundum entitatem suam, nego: debet esse immateriale, et commensuratum secundum modum operandi, ita quod scilicet ad operationem spiritualem obiectum quantumlibet perfectum aut imperfectum debet concurrere iuxta modum facultatis operantis, et ipsi ita attemperari, ut obiectum praestantius cum minus perfecta facultate praestantiorem operationem non efficiat, quam efficeret minus perfectum, concedo. Dignitas enim operationis non ex parte obiecti tantum, sed etiam ex parte facultatis operantis deducenda est.

Instabis. Si unus Angelus posset determinare immediate intellectum alterius Angeli ad sui cognitionem (idem dicendum de quolibet alio obiecto), necessum esset, ut menti eius illaberetur, quippe cum ei deberet fieri intime praesens, ipsumque realiter immutare: sed nulla creatura potest alteri creaturae illabi: hoc enim soli Deo proprium est ratione suae divinae immensitatis: ergo, etc.

— Nego maiorem. etenim ut obiectum moveat potentiam, non debet illi fieri praesens substantialiter, et per illapsum substantiae: sed sufficit, quod fiat praesens per intimam et immediatam sui motionem, etiamsi haec fiat per solam obiecti externam appositionem et praesentiam. Adde quod, ut unus Angelus alterum determinare possit, et movere, non requiratur ea praesentia, qua fiat veluti per modum contactus physici, qualis esse debet intima corporum praesentia. Etenim Angelus cum non dependeat a medio materiali, ut in alterum suam virtutem exerat, potest etiam ab ipso physice, et substantialiter distans, eum movere, ac determinare ad sui notitiam, at plenius infra docebimus agendo de locutione angelica.

Dices 2. Ut obiectum causet intellectionem cum intellectu, debet esse unum cum ipso, adeoque forma ipsius: at non potest obiectum esse tale secundum se immediate, sed solum mediante specie: ergo necessario requiritur species obiecti.

— Nego maiorem. quemadmodum enim phantasma cum intellectu agente potest concurrere ad speciem impressam, quamvis non sit forma ipsius, nec unum cum ipso, nisi eo modo quo duae causae partiales dici possunt esse una causa, ad quod non requiritur, ut una sit in altera, aut sit forma alterius: ita plane in proposito dicendum est, quod ut obiectum proportionatum causet cum intellectu possibili ipsam intellectionem immediate, non sit necesse, ut alio modo faciat unum cum intellectu, aut sit in ipso tamquam forma ipsius.

Conclusio secunda. — Angelus non habet species universales quibus plura distincta cognoscere possit, sed ad rerum diversarum notitiam diversis eget speciebus. Ita Doctor laudata qu. 10. num. 8.

Probat 1. Nulla res creata potest esse ratio cognoscendi plura numero infinita: sed species universalis si daretur esset ratio cognoscendi plura infinita numero: ergo, etc. Minor constat, cum enim individua specierum sint possibilia numero infinita, consequens est, quod si detur species universalis, v. g. omnium hominum tam existentium quam futurorum et possibilium repraesentativa, illa debet habere vim repraesentandi infinita. Probat maiorem Doctor: implicat aliquam admitti posse creaturam, quae sit infinitae perfectionis: sed species repraesentativa infinitorum, necessario deberet habere perfectionem infinitam; nam ubi pluralitas numeralis perfectionem importat, maior pluralitas maiorem perfectionem connotat; adeoque infinita pluralitas perfectionem infinitam arguit. Etenim si virtus capax portandi duas libras sit perfectior, quam quae potest portare unicam, et capax portandi sex perfectior quam quae duas portat, consequens est, quod quae infinitas portare potest, infinitae erit perfectionis: ergo a simili cum species repraesentativa duorum sit perfectior ea, qua tantum unicum refert; consequens est, quod ea quae haberet vim repraesentandi infinita, etiam foret infinitae perfectionis. Confirmat a simili, quia ex eo quod essentia divina sit repraesentativa omnium intelligibilium, colligimus eam esse infinitam: ergo a pari si aliqua species posset repraesentare infinita, revera foret etiam infinitae perfectionis.

Probat 2. Si aliqua species repraesentare posset plura distincta, maxime species naturae communis, v. g. species naturae hominis, quae omnes omnino homines repraesentaret: sed id dici nequit. Probatur: ut species naturae humanae repraesentare posset omnes omnino homines, oportet ut omnes homines in natura humana continerentur: sed hoc est falsum. Probatur: si natura humana contineret homines sibi inferiores, maxime, vel formaliter, vel eminenter: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quod enim continet aliquid formaliter, est etiam formaliter illud ipsum: sed nulla natura est formaliter omnia sua individua: ergo illa non continet formaliter. Non etiam secundum: continens enim eminenter longe praestantius est eo quod continet: si ergo aliqua natura eminenter contineret omnia sua individua tam existentia, quam possibilia, cum haec numero sint infinita, sequeretur ipsam naturam esse infinite perfectam: hoc autem implicat: ergo et illud unde sequitur. Deinde, ut aliquid repraesentet aliud perfecte, debet omnes eius characteres, et gradus involvere, alioquin tantum ex parte et imperfecte illud repraesentabit: sed nulla species naturae universalis potest referre omnes characteres inferiorum. Probatur: non potest aliud nec aliter ulla species naturae universalis repraesentare, quam quod ipsa in se entitative continet, et repraesentandum exhibet: sed nulla natura communis, vel universalis entitative continet omnes gradus suorum inferiorum, quippe individua addunt distinctam entitatem, et differentiam supra naturam specificam: ergo cum gradus individualitatis non contineatur in natura specifica, etiam per eam non poterit repraesentari.

Probatur 3. Species illae universales videntur inutiles, et superfluae: ergo non sunt admittendae. Probatur antecedens: quidquid posset Angelus intelligere per speciem universalem, longe praestantius cognoscere posset per speciem particularem illius: perfectius enim species rei particularis ipsam repraesentat, quam repraesentaret species tantum communis. Ergo ad id non videntur utiles species universales. Deinde, per illas species universales, vel Angelus necessario intelligeret omnia, quorum species habet, vel non intelligeret omnia simul, sed nunc haec obiecta nunc illa, prout vel a sua voluntate, vel aliunde movebitur ac determinabitur. Si primum, certum est quod species particularis tam perfecte id posset praestare, quam species universalis. Si secundum, longe facilius intellectus poterit ab uno obiecto ad aliud intelligendum diverti, ubi varia illa obiecta per diversas species repraesentabuntur, quam si per unicam: qualiter enim fieri posset, ut intellectus unam, eamdemque entitative speciem intuendo, quatenus esset repraesentativa albedinis, v. g. iam amplius ipsam non ut albedinem referentem intueretur, sed ut nigredinem, cum illa, eademque species ipsi invariata exhibeatur praesens?

Probatur 4. Illae species Angelo sunt ascribendae, quae videntur ipsi magis connaturales: sed species particulares sunt eiusmodi: ergo etc. Maior patet: naturae namque praestantissimae, qualis est Angelus, concedendae sunt perfectiones, quae naturalem eius activitatem et entitatem deceant. Minor probatur: illae species videntur magis connaturales Angelo, quas Angelus ipse virtute propria sibi comparare posset, si aliunde eas sibi non haberet inditas: sed Angelus posset sibi comparare species particulares ab ipsis rebus, sicut de facto acquirit illas species rerum particularium, quae ipsi non fuerunt concretae: non posset autem ullatenus species universales acquirere: volunt enim Thomistae esse tales in entitate sua, ut nec ab ipsomet Angelo, nec ab ulla alia causa creata produci possint: ergo species particulares sunt magis connaturales, quam universales.

Dices 1. Illae species concedendae sunt Angelo, quae magis eius naturam decent: sed species universales magis naturam angelicam decent, quam particulares: ergo, etc. Probatur minor: Angeli sunt in supremo gradu substantiarum creatarum intellectualium: ergo maximam debent habere efficaciam et virtutem intelligendi, adeoque intelligendi plura per unam speciem: virtus enim unita perfectior est divisa: praestantior ergo erit virtus intellectiva angelica, si plura per speciem unicam percipiat, quam per plures species rebus diversis correspondentes.

— Nego minorem. et ad eius probationem dico, maximam intelligendi virtutem Angelorum ex eo non esse repetendam, quod plura per unam speciem intelligere posset potius, quam per plures species, sed ex eo quod evidentius, et perspicacius res intelligant, quam naturae intellectivae sibi inferiores, vel quod plura cognoscere possent, quam homines, sive illa cognoscant per plures species, sive per unicam. Adde quod non maioris foret perfectionis in Angelo plura per unam speciem intelligere magis, quam per plures, nisi illa cognitio quae fieret per unicam perfectior esset illa quae fieret per plures: sed non apparet qualiter perfectius sit per unicam speciem intelligere res diversas, v. g. albedinem, et nigredinem, quam per particulares earum species, ut iam diximus. Ad id autem, quod additur, virtutem unitam esse perfectiorem non unita: equidem verum est, quando defectu unionis, seu unitatis sequeretur minor applicatio intellectus ad obiectum; quod non contingit in praesenti, siquidem tam perfecte imo efficacius applicaretur intellectus ad intelligenda plura obiecta per distinctas eorum species, quam per unicam.

Dices 2. Idcirco videntur proscribendae species universales, quia maxime repraesentarent omnia eiusdem naturae inferiora: sed exinde nihil sequitur absurdi: ergo propterea non debent negari. Maior patet ex dictis. Minor prob: si non posset species aliqua naturae communis repraesentare omnia eiusdem naturae individua, maxime quia illa finita est, haec vero numero infinita; infinitum autem per finitum repraesentari nequit, quippe cum repraesentans debeat repraesentato assimilari: sed haec ratio nulla est: siquidem Deus perfecte et distincte repraesentatur per speciem, aut qualitatem creatam et finitam, nempe per lumen gloriae, aut speciem impressam essentiae divinae repraesentativam, quam possibilem esse probavimus in Disput. de Visione beatifica: ergo, etc.

— Nego minorem. et ad eius probationem dico nullam esse paritatem: Tum quia hic sermo est de repraesentatione naturali, non autem de supernaturali, quae fit per medium supernaturale, puta per speciem illam impressam divinae Essentiae, qua a Deo supernaturaliter agente crearetur, et infunderetur, vel per lumen gloriae, quod est superioris ordinis, et divini: haec autem repraesentatio infinitorum individuorum supponitur omnino naturalis, et fieri in intellectu angelico naturaliter operante: adeoque inter utramque repraesentationem non est paritas. Tum quia facilius repraesentari, et videri potest obiectum entitative infinitum numero unicum, quam infinita numero, et secundum entitatem finita; quia, inquit Doctor in 1. dist. 2. quaest. 2.

cognitio eo perfectior est, quo plura cognoscit, cognoscere enim aliqua est perfectio, cognoscere autem plura sonat maiorem perfectionem, et speciem impressam perfectiorem: ergo cognoscere infinita dicit infinitam perfectionem: non sic autem quando obiectum est unicum numero, sed entitate infinitum, quia tunc percipitur tantum sub ratione obiecti infiniti, non vero secundum omnes gradus infinitae perfectionis.

Conclusio tertia. — Angeli possunt aliquid de novo cognoscere, et species a rebus externis excipere. Haec est Doctoris in 2. d. 3. quaest. 11. num. 11. ubi * tria statuit: primo quod Angelus possit de novo cognoscere aliquod singulare cuius non habet concreatam notitiam; non potest autem hoc singulare cognoscere per concreatam speciem universalem, ac subinde debet illam notitiam sibi comparare per speciem de novo acceptam. Secundum quod etsi haberet notitiam singularis aliunde, adhuc deberet accipere notitiam existentiae et accidentium quae comitantur existentiam, quia, inquit, ex notitia quidditatum et universalium quae sunt necessaria, non potest cognosci complexio contingens; sed existentia rerum vel non existentia sunt contingentes; ergo non sufficit habere notitiam quidditatum et universalium ad hoc quod cognoscat hoc singulare esse. Tertio quod quantumcumque haberet concreatam sibi notitiam singularis et existentiae contingentis, tamen cognitionem intuitivam singularium necessario recipit a rebus: non enim omnis cognoscens existentiam alicuius, cognoscit ipsam intuitive, quia potest ipsam cognoscere abstractive. His adicit quartam rationem, nimirum quod etsi Angeli non haberent species rerum universales sibi concreatas, nihilominus possent res omnes creatas cognoscere opera et beneficio intellectus agentis et patientis. Priusquam vero has omnes Subtilis Doctoris rationes expendamus, auctoritate * Probanda est conclusio, primo quidem ex Scriptura sacra: nam S. Paulus ad Ephesios 3. ait;

Misit me illuminare omnes quae sit dispensatio Sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit, hoc est ut annuntiarem mysterium Incarnationis non solum hominibus, sed etiam, inquit, ut innotescat Principatibus, et Potestatibus in caelestibus per Ecclesiam multiformis Sapientia Dei.

Quasi diceret se a Deo deputatum, ut Incarnationis mysterium, non solum homines, sed etiam Angelos doceret; nam, inquit S. Chrysostomus in ipsum locum, Mysterium istud ignorabant Angeli: nam si Principatus ignorabant, utique multo magis Angeli. Unde ergo cognituri, quo revelante, quando videlicet illud cognovit Paulus, tunc per illum et isti: Paulus Angelorum Evangelista, hic eos illuminavit. Cui concinit S. Ambrosius in eumdem locum, dicens quod Deus Paulum non solum magistrum dedit Gentibus, sed etiam Angelis. Subscribit Cyrillus Alexandrinus, affirmans quod Paulo praedicante, Evangelii mysteria didicerunt Angeli. Favet etiam huic veritati S. Augustinus lib. 12. cap. 7. ubi docet quod dum res aliqua fit de novo, afficiantur sensus carnales hominum, et animalium, necnon et caelestes Angelorum. Deus, inquit, non ad tempus videt nec aliquid novi fit in eius visione, atque scientia cum aliquid temporaliter vertitur. Sicut inde afficiantur sensus, vel carnales animalium, et hominum, vel etiam caelestes Angelorum: sed haec nova affectio Angelorum fieri nequit a rebus illis, nisi Angeli ab ipsis species excipiant: ergo, etc.

Probatur Conclusio. Primo, Angelus habet intellectum agentem, et passibilem: ergo potest acquirere, et in se recipere de novo species a rebus ipsis. Antecedens probatum fuit superiori Quaestione. Consequentia vero per se est manifesta: intellectus enim agens est facultas acquisitiva specierum, passibilis vero potentia earumdem receptiva.

— Con- firmatur.** si Angelus a Deo crearetur in puris naturalibus, nullis videlicet speciebus intelligibilibus donatus, et illustratus, vel posset aliquid a se cum universali et communi Dei concursu per proprias vires cognoscere, vel non. Si primum: ergo Angelus suae naturae relictus posset a rebus ipsis cognitionem, subindeque species mutuari. Si secundum: ergo Angelus secundum proprias vires naturales imperfectior erit anima nostra, quae cum communi Dei influentia potest rerum cognitiones per exceptas ab eis species intelligibiles sibi comparare.

Reponunt Thomistae. non esse mirum quod Angelus in eo casu nihil perciperet, essetque minus perfectus, quam anima nostra, quippe careret aliquo suae naturae debito: sicut non esset mirum, quod anima nostra sine intellectu agente, et viribus sensitivis creata nihil posset intelligere, subindeque esset secundum se vilior bruto.

— Contra. haec responsio vim rationis non infirmat, quippe falsum est, species Angelis eodem iure deberi, quo intellectus agens et facultas sensitiva homini. Siquidem hae facultates sunt de intrinseca perfectione, et constitutione hominis, et ab eius anima realiter distinctae: species autem illae intelligibiles Angelis sunt adventitiae, et ab extrinseco inditae, adeoque ipsis seclusis salva et integra stare potest angelica natura secundum substantiam et facultates operativas: adeoque absentibus illis speciebus, eius intellectus est in pari statu quo humanus: sed, ut dictum est, humanus intellectus speciebus intelligibilibus non illustratus potest eas sibi comparare: ergo multo magis angelicus.

— Confirmatur. quae sunt in inferioribus dicentia perfectionem, potiori iure in superiori existere fatendum est: sed abstrahere species a rebus sensibilibus importat perfectionem in anima rationali, quae intellectus agentis beneficio omnem rerum naturalium cognitionem sibi vindicare potest: ergo multo magis illa virtus Angelo est tribuenda.

Probat 2. Angelus potest cognoscere Petrum et Paulum, et quodlibet aliud individuum de novo productum: sed non potest ipsa cognoscere per species aliquas infusas: ergo vel illa cognoscit immediate, vel per species ab eis mutuatas. Maior patet; quis enim affirmaret, quod intellectus angelicus aliqua individua de novo producta, et sibi debite praesentia, non posset cognoscere? Probatur minor: si cognosceret illa absque speciebus a se comparatis, cognosceret maxime vel per species universales naturae communis illorum individuorum, vel per species particulares, quibus ipsa singularia, et individua repraesentantur: sed neutrum dici potest. Non quidem primum; tum quia, ut superiori Conclusione probatum est, species illae universales omnino sunt proscribendae: tum quia sicut natura universalis non continet sub se determinate Petrum et Paulum magis quam reliqua individua naturae humanae, ita species eius non potest determinare, et movere ad cognoscendum Petrum et Paulum magis quam singulares alios homines: ergo ut intellectus angelicus intelligat Petrum, et Paulum determinate, debet habere aliud motivum et determinativum, quam speciem naturae humanae. Non etiam secundum dici potest; quamquam enim Adversariis concedatur, quod Angeli habeant sibi species divinitus inditas quorumdam individuorum, non videtur probabile eis fuisse concreatas species omnium prorsus individuorum quovis tempore extiturorum. Cum enim possint Angeli obiecta per se sufficienter praesentia intueri sine adminiculo speciei, vel ab eis species mutuari, dum ipsis praesentia sistuntur, quid opus fuit Deum illis ab initio infundere species repraesentantes omnes ventorum flatus, motus foliorum, marinos fluctus, omnia quorumlibet idiomatum genera, omnesque verborum significationes, et similia, quae Angelos nosse certum est? Adde quod cum Angelus cognoscat futura, quando existunt, omnesque eorum circumstantias temporis et loci, sequeretur quod si horum omnium species ab initio creationis inditas habuisset, non minus certo potuisset cognoscere futura libera, sicut et intuetur praesentia, potestque recordari praeteritorum, quorum speciem retinet: sed contra fidem est Angelos naturaliter praenosse certo, et plusquam coniecturaliter futura contingentia antequam existant, ut probabitur infra: ergo, etc.

Probatur 3. Quod quamvis Angelus haberet species infusas, quibus intelligeret singularia, tam materialia, quam spiritualia, illae species non sufficerent ipsi ad cognoscendam eorundem obiectorum realem existentiam; sed deberet illam notitiam, vel a rebus ipsis immediate et sine specie, vel mediate et per speciem accipere: ergo revera potest a rebus species accipere, et aliquid de novo cognoscere. Probatur antecedens: existentia actualis non necessario, sed tantum contingenter coniungitur cum singulari: Petrus enim, v. g. non existit necessario: ergo species quae repraesentat Petrum, ut est tale individuum naturae humanae, non repraesentat necessario ipsum ut existentem: et consequenter ut sic repraesentetur intellectui angelico, necessario requiritur aliquid, quo moveatur ille intellectus ad cognoscendum Petrum nunc existentem, quem antea solum ut futurum noverat: sed hoc determinativum aliud esse non potest, quam species de novo acquisita, vel ipsamet res individualis, quae per sui speciem movet intellectum angelicum ad cognitionem suae realis existentiae: ergo, etc.

Reponunt Thomistae cum S. Bonaventura in 2. d. 3. p. 2. art. 2. q. 1. quod dum res est praesens, et existens, potest Angelus dirigere aspectum suum ad eam, et sic mediantibus speciebus infusis cognoscere ipsam realiter existentem, quam solum ut futuram prius noverat.

— Contra. eatenus potest dirigere aspectum in rem praesentem quatenus habet species, quae ipsam repraesentant, ut realiter existentem: sed species ipsis concretae non possunt repraesentare rem illam existentem, siquidem ab initio mundi species Petri, v. g. non producti repraesentabat eum tantum ut futurum: ergo ut Angelus qui per sibi concreatam speciem Petrum tantum ut futurum prius videbat, necessario opus habet aliquo determinativo, et motivo quo possit eum ut praesentem intueri. Alias eiusmodi rationes profert Doctor quas brevitatis causa referre supersedeo.

• Quarto tandem Subtilis Doctor conclusionem probat ex eo quod per istas species concreatas non possunt cognosci complexiones contingentes rerum, nam haec complexio contingens, v. g. Petrus cras orabit Deum est contingens, siquidem potest esse vel non esse. Illa vero cognoscitur ab Angelo priusquam sit, determinate vel non determinate. Si primum, non cognoscitur ut contingens; si secundum, requiritur alia ratio cognoscendi praeter species illas concreatas; species enim illae repraesentant tantum illos terminos, Petrus cras orabit, non vero contingentiam illorum. Igitur per species illas concreatas non potest haberi cognitio contingentiae illius rei quae solum certo cognoscetur quando res illa existet. Ut enim cognosceretur certo futura illius rei existentia, necessum esset quod pariter cognosceretur decretum Dei liberum de ipsius rei futuritione; at probabile non est quod Deus Angelis manifestaverit omnia sua decreta circa rerum productionem, directionem et administrationem. Igitur per illas species concreatas Angelus non potest certo cognoscere rerum contingentiam.

— Confirmatur. quia species illae concretae Angelis non sunt perfectiores ideis divinis in repraesentando: sed ideae divinae non repraesentant rerum complexiones contingentes sive contradictorias certo ac determinate: ergo nec species illae contingentiam hanc repraesentabunt. Maior est evidens: quidquid enim creatum est et finitum tam ex parte subiecti quam ex parte termini, longe minus perfectum est quam quod est increatum et in entitate infinitum. Species autem illae Angelis concretae, revera sunt quid creatum et in intellectu finito, ut patet; ideae vero divinae increatae sunt et in intellectu infinito: igitur etc. Minor etiam est manifesta; ideae enim divinae antecedunt decretum liberum voluntatis sine quo nullum est futurum contingens determinatum. *

Dices 1. Corpora caelestia habuerunt sibi concreatas qualitates omnes, et perfectiones, quas habere possunt: ergo pariter Angeli a suae formationis initio habuerunt omnem sibi debitam perfectionem, et cognitionem, adeoque nihil de novo nosse possunt.

— Respondet Doctor primo. retorquendo argumentum hoc modo: corpora caelestia non debuerunt habere sibi concreatas, nec a solo Deo inditas perfectiones quas vel ipsa, vel aliae causae secundae in illis producere poterant: ergo pariter Angeli non debuerunt habere species, aut cognitiones a Deo infusas, quas ipsi comparare, et de novo acquirere poterant. Deinde si paritas statuenda sit inter corpora caelestia, et Spiritus quantum ad propositum, inferendum est quod quemadmodum nullum est ex corporibus caelestibus, quod perfectiones sibi naturaliter debitas concreatas non habuerit, ita a simili nullus Spiritus esse deberet, qui sibi debitam naturalem perfectionem ab initio suae formationis inditam non vindicaret; subindeque anima nostra cum sit revera Spiritus, omnimodam perfectionem sibi compossibilem ab initio habere debuisset. Denique idcirco corpora caelestia habent suas perfectiones sibi concreatas, quia nempe perfectiones illae ab earum substantia velut proprietates emanant: at Angeli non habent similem virtutem productivam et emanativam specierum et cognitionum: ergo non est ibi paritas.

Respondet 2. Doctor. distinguo consequens: Angeli debent habere omnes perfectiones sibi concreatas, quas non possunt facile, et prompte acquirere, concedit: quas sibi possunt comparare absque negotio, negat.

Dices 2. * Angelus medius est secundum naturam inter Deum et animam rationalem: igitur medium inter utrumque habere debet operandi modum; ac subinde, sicut Deus non intelligit per species intelligibiles; anima vero intelligit per species acquisitas et receptas a sensibus; ita Angelus medio modo debet intelligere, idest per species quidem sed innatas et concreatas, non autem advenientes nec acquisitas,

— Nego sequelam maioris. tametsi enim concedatur quod Angelus sit medius inter hominem et Deum, inde non est consequens quod medium etiam inter utrumque habere debeat essendi et operandi modum. Neque enim valet haec illatio: Angelus mediat inter Deum et hominem: sed Deus est actus purus in essendo et in operando; homo vero est quid potentiale in essendo et in operando: igitur Angelus debet esse partim actus purus et partim quid potentiale tam in entitate quam in modo operandi. Eadem argumentandi inepta et inconcinna ratio apparet ex hoc argumento: homo medius est inter Angelum et equum: sed Angelus non movetur motu progressivo, equus autem eo movetur: igitur homo debet alium movendi modum quam progressivum habere. Itaque neganda est absurda illa maioris sequela. Accedit quod sic retorqueri potest argumentum in adversarios. Angelus mediat inter Deum et hominem: igitur inter utrumque debet haberi medium operandi modum in quo partim cum extremis conveniat et discrepet. Ergo quemadmodum differt ab homine in modo intelligendi per species universales concreatas, ita convenire debet cum homine in modo intelligendi et cognoscendi singularia, existentia et contingentia per species de novo comparatas. *

Instabis. non potest creatura intellectualis desumere species ab obiecto materiali, nisi sensus habeat, et phantasiam: sed Angelus caret illis potentiis: ergo ab obiectis materialibus species non potest desumere. Minor probatur: non potest virtus creata naturaliter transire de extremo ad extremum, nisi per medium, quod a natura inter utrumque constitutum est: atqui si creatura intellectualis carens sensibus et phantasia, desumeret speciem, et cognitionem ab obiecto materiali, tale obiectum transiret ab uno extremo in aliud, non transeundo per medium inter illa a natura constitutum. Probatur: esse imaginabile, sive phantasticum est medium a natura constitutum inter esse omnino sensibile, quod a sensibus corporeis percipitur, et esse intelligibile quod ab intellectu potest attingi: atqui si creatura intellectualis carens sensibus, et phantasia reciperet species ab obiecto sensibili, iam eiusmodi obiectum transiret ab esse materiali, et sensibili quod habet in se, ad esse intelligibile, quod habet in intellectu angelico, non transeundo per esse medium, et phantasticum: ergo fieret transitus de extremo ad extremum, absque transitu per medium a natura constitutum.

— Negat maiorem Doctor, et minorem illius probationis distinguit. esse imaginabile est medium inter sensibile et intelligibile, quantum ad intellectum humanum, transeat; quantum ad angelicum, negat. Potest enim, inquit, contingere ut aliquid sit medium respectu unius virtutis, non vero respectu alterius, v. g. posset esse aliquod calefactivum minoris virtutis, quod inducere non valeret octo gradus caloris in subiectum simul et semel, et nisi prius sensibiliter calefaciat ut unum, postea ut duo, sicque gradus illi intermedii usque ad octavum erunt veluti media respectu illius octavi producendi: verum posset dari aliud calefactivum tantae virtutis, ut statim ac applicaretur subiecto produceret octo illos gradus caloris, non efficiendo prius ipsum sensibiliter calidum, ut duo vel ut tria, sicque respectu illius duo vel tres gradus caloris non censebuntur esse medii: ergo a pari, esse imaginabile, et phantasticum, potest esse medium respectu intellectus humani, non vero angelici. Quod utique confirmat Doctor: si enim imaginabile esset medium absolute transeundum ab esse sensibili ad esse intelligibile, vel esset tale medium ex natura ipsius obiecti, vel ex natura potentiae cognoscentis. Primum dici nequit, alioquin nullus intellectus etiam divinus posset cognoscere esse sensibile, nisi prius haberet esse imaginativum. Si secundum dixeris, exinde etiam sequitur, quod Angelus nullo modo poterit intelligere res materiales, quippe cum esse imaginabile et phantasticum non possit excipere. Adde quod etsi illud imaginabile sit medium necessarium respectu potentiae inferioris debilioris, quae sensibus alligatur, non inde sequitur quod etiam debeat esse medium respectu potentiae superioris, et vegetioris a corporea concretione prorsus immunis.

Reponunt Thomistae. Posse quidem percipi obiectum sensibile absque eo, quod habeatur esse imaginativum et phantasticum; non posse vero immittere sui speciem in intellectum, nisi transeundo per imaginationem; ex quo sequitur, inquiunt, quod sicut potest intellectus divinus et angelicus ipsum obiectum sensibile cognoscere absque eo quod immittat eiusmodi species, ita potest perfectam de illo habere notitiam, absque eo quod prius tale obiectum habeat esse in aliqua imaginatione, vel phantasia.

— Contra. obiectum sensibile idcirco non posset immittere sui speciem immediate in intellectum a corpore separatum, quia nempe pure corporeum est, et materiale; nullum autem materiale recipi potest nec attingi immediate a spirituali: at haec ratio nulla est, siquidem illud esse phantasticum, et imaginabile revera corporeum est; est enim obiectum phantasiae, et sensus communis revera corporei, attamen percipitur immediate ab intellectu humano, siquidem ad eius intuitum intellectus agens cudit species intelligibiles; quidni ergo pariter intellectus angelicus attingere posset obiecta corporea, et ad eorum intuitum species intelligibiles cudere? Idcirco autem intellectus humanus non potest immediate versari circa obiecta externa, quia cum sit alligatus sensibus, nec possit nisi ab eis dependenter operari, inde non mirum si esse sensibile prius debeat fieri imaginativum et phantasticum, quam fiat intelligibile ab intellectu humano.

Conclusio quarta. — Angelus potest seipsum cognoscere per suam essentiam, et nulla mediante specie intelligibili: posset tamen seipsum per sui speciem, et abstractive cognoscere. Ita Doctor 3. dist. 3. q. 8. n. 8. * ubi scribit:

Dico quod Angelus potest intelligere se per essentiam suam secundum intellectum expositum in principio quaestionis. Quod probo primo: quia obiectum habet aliquam causalitatem partialem respectu intellectionis, et hoc in quantum est actu intelligibile; et intellectus habet suam causalitatem respectu eiusdem actus, secundum quam concurrit cum obiecto ad talem actionem perfecte producendam, ita quod ista duo quando sunt in se perfecta et unita, sunt una causa integra respectu intellectionis.

Ut autem hanc assertionem probet Doctor, repetit ex 1. d. 3. q. 7. quod intellectus non sit causa totalis ullius cognitionis, neque etiam obiectum, sed quod utrumque sit causa partialis essentialiter alteri subordinata, quae sententia est communior longe et ab omnibus conceditur de intellectu humano saltem coniuncto, et probata est in Disputatione de anima.

His autem praeilibatis, sic conclusionem probat: omnis causa partialis quae est in actu sibi perfecto proprio, et secundum quod talis causa, potest causare causalitate sibi correspondente effectum, et quando est unita alteri causae partiali in suo actu potest cum ea perfecte causare: sed essentia Angeli est de se in actu primo correspondente obiecto, quia de se est actu intelligibilis, et etiam de se est unita intellectui, sicut obiectum in coniunctione utriusque causae partialis, ergo potest immediate cum alia causa partiali unita habere actum perfectum intellectionis respectu suae essentiae. Hoc ut confirmet et explicet, adducit exemplum speciei intelligibilis cum intellectu causantis intellectionem, in qua dicit esse obiectum in esse diminuto, hoc est repraesentato; et deducit, multo melius causare obiectum in esse vero, et simpliciter, et absoluto, quale habet essentia Angeli per se immediate obiecta intellectui Angeli. Quare non esse dubitandum, quin ex essentia et intellectu unum, et adaequatum, imo et nobilius principium constituatur.

His praeilibatis sic ratiocinari videtur Doctor: *

omne agens actione immanente habens causam totalem alicuius effectus productivam potest ipsum producere caeteris quibuscumque seclusis: sed Angelus habet in se causam totalem suae intellectionis, habendo solum suum intellectum, et suam essentiam, seclusis quibuscumque extrinsecis, et speciebus: ergo potest seipsum per suam essentiam intelligere.

Maior constat. Probatur minor: qui habet intellectum nativa sua activitate praeditum, et obiectum intelligibile ipsi intellectui in ratione obiecti proportionatum, et unitum, revera potest illud intelligere; sed ita est de Angelo respectu cognitionis sui; ipsius namque intellectus non minoris est activitatis respectu cognitionis sui, quam caeterorum; ipsius pariter essentia est actu intelligibilis, et intellectui proportionata, quippe sunt eiusdem ordinis gradu spiritualitatis, est etiam ipsi intime unita, et approximata, nec ulla potest esse maior unio cuiusvis speciei cum ipso intellectu, quam sit unio eiusdem essentiae cum illo, sunt enim idem realiter; species autem, et intellectus realiter invicem distinguuntur: ergo, etc.

— Deinde: species impressa, in qua obiectum tantum continetur secundum suum esse diminutum, seu intentionale, sufficit cum intellectu ad producendam cognitionem obiecti: ergo multo magis ipsum obiectum debite applicatum et proportionatum sufficiet ad eamdem formandam cognitionem: sed essentia Angeli, ut diximus, est debite proportionata intellectui eiusdem: est enim in eodem ordine immaterialitatis cum eo, et consequenter sufficiet ad formandam cognitionem ipsius Angeli.

— Denique: si aliqua ratione essentia Angeli non posset esse ratio cognoscendi seipsam, maxime quia est forma per se existens, et non inhaerens intellectui: sed huiusmodi per se existentia, vel non inhaerentia non obstat: ergo potest esse ratio cognoscendi se in proprio intellectu. Maior est nota: minor probatur: Imprimis illa per se existentia non obstat, quia essentia divina est magis per se existens, et tamen est ratio intelligendi in intellectu divino, et creato beato. Insuper, ut aliqua forma, vel quid se habens ad modum formae sit principium operationis physicae, non est necesse, quod inhaereat: calor enim, qui esset in subiecto solum per assistentiam, tam expedite posset illud calefacere, ac si ipsi inhaereret: ergo a simili, ut aliquid sit principium operationis in genere intelligibilium, non opus est, quod intellectui inhaereat, sed sufficit, quod ipsi obiciatur, et proportionetur, intimeque uniatur. Tandem omnes fatentur Angelum posse res sibi intime praesentes, et proportionatas cognoscere absque ulla specie: sed illae res sic cognitae non possunt inhaerere intellectui Angeli eas cognoscentis: ergo ut aliquid sit ratio cognoscendi, non opus est, quod intellectui inhaereat.

• Obicit primo Doctor. si obiectum quodlibet sufficienter praesens intellectui cum eo possit concurrere ad formandam intellectionem, sequeretur quod obiectum sensibile intellectui expositum causare posset absque specie impressa, quia albedo secundum se habet esse simpliciter, et consequenter esse perfectius quam esse secundum quid, quod habet in specie impressa.

— Ad primum. dico num. 10. negando consequentiam, quia obiectum sensibile non est secundum esse reale suum actu intelligibile; et propterea nequit determinare intellectum ad cognitionem; sed in specie impressa est actu intelligibile, et propterea velut in ea relucens potest determinare ad intellectionem. In proposito autem praesenti essentia Angeli est secundum esse reale tam actu intelligibilis, et tam proportionata intellectui, quam est in specie intelligibili; unde si in specie potest determinare ad intellectionem, sequitur quod secundum esse reale possit sic determinare.

Obicit secundo. nihil potest concurrere partialiter cum intellectu ad formandam intellectionem, nec potest ipse esse ratio agendi immanenter, nisi ipsum informet aut ipsi inhaereat. At essentia Angeli nec potest informare intellectum nec ipsi inhaerere, igitur non potest esse ipsi ratio agendi immanenter, et cum ipso partialiter concurrere ad formandam intellectionem.

— Distinguit maiorem Doctor. non potest esse talis ratio totalis, concedit; partialis, negat; et concessa minore, similiter distinguit consequens: essentia Angeli non est totalis ratio illius quam ipse habet intellectus, concedit; non est partialis, negat. Cum autem essentia Angeli non minus intellectui sit praesens, quam esset species intelligibilis expressa, non minorem etiam habet vim ut ipsum intellectum moveat ad eliciendam sui cognitionem. Nam, inquit, ibidem Doctor, num. 10. intellectus habet activitatem suam propriam sive subiecto praesente in se, sive in specie sua concurrente secum ad causandum effectum communem amborum, ita quod sufficit unio et approximatio istarum partialium causarum. Nec tamen requiritur quod altera alteram informet, quia neutra dat alteri actum pertinentem ad suam causalitatem partialem.

Instabis. Cum essentia distincta sit ab intellectu angelico, non potest cum ipso concurrere sive ut causa partialis, sive ut totalis, nisi cum ipso uniatur in esse intelligibili. Sed non potest sic uniri nisi per speciem expressam. Igitur nec sine hac cum ipso concurrere ad sui notitiam formandam.

— Respondeo. hanc instantiam urgere quidem Thomistas contendentes intellectum realiter distingui ab essentia, nec cum obiecto partialiter concurrere ad formandam intellectionem, sed tantum mere passive in ea operatione se habere. Non ita vero urget Subtilis Doctoris discipulos qui contendunt cum eo intellectum dumtaxat ab essentia formaliter distingui, et eum esse comprincipium concurrens cum obiecto ad formandam intellectionem. Maior enim est identitas intellectus angelici cum essentia in doctrina Scoti quam in doctrina S. Thomae; ac subinde facilius intelligitur qua ratione essentia Angeli movere possit intellectum ad sui notitiam. Essentia enim illa est ex se cognoscibilis instar lucis atque adeo per se manifesta et evidens; cumque intima sit intellectui et ab eo realiter distincta, eum illustrat et illuminat. Et quemadmodum ei vitam communicat, ita et praestat intellectionem quae nihil aliud est quam actio per quam vivit intellectus: qui cum ex se sit activus et animae insit veluti forma, non est opus ut aliquid recipiat ab essentia sibi intime praesente et eum illuminante, ut ipsam distincte cognoscat. Unde quemadmodum voluntas movetur ad propositionem boni repraesentati absque eo quod quidquam ab eo recipiat. Quid enim ab eo exciperet voluntas, nisi illuminationem? At ipsa lucis spiritualis et intelligentiae suscipiendae non est capax. Nihilominus ipsa operatur amando, vel abhorrendo obiectum ab intellectu propositum et repraesentatum. Quidni ergo intellectus ex praesentia immediata et perspicua essentiae angelicae, ipsam poterit cognoscere absque ulla media specie emissa ab essentia et in intellectu recepta, adeo ut ipsa notitia sit quasi facialis et intuitiva, atque instar visionis beatificae, in qua essentia divina sine ulla media specie concurrit cum intellectu beato ad formandam illam visionem? Sic facile extricatur et solvitur praesens difficultas quae omnium huius disputationis videtur gravissima. *

Dices 3. Id quod est ratio cognoscendi debet subordinari intellectui: sed essentia Angeli per se subordinari nequit eius intellectui: ergo nec per se ab eo cognosci. Minor constat, quia subordinatio dicit dependentiam: essentia autem Angeli ab eius intellectu pendere nequit: imo hic ab illa pendet tamquam proprietas, et facultas emanans ab illa essentia, quae est fons, et radix omnium suarum proprietatum, et facultatum. Minor probatur: principium quo subordinatur principio quod: sed ratio cognoscendi est principium quo, intellectus vero principium quod: ergo illa huic debet subordinari.

— Distinguo minorem. quando ratio cognoscendi est quid accidentale receptum in intellectu, et ab eo realiter distinctum, concedo: quando est aliquid substantiale, et indistinctum realiter ab intellectu, nego: divina essentia enim divino intellectui non subordinatur, licet sit ratio cognoscendi seipsam, et alia omnia: ergo a simili, essentia Angeli non debet intellectui sui ipsius subordinari, quia ab eo est realiter indistincta, et eius fons, et origo.

Dices 4. Si Angelus seipsum agnosceret per suam essentiam, sequeretur, quod semper esset in actu cognitionis sui ipsius, ita ut non posset ab ea cessare: at consequens videtur absurdum, et contra modum agendi liberrimum Angelorum: ergo, etc.

— Nego sequelam maioris. quamquam enim Angelus suam substantiam semper debite applicatam sub ratione obiecti praesentem habeat: potest tamen eam, si velit, non intueri: poterit siquidem ad voluntatis imperium a suae substantiae intuitu revocari Angelus, ut ad alia obiecta proposita sese applicet, quemadmodum intellectus noster ab uno obiecto praesente avocatur ad alterius intuitum.

• Dices tandem. Essentia Angeli est quid singulare: sed nullum singulare est per se intelligibile: igitur nec per se potest esse ratio suae cognitionis.

— Respondet S. Thomas. maiorem esse veram de rebus corporeis, non ratione singularitatis, sed ratione materiae quae est in eis individuationis principium, secus autem de rebus spiritualibus et a materia seiunctis, quales sunt Angeli.

— Verum hanc rationem improbat Doctor ostenditque quod si ideo non potest Angelus cognoscere materiale, quia per materiam individuatur, nec poterit item cognoscere immateriale, quia multo est difficilius cognoscere rationem individuantem rei spiritualis. Probatur; quia magis remota est ratio differentiae individualis in re spirituali quam in materiali, cum in re spirituali multo sint pauciora signa et indicia diversitatis, quam in corporali. Deinde ratio differentiae est in uno solo in sententia S. Thomae, at vero in specie corporea est in multis. Unde ex ipsa multitudine sumitur facilitas ea cognoscendi. Praeterea in cognitione singularis spiritualis debet necessario intervenire cognitio speciei per suam specificam differentiam, quae non tam faciles sunt cognitu, quam sint genera et individua. Denique in principiis S. Thomae multo facilius detegitur principium individuationis in re corporea quam in spirituali. In illa enim occurrit statim materia quanta cum suis certis et determinatis accidentibus, quae praeseferunt et monstrant diversitatem individualem. At vero in re spirituali simplici, et simili in natura spiritus, carente compositione physica, actus et materiae non facile extant principia distinctionis.

— Itaque respondeo cum Doctore de rebus etiam individuis certam haberi posse notitiam maxime cum adeunt debite circumstantiae, puta obiecti intima praesentia illiusque manifestatio sive per se, sive per speciem sui vicariam. * Poterit etiam cessare ab ea cognitione per non applicationem; sicut, v. g. contingit, quod interdum oculos habeamus apertos, et obiectum debite praesens, et illuminatum, nec tamen illud videamus, eo quod potentiae, et facultates, tum sensitivae, tum rationales aliunde occupentur et detineantur.

Probatur secunda pars. Superior Angelus cognoscere potest inferiorem per ipsius speciem: ergo pari modo inferior ille Angelus poterit seipsum cognoscere. Antecedens patet; norunt enim se invicem Angeli per species sibi divinitus inditas, ut fatentur omnes; quamquam etiam seipsos nosse possint immediate per sui praesentiam. Probatur consequentia: dum intellectus perfectior potest imperfectam habere cognitionem de obiecto aliquo, intellectus minus perfectus parem habere poterit: ergo si superior Angelus possit habere cognitionem abstractivam (quae est imperfectior intuitiva) de inferiori Angelo, quidni parem de seipso poterit habere Angelus inferior? Deinde Angelus quilibet cognoscibilis est, et intelligibilis per speciem ab intellectu capace receptionis illius speciei: sed ipsius intellectus revera capax est receptionis illius speciei emittendae a sua substantia; imo ad eam recipiendam caeteris videtur aptior: siquidem ipsi substantiae emissivae speciei est intimior, ipsamque, et omnia quae ab ea profluunt, melius quam quilibet alter penetrat et concipit: ergo potest illam speciem a se emissam excipere, subindeque seipsum abstractive cognoscere.

Dices 5. Essentia Angeli necessario iungitur cum ipsius existentia: ergo non potest cognosci secundum essentiam, quin cognoscatur existens: sed non potest cognosci per speciem, ut existens, nisi intuitive: ergo nullatenus Angelus cognoscere potest seipsum abstractive.

— Nego sequelam maioris. sicut enim dari posset species propria hominis, quae repraesentaret ipsum, ut est animal, absque eo quod ipsum repraesentet quatenus rationalis: quamquam animal, et rationale sint duo gradus intime uniti in homine: ita dari posset species repraesentativa substantiae Angeli, absque eo, quod repraesentet gradum existentiae, maxime si Deus suum suspendere velit concursum, ne dum essentia suam speciem emittit, existentia pariter in eiusmodi emissionem influat.

Instabis. Eo ipso quo Angelus cognoscit seipsum, ut est res talis singularis, debet cognoscere seipsum, ut ipse est: ergo si est in se existens, debet cognoscere seipsum ut existentem, et consequenter intuitive. Probatur consequentia, quia in re actu existente, non distinguitur existentia ab essentia singulari.

— Distinguo antecedens. ut in se est quoad naturam singularem, concedo: ut in se est quoad reliqua omnia qui competunt ipsi, et non necessario involvuntur in conceptu natura singularis talis, nego antecedens, et consequentiam cum sua probatione. Et sane mirum est, quod nonnulli existiment conceptum existentiae non esse distinctum in re existente a conceptu natura singularis, cum certum sit nos de facto habere cognitionem de aliquo homine singulari qui existit, etiamsi non cognoscamus an existat, nec ne: adde quod unus Angelus sine dubio posset habere conceptum de alio Angelo singulari existente, saltem in absentia magna, quin cognoscat ipsum, ut existentem formaliter.

Dices 3. Angelus per eamdem speciem invariatam in actu primo, cognoscit rem singularem existere quando existit, et non existere, quando non existit: ergo quoties cognoscit quidditative alium Angelum, aut seipsum, necessario cognoscit intuitive. Probatur antecedens: nam eo ipso, quo contemplatur rem singularem, et non videt ipsam existentem, cognoscit, quod non existit: ergo per eamdem speciem invariatam cognoscit utrumque.

— Respondet Poncius in Commentario ad 2. Scoti dist. 3. qu. 8. Primo quidem negando consequentiam: quamvis enim posset per eamdem speciem aliquam cognoscere rem singularem existentem, et non existentem: non tamen hoc deberet verum esse de omni specie, sed de specie sufficienti ad cognitionem intuitivam: ut valeret autem consequentia, deberet esse verum de omni specie. Respondet 2. negando antecedens: nam illa species, qua nata est repraesentare rem ut singularem, et existentem, semper determinabit, nec potest aliter rem illam repraesentare: quod si habens talem speciem contempletur illam rem quando non existit, et non videat ipsam existentem: non videbit ipsam sic mediante illa specie: sed mediante alia, et non poterit cognoscere, quod non existat cum certitudine, quia sic potest discurrere: haec res posset esse revera existens, quamvis non cognoscatur a me esse existens. Imo quamvis eadem species, quae repraesentaret rem existentem, etiam repraesentare posset, quando non existeret: attamen etsi Angelus non videret eam existere, inferre non posset, quod ipsa res non existeret: dubitare namque posset videndo ipsam non existere; quod forte vel a Deo alibi esset translata, vel quod sibi denegaretur divinus concursus ad illius rei existentiam deprehendendam.

— * Confirmantur ista: si quid obstaret quominus species materialis subiecti corporei non posset concurrere cum intellectu angelico tamquam comprincipium ad formandam cognitionem rei existentis, maxime vel quia species illa cum sit materialis, non potest influere in facultatem et operationem pure spiritualem, qualis est intellectus et notitia Angeli, vel quia non posset coniungi cum ipso intellectu angelico ut ab eo fiat subtilior et spiritualis. At ex neutro capite istud repugnat: non quidem ex primo quia species rerum corporearum a sensibus excepta tametsi remaneat materialis et resideat in phantasia, est etiam facultas materialis. Nihilominus movet intellectum agentem et cum eo concurrit ad formandam speciem spiritualem et intelligibilem atque ab eo subtilizatur et fit veluti spiritualis. Quidni igitur species illae rerum materialium etiam movere possint intellectum agentem ipsius Angeli, et ab eo reponi in statu spirituali et convenienti, ut cum ipso concurrant ad formandam intellectionem? — Non repugnat etiam ex secundo capite. Ut enim species materialis concurrat cum intellectu agente Angeli ad producendam cognitionem, necesse non est quod recipiatur in ipso intellectu, sed sufficit quod apte coniungatur ipsi et accommodetur ad recipiendam illam defoecationem et subtilizationem, ut constat exemplo speciei phantasticae, quae licet maneat intra phantasiam, nihilominus sufficienter applicatur intellectui agenti ut ab eo defoecetur et fiat immaterialis. — Nec reponere iuvat disparitatem in eo esse quod phantasia sit facultas media inter sensum externum et intellectum agentem, ac proinde quod illius phantasma seu species sit natura defoecatioris et subtilioris, et consequenter aptioris ad producendam speciem immaterialem. Haec, inquam, responsio non iuvat; nam, ut supra diximus cum Doctore, inde solum colligitur quod maior requiratur virtus in intellectu agente angelico, ad defoecandam illam speciem quae ipsi offertur ab obiectis corporeis, quam desideretur in intellectu humano ad attenuandam illam quae ipsi a phantasia proponitur; licet enim haec sit minus crassa et materialis quam altera, nihilominus semper est materialis: igitur hac ratione non repugnat ut spiritualizetur ab intellectu Angeli qui est vegetior quam humanus.*

COROLLARIA.

Ex his Collige 1. Animam rationalem a corpore solutam, posse seipsam per suam etiam substantiam intelligere; quippe tunc cognoscet modo angelico, nec indigebit speciebus acceptis a rebus sensibilibus, aut conversione ad phantasmata: secus autem est dum corpori alligatur; cum enim sit ipsius forma, nec possit quidpiam cognoscere, nisi sensuum beneficio, inde fit, quod indigeat specie quadam accidentali, qua ad sui ipsius cognitionem moveatur per discursum assequendam, removendo nempe a sua substantia omnes rerum corporearum defectus, et se immortalem ac immaterialem cognoscendam.

Collige 2. Quod quamquam Angelus seipsum per propriam suam substantiam agnoscat, quae omnino similis est substantiae alterius Angeli; nequit tamen alterum Angelum per intuitum suae propriae substantiae, tamquam per speciem, abstractive cognoscere. Species enim est formalis et perfecta similitudo obiecti: substantia autem unius Angeli non perfecte assimilatur substantiae alterius secundum omnes omnino gradus. Quamquam enim essent eiusdem speciei, et solo numero discreparent; quilibet eorum habet characteres proprios, et gradus individuales, quos alter non obtinet, adeoque unus alterum perfecte referre non potest. Adde quod ut unum obiectum sit ratio cognoscendi alterius, debet illud continere, vel formaliter, vel eminenter: at neutro modo substantia Angeli alterum continet: non quidem formaliter, quippe cum habeant formas distinctas, et varios characteres personales: nec etiam eminenter, haec enim eminentialis continentia rerum secundum earum entitatem, et perfectionem soli Deo congruit, ratione scilicet infinitae suae entitatis, et principii omnium entium.

Collige 3. Quod cum species rerum universalium, et praestantiorum individuorum Angelis a Deo concessae fuerint, consequens est illas ab ipsorum substantia non emanare; species enim cum sint semen obiecti: vel ab ipso obiecto, vel eo deficiente, a rerum omnium Opifice produci debent. Deinde qua ratione ab essentia Angeli emanarent aliquarum rerum species, emanarent quoque species caeterarum, etiam possibilium, adeoque infinitarum. Denique pari ratione dici posset, quod ab essentia Angeli emanarent ipsaemet rerum cognitiones.

Collige denique. Quod etsi species illae divinitus fuerint inditae, non propterea tamen censeri debent supernaturales quantum ad substantiam; sed tantum quoad modum acquisitionis, non secus ac fuit scientia primis parentibus, et Salomoni a Deo concessa; illae namque species fuerunt omnino similes eis, quas ipsi Angeli comparare potuissent ad praesentiam obiectorum, si aliunde sibi inditas non habuissent; nec fuerunt ultra sortem, et exigentiam naturalem ipsius Angeli, quippe cum eorum nativa virtus cognoscendi id ex se naturaliter exigat, quod conducere potest ad suam naturalem perfectionem: species autem illae ita conferunt, adeoque non debent censeri praeternaturales.

Suppono 1. Tamquam certum Angelum plura cognoscere naturaliter, puta seipsum, alios Angelos, et obiecta quaeque corporea, sive per se, sive per sui species angelicum intellectum ad sui cognitionem moventia, imo et Deum ipsum, cognitione nedum abstractiva, quae fit per discursum, quaque nedum Dei existentia sed etiam eius divinae praecellentiae ex rebus creatis colliguntur ab omnibus, subindeque longe perfectiori modo colligi possunt ab Angelis: sed etiam ea cognitione abstractiva, quae fieret per speciem divinae essentiae repraesentativam: nam, inquit Doctor in 2. dist. 3. quaest. 9. n. 7.

talem speciem repraesentantem essentiam divinam intellectui angelico, non videtur inconveniens ponere intellectui Angeli inditam esse a principio: ita quod licet ipsa non sit naturalis intellectui, hoc modo quod iste intellectus possit ex naturalibus suis eam acquirere; neque etiam, quod possit eam habere ex actione alicuius obiecti agentis naturaliter, quia non potest eam habere praesentialitate alicuius obiecti finiti moventis, nisi essentiae divinae tantum, quae nihil aliud a se causat naturali > causatione: tamen sicut perfectiones datae Angelo in sua prima creatione, licet non necessario sequantur naturam eius, dicerentur naturales, distinguendo contra mere supernaturales, scilicet gratiae et gloriae: ita ista perfectio data intellectui angelico, qua essentia divina esset ei praesens distincte, licet abstractive, potest dici naturalis, et ad cognitionem naturalem Angeli pertinere: ita quod quidquid cognoscit Angelus de Deo, virtute huius speciei, aliquo modo cognoscit naturaliter, et aliquo modo non naturaliter: naturaliter, in quantum ista non est principium actus gratuiti, nec gloriosi; non naturaliter autem in quantum, quod ad istam non posset pertingere ex naturalibus, neque aliqua actione naturali.

Hoc est, illa species distincte repraesentativa divinae essentiae, quam esse possibilem demonstravimus agendo de visione beatifica sectione 2. quaest. 1. esset naturalis, quantum ad substantiam, quippe non esset eiusdem ordinis cum qualitatibus, quae sunt ordinis gratiae, vel gloriae; esset autem supernaturalis quantum ad modum, quia nec ab intellectu exigeretur naturaliter tamquam perfectio ipsius naturali complemento debita, nec posset ab eo propriis viribus obtineri.

— Hanc autem speciem Angelo fuisse inditam a primordio suae formationis sibi persuadet Doctor hisce rationibus. 1. Quia naturalis felicitas Angeli praestantior fuit, quam extiterit nativa hominis felicitas: sed verisimile est hominem ante peccatum habuisse naturalem Dei notitiam aliqualiter distinctam: ergo Angelus perfectiorem, nempe quidditativam habere debuit. 2. Talis species possibilis non excedit capacitatem naturalem receptivam ipsius Angeli, summeque confert ad eius perfectionem, quae maxime ex veritatis cognitione integratur, subindeque praestantior est, quae colligitur ex veritate praestantissima, qualis est distincta Dei cognitio. 3. S. Aug. lib. 4. De Gen. ad litteram cap. 21. tribuit Angelis omnibus ante lapsum cognitionem matutinam rerum creatarum in Verbo, praeter cognitionem vespertinam earumdem rerum in seipsa: illa autem cognitio rerum in Verbo, vel fuit cum cognitione Dei intuitiva, vel cum abstractiva, et per speciem: primum dici nequit, alioquin etiam daemones intuitivam Dei cognitionem habuissent, sicque fuissent revera beati, maxime in sententia Thomistarum, qui formalem beatitudinem in visione beatifica constituunt. Hoc autem nullus Theologorum admittit, adeoque necessum est fateri cognitionem illam rerum in Verbo extitisse simul cum cognitione abstractiva Dei per speciem. Insuper ex illo actu cognitionis potuit remanere notitia habitualis, et species ipsius memoriam causans, qualem habuit S. Paulus dum recordabatur eorum, quae ad tertium Coelum raptus audiverat, et viderat.

— Hic itaque solum inquirimus, an Angelus naturae viribus cognoscere possit Deum, ut Auctorem naturae, et gratiae, necnon et ea, quae intra utrumque ordinem continentur, seu quae supernaturalia sunt tam quoad substantiam, v. g. gratia, lumen gloriae, etc., quam quoad modum, v. gr. resurrectio mortuorum, aquae in vinum mutatio, etc.

Suppono 2. Futura contingentia esse triplicis generis: quaedam enim necessario proveniunt ex causis naturalibus, nec ullo modo pendent a libero arbitrio, ut motus corporum coelestium, et cursus astrorum, imo etiam omnes eventus naturales, qui in his inferioribus fiunt, sive a coelorum influxu, sive ab aliis causis inferioribus naturalibus, ubi nullo modo liberum intercedit arbitrium. Alia sunt futura, quae non necessario, sed ut plurimum ex suis causis sequuntur absque ullo etiam liberi arbitrii interventu, ut sanitas ex tali medicina. Alia denique futura sunt, quae omnino contingenter, et a causis liberis fiunt, aut eveniunt. Certum est autem Angelos naturaliter cognoscere necessaria, quae continentur in causis naturaliter ad eorum productionem determinatis, atque de lege ordinaria a Deo rerum omnium Opifice non impediendis. Habent enim Angeli universalem, et mirabilem causarum naturalium scientiam, et consequenter effectuum ex illis naturaliter, et necessario provenientium. Certum pariter Angelos posse futura contingentia, et libera, idest a causis contingentibus, et liberis provenientia percipere cognitione quadam coniecturali, et aliquibus indiciis; idque quatuor modis, ut ex S. Augustino lib. 5. De Genesi ad litteram de daemonibus docet Seraphicus Doctor 2. d. 1. p. 2. a. 1. q. 3. videlicet:

vel ingenii acrimonia, aut multa experientia, aut dolosa cautela, aut aliena doctrina: sensus acrimonia, ut quando vident diligenter ac considerant ad quid inclinetur affectio nostra, vel quae sint inducentia, vel retrahentia. Experientia temporum, quia ex talibus vident accidere talia. Dolosa cautela quando proponit aliquid factum, et praedicit quod aliquid sit facturus. Aliena doctrina, quando iusto Dei iudicio permittitur addiscere ab Angelis.

Suppono 3. Maximam apud Theologos versari difficultatem, an Angeli naturaliter cognoscere possint secreta cordium, seu affectus et cogitationes, vel ab hominibus vel ab aliis Angelis libere elicitas. Quamquam enim consentiant omnes contra Durandum, illos internos, et liberos affectus, non solum futuros, sed etiam praesentes revera Angelis de facto occultari, et soli Deo patere; quippe qui hanc notitiam sibi soli reservavit; tamen varias scinduntur in partes quantum ad virtutem, et activitatem naturalem intellectus angelici; an videlicet ex se sufficienti virtute polleat, qua possit hos liberos affectus, hasque internas cogitationes deprehendere. Id communiter negant omnes Thomistae. Affirmant vero Doctoris Subtilis discipuli cum ipso in 2. dist. 9. n. 27. et in Reportatis dist. 10. Observandum autem cum Seraph. Doctore in 2. dist. 2. parte 2. q. 6. ex S. Augustino lib. 12. De Genesi ad litteram cap. 17.

Quod sicut substantiae corporales habent aliqua velamenta, quibus se alienis aspectibus occultant, sic et habent substantiae spirituales suo modo. Quod quidem obstaculum non debet intelligi per interpositionem alicuius naturae opacae, sicut est in visu nostro corporeo, vel obscure, vel minus clare; sed abscondere in eis, idem est, quod nolle manifestare. Et licet non sint ibi diversitates plicarum ex compositione diversarum naturarum, sunt tamen in anima gradus potentiarum, et statuum, secundum quos quaedam dicuntur esse animae magis intima, utpote quae respiciunt potentias superiores, et simpliciores, sive puriores, secundum quas anima magis in se colligitur, et ei quod summe unum est unitur, et simplicatur; et penes has minime residet conscientiae secretum. Inde supra intulit, quod nulla creatura, nec humana, nec angelica potest conscientiae humanae nosse secreta, nisi per signa et coniecturas, vel nisi illa noverit Dei revelatione, aut hominis denuntiatione. Et quo> niam pauca sunt ita secreta, quin prodeant in opera exteriora, vel appareant per signa exteriora faciei, vel per signa cordis, quod movetur diversimode secundum diversitatem actionum: hinc est, quod multae cogitationes, et affectiones nostrae deprehendi possunt a malignis spiritibus, nisi arceantur Dei virtute; haec autem cognitio potius est coniectura, quam certae scientiae.

His itaque sic praeilibatis, Primo, determinandum est, an Angeli virtute naturali cognoscere possint, quae supernaturalia sunt quantum ad entitatem, et quantum ad modum. Secundo, utrum futura contingentia a causis liberis omnino pendentia, certo possint apprehendere. Tertio, an cogitationes internas, et affectus liberos cum Angelorum, tum hominum, non solum ex coniectura, sed etiam ex certa scientia nosse queant.

Conclusio prima. — Angelus res in entitate supernaturales, et quae vere sunt intra ordinem gratiae, et gloriae, cognoscere non potest viribus naturae: bene vero eas, quae supernaturales sunt tantum penes modum.

Haec est receptissima apud Theologos quantum ad utramque partem: quarum Probatur prima ex illo primae ad Corint. 2. Quis hominum scit, quae sunt hominis nisi spiritus hominis, qui in ipso est? et quae Dei sunt nemo cognovit nisi Spiritus Dei; quasi diceret, quae ex sola Dei, et libera voluntate pendent, nullus nisi illo tribuente cognoscit: itaque subinde haec Apostolus addit: Nos autem non Spiritum huius mundi accepimus; sed Spiritum, qui ex Deo est, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. Ubi Spiritum mundi recte Theodoretus interpretari videtur de creato Spiritu. Hoc enim Apostoli propositum est, nempe Christianae fidei mysteria nullam creatarum rerum intelligentiam etiam Angelorum potuisse consequi, sed solo Dei revelante Spiritu fuisse cognita. Deinde spiritum mundi Dei spiritui opponit ex adverso. Quam in rem faciunt Ambrosii verba in commentario ad eum locum: Sensum Dei nemo novit, nisi qui de Deo est Spiritus Dei. Inferiora enim non possunt superiorum scire consilium, neque creatura Conditoris sui dignoscere voluntatem. — Probari pariter potest ex illo ad Ephesios 3. ubi idem Apostolus ait: Sibi datam hanc esse gratiam, ut illuminaret (idest instrueret, et doceret) quae sit dispensatio Sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit, ut innotescat principatibus, et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam, multiformis Sapientia Dei. Quae enarrans S. Chrysostomus copiose demonstrat, ab Apostolis arcana illa detegentibus illustratos esse Principatus, et Potestates, hoc est supremos Angelorum ordines, et quae hactenus ignorabant hoc ab illis didicisse.

Id autem potissimum verum fuit de cognitione mysterii Incarnationis, ut diserte expendit Gregorius Nyssenus hom. 8. in Cant.

Etenim, inquit, hactenus simplicem, et uniusmodi potestatem Dei, et efficientiam intelligebant Angeli, qui una, et simplici Dei voluntate, ac solo verbo omnem illam conditarum rerum varietatem extitisse viderant. Varium autem illud et multiplex genus Sapientiae, quod ex contrariis rebus invicem nexis, aptisque constat; per Ecclesiam manifeste cognoverant: Quemadmodum Verbum caro factum est, utpote quod vita cum morte miscetur: quomodo livore suo nostra vulnera persanat, quomodo > crucis infirmitate vires hostis evertit: quemadmodum id quod aspectabile non est, in carne manifestatur, ut qui captivos redimit, idem ille, qui emptor est, et pretium; tum quemadmodum mortem sic obit, ut vita non recederet.

— Favet etiam Anselmus in Commentariis ad Epistolam Pauli, ubi ait: Per Ecclesiam profecisse in cognitione huius sapientiae etiam Angelicos Spiritus asserit; quia dum eam Christus vel per se, vel per Apostolos institueret, plurima secreta didicerunt Angeli, quae ignorabant.

— Mirandum quid magis loquitur Ambrosius lib. 4. De init. cap. 7. dum ait: Dubitaverunt etiam Angeli cum resurgeret Christus, dubitaverunt Potestates coelorum videntes, quod caro in Coelum ascenderet; denique dicebant: Quis est iste Rex gloriae? et cum alii dicerent, Tollite portas etc.; alii dubitabant dicentes: Quis est ille Rex gloriae? etc.

Verum minime induci possum, ut credam Angelis tunc temporis incognitum fuisse Incarnationis mysterium; nam ipsemet S. Paulus ad Hebr. 1. scribit: Et cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae dicit, et adorent omnes Angeli Dei: eo itaque momento quo in terram, idest, in carnis consortium inductus est Filius, hunc Pater Angelis suis proposuit adorandum. Deinde, non solum Gabriel nasciturum illum Dei, ac Virginis Filium nuntiat, sed etiam caeteri natum eumdem postea frequentia, et festis acclamationibus celebrarunt, apud Lucam, ac Pastoribus ortum illius indicarunt: Quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in Civitate David. Denique, multo antequam carnem assumeret, Angelis cognitum esse persuadet ista ratio, quod cum Prophetae Deum, hominemque venturum esse praedixerint, velut Isaias, non sit credibile hoc Angelos latuisse, qui coelestium vaticinationum Administri fere atque Interpretes erant.

Quae quamquam de sanctissimis Spiritibus vera sint, verisimilius tamen apparet hoc mysterium Incarnationis daemonem latuisse: id namque aperte declarat S. August. De Civitate Dei cap. 21. ubi de Angelorum, ac daemonum scientia, eiusque discrimine loquens:

Tantum, inquit, eis innotuit, quantum voluit: Tantum autem voluit, quantum oportuit: sed sic innotuit, non sicut Angelis sanctis, qui eius secundum id quod Dei Verbum est, participata aeternitate perfruuntur; sed sicut eis terrendis innotescendum fuit, nimirum per quaedam temporalia suae virtutis effecta, et occultissima signa praesentiae, quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius, quam infirmitati hominum possent esse conspicua.

Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit, et aliquando altius latuit, dubitavit de illo daemonum Princeps, eumque tentavit, an Christus esset, etc.

Huic veritati suffragatur quod scribit Apostolus 1. ad Cor. 2. cum de incarnata Sapientia ait: Quam nemo Principum huius saeculi cognovit. Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent: Principes enim saeculi, daemones intelligunt plurimi Patres, maxime vero S. Leo, serm. De Passione, ubi de Christo Domino ita scribit:

Qui ut humanum genus vinculis mortiferae praevaricationis absolveret, et servienti diabolo potentiam suae maiestatis occuluit, et humilitatem nostrae infirmitatis obiecit. Si enim crudelis, et superbus inimicus consilium misericordiae Dei nosse potuisset; Iudaeorum animos mansuetudine potius temperare, quam iniustis odiis statuisset accendere: > ne omnium captivorum amitteret servitutem, dum nihil sibi debentis persequitur libertatem.

Hoc ipsum probat ratio theologica, 1. Quidem Angelus id solum nosse potest, quod suae virtuti naturali proportionatum est: at mysteria gratiae non sunt proportionata activitati naturali intellectus angelici, quippe cum sint altioris, et superioris ordinis, nec aliunde dicantur supernaturalia, quam quia omnimode excedunt vires agentis naturalis. Deinde, cum mysteria omnia ex mera Dei voluntate pendeant, cognosci nequeunt per eorum species nativas, nec per aliquid quod habeat cum eis connexionem: species enim illas, vel a rebus ipsis excipit intellectus angelicus, vel a Deo sibi divinitus infundente. Non primum, cum enim res illae sint inferioris ordinis, ad quem sese applicare non potest nativa Angelorum virtus; multo minus poterit ab eis species mutuari. Si secundum: ergo illas species non possunt naturaliter sibi vindicare, adeoque nec illa mysteria naturae viribus cognoscere.

Dices 1. Daemones revera cognoverunt Incarnationem Verbi, non per revelationem, nec per speciem sibi divinitus inditam: ergo, etc.

— Respondent sacri Interpretes illos adulatorie locutos fuisse, ut veritatem elicerent, an esset Dei Filius, et Messias in mundum missus, nec ne; non tamen inde sequi illos viribus naturalibus cognovisse Incarnationis mysterium.

Dices 2. Ens creatum non excedit activitatem intellectus angelici; atqui entia illa supernaturalia sunt creata: ergo, etc.

— Distinguo maiorem. non excedit activitatem intellectus angelici sub quacumque ratione consideratum, nego; sub aliqua, concedo. Est enim terminus, et obiectum facultatis intellectivae, quatenus ens est limitatum, et finitum, et sub hac ratione proportionatum cuicumque intellectui creato, et limitato; non vero quantum ad gradum supernaturalitatis, penes quem excedit virtutem, et activitatem eiusdem facultatis, ac proinde non mirum si non possit ab ea attingi.

Patet etiam secunda pars, nempe quod supernaturalia quantum ad modum non excedant vim naturalem intellectus angelici. Quae revera sunt intra ordinem rerum naturalium, possunt ab intellectu angelico facile percipi: sed quae tantum supernaturalia sunt penes modum, secundum suam entitatem revera sunt intra ordinem naturalem rerum, ut constat: ergo etc. Nec refert quod habeant gradum, et modum supernaturalitatis: cum enim Angelus perspectam habeat omnipotentiam divinam, noveritque Deum plura posse, quae causarum naturalium activitatem omnimode superant, nullo modo entitatem naturalem effectus producti cognoscendo, etiam modum supernaturalem illius productionis saltem arguitive cognoscere poterit. Videndo namque hominem, qui prius caecus extiterat, nunc donari visu; non solum hunc visum restitutum intelligere poterit, quippe cum visus ille secundum suam entitatem sit pure naturalis; verum etiam poterit iudicare eum divinitus esse restitutum; siquidem perspicacius novit Angelus, quam Philosophi, a privatione ad habitum non dari regressum naturae viribus: adeoque necessum fuit, ut homo ille oculis orbatus eos donante virtute supernaturali receperit. Hac ratione poterit Angelus nosse naturaliter Christi Domini humanitatem carere propria subsistentia, et accidentia eucharistica privari inhaesione, et Christum esse sub speciebus modo indivisibili. Haec enim quantum ad entitatem naturalia sunt, licet fiant modo supernaturali.

Dices. Si possit Angelus detegere Christi Domini humanitatem propria subsistentia spoliari; poterit etiam cognoscere eam subsistere divina, quod est praeternaturale quantum ad substantiam; sed hoc est contra primam partem: ergo oportet alterutra sit falsa.

— Nego sequelam maioris. cum enim Deus conservare possit substantiam omni subsistentia, ut volunt aliqui, spoliatam, cumque saltem suspendere possit suum concursum, ne Angelus videndo humanitatem videat etiam eius subsistentiam ab ea realiter distinctam, si contingat Angelum videre Christi Domini humanitatem propria spoliatam subsistentia, exinde colligere non potest eam subsistere divina, quippe dubitare poterit num sibi Deus suum deneget concursum, ne videndo humanitatem videat pariter subsistentiam.

Conclusio secunda. — Angeli de facto non cognoscunt secreta cordium: possent tamen ea percipere, si Deus prohiberet.

Probatur prima pars. illis omnibus Scripturae textibus, quibus secretorum cordis notitia soli Deo reservari significatur: sic 3. Regum 8. Tu solus nosti cor omnium filiorum hominum: et 2. Paralip. 6. Redde unicuique secundum vias suas, quas nosti eum habere in corde suo: tu enim solus nosti corda filiorum hominum, ait Salomon Deo: et Ierem. 17. Pravum est cor hominis, et inscrutabile; quis cognoscet illud? Ego Dominus scrutans cor, et probans renes. Quae interrogatio eiusque responsio videtur cuilibet alteri, praeterquam soli Deo, negare notitiam cordis humani, et eius agnoscendi difficultatem, non in Dei placitum, sed in ipsammet Dei naturam refundere.

Hanc ipsam veritatem praeter Scripturarum testimonia, etiam SS. Patres nos docent, imprimis Origenes Homilia 7. in Genesim, ubi negat Angelos propositum mentis nostrae cognoscere;

Verbi causa, inquit, propositum habeo martyrium, non ex hoc dicere ad me Angelus poterit, quia nunc cognovi, quod tu times Deum. Deo enim soli cognitum est propositum mentis: si vero accessero ad agones, protulero bonam confessionem, quae inferuntur constanter cuncta suscepero, tunc potest dicere Angelus velut confirmans me, et corroborans: nunc cognovi, quod tu times Deum.

Subscribit Hilarius in Psalmum 139.

Cogitationes cordis, inquit, nosse non nostrum est, sed eius de quo dictum est: scrutans corda et renes Deus: eius quoque qui dixit, sciens cogitationes eorum, quid cogitatis mala in cordibus vestris? Ille occultos omnes malignorum cordium sensus penetrabili, atque pervio aditu obeunte natura virtutis suae contuetur.

— Hoc ipsum suadent alii S. Patres, dum probant Christum fuisse verum Deum ex eo quod internas mentis cogitationes cognoverit: si autem cognoscere secreta cordium non esset actio Deo propria, et alteri quam Deo conveniret, non bene ex ea inferretur Christum esse Deum: ergo cognoscere secreta cordium est actio Deo propria, quae nulli creaturae humanae, vel angelicae competit. Probatur maior ex Ioann. 2.¹ ubi dicitur, quod Christus non credebat semetipsum aliquibus, qui in ipsum se credere profitebantur, quia eorum corda a se aliena esse cognoscebat. Ex quo infert Evangelista indicans Christi divinitatem: Opus ei non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine, ipse enim sciebat, quid esset in homine: ad quae Cyrillus 2. in Ioann. Haec quoque dignitas, inquit, uti et caeterae quae sunt in Christo, Deo competit; nec inest ulli rei creatae. Soli enim vero Deo ipsam tribuit Psalmista dicens: Qui finxit sigillatim corda eorum, qui intelligit omnia opera eorum. Hinc Ambrosius in caput 5. Lucae; Dominus, inquit, salvos volens facere peccatores, et occultorum cognitione Deum se esse demonstrat. Quibus subscribit S. Chrysologus serm. 5. ubi Pharisaeum alloquens cuius cogitationem Christus detexerat Lucae 7. Cape, inquit, eius Divinitatis insignia, audi eum pectoris tui penetrasse secretum: aspice eum ad cogitationum tuarum latebras pervenisse. Intellige eum cordis tui tacita nudare consilia. Et serm. 94. Dum Pharisaei cordis patefecit arcanum, seipsum fuisse totius Propheticae demonstrat Auctorem. Quibus omnibus constat revera Angelis negare secretorum cordis cognitionem, quippe soli Deo propriam.

Dices 1. Nonnulli etiam SS. Patres affirmant Angelos suos invicem affectus naturaliter nosse, necnon et hominum cogitationes. Sic Philippus Presbyter in commentariis ad librum Iob, existimasse videtur Angelos intimas suas cogitationes, et affectus invicem cognoscere. Non enim, inquit, quidquam affectuum suorum ab invicem latere Spiritus possunt. Simplices enim creaturae nullum habentes quasi obstaculum corpulentiae, perspicuae sibi sunt. Ita pariter sentire videtur S. Gregorius lib. 18. Moralium cap. 27. In beatitudine resurgentium, inquit, perspicabilis alteri sicut ipse sibi; et cum unusquisque intellectus attenditur, simul conscientia penetratur. Unde concludit, Civitatem Beatorum allegorice vocari vitrum mundum. Et immediate post subiicit: Nunc autem corda nostra quamdiu in hac vita sumus, quia ab altero in alterum videri non possunt, sed intra lutea vascula concluduntur. Subscribit etiam Beda libro 2. In Iob. c. 7. ubi ait: Non enim quidquam affectuum suorum ad invicem latere spiritus potest: Simplices enim creaturae, nullum habentes quasi obstaculum corpulentum, perspicuae sibi sunt.

— Respondeo 1. SS. Patres intelligendos esse vel de cognitione coniecturali, quam habere possunt Angeli, maxime ex hominibus per quamdam corporis eorum concitationem, qualiter S. August. lib. De divinatione Daemonum, aliquando dixerat: Angelus hominum dispositiones non solum voce prolatas, verum etiam cogitatione conceptas, cum signa quaedam exprimuntur in corpore, tota facilitate perdiscere. Quod deinde retractavit 2. Retract. c. 30.

Rem, inquit, dixi occultissimam audaciore asseveratione, quam debui; nam pervenire ista ad notitiam Daemonum, per nonnulla etiam experimenta compertum est: Sed utrum signa quaedam dentur ex corpore cogitantium, illis sensibilia, nos autem latentia; an alia vi, et ea spirituali ista cognoscant; aut difficillime potest ab hominibus, aut omnino non potest inveniri.

— Respondeo 2. SS. Patres laudatos solum velle, quod Angeli non impediantur propter membrorum corpulentiam, sicut homines, ne alter alterius mentem penetrent.

Obicies 2. Experientia constat, quod Angeli etiam mali plerumque cognoscant et prodant cogitationes internas et secreta cordium. Nam Magi et Energumeni aperiunt interdum quid homines inter se deliberaverint, aut cogitaverint; ut de Alberico quodam Mago testatur S. August. lib. 1. contra Academicos c. 6. Alia etiam refert Delrio libr. 4. Disquisitionum magicarum c. 2. quaest. 2.

— Respondeo. daemones haec quidem cognoscere, et aperire ex coniectura propter concitationem quam vident in corpore; vel ex eo quod illi interni affectus mentis, et cordis repraesententur in phantasmate, aut in appetitu sensitivo propter motus internos concitato; nam ut 2. suppositione observatum est ex S. Bonaventura, possunt daemones quatuor modis res abditas et occultas detegere, vel ut addit ibidem:

Dico quod nulla creatura, nec humana, nec angelica potest conscientiae humanae nosse secreta, nisi per signa vel coniecturas, vel nisi noverit Dei revelatione aut hominis denuntiatione. Et quoniam pauca sunt ita secreta, quin prodeant in opera exteriora, vel appareant per signa exteriora faciei, vel per signa cordis, quod movetur diversimode secundum diversitatem affectionum, hinc est quod multae cogitationes, et affectiones nostrae deprehendi possunt a malignis spiritibus, nisi arceantur Dei virtute; haec autem cognitio potius est coniectura, quam certae scientiae.

Probatur secunda pars. nempe quod Angelus posset virtute naturali detegere secreta cordium, nisi Deus praepediret, ut asserere videtur Doctor in 3. dist. 9. qu. 9. num. 27. et in dist. 10. q. 8. *ubi respondens ad argumentum S. Thomae initio quaestionis propositum ex prima parte quaest. 57. art. 4. et quaest. 17. art. 3. quo Angelicus Doctor contendit cogitationes et affectiones intellectus et voluntatis soli Deo esse notas, quia voluntas rationalis creaturae soli Deo subiacet, et ipse solus in eam operari potest qui est principale eius obiectum et ultimus finis; sic illud impugnat: licet aliqui dicant quod Angelus potest intellectionem suam per actum voluntatis suae occultare, et non occultare, et istud non occultare, est loqui: tamen non videtur quare aliquid actu intelligibile esset praesens intellectui passivo, et non posset ipsum immutare: nec videtur maior ratio, quare per voluntatem suam possit occultare magis intellectionem suam, quam essentiam. Et in 4. dist. 45. quaest. 4. num. 7. ubi disputat utrum Beati cognoscant orationes quas offerimus, cum proposuisset secundum argumentum pro parte negante, nimirum quod solus Deus novit secreta cordium, qualis est oratio mentalis, sic respondet: Dico quod nihil est in mente, operatio scilicet quaecumque intellectus et voluntatis, vel quaecumque proprietas, vel conditio realis huius, vel istius, quin totum ita pateat Angelo proportionaliter praesenti non impedito, vel animae non impeditae proportionaliter praesenti, sicut animae coniunctae apparet albedo praesens per sensus. Ex quibus constat Doctoris sententiam esse quod Angeli non solum hominum sed et suas invicem cognoscere possent mentis cogitationes et affectiones naturaliter, nisi a Deo praepediantur.*

— Omne obiectum actu intelligibile, et proportionatum, ac sufficienter praesens intellectui angelico, potest ab eo naturaliter percipi: sed secreta cordium et affectus mentis sunt eiusmodi: ergo, etc. Maior est evidens: minor probatur: illud est actu intelligibile, et proportionatum intellectui angelico, quod revera est existens; omne enim ens reale est actu intelligibile, quodque continetur intra ordinem naturalem: sed illi mentis affectus, ac secreta cordium supponuntur actu existere: sunt etiam intra ordinem naturalem, non enim sunt supernaturales actus, ut supponitur, adeoque proportionantur intellectui angelico.

Reponunt aliqui. illos affectus mentis esse quidem naturaliter cognoscibiles ab intellectu angelico, nisi per voluntatem alterius Angeli tales affectus habentis occultarentur: cum autem uniuscuiusque Angeli voluntas sit libera, et domina suarum actionum, eos potest pro libito occultare, vel manifestare: adeoque non posset alter Angelus detegere quacumque virtute naturali, nisi consentiat alius.

— Contra, inquit Doctor, non est potior ratio, cur Angelus posset per volitionem suam occultare mentis affectum, et cogitationem internam, quam essentiam: sed efficere nequit ut alter Angelus suam essentiam non videat: ergo nec impediet quominus videat suos affectus. Maior est evidens: illi namque affectus tam reales sunt, quam essentia, subindeque sunt aeque intelligibiles. Deinde, illa volitio per quam diceretur occultare suos affectus, est etiam ens naturale, et actualiter intelligibile, adeoque vel pateret simul cum eo, quod occultare dicitur, vel deberet occultari per alteram volitionem, et illa rursus per aliam, et sic fieret processus in infinitum.

Reponunt 2. Thomistae. intellectum angelicum posse quidem naturaliter attingere omnem entitatem naturalem spectantem ad ordinem physicum, non vero eam quae spectat ad ordinem moralem. Actus autem liberi, inquiunt, pertinent ad ordinem moralem, non autem ad ordinem physicum; adeoque non mirum si ab intellectu angelico non possint naturaliter percipi. In tantum enim, inquiunt, intellectus angelicus potest aliquod obiectum percipere, in quantum est pars Universi; ea autem quae ad lineam moralem et liberam pertinent, non sunt partes Universi, sicque non sunt intra obiectum proportionatum intellectus angelici.

— Contra 1. Omne ens reale, sive sit physicum sive morale, est ex se actu intelligibile, eo modo quo ens reale est, sive sit ordinis physici sive moralis: sed illi affectus mentis sunt entia realia naturalia: ergo naturaliter intelligibilia, subindeque naturaliter possunt cognosci: ens enim naturaliter cognoscibile potest naturaliter cognosci. Deinde, concedunt ipsi Thomistae quod Michaël, v. g. possit naturaliter cognoscere suos proprios affectus, suasque internas cogitationes: ergo pari iure eas poterit cognoscere Gabriel; tam enim illae cogitationes sunt naturaliter cognoscibiles respectu Gabrielis, quam respectu ipsius Michaëlis: adeoque qua ratione Michaël illas concipit virtute naturali, licet sint intra lineam moralem, pari ratione eas percipere poterit Gabriel. Denique, unus Angelus potest percipere affectus alterius Angeli eos sibi revelantis; nam, ut constabit infra, Angeli sibi invicem loquendo promere possunt internas cogitationes, et mentis affectus: ergo ratio illa entis moralis non impedit quominus illae cogitationes, et mentis affectus possint naturaliter cognosci, si fiant debite praesentes; sive interim manifestentur voluntarie, sive non. Revera itaque unus Angelus cognoscere posset internos mentis affectus alterius, nisi Deus praepediret. — Quod autem Deus illam cognitionem prohibeat, colligitur tum ex Scriptura, tum ex SS. Patribus supra laudatis.

Dices 1. Praefatae Scripturae ac SS. Patrum sententiae simpliciter affirmant non posse internos mentis affectus ab alio, quam a Deo cognosci: sed hic loquendi modus verus non esset si naturaliter cognosci possent, ut asserimus: ergo haec nostra sententia tam Scripturae, quam SS. Patribus videtur adversari. Probatur minor: Primo, quia quod naturaliter fieri potest, dicitur absolute fieri posse; quamquam enim Deus praepedire possit ignem ne comburat, nihilominus revera ignis dicitur posse comburere, quia vim comburendi naturalem habet; ergo si dici potest simpliciter, quod illi interni affectus possint cognosci naturae viribus, propositiones contradictoriae fieri poterunt, nempe quod possint cognosci naturaliter, et non possint cognosci naturaliter. Secundo, quia si naturaliter intellectus creatus videre posset alienae mentis affectus, sequeretur illum semper esse in statu violento, fierique miracula perpetua; sicut miraculum esset si ignis debite applicatus non combureret, quod certe videtur minus congruum, maxime cum Deus non videatur privare concursu connaturaliter debito totum aliquod genus causae (saltem a principio suae formationis) ad aliquam actionem, ad quam habet naturalem inclinationem, et virtutem proportionatam: alias illa inclinatio, et virtus essent frustraneae. Tertio denique, quia ex locutionibus SS. Patrum, quibus Deus asseritur absolute invisibilis, non posset colligi quod non videri queat naturaliter. Simili namque ratione diceretur Deus invisibilis, non quia non possit naturaliter videri, sed quia Deus non decrevit concurrere ad sui visionem, nisi post hanc vitam: at consequens videtur absurdum: ergo et antecedens.

— Nego minorem. et ad eius primam probationem dico, quod licet Angelus de facto non percipiat alienos mentis affectus, ad quos tamen cognoscendos naturalem habet cognitionem, et virtutem, exinde non sequitur dicendum illum posse naturaliter illos mentis affectus percipere, quod esset contradictorium. Etenim ut propositiones sint revera contradictoriae, debent fieri de eodem, eodemque modo spectato, quod non occurrit impraesentiarum. Dum enim concedimus Angelos habere vim ad percipiendos alienos mentis affectus, concedimus in eis facultatem et potentiam solum in actu primo expeditam ad hanc operationem eliciendam: dum vero negamus eos mentis affectus de facto percipere, etiam negamus illam nativam cognoscendi facultatem esse ad hanc operationem expeditam in actu secundo, propter negatum sibi divinum concursum: adeoque nostra affirmatio, et negatio licet sit de eodem, non est tamen de eodem modo se habente. Affirmatio enim est de potentia Angeli in actu primo; negatio vero de eadem potentia in actu secundo considerata; et sic illae propositiones non sunt revera contradictoriae.

Ad secundam probationem nego minorem. res enim non censetur esse in statu violento nisi dum suspenditur, et praepeditur eius naturalis virtus omnimode, non vero tantum quantum ad aliquam operationem; plura namque possumus naturaliter exequi iuxta nativam propensionem appetitus rationalis, et sensitivi, quae tamen Deo prohibente non facimus; nec propterea dicimur esse in statu violento: nec congrue diceretur Deus nobis vim facere, dum ut supremum suum in nobis dominium demonstret, nostramque erga se reverentiam et observantiam obtineat, plura fieri prohibet, ad quae naturalis appetitus propensionem iniicit. Sic a simili quamquam Deus suum Angelo deneget concursum ad detegendos alienos mentis affectus, non idcirco dicendus est ei vim inferre, quippe cum liberum eum faciat ad caetera quaeque cognoscenda. Nec pariter inde sequitur frustraneam illam esse virtutem intellectivam naturalem; non enim necesse est, ut virtus aliqua ingenita non dicatur frustranea, quod exerceri possit circa quaecumque obiecta, et in quibuscumque subiectis: nam inclinatio, quam Deus Angelis, et hominibus initio indidit ad beatitudinem, non impletur in daemonibus, et damnatis, nec tamen dicitur inutiliter indita, sufficit enim, inquit Doctor, quod impleatur in aliquibus individuis naturae angelicae, et humanae, ut revera fit in beatis Angelis, et sanctis mentibus.

Ad tertiam probationem, nego sequelam. ratio namque disparitatis est, quod Deus absolute, et simpliciter dicatur naturae viribus invisibilis, quippe cum eius intuitiva cognitio non sit intra lineam ordinis naturalis, sed supernaturalis, adeoque quando dicitur invisibilis, sufficienter intelligitur eum esse extra spheram activitatis mentis creatae, nec ab ea posse attingi, nisi illustretur, et roboretur indito sibi divinitus auxilio: secus autem est de affectibus mentis ab Angelo cognoscendis; cum enim sint intra lineam ordinis naturalis, nec excedant activitatem ingenitam mentis creatae, ex eo quod ab ea naturaliter possint percipi, nec tamen percipiantur, non sequitur eos esse naturaliter imperceptibiles, sicut sequitur Deum esse invisibilem, non praecise quia non videtur naturae viribus, sed quia non potest videri, propterea quod non sit intra lineam, et ordinem naturalem, sed supernaturalem.

Dices 2. Quotiescumque nullum individuum alicuius speciei habet de facto aliquem effectum, quantumvis ita expedite sese habeat ad illum sicut se habere potest ad alios effectus producendos, affirmari non debet ad eum effectum habere vim naturalem, nisi aliunde constet ratione, vel auctoritate negationem productionis eius effectus, non ex eius activitate naturali, sed ex negato sibi divinitus concursu provenire; sed nullus intellectus angelicus quamvis suas vires exerat ad percipiendum alienum mentis affectum, ipsum usquam percipiet, absque voluntaria alterius manifestatione, vel speciali Dei revelatione: ergo si ratione, vel auctoritate aliunde non constat hanc cognitionis negationem oriri solum ex negato divino concursu, fatendum erit illam provenire ex impotentia Angeli cognoscentis, qui ad eos mentis affectus percipiendos nativam activitatem non habet: sed hoc suaderi nequit, nec auctoritate, nec ratione; ergo, etc.

— Concedo primum argumentum, sed nego subsumptum. siquidem ratione sufficienti probatum est Angelos habere sufficientem vim naturalem ad percipiendos alienos mentis affectus: cumque auctoritatibus tum Scripturae, tum SS. Patrum constet etiam aperte illos de facto tales mentis affectus non percipere, consequens est, quod illa non perceptio proveniat, non ex impotentia virtutis intellectivae, sed ex negato sibi divinitus concursu. *Nam, ut loquitur Doctor in Reportatis, dist. 9. quaest. 2. n. 6. Ideo dicitur solus Deus cognoscere volitiones, quia non coagit in volitionibus cognoscendis, ut unus Angelus agat in intellectum alterius. Igitur Deus non concurrit cum ullo angelo ad detegendas volitiones alterius, nisi ipse Angelus alter libere velit suam volitionem per locutionem alteri significare; cum tamen volitio illa natura sua sit intelligibilis et cognoscibilis, facileque cognosceretur ab altero Angelo nisi Deus per negationem concursus cognitionem illam actualem suspenderet.

Instabis. Ibidem Doctor significat suspensionem illam divini concursus spectare tantum ad actus morales et meritorios; loquitur enim solum de voluntatibus quae meritoriae sunt aut demeritoriae, quia, inquit, volitiones ordinantur ad punitionem et praemiationem, quae soli Deo conveniunt secundum illud: Mihi vindicta, et ego retribuam. Et ideo cognitionem istam sibi reservavit, quia sibi convenit primaria potestas et iudiciaria. Sed illa ratio non ita concludit de intellectionibus sicut de volitionibus: quia non ita sunt ordinatae ad praemium et poenam. Inde non sunt meritoriae.

— Respondeo. revera Doctorem in ea esse sententia quod Angeli boni de facto cognoscere possint suas invicem operationes quatenus mere naturales sunt, seu secundum earum entitatem naturalem; non vero ut sunt liberae moraliter et bonae vel malae, meritoriae aut demeritoriae, quatenus videlicet ordinantur ad bonum vel malum finem, qua ratione proprie dicuntur secreta cordium. Hanc autem utramque cognitionem censet Doctor Deum denegare pravis Angelis, ut ipsemet distincte docet in 4. dist. 10. quaest. 8. n. 12. ubi scribit:

De malis Angelis dico, quod si absolute permittatur quicumque angelus malus uti sua cognitiva potentia naturali, potest intelligere quidquid intelligibile causatum, et per consequens cogitationes cordium, et mysteria gratiae, ex quo posita sunt in effectu. Sed, sicut dicit Magister lib. 1. d. 7. multa possunt ex natura sua, quae non permittuntur eis. Et ita supponitur, quod non permittitur Angelo malo videre secretum cordis, et hoc modo, et non alio posset videre corpus Christi in Eucharistia. Sic ergo supponitur quod non permittuntur eis videre mysteria gratiae.

Quibus verbis Doctor negat malis Angelis cognitionem secretorum cordium, tam quantum ad eorum esse morale quam quoad esse naturale. — Itaque cum obicitur: solus Deus novit secreta cordis, respondendum est cum hac distinctione: solus novit secreta cordis, quatenus sunt ordinis pure naturalis, nego, siquidem ea hac ratione sunt etiam bonis Angelis manifesta: quatenus sunt supernaturalis et moralis atque ad eum ut praemiatorem et vindicem ordinata, concedo. Haec enim genuina videtur esse Subtilis Doctoris sententia.*

Dices 3. Ex dictis constat SS. Patres probasse Christi Domini Divinitatem ex eo quod noverit secreta cordium, et internos mentis affectus: ergo signum est eos censuisse talem cognitionem soli Deo esse propriam, nec alteri ullatenus posse competere, alioquin nulla certe foret eorum illatio.

— Nego consequentiam. sicut et eius illationem: etenim ad efficacitatem argumenti sanctorum Patrum sufficiebat, quod ex Scriptura constaret Deum solum habere de facto cognitionem cogitationum cordium: quam cum etiam Christus de facto haberet, consequens erat, quod esset Deus. Adde quod illud argumentum Christi Divinitatis videatur quidem sufficiens, sed non efficax: nam etsi non fuisset revera Deus, potuisset tamen internos mentis affectus nosse, nempe per revelationem divinam, uti contigit pluribus Prophetis, maxime cum illius cognitionis modum, esse vel naturalem et proprium, vel supernaturalem et aliunde acceptum Scriptura sacra non explicet.

*Ut caetera quae adversus Doctoris Subtilis hac in re sententiam solent obici facilius dissolvantur, signanter advertendum est eum secretorum cordis notitiam diversimode tribuere Deo, angelis et daemonibus: ita quod Deus ex infinita intelligendi virtute ea noverit non solum secundum eorum esse naturale, sed etiam secundum esse morale et supernaturale; nec aliqua dumtaxat, sed omnia prorsus, nec per notitiam ab alio acceptam sed sibi maxime propriam. Angeli vero boni per virtutem a Deo sibi concessam possint quidem ea cognoscere secundum eorum esse naturale, non vero secundum esse morale et in ordine ad finem supernaturalem. Daemones vero ea dumtaxat noverint notitia coniecturali, maxime in iis quae spectant ad hominum affectus internos quos ex quibusdam corporis motibus et concitationibus augurantur et inferunt.

— Audiendus ipsemet Doctor in 4. dist. 45. quaest. 4. n. 7. ubi respondens ad secundum argumentum propositum initio huius quaestionis utrum beati cognoscant orationes quas offerimus; cum obiecisset solum Deum nosse secreta cordis ac subinde eum solum habere compertas orationes mentales, sic respondet:

dico quod nihil est in mente, operatio scilicet quaecumque intellectus vel voluntatis, vel quaecumque proprietas, vel conditio realis huius vel istius, quin totum ita pateat Angelo proportionaliter praesenti non impedito, vel animae non impeditae proportionaliter praesenti, sicut animae coniunctae apparet albedo praesens per sensum. Illud ergo dictum quod solus Deus novit abscondita cordium, verum est universaliter et ex propria perfectione, ita quod impossibile est, quod per aliquid impediens sibi lateat. Novit etiam ut Iudex universalis omnium talium occultorum, illo modo quo nec Angeli boni, nec mali, nec animae separatae noverunt. Imo de facto Beati multos tales motus non noverunt, propter defectum praesentiae debitae. Mali autem multa talia etiam praesentia proportionaliter non noverunt, Deo impediente, propter cuius impedimentum non possunt multa, quae tamen non impediti naturaliter possunt.

Ita Doctor.*

Conclusio tertia. — Futura contingentia a causis liberis pendentia Angeli non cognoscunt.

Probatur 1. Ex Scriptura sacra, maxime ex illo Isaiae 41. Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus, quia Dii estis vos: et cap. 46.² Ego sum Deus, et non est ultra Deus, nec est similis mei annuntians ab exordio novissimum, et ab initio, quae nondum facta sunt, dicens. Et Daniel 2. Est Deus in Coelo revelans mysteria. Idem docent SS. Patres communiter. Hilarius in libro 9. Proprium Deo quid est, quam cognitio futurorum? Cyrillus quoque libro 4. in Ioan. Nulli, inquit, alii quam uni, ac soli naturali Deo futura nosse convenit. Et Hieronymus expendens illud Isaiae 46. ubi fuse probat daemones non potuisse per idola futuros rerum eventus praedicere, quippe cum nec templorum suorum ruinam praescierint. Quocirca certe Origenes lib. 6. Contra Celsum, merito concludit, Divini sermonis characterem esse futurorum praedictionem. Et S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 4. affirmat non solum daemonibus, sed etiam sanctis Angelis negari futurorum ex libertate pendentium praescientiam: Angelos quidem bonos illa nosse posse ex Dei revelatione, daemones autem ex sola coniectura.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor, 2. dist. 7. quaest. 3. Haec futura contingentia, aut cognoscuntur ab Angelis in causis, aut in seipsis: non in causis, quia liberum arbitrium ex se indifferens est ad unam, et ad alteram partem, et aeque respicit unam, atque alteram: ergo ex illo non magis intelligitur eventus futurus, quam non futurus. Non in seipsis, quia hoc solius Dei videtur proprium, qui ut est aeternus, aeternitate sua omnia tam futura, quam praeterita habet praesentia.

Unde, inquit, divina cognitio non pendet a re aliqua: imo omnia, quae novit, secundum modum suae veritatis novit, et quia veritas sua est certissima, certissime cognoscit contingentia, ut necessaria, at sicut certissime novit, ita potest certitudinaliter denuntiare, et revelare; ideo haec praecognitio futurorum, vel Dei est, vel a Deo: et ideo cum talia praedicuntur, praedictio dicitur Divinatio, quia talis est actus divinus; et quia daemones superbi maxime desiderant honorari ut Deus, maxime conantur ostendere hoc in se habere, et hoc ideo dicere, quod daemones per seipsos futura contingentia praesciant certitudinaliter, hoc est eis attribuere quod Dei est; ideo est ibi infidelitas, et infidelitati frequenter annexa idololatria; ideo Divinatio est prohibita.

Verum haec ratio, quae communis est apud omnes Theologos suadere potest quidem Angelos de facto non cognoscere illa futura, quae ex libero Dei, vel creaturae rationalis arbitrio pendent; verum efficaciter non demonstrat ad eorum cognitionem Angelos naturalem activitatem non habere. Licet enim voluntas libera sit, tamen necessario determinata est veritas alterutrius propositionis rei venturae, illaque veritas cum sit intra limites ordinis naturalis, non videtur captum angelicum transcendere, ideoque ratio cur ipsam veritatem rei futurae Angelus non cognoscat, non est aliunde petenda, quam ab ipsa Dei voluntate sibi reservante cognitionem rei futurae, quam pro libito creaturis interdum denuntiat, et revelat.

Dices. Experientia constat daemones, vel per se, vel per homines quos inspirant multa libere futura denuntiare, puta bellorum exitus, regnorum permutationes, et alia his similia, quae a liberis hominum voluntatibus pendent; sed haec a Deo revelante non excipiunt: ergo sua virtute naturali praevidere possunt futura contingentia.

Respondeo ad maiorem. revera quidem daemones interdum haec denuntiare, sed ea vel a Deo accipiunt, qui malis, et impiis multa revelat, ut per Balaam, et Caipham, et Sibyllas Gentiles, et idololatras olim multa praedixit, sicut docet Augustinus lib. 2. De Genesi ad litteram, cap. 17. quique daemones interdum alloquio suo dignatur, ut patet ex cap. 1. et 2. Iob. iisdemque velut iustitiae suae ministris potest aliqua futura revelare per seipsum immediate, vel per sanctos Angelos; vel dico daemones vera praedicere per revelationes non sibi factas, sed sanctis hominibus, quas ex eorum vel dictis vel scriptis excipere possunt. Nam, inquit Tertullianus in Apolog. cap. 22. dispositiones etiam Dei, et nunc Prophetis concionantibus excerpunt, et nunc lectionibus resonantibus carpunt. Ita et hinc sumentes quasdam temporum sortes, aemulantur Divinitatem, dum furantur divinationem. Vel tertio dico cum sancto Augustino lib. 2. De Genesi ad litteram, cap. 17. Quod aliquando nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt velut divinando praedicant: quapropter bono Christiano sive mathematici, sive quilibet impie divinantium maxime dicentes vera, cavendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam puncto quodam societatis irretiant. Quarto denique dico, daemones aliquando cognoscere futura ex coniecturis, et siderum influentiis, quas optime norunt: Nam, inquit Tertullianus ibidem, habent de incolatu aëris, et de vicinia siderum, et de commercio nubium coelestes sapere paraturas: ut et pluvias, quas iam sentiunt, repromittunt. Cum autem aliunde sciant maximam hominum partem sequi magis passiones influentiis siderum excitatas, quam rationem, frequenter vera dicunt, licet non certo, sed tantum coniecturaliter illa cognoscant. Adde quod Deus in vindictam impiae curiositatis consulentium interdum permittat, ut vel Daemones, vel Magi vera praedicant: Nam, inquit S. Augustinus lib. 2. De Doctrina Christiana cap. 23., fit ut occulto quodam iudicio divino cupidi futurarum rerum homines tradantur illudendi, et decipiendi pro meritis voluptatum suarum, illudentibus eis, atque decipientibus Angelis; quibus illusionibus, et deceptionibus evenit, ut istis superstitiosis, et perniciosis divinationum generibus multa praesentia, et futura cognoscantur, nec aliter accidant, quam dicant, multa secundum observationes suas eveniant, quibus implicati curiosiores fiant, et sese magis, magisque inserant multiplicibus laqueis perniciosi erroris.

Obicies 2. Anima rationalis plura etiam aliquando inter dormiendum, et quando sit libera ab operatione sensuum, maxime exteriorum, futura detegit; plura namque in somniis cogitamus, quae postmodum eventu vera fuisse cogitata probantur. Ergo id multo magis tribuendum Angelis ab omni corpore defaecatis.

Respondet Seraphicus Doctor supra laudatus, quod

quintuplicis generis sunt Somnia. Quaedam contingunt ex dispositione corporis: quaedam ex sollicitudine mentis: quaedam ex illusione diabolica: quaedam ex revelatione angelica: quaedam ex visione divina. Prima duo Somnia sunt praesagia futurorum, quae habent causam in nobis, ut Somnia, quae contingunt ex causis corporis, sunt signa infirmitatis: Somnia quae contingunt ex sollicitudine mentis, sunt signa eorum, ad quae facienda vel desideranda nostra inclinatur affectio. Alia vero non sunt signa de se, imo si de se alia applicentur, potius praebent occasionem errandi, quam praesciendi Somnia, quae si sunt a diabolica illusione, nullius sunt roboris sicut nec divinationes Aruspicum. Somnia vero, quae sunt ab Angelis bonis, aut a Deo, sunt in nobis signa vera, et recta; et ita ex hoc non habetur, quod praecognitio futurorum contingentium aliter habeatur, quam a Deo.

* Quaeres. — Quotuplex et quae sit angelica cognitio? Respondeo duplicem assignari a S. Augustino Angelorum notitiam, quarum unam Matutinam, alteram Vespertinam appellavit, occasione sumpta a creatione universi per sex dies vespere et mane clausos; ita quod in istius sententia dies illi creationis mundi non fuerint in successione decurrentis temporis, sed in cognitione angelica quam ipse duplicem distinxit, quarum primam idcirco appellavit Matutinam quod per eam res productas aut producendas cognoscebant in Verbo divino velut in speculo, in quo res illae repraesentabantur, sed longe clarius ac distinctius quam sint et appareant in seipsis: alteram autem quam de rebus ipsis secundum earum esse entitativum et naturale spectatis intellectus angelicus habuit, cum fuerit subobscura, seu minus splendida quam praecedens, idcirco eam Vespertinam nominavit.

— Qua de re audiendus est ipsemet S. Augustinus lib. 4. De Genesi ad litteram, cap. 31. ubi loquens de cognitione angelica, et inquirens utrum Angeli simul res omnes noverint, respondet:

Nonne per omnes sex dies cum ea quae per singulos Deo condere placuit, conderentur. primo haec accipiebat in Verbo Dei, ut in eius notitia primitus fierent iam dicebatur, et sic est factum. Deinde cum facta essent in sua propria natura quae sunt, Deoque placuissent quia bona sunt, tunc itidem ea cognoscebat alia quadam inferiori cognitione, quae Vesperae nomine significata est, ac deinde facta vespera fiebat mane, cum de suo Deus opere laudaretur, et alterius creaturae quae deinceps facienda erat, ex Dei Verbo notitia priusquam fieret acciperetur. Non ergo tunc simul omnia et dies et vespera et mane, sed singillatim per ordinem quem Scriptura commemorat. Deinde cum statuisset discrimen inter cognitionem humanam et angelicam, quod illa cum tarditate, difficultate et temporis mora propter corpus corruptibile comparetur; mens vero angelica citissime cognoscenda deprehendat; adiicit: prius ea vidit in Verbo Dei facienda quam facta sunt: ac si prius in eius fiebant cognitione, cum Deus dicebat ut fierent, quam in sua propria natura, quae itidem facta in eis ipsis etiam cognovit. Minore itaque notitia quae Vespera dicta est, quam notitiam sane praecedebant quae fiebant, quia praecedit cognitionem quidquid cognosci potest; nisi enim prius sit quod cognoscatur, cognosci non potest. Post haec si eo modo sibi placeret, ut amplius se ipsa quam Creatore suo delectaretur, non fieret mane, idest de sua cognitione in laudem Creatoris non assurgeret. Cum vero factum est mane, faciendum erat aliud et cognoscendum Deo dicente: Fiat, ut prius itidem fieret in cognitione mentis angelicae, et posset rursus dici, et sic factum est; ac deinde in natura propria, ubi subsequente vespera nosceretur.

— Rem istam longe clarius ac distinctius explicat libro 11. De Civitate Dei, cap. 7. ubi cum dixisset quod in primo die creationis mundi, Lucis nomine significata est sancta civitas in sanctis Angelis et spiritibus beatis: addit in ista dierum opificii recensione fieri quidem mentionem vesperae non vero noctis, cuius hanc rationem profert:

Scriptura cum illos dies dinumerare ex ordine, nusquam interposuit vocabulum noctis. Non enim ait alicubi: facta est nox, sed facta est vespera, et factum est mane dies unus. Ita secundus et caeteri. Cognitio quippe creaturae in seipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, velut in arte qua facta est. Ita vespera congruentius quam nox dici potest, quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est. Cum in cognitione firmamenti quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, fit dies secundus. Cum in cognitione terrae et maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius. Cum in cognitione luminarium maioris et minoris, omniumque siderum, dies quartus. Cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium, dies quintus. Cum in cogi> tione omnium animalium terrenorum, atque ipsius hominis, dies sextus.

— Praefatum utrumque S. Augustini locum expendens Ludovicus Vives in commentario ad praedictum cap. 7. lib. 2. De Civit. Dei scribit, de his ipse lib. 4. De Gen. ad litt. quo loco mane appellat:

cum Angeli ex creatarum rerum in eis ipsis cognitarum aspectu, ubi tenebrae sunt et nox altissima, ad charitatem Dei se sustollunt: quod si Deum diligentes et spectantes omnia in ipso noscant, quae est certior rerum omnium scientia quam si ipsae perspicerentur, tunc dies est. Vergit autem in servum cum a Deo se convertit Angelus ad res creatas, intueturque illas non in Deo, sed in ipsis: nec tamen hic vesper in noctem abit, quoniam numquam artifici suo praeponunt opus ac potius habent, quae esset obscurissima nox. Tantum ex Augustino, qui primus scientias matutinas et vespertinas induxit.

Haec ille.

His adiiciendum quod tradit Doctor Subtilis lib. 2. dist. 3. qu. 9. num. 9. et 10, ubi priorem locum S. Augustini De Gen. ad litt. expendens, sic scribit:

Dies illi sex non erant in successione temporis, sed in cognitione angelica creaturarum ordinem naturalem habentium, ita quod prius naturaliter novit Angelus creaturam in Verbo, secundo in genere proprio: et non stando ibi, rediit in Verbum, laudans ipsum ex opere suo: et in illo iterum vidit rationem sequentis creaturae naturaliter, ita quod quando Deus dixit: Fiat lux, vidit Angelus se in Verbo aeterno: cum facta est lux, et cum factum est vespere, vidit se in genere proprio: et cum factum est vespere et mane dies unus, ex se exsurrexit in laudem Dei, in quo vidit secundam creaturam: ita quod ista visio erat terminus praecedentis diei (in quantum ex cognitione creaturae primae in Verbo, surrexit in cognitionem Verbi, imo requies omnium creaturarum in primo artifice et opifice; ita distinguit Augustinus singulos dies usque ad septimum diem, cuius erat mane ultimae creaturae in Verbo, et non sequebatur vespere) et erat principium sequentis diei in quantum vidit illam creaturam in genere proprio. Et licet ipse illam cognitionem rerum in Verbo posuerit cognitionem beatificam, sicut apparet ibi in principio 22. cap. Cum sancti Angeli semper videant faciem Dei, Verboque eius unigenito sicut Patri aequalis est, perfruantur, in ipso Verbo Dei prius noverunt creaturam universam in qua ipsi principaliter sunt conditi: perfruitio igitur pertinet ad beatitudinem. Similiter in eodem capite: Tunc nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti Angeli illud quod creaturam in ipso Creatore noverunt, referunt in ipsius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contemplantur, eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit Dominus. Cui coniungitur Ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus et laetemur in eo. — Potest tamen probari ex dictis suis, quod cognitio quae vocatur communissime cognitio matutina, sit naturalis, et non praecise beatifica: quia secundum eum, iste ordo erat in cognitione angelica, creaturae post creaturam, quod prius naturaliter praecessit cognitio angelica creaturarum in Verbo cognitionem earum in genere proprio. Factis autem creaturis in genere proprio, statim potuit Angelus cognitionem earum habere in genere proprio. Igitur: omnes istae cognitiones in Verbo praecesserunt naturaliter cognitio> nem creaturarum in genere proprio: omnes igitur secundum eum erant simul productae. Igitur cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit productionem earum in genere proprio, sed tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula fuit inter creationem et lapsum eorum. Erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum: et ita videtur quod oporteat dare distinctam cognitionem Angeli stantis in cognitione naturali, vel in gratia, quia alias in ipsa causa praecise cognita non posset prius cognoscere creaturas, et effectus ordinatos, quam in genere proprio. Nam ratio cognoscendi rem confuse, non est ratio cognoscendi eam distincte, et effectus ordinatos. — Et si obiciatur quomodo potuit in Verbo non intuitive sed abstractive cognito, alia cognoscere, respondeo: tota scientia naturaliter est nunc de passionibus abstractive per intellectum, ita quod non tantum subiectum intuitive cognitum, sed etiam abstractive, est illud, in quo cognoscitur passio.

— Ita Doctor, qui cum abunde rem istam explicet, ab ea fusius exponenda temperabimus.*

Notandum 1. Quod locutio est intelligentis naturae cogitatio ad notitiam alterius certo indicio producta: quo fit ut tribuatur non solum hominibus, sed etiam Angelis, et ipsi Deo: verum diversa longe ratione; nam, ut observat S. Gregorius lib. 2. Moralium cap. 5.

Aliter loquitur ad Angelos, aliter Angeli ad Deum: aliter Deus ad sanctorum animas, aliter sanctorum animae ad Deum, aliter Deus ad Diabolum, aliter Diabolus ad Deum. Nam quia spiritali naturae ex corporea appositione nihil obstat, loquitur Deus ad Angelos sanctos eo ipso quod eorum cordibus occulta sua invisibilia ostendit, ut quidquid agere debeant, in ipsa contemplatione veritatis legant: ut, velut quodam praecepta vocis sint ipsa gaudia contemplationis. Quasi enim accidentibus dicitur, quod videntibus inspiratur. Tum quibusdam interpositis, Deus ergo Angelis loquitur, cum eis voluntas eius intima videnda manifestatur. Angeli autem loquuntur Domino cum per hoc, quod super semetipsos respiciunt, in motum admirationis surgunt.

Et cap. sequenti: Animarum verba, ipsa sunt desideria: nam si desiderium sermo non esset, Propheta non diceret: desiderium cordis eorum audivit auris tua.

Notandum 2. Fide tenendum esse Angelos sibi invicem loqui manifestando proprios conceptus, et affectus: id namque Scriptura sacra pluribus indicat, sic Isaiae 6. Seraphim clamabant alter ad alterum: Zachariae 1. Respondit Angelus Domini, et dixit: Domine Deus exercituum usquequo tu non misereberis Ierusalem! Et apud Iudam in sua Canonica Michael cum Diabolo disputat de Moysis corpore: disputatio autem nequit intelligi absque aliquo genere locutionis: hunc Angelorum sermonem linguae vocabulo apud Apostolum intelligi plerique omnes existimant, qui sic 1. Cor. cap. 13. scribit: Si linguis hominum loquar, et Angelorum, etc. Quem ad locum scribit ita Chrysostomus: Linguam Angelorum hic appellat, non corpus Angelis attribuens, sed eiusmodi est quod ait: Quamvis ita loquar, ut Angeli inter se colloquuntur, etc.

Subscribit Theophylactus, angelis, inquit, porro lingua est intellectiva, his nimirum illa, quae sibi mutuo divinarum rerum intellectum, ac divinas contemplationes impertiunt.

Consentit etiam Theodoretus in eumdem textum ita scribens: Angelorum linguas dicit, quae non sensu, sed quae intelligentia percipiuntur; per quos et universorum Deum laudant, et inter se differunt. Eos enim laudantes audierunt Isaias, et Ezechiel, quin etiam Daniel inter se loquentes, et Zacharias, et Michaeas.

Suffragatur etiam ratio; nam si Angeli sibi mutuo non loquerentur, nulla inter eos esset, nec esse posset societas; haec enim communicatione comparatur, et sine illa constare nequit; dicere autem Angelos societatis capaces non esse, absurdum est; nam aptitudo naturalis ad societatem videtur esse proprietas naturae rationalis; aut sane in aliud maius absurdum incidamus oportet, ut dicamus Angelos non indigere communicatione, et sermone, quia omnia secreta unius cuicumque alteri manifesta sunt, quod supra falsum esse demonstravimus.

Adde quod Angeli ad hoc a Deo conditi fuerint, ut divinas eius perfectiones continuis laudibus celebrent, quoties coeli cantores, coelestes aves, et divinarum laudum praecones a SS. Patribus, maxime Gregorio Magno in caput Iob. 38. appellantur.

Qualiter autem divinas laudes personare possent, si facultate loquendi carerent, nec possent invicem sacra miscere colloquia? Certum ergo est, ac prorsus indubitatum, Angelos revera sibi invicem loqui; qualiter autem id fiat, ibi difficultatis cardo, et summa.

Notandum 3. Circa modum locutionis angelicae declarandum gravem esse apud Theologos controversiam, miramque sententiarum varietatem. Sunt enim, qui putant Angelos loqui inter se per signa quaedam corporea et sensibilia ab ipsis in aliquo corpore exarata, sicut nos in aere, vel carta voces et litteras edimus; quam opinionem refert Durandus in 2. dist. 11. qu. 2.; quod arbitrantur fieri alterutro ex his duobus modis; Unus est, quod illa signa sensibilia sint figurae in coelo exaratae habentes peculiarem significationem Angelis notam. Alius est quod illa signa, quibus invicem loquuntur Angeli, sint quidam soni sensibiles in aere formati instar vocis, vel sint nutus, et signa facta in corporibus assumptis, sicut homines sibi invicem loquuntur: priorem modum improbat Durandus; posteriorem vero approbat utpote necessarium, sicut existimat, ad proprie dictam locutionem.

Aliqui volunt Angelos sibi invicem loqui per signa quaedam spiritalia, ita quod Angelus loquens possit efficere signum repraesentativum illius verbi, quod de re cognita formavit; quodque signum ex natura sua non est occultum, sed notum aliis, et ideo formatio illius signi est sui conceptus expressio, et locutio. In quam sententiam propendet Vasquez.

Sunt qui asserunt locutionem Angelorum consistere in sola ordinatione conceptus loquentis ad eum, cui loquitur, absque eo quod loquens quidquam efficiat in audiente. Ita pene omnes Thomistae cum Angelico suo Doctore, * qui quaest. 107, art. 1, cum triplicem distinxisset modum quo intelligibile est in intellectu, primo quidem habitualiter et secundum memoriam, secundo actualiter, sive ut actu conceptum, tertio ut relatum et ordinatum ad aliud, inde concludit quod > quando mens convertit se ad actu considerandum, quod habet in habitu, loquitur aliquis sibi ipsi, nam ipse conceptus mentis interius verbum vocatur. Ex hoc vero, quod conceptus mentis angelicae ordinatur ad manifestandum alteri per voluntatem ipsius Angeli, conceptus mentis unus Angelus innotescit alteri, et sic loquitur unus Angelus alteri. Nihil est enim aliud loqui ad alterum, quam conceptum mentis alteri manifestare. Et respondendo ad primum, postquam protulit duplex obstaculum ne prodatur conceptus mentis humanae, scilicet voluntas, et corporis grossities, dicit Angelum hoc secundum obstaculum non habere. Ideo, inquit, quam cito vult manifestare suum conceptum, statim alius cognoscit. Praeterea ad secundum: dicendum quod locutio exterior, quae fit per vocem, est nobis necessaria propter obstaculum corporis. Unde non convenit Angelo, sed sola locutio interior, ad quam pertinet, non solum quod cogitet sibi interius concipiendo, sed etiam quod ordinet per voluntatem alterius manifestationem: et sic lingua Angelorum metaphorice dicitur ipsa virtus Angeli, quae conceptum suum manifestat.

— Denique Subtilis Doctor in 2. dist. 9. quaest. 2. affirmat Angelum loquentem dirigere suum conceptum expressum in intellectum audientis; ad cuius conceptus praesentiam Angelus audiens efformat conceptum vitalem ac formalem similem illi quem loquens intimare ei voluit, per quem formalem conceptum audiens vitaliter intelligit id omne quod alius ei significare voluerat.

• Quae sententia tamquam verior, et certior firmabitur, sed prius sit

Conclusio prima. — Angeli sibi invicem non loquuntur per signa corporea, nec per spiritualia.

Probatur prima pars. Primo quidem auctoritate S. Gregorii Nysseni cap. 12. libri Contra Eunomium dicentis:

In experte materiae, et intelligibili natura, mentis actio sermo est, nequaquam materiali utens organorum ministerio. Etenim in humana natura nihil opus haberemus verborum, ac nominum usu, si nudos animi motus mutuo demonstrare possemus; nunc cum interiores mentis nostrae notiones, pro eo quod carnis involucro natura circumscribitur, palam fieri nequeant, necessario facimus, ut certas nominum impositiones tamquam signa rebus affingentes, illarum ope mentis nostrae motus invicem vulgemus.

Rem dilucide explicat Scotus Erigena in commentariis ad Dionysium De coelesti Hierarchia cap. 25.

Quis, inquit, mortalium digne concipiat modum spiritalis sermocinationis eorum? Noli ergo in eis fingere formam humanorum, lineamenta membrorum, linguae corporalis officium, distinctiones sonorum. Talia enim in eis non sunt, nisi spiritaliter tantum, nec corporali indigent locutione: quoniam conscientias suas spiritaliter invicem contemplantes, ad alterutrum quodammodo sine voce loquuntur, dum alter alterum videndo intelligit, nam et post resurrectionem futuram corda nostra erunt sibi invicem claritate fulgentia, et puritate translucentia, ipsa quippe eorum claritas sibi mutuo in alternis cordibus patebit. Et cum uniuscuiusque vultus attendetur, simul et conscientia penetrabitur. Ibi namque uniuscuiusque mentem ab alterius oculis corpulentia non abscondet: sed patebit animus, patebit et corporalibus oculis ipsa corporis harmonia: sicque erit tunc unusquisque conspicabilior alteri, quam nunc sibi. Cum ergo de nobis hoc in> desinenter speremus, similia de illis, qui nobilioris, et subtilioris substantiae sunt, intelligamus.

Probatur etiam haec veritas ratione theologica: Angeli mutuam inter se societatem, et conversationem naturae suae spirituali correspondentem * exigunt: sed locutio per signa corporea nullatenus eorum naturae quadrat: ergo hic loquendi modus non est eis tribuendus. Minor constat, siquidem locutio pendens a rebus corporeis naturae spirituali non correspondet; maior probatur, nam Angeli intra gradum suae intellectualitatis, et spiritualitatis sibi invicem sociantur, adeoque debent habere modum connaturalem, quo suos conceptus, et affectus promere possint; constat autem, quod signa sensibilia non sint connaturalia substantiae spirituali, subindeque ad Angelorum locutionem nullatenus possunt deservire.

— Deinde, etiamsi nullas res corporeas Deus creasset, revera tamen strictissimam invicem amicitiam, et societatem Angeli habuissent, subindeque locutionem, et manifestationem conceptuum, utpote sine qua vera amicitia, perfectaque societas non possit subsistere; ergo huiusmodi angelica locutio fieri potest independenter a signis sensibilibus.

— Denique, idcirco Angeli in corporibus assumptis, hominibus loquuntur per signa sensibilia, quia nempe anima rationalis sensibus illigata non potest obiecta percipere, nec aliorum nosse conceptus, nisi moveatur, et immutetur a phantasmate: sed in Angelis non sunt phantasmata, nec ulla naturalis connexio sensuum cum intellectu: ergo nec inter eos potest sensibilis sermo habere vim locutionis, quae ad intellectum immutandum perveniat; nam, inquit S. Damascenus lib. 2. De Fide c. 3., Non lingua, atque auribus opus habent: verum citra sermonis adminiculum cogitationes suas, atque consilia inter se communicant. Cui quadrat illud S. Basilii homilia 3. dictum, affirmans hominibus datum esse sensibilis sermonis usum propter corporis impedimentum; si enim, inquit, ipsi viveremus, anima omnium oculis conspicua, et nuda inter nos mox conveniret per mutuam cogitationum intelligentiam.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod haec locutio angelica fieri nequeat per signa spiritualia: vel enim illa signa essent naturalia, vel ex instituto; sed neutrum dici potest. Non quidem primum: tum quia si essent signa naturalia, maxime essent quaedam qualitates; ad nullum enim aliud praedicamentum congrue possent reduci: at nulla qualitas potest esse signum naturale conceptus angelici. Probatur; nihil potest esse signum naturale alterius nisi quatenus est illi simile, vel physice, vel intentionaliter: at talia esse nequeunt: non quidem physice, quia revera essent diversae rationis: deinde licet unus homo sit alteri physice similis, non tamen dicitur eum repraesentare: ergo multo minus haec species repraesentaret. Non etiam intentionaliter: quia nihil habet talem similitudinem, nisi species impressa, vel expressa alterius: sed illae qualitates non essent tales species conceptus: ergo sic eos non repraesentarent. Tum quia si essent signa naturalia, deberent esse publica, et communia, subindeque omnibus Angelis manifesta; et sic unus Angelus non posset alteri loqui, quin caeteri conceptum eius intelligerent, quod valde Angelorum dignitati, et libertati detraheret, cum nullum privatum possent alteri intimare secretum. Non etiam secundum, quia si illa signa essent ex instituto, et significarent ad placitum, maxime quia essent ordinata ex communi Angelorum consensu, adeoque omnibus essent nota: ergo quotiescumque unus Angelus tale signum usurparet ad manifestandum alteri suum conceptum, caeteri quique Angeli hoc ipsum signum manifestativum cognoscentes, etiam conceptum significatum intelligerent.

Deinde, illa signa communi omnium Angelorum consensu institui non potuissent sine praevia locutione, qua nempe invicem convenirent ut hanc rem ad hoc significandum usurparent: ergo antecedenter ad illius signi institutionem potuissent loqui, adeoque locutio Angelorum necessario non exigit fieri per aliqua signa.

Secundum etiam dici nequit: illa enim usurpatio privata, et particularis institutio signi, quae fieret ab aliquo Angelo, non poterit alteri Angelo intimari nisi per locutionem: ergo absque signi manifestativi conceptus usurpatione potest unus Angelus alteri loqui, sicque eorum locutio non censenda est fieri per ulla signa, vel corporea, vel spiritualia.

Dices 1. Glossa in illud Apostoli, 1 ad Corinthios 13. Si linguis hominum loquar, et Angelorum, affirmat Angelos sibi invicem loqui nutibus, et signis: ergo Angelorum locutio fit per aliqua signa.

— Respondeo. Angelos in tantum dici posse loqui nutibus, et signis, in quantum ad se invicem dirigunt suos conceptus, vel conceptuum species, quibus nempe significant alteri, quod prius in mente latens habebant; qua ratione pariter nonnulli sunt explicandi sancti Patres, qui Angelos per signa quaedam invicem loqui significant.

Dices 2. Ut unus Angelus alteri dicatur loqui, intellectus Angeli audientis debet per aliquid immutari, et moveri, quo percipere possit conceptum loquentis: sed nihil aliud excogitari potest ad id exequendum magis congruum, quam signum aliquod spirituale, ad cuius praesentiam Angelus audiens advertat et percipiat conceptum loquentis: ergo haec signa sunt admittenda.

— Nego minorem. illa namque Angeli audientis advertentia, et perceptio longe faciliori modo concipitur fieri per impressam sibi notitiam obiecti, de quo fit locutio, ut statim dicemus: ergo haec signa minus sunt congrua, immo sunt prorsus frustranea.

Conclusio secunda. — Angelica locutio non fit per simplicem conceptus manifestationem, et ordinationem ad audientem absque aliqua in audiente mutatione reali.

Probatur 1. Per locutionem unus Angelus debet alterum excitare ad audiendum: sed per illam manifestationem, et directionem non potest Angelus de non audiente fieri audiens: ergo, etc. Maior constat: minor probatur: ut Angelus de non audiente fiat audiens, necessario debet immutari, et moveri, non enim semper est in actuali consideratione eorum omnium, quae cognoscere potest: sed per illam simplicem manifestationem, et directionem non potest Angelus, qui diceretur audiens, realiter immutari. Probatur: nihil immutatur realiter, nisi per aliquid reale in se receptum, vel a se productum: sed per illam simplicem manifestationem, et directionem Angelus audiens nihil in se reale recipit, nec quidpiam producit: ergo nec dici potest realiter immutari, subindeque nec de non audiente fieri audiens.

— Deinde, illa simplex manifestatio, et directio potius est actus voluntatis, quam intellectus, non solum quia est actus liber, quippe cum unus Angelus alteri nonnisi liberrime loquatur, sed etiam quia est ordinatio quaedam, et directio ad aliquod extrinsecum, quae fit per ipsam voluntatem Angeli dirigentis; nihil enim loquens aliud praestaret, quam volendo ut suus conceptus tali vel tali fiat manifestus: at locutio angelica non est actus voluntatis, sed intellectus, ut probatum est superiori Conclusione ex SS. Patribus; idque apertissime tradit Theodoretus in illud Apostoli: si linguis hominum etc. ait enim: Angelorum linguam dici debet intelligendi vis, per quam, non quae sensu, sed intelligentia percipiuntur, manifestant: ergo nec illa locutio est simplex directio.

— Denique, si locutio illa angelica esset simplex directio, non posset unus Angelus manifestare privatum suum conceptum, et affectum alicui particulari cui loqui diceretur, quin omnibus eum pariter manifestaret, quamvis ipsis non censeretur loqui; siquidem in tantum audienti diceretur suum indicare conceptum, in quantum exponeret illum, ut facile percipiatur ab Angelo in ipsum advertente; at ex hypothesi, quod essent tres Angeli simul, Michael, v. g. non posset manifestare suum conceptum Gabrieli, quin Raphael in Michaelem advertens eum pariter conceptum agnosceret: sed hoc vergit in praeiudicium libertatis angelicae, quod non possit uni aliquid indicare quin ab altero conciperetur: ergo, etc.

Obiciunt Thomistae: Loqui alteri nihil aliud est, quam suae mentis conceptum manifestare, et aperire: sed unus Angelus per hoc solum alteri manifestat suum conceptum, quod voluntate sua ipsum ad illum dirigit: ergo per hoc praecise eum alloquitur. Maiorem supponit Gonetus ut veram; minorem vero sic probat: ut conceptus unius Angeli manifestetur alteri, sufficit quod ab eo possit cognosci: sed ex eo praecise, quod unus Angelus conceptum suum voluntarie ordinet ad alterum, ut ei innotescat, potest ille alter Angelus cognoscere: ergo per talem ordinationem, seu directionem manifestatur. Maiorem supponit, ut evidentem: minorem probat: ut actu conceptus liber unius Angeli possit ab alio cognosci, sufficit quod incipiat pertinere ad eum, qui debet illum cognoscere, cum enim quilibet Angelus natus sit per species, quas in se habet sine ulla impressione, vel actione obiecti in ipsum, intelligere quidquid ad se pertinet, eo ipso quo Angelus loquens ordinat suum conceptum ad alium, ut illi possit innotescere, eo inquam ipso reddit huiusmodi cogitationem pertinentem ad illum ad quem eam dirigit: ergo hoc ipso facit quod illa cogitatio possit ab eo cognosci.

— Respondeo 1. Negando maiorem; locutio enim non est sola rei manifestatio, alioquin qui velum quo tabella aliqua obtegitur subduceret, ut imaginem in ea depictam alteri cernendam exhiberet, diceretur per hanc exhibitionem et manifestationem, loqui: et quotiescumque aliquid conspiciendum nobis ab altero subiicitur, toties ille nobis loqui diceretur, quod certe nullus dixerit; siquidem mutus potest taliter rem videndam exhibere, nec propterea dicitur loqui, adeoque locutio non est simplex rei cognoscendae manifestatio, maxime in sententia Thomistarum, qui locutionem omnem per signa fieri posse denegant, ut etiam docet ipse Gonetus, qui disp. 13. art. 3. affirmat locutionem angelicam non fieri per signa corporea, aut spiritualia; itaque ad locutionem non sufficit simplex rei manifestatio, sed insuper requiritur, ut idem conceptus loquentis, vel alius in audiente formetur.

— Respondeo 2. Negando minorem; nam ut revera unus Angelus alteri suum conceptum manifestet, non sufficit quod ipsum dirigat, et ordinet ad illum per suam voluntatem, sed ultra requiritur ut Angelus ille ad quem talis conceptus dicitur dirigi, in se recipiat aliquid, quo moveatur et excitetur, ut advertat in illum Angelum, qui vult ipsi conceptum denudare et manifestare. Quantumvis enim Raphael, v. g. velit suum conceptum liberum aperire Gabrieli, nullatenus in eum advertet Gabriel, maxime si alteri obiecto cognoscendo detineatur, nisi recipiat in se aliquid, quo amoveatur a consideratione, et cognitione prioris obiecti, ut suum cogitatum in Raphaelem transferat. Intellectus enim unius Angeli non est secundum se sufficienter constitutus in actu primo ad cognoscendos actus liberos alterius, alias posset pro libitu, et independenter ab alterius locutione, et voluntate eos cognoscere: ergo ut fiat potens in actu primo ad illos liberos actus cognoscendos, necessario debet compleri per receptionem alicuius speciei a loquente ad ipsum directae, vel per productionem conceptus a loquente in ipso formati.

Obiciunt 2. Ideo actus liber unius Angeli est ex natura sua ante consensum ipsius incognitus alteri Angelo, quia ipse Angelus qui eum libere elicuit habet ex vi suae libertatis dominium in talem actum, et ius sibi connaturale notitiam ipsius reservandi quamdiu voluerit: sed ex eo praecise quod dirigat ad alterum Angelum eiusmodi conceptum, ut ei possit innotescere, eo ipso, inquit Gonetus, cedit dominio et iuri quod habet praedictum conceptum occultandi: ergo eo ipso incipit manifestari illi Angelo ad quem dirigitur: subindeque Angelus sic suum conceptum manifestans, censetur sufficienter alterum Angelum alloqui.

— Respondeo. concedendo totum Argumentum, et negando illationem ex eo consequentem; nam, ut supra dictum est, locutio non est simplex rei manifestatio, adeoque falsum est quod Angelus libere exponens suum conceptum videndum, quantumvis cedat iuri et dominio quod habet occultandi praedictum actum, non propterea censendus est alteri loqui. Si enim nullus sit qui in eum conceptum advertat, nulla illius erit perceptio, et notitia; subindeque praeter manifestationem conceptus ex parte loquentis, necessario etiam ab eo produci debet, et transmitti aliquid in ipsum quem alloqui intendit, ut nempe de non advertente, et non audiente fiat advertens, et audiens.

Obiciunt 3. In hoc differt locutio humana ab angelica, quod homo non censeatur alteri loqui ex eo praecise quod ad illum suum conceptum voluntarie dirigat; duplici namque obstaculo, inquit S. Thomas, illius conceptus velut obtegitur ne alteri innotescat: primo quidem ipsa libertate voluntatis, qua homo internos suos motus sibi ipsi reservare potest: secundo crassitie corporis, ratione cuius homo debet uti aliquo signo sensibili, ut alteri homini suum conceptum manifestare queat: conceptus autem unius Angeli uno dumtaxat velamine obtegitur, nempe solo libertatis dominio, pro quo libito potest, vel occultare, vel suos conceptus alteri manifestare: ergo hoc ipso quod tollitur ipsum velamen, quodque tali dominio cedit, et ad alium suos conceptus dirigit, censetur ipsi loqui.

— Nego conseq. Quia ut iam pluries dictum est, locutio, praeter declarationem conceptus, exigit non solum ut dirigatur moraliter, sed etiam physice in audientem, quo nempe de non advertente, et non audiente fiat advertens, et audiens. Nec valet reponere cum Goneto, ad id sufficere illam directionem moralem: siquidem illa directio moralis est actus pure internus Angeli loquentis, quippe cum sit tantum eiusdem volitio, qua vult suum conceptum alteri manifestari, et consequenter per illum actum internum nihil producitur in eo ad quem talis conceptus dirigitur, ut ad eius intuitum possit moveri, et determinari. Insuper, motio moralis supponit facultatem iam advertentem ad obiectum, vel finem cognoscendum aut amandum: intellectus autem Angeli ad quem dirigitur conceptus loquentis non supponitur advertere in Angelum loquentem: ergo illa directio vel motio moralis, quae se tenet ex parte Angeli loquentis, non sufficit, ut determinet audientem ad ipsius conceptus manifestati cognitionem.

Conclusio tertia. — Probabilius est unum Angelum alteri loqui producendo in eo conceptum obiecti de quo loquitur, ita ut Angelus audiens passive se habeat ad notitiam rei, de qua fit locutio.

— * Haec est expressa Doctoris Subtilis sententia in 2. dist. 9. quaest. 2. n. 15., ubi propositam quaestionem resolvens ait: Respondeo: Angelus loquitur Angelo, causando in eo conceptum immediatum illius obiecti de quo loquitur. Ad cuius assertionis probationem duas profert rationes quas expendemus infra; sed prius advertendum est cum ipso num. 20., quod Angelus loquens alteri, id efficere potest tribus modis, nam, inquit, potest in ipso causare actum tantum, ita quod non speciem: et potest causare simul actum et speciem; et potest causare tantum speciem: quem triplicem angelicae locutionis modum ibidem explicat et applicat.

— At brevius et clarius in Reportatis, n. 13. ubi cum dixisset Angelum loquentem in audiente producere posse primo actum cum specie; deinde actum sine specie; postea speciem sine actu; probat singula: Primum, quia quod est receptivum a quolibet habente actu primo causatum in virtute potest ipsum recipere: sed Angelus est receptivus speciei, et actus quandoque simul, et alius sufficienter causans: igitur etc. Secundum, quia possibile est Angelum communicare conceptum alteri, cuius notitiam habet habitualiter, cum prius habuit speciem: quia in nobis videmus quod actus potest causari novus sine specie nova; igitur et in Angelis. Et sic credo quod communiter loquuntur. Tertium, quia inferior Angelus non potest impedire superiorem ab actu suo; igitur si superior stet in actu suo, qui incompossibilis est actui quem vellet causare inferior per suam locutionem, non retrahit ipsum ab illo actu; potest tamen causare speciem, quia species causata non retrahit ipsum a tali actu. Unde sicut existens in forti imaginatione bene recipit albi oblati coram oculis, et actum non recipit tunc, tamen postea potest rememorare, sic si Angelus etc.

Probatur itaque conclusio ratione Doctoris, quam sic efformo *: Loquens intellectualiter intendit eum cui loquitur deducere in cognitionem rei, de qua fit locutio: ergo si possit tamquam causa totalis, et absque ullo medio eam cognitionem producere in audiente, revera censendus est eam de facto producere: sed certo id potest: ergo eius locutio fit per formationem notitiae illius rei de qua fit sermo. Maior constat, ad id enim unice ordinatur locutio, ut audiens rem cognoscat, et apprehendat, de qua a loquente fit sermo. Minorem probat Doctor: intellectus Angeli loquentis cum specie intelligibili obiecti concurrentis ad sui notitiam, est causa effectiva adaequata sufficiens ad producendam talem notitiam in quocumque intellectu debite applicato, et capaci talis cognitionis: sed intellectus Angeli audientis est capax talis cognitionis habendae, et sufficienter censetur applicari quoties est in potentia ad eam cognitionem habendam, qualiter est dum habet rationem audientis: ergo tunc intellectus Angeli loquentis potest causare in ipso cognitionem illam.

Maior constat, quidquid enim est potens producere effectum aliquem in uno subiecto capaci ad recipiendum eumdem effectum, revera potest eum effectum in eo producere: ergo cum intellectus Angeli informatus specie intelligibili ab obiecto excepta possit effective illius obiecti cognitionem producere in seipso, poterit etiam illam producere in quocumque intellectu capaci ad recipiendam talem cognitionem.

Probatur minor: ut intellectus censeatur capax percipiendae cognitionis alicuius, duo tantum requiruntur: primum quod habeat vim intellectivam, qua possit obiectum sibi repraesentatum percipere, quoquo modo in eo fiat illa obiecti repraesentatio et receptio, nempe vel a seipso, vel a Deo, vel ab altero Angelo: secundum, quod ita non detineatur circa cognitionem actualem alicuius obiecti, ut nullatenus ab ea possit removeri, nec aliam suscipere: at quilibet Angelus audiens taliter se habet, quippe nullus est Angelorum, qui facultatem intellectivam expeditam non habeat; nullusque, qui non possit ab uno obiecto conspiciendo subduci, ut ad alterius notitiam, et intuitum deducatur.

Non enim de facto, et actu Angeli noscunt ea omnia quorum cognitionem habere possunt, alioquin summa, et immensa foret eorum cognoscendi, et intelligendi virtus; subindeque capaces sunt cognitionis excipiendae a quocumque illa ingeratur. Quod autem Angelus capax sit cognitionis recipiendae ab alio quam a se formata, patet: tum quia unus Angelus ab altero illuminatur, ut sequenti Quaestione probabitur; illuminatio autem fit per impressam notitiam obiecti ab illuminante Angelo cogniti: tum quia nemo diffiteri potest Deum posse producere in quolibet intellectu creato notitiam, non solum habitualem, sed etiam actualem obiecti cuiuslibet, tam naturalis quam supernaturalis: ergo necessum est ut intellectus ille capax sit suscipiendae talis notitiae ab externo principio productae.

• Probat 2. Doctor, numero 19: Angelus inferior cognoscit se intuitive per essentiam: ergo et superior cognoscit ipsum per eamdem eius essentiam intuitive: sed Angelus cognoscit obiecta extra se formando de iis conceptum: igitur etiam per istum conceptum productum in intellectu Angeli audientis, potest hic audiens cognoscere obiectum intellectum ab Angelo loquente etiam in quacumque distantia. Confirmatur. si quid obstaret quominus Angelus loquens posset causare conceptum in intellectu audientis similem illi quem ipse loquens efformat, maxime quia intellectio illa seu conceptus est actio vitalis et immanens atque tota residens intra facultatem intellectivam a qua producitur: at hoc non obstat: quod ut manifestum fiat, duo sunt in intellectione distinguenda, nempe via, et terminus: expressio obiecti, et conceptus expressus: inter quae hoc discrimen occurrit, quod via et expressio sit actio vitalis: terminus autem et conceptus est qualitas vitaliter quidem producta, at non est qualitas formaliter vitalis. Implicat quidem intellectionem priori modo acceptam, nimirum quatenus est via et expressio, in alio produci quam in ipsa facultate formaliter intelligente. At nihil obstat quominus conceptus ille expressus, seu qualitas illa vitaliter producta et in suo esse qualitatis perfecta, concurrere possit ad productionem similis conceptus.

Si quid enim officeret, maxime quia producitur et conservatur vitaliter; vitalitas autem est quid immanens, et ita propria viventis et intelligentis, ut transire non possit ad alterum intellectum, ut vivat per vitam alterius. Sed haec ratio nulla est, siquidem conceptus ille expressus, seu qualitas illa per intellectionem vitalem producta non est sterilis ex se, nam fatentur omnes hunc conceptum in memoria relinquere sui vestigium seu speciem et imaginem; hoc autem non fit nisi per productionem: igitur conceptus ille foecundus est et productivus. Deinde, conceptus ille si sit formatus a cognitione scientifica vel fidei vel opinionis, producit aut auget habitum scientiae, opinionis aut fidei: itaque habet quamdam foecunditatem, nec omnino sterilis est. Quidni igitur concurrere poterit cum altero intellectu ad producendam intellectionem similem illi per quam ipse conceptus expressus fuerat formatus, maxime cum hic conceptus sit qualitas non vitalis formaliter, nec proinde ex se essentialiter exigens ut subsistat intra facultatem per quam producta est? Potest itaque fieri transiens ab uno intellectu ad alterum. Accedit quod una species intentionalis et una lux ad alterius productionem conducit, cur ergo pari ratione unus conceptus expressus ad alterius formationem non poterit concurrere? cum aeque ac illa sit qualitas absoluta. Nec his officit quod in proprio intellectu conceptus ille alterum non gignet, inde enim non sequitur quod conducere non possit ad formandum similem conceptum in altero intellectu. In proprio quidem, a quo formatus est, nihil producit quia hic intellectus non indiget alterius conceptus formatione, cum iam sit sub actu intellectionis. Verum alius intellectus indiget isto conceptu ut possit mentem loquentis intelligere et ei respondere. Igitur nulla ex parte repugnat ut conceptus ille expressus ab illo Angelo transmittatur in intellectum alterius quem Angelus ille vult alloqui. *

Obicies 1. Supradictum Doctoris Subtilis fundamentum videri omnino falsum; etenim si omne principium productivum alicuius effectus in seipso, esset etiam productivum eiusdem effectus in quolibet alio capaci ad eum recipiendum, sequeretur primo, quod oculus Petri, qui producit in se visionem parietis albi, posset eamdem visionem producere in oculo Pauli circa parietem non occupato: secundo, sequeretur quod Angelus beatus producere posset visionem beatificam in intellectu alterius Angeli non beati: tertio, quod intellectus Angeli absque omni suae voluntatis concursu posset cognitionem suam in intellectu alterius producere; siquidem secluso omni actu voluntatis potest intellectus cum specie impressa producere in se intellectionem obiecti, cuius speciem habet: sed hae illationes sunt absurdae, et improbandae: ergo absurdum pariter principium quo nostra sententia nititur.

Respondeo. negando maiorem: fundamentum enim Doctoris non ita debet accipi universaliter quasi velit, quod omne principium productivum effectus in se sit etiam productivum in alio; sed solum quando principium producens, et passum recipiens effectum productum invicem proportionantur, ita quod unum sit susceptivum effectus alterius eiusdem ordinis, et rationis. Unde ad primam rationem dico, nullam esse paritatem inter intellectum angelicum, et oculum corporeum; intellectus enim angelicus longe maiorem habet activitatem quam quaelibet potentia corporea, adeoque plura potest quam oculus, qui cum sit facultas materialis, et omnino corporea, nec sufficienter alteri oculo applicata. Inde non mirum si cum in se materiae sit expers, nullique corpori illigatus, sese intime praesentem alteri Angelo sistere possit, et in eius intellectum suam foecunditatem exerere; quippe cum nullo prorsus corporeo obstaculo praepediatur, et alter Angelus possit ab alio in se productam notitiam revera recipere; siquidem Deus in intellectum angelicum non solum species rerum, et omnes habitus supernaturales, sed et quamlibet cognitionem etiam ipsam visionem beatificam producere potest: adeoque nulla apparet repugnantia, nec ex parte Angeli loquentis, nec ex parte audientis, quod unus in alium suam notitiam ingerere possit. Secus est autem de facultate corporea, qualis est oculus, quia nec sufficienter in aliam est activa propter defectum sufficientis applicationis v. g. ad alterum oculum in quo deberet operari. Ad secundam illationem dico, nullam esse paritatem; principium enim Doctoris Subtilis tantum intelligitur de facultate propriis naturae viribus operante, quaeque sit veluti ex se suorum actuum domina, nec egeat ullo supernaturali auxilio ad illos eliciendos, qualis non est intellectus beatificus respectu visionis, quae cum a lumine gloriae tamquam a supernaturali principio pendeat, adeoque supernaturalis sit in entitate; inde fit quod non possit recipi, nec exeri in intellectu pure naturaliter se habente, qualiter se haberet, si illam ab alio productam unus Angelus non beatus exciperet. Ad tertiam illationem dico, plura requiri ut intellectus producat aliquid extra se quam in se; licet enim sit facultas naturalis, voluntati tamen subordinatur, et ad eius imperium potest suum actum non primarium, sed secundarium, qualiter voluntas statuerit, elicere: unde licet in se primariam rei intellectionem ad eius praesentiam, vel cum illius specie possit absque voluntatis imperio producere, tamen non posset eamdem actionem in aliud edere nisi ex imperio voluntatis: cum enim illa actio ad extra omnino sit libera, opus est ut a voluntate dirigatur.

Obicies 2. Cognitio est actus vitalis: sed hic ita exigit essentialiter produci a principio intrinseco in quo residet, ut nonnisi per miraculum ab alio posset effici, imo etiam nonnulli id divinitus fieri posse denegant: ergo multo minus poterit produci ab uno Angelo in intellectu alterius mere passive se habente.

Respondet 1. Noster Herrera Disp. 11. q. 7. dici posse, quod Angelus audiens non tantum passive se habeat ad actum quo cognoscit, et intelligit id, de quo alius loquitur, sed etiam quod revera concurrat ad formandam notitiam una cum specie verbi prolati, vel cum verbo ipso prolato a loquente, et ad intellectum audientis directo; ita quod loquens se habeat active, et operative respectu illius speciei, vel verbi ad audientem directi, et audiens se habeat receptive, et passive ad exceptionem illius speciei, vel verbi a loquente directi: sed concurrit effective cum ipso verbo, vel cum eius specie ad formandam notitiam; adeoque haec notitia qua audiens percipit obiectum, de quo fit locutio, revera est actus vitalis, quippe producitur ab eius intellectu effective concurrente cum verbo transmisso a loquente ad formandam illam notitiam. Verum cum haec responsio aliena videatur a mente Doctoris, ut patet ex his, quae ibidem maxime n. 20. subiicit, ubi resolvit quod loquens notitiam sui conceptus ingerere possit in audientem tribus modis: primo si audiens non habet speciem obiecti, de quo loquendum est, tantum in eo causat actum notitiae: secundo, si non habeat speciem, audiens potest accipere a loquente speciem, et actum: tertio, si habeat notitiam actualem de illo obiecto, tantum a loquente accipit speciem, qua moveatur ut attendat ad conceptum ab ipso loquente formatum; censet ergo Doctor posse interdum loquentem causare solum actum intelligendi in audiente; idcirco Respondeo negando minorem: non enim ad rationem actus vitalis requiritur, quod producatur ab ipsomet vivente, sed sufficit quod per eum tendat vitaliter, et quatenus est potentia vitalis in obiectum, sive interim talis actus producatur ab ipsa vitali potentia, sive non. In tantum enim dicitur actus vitalis, in quantum per ipsum potentia vitaliter obiectum suum percipit. nec ad rationem vitalis quidpiam videtur aliud desiderandum. Quod si contingat interdum actum illum, qui vitalis dicitur, ita exigere produci a potentia, in qua residet, ut a nulla alia videatur procedere posse, id non est repetendum ex parte vitalitatis, sed vel ex eo quod nulla adsit causa secunda, quae talem actum producere, et in potentiam vitalem eum transmittere valeat: vel quia per se cum sufficientissima sit ad eum actum producendum, congruentius actus illius productio videtur esse tribuenda potentiae, quae per eum actum operatur, quam alienae, etsi ab aliena potentia etiam posset produci.

— Si quis autem necessario exigat ad rationem vitalis actus, quod a potentia, quae per eum operatur produci debeat, illud absolute negabo: nec arbitror contrarium sentientes ulla ratione sufficienti id posse evincere.

Obicies 3. Notitia illa in audiente producenda formaretur vel ab intellectu, vel a voluntate loquentis: neutrum dici potest. Non quidem ab intellectu, hic enim non est principium productivum actionis vitalis extrinsecum, ipsius namque operatio tota immanens est, quippe cum operetur, non ut se communicet, sed ut se perficiat; nec circa obiecta effundatur quemadmodum voluntas, sed omnia ad se pertrahat. Non etiam secundum, voluntas namque non potest esse principium intellectionis, nec in suo, nec in alieno intellectu.

Nego minorem. nam affirmari potest, quod illa notitia in audiente producta formetur ab intellectu, et a voluntate Angeli loquentis; ab intellectu quidem efficienter, a voluntate vero imperative. Quod proveniat ab intellectu, constat ex probatione Conclusionis; licet autem intellectus sit facultas immanenter operativa respectu suae propriae notitiae, et perfectionis, inde non sequitur, quod non posset etiam esse operativa, et productiva respectu notitiae, et perfectionis alterius. Quis enim contrarium evincet? Quod etiam ad eam cognitionem formandam concurrat voluntas Angeli loquentis, docet Doctor ibidem n. 23. et ex eo Poncius dicens, quod quamvis intellectus, et species impressa obiecti, de quo fit locutio, sit causa totalis immediata cognitionis productae in audiente, tamen dependet in productione illa ab imperio voluntatis, ita ut sine ipso nequeat producere: quod patet a posteriori, quia alias Angelus necessario loqueretur omnibus Angelis applicatis, et non impeditis per attentionem ad alia obiecta, quod est inconveniens. Quod autem posset intellectus habere huiusmodi subordinationem ad voluntatem, etiam patet, quia sicut intellectus habens cognitionem alicuius obiecti, tamen a voluntate pendet quantum ad conservationem talis cognitionis, quippe cum ipsum avocare possit voluntas ab ipso obiecto considerando, et ad alterius notitiam deducere; ita pendere potest a voluntate in productione cognitionis in intellectu alterius Angeli.

— Observat pariter ibidem Doctor, quod quamvis Angelus loquens prius debeat formare in seipso notitiam obiecti, quam eam producat in intellectu audientis; illa tamen prior formata notitia non concurrit tamquam conditio sine qua non, quae praerequiratur in loquente ad hoc, ut possit velle alteri propriam suam notitiam ingerere; Quia, inquit Doctor, in effectibus subordinatis, quae sunt eiusdem rationis, et quorum uterque natus est gigni a causa aequivoca, non oportet priorem esse causam posterioris; sed utrumque causari ab eadem causa aequivoca: et hoc specialiter est in proposito: quia intellectio actualis non ita habet rationem parentis sicut memoria. Unde Pater in divinis gignit memoria, non intelligentia.

Obicies 4. Quamvis Angelus posset producere cognitionem obiecti a se intellecti in alio Angelo, attamen non propterea diceretur ipsi loqui: ergo locutio non consistit in huiusmodi productione. Probatur antecedens: locutio importat necessario distinctam significationem conceptus loquentis de re, de qua fit locutio: sed per productionem cognitionis de obiecto non significaretur conceptus Angeli producentis ipsam; siquidem Angelus habens illam notitiam in se productam, nesciret quis eam produxisset: ergo per id formaliter non diceretur ipsi loqui.

Respondeo. ad veram locutionem non necessario requiri, quod audiens cognoscat distincte quis eum alloquatur. Fieri enim potest, ut quis nobis loquatur aliquo interposito obstaculo, quem idcirco nosse non poterimus, nec propterea minus vera et proprie dicta erit eius locutio: ergo a pari poterit Angelus loquens revera loqui suum significando conceptum audienti, quamvis audiens propter aliqua impedimenta, vel ipsum non videat, vel nesciat loquelam ab ipso provenisse. Unde neganda est sequela antecedentis, necnon et maior probationis illius; ad veram enim, et perfectam locutionem sufficit, ut cognoscatur illa res, de qua fit locutio, nec necessum est ut loquens etiam distincte ab audiente sit cognitus.

Obicies 5. Si Angelus alteri loqueretur producendo in eo suam notitiam, sequeretur quod Angelus malus loquens alteri non posset mentiri: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior patet: non enim posset in altero alium formare conceptum, quam omnino conformem ipsi, quem in se haberet, et consequenter non loqueretur contra, sed iuxta mentem propriam. Minor etiam constat: nam Angeli mali re ipsa sunt spiritus fallaces; pleni dolo, et omni malitia, et de diabolo dicitur Ioannis 8. 44¹ Quod homicida erat ab initio, et in veritate non stetit; quia non est veritas in eo; cum loquitur mendacium ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater eius, nempe mendacii.

Nego sequelam maioris. quamquam enim Angelus per productionem suae notitiae alteri loqueretur, non minus ea posset mentiri: siquidem posset in se formare unam notitiam oppositam, et contrariam primae, quam habuerat de obiecto, et ipsam secundam notitiam alteri significare quasi revera esset prima notitia, quam habuisset de obiecto, cum tamen non esset prima, nec prima conformis, sicque apparet quod mentiretur.

Dices 6. Si angelica locutio fieret per productionem notitiae in intellectu audientis, sequeretur unum Angelum non posse loqui alteri in quacumque distantia posito: sed hoc videtur absurdum: ergo et id unde sequitur. Probatur maior: non potest fieri ulla actio in distans, nisi prius agatur in medium; medius autem aer, vel aliquod aliud corporeum inter utrumque Angelum, non est medium locutionis angelicae receptivum: corporeum enim non potest esse subiectum rei spiritualis: ergo, etc.

Negat maiorem. Doctor n. 16. et ad eius probationem respondet Angelum posse sui conceptus notitiam in altero Angelo distante producere absque eo quod producat aliquid in medio: siquidem, ut probatum est in Physicis, fieri potest aliquando actio corporea in distans absque ulla prorsus actione in medium, maxime vero quando medium non est productivum similis qualitatis productae: ergo multo magis etiam fieri poterit actio spiritualis in distans.

• Sententiam istam luculenter declarat Doctor in Reportatis Parisiensibus, quaest. 3. dist. 9. num. 2. ubi ait: Potest Angelus alteri distanti loqui immediate nihil causando in medio. Quia, ut mox adiicit, in locutione Angelorum nullo modo dependet actio in extremum ab actione in medium. Quod cum multis modis et exemplis probasset distinxissetque n. 4. agentis praesentiam ab illius virtute, ita quod agens possit esse praesens alicui virtute et potentia, ubi non adest per entitatem et praesentiam, quia potentia non semper requirit contactum physicum inter agens et patiens; tandem concludit sic: potest Angelus loqui Angelo distanti, ita quod secundum terminum potentiae, quia sic causaret in eo effectum ac si non distaret localiter. Ex quibus formari potest hoc argumentum: quando actio talis est naturae ut ex se fieri possit erga passum distans independenter a medio, et tanta facilitate ac si passum ab agente esset indistans, actio illa fieri potest non obstanti quacumque distantia: sed talis est locutio angelica: igitur etc. Maior est certa. Minor pariter constat. Actio enim pure spiritualis et ab agente spirituali erga passum spirituale nullatenus pendet a medio corporeo, cum hoc illius actionis suscipiendae sit incapax. Igitur spatium aut medium interiacens Angelum loquentem inter et audientem praepedire non potest istam locutionem, et Angelus audiens quantumvis distans attingitur immediate per virtutem loquentis, ac si nullatenus distaret.

— Nec est quod obiciant adversarii inde sequi quod unus Angelus alterum etiam infinite distantem posset alloqui. Si enim, inquiunt, distantia huic locutioni non officiat, quaecumque tandem illa cogitetur, angelicae isti locutioni non obstabit.

Respondeo. enim hanc instantiam nullius esse roboris et momenti, utpote cum distantia infinita inter duos Angelos sit prorsus chimerica et fictitia, nam, intra universi limites haec cogitari nequit, utpote cum mundus omni ex parte finitus sit et limitatus. Si vero statuatur in spatiis imaginariis, certe imaginaria prorsus erit et commentitia atque otiantis et feriatae mentis inanis foetus.

Quoniam tamen Doctoris quidam discipuli, ut Lichetus, Mastrius, Tataretus et alii contendunt Doctorem ipsum non absolute statuere angelicam locutionem fieri posse in quacumque distantia, idcirco *

Respondeo 2. Quod si revera non posset fieri actio in distans, quin fieret productio similis in medio, non erit absurdum concedere, quod Angelus non possit loqui Angelo distanti; neque exinde sequitur ulla imperfectio in Angelis; sicut nec est imperfectio in hominibus, quod unus alteri non possit loqui in maxima distantia posito, adeoque negari potest Minor.

Hi autem, et caeterae quaeque difficultates faciliori negotio dissolveret, qui Subtilis Doctoris sententiam ita interpretaretur, quod velit Angelum loquentem non absolute producere notitiam totalem et adaequatam in intellectu audientis, sed tantum speciem et imaginem conceptus a se formati: ita quod illa species recepta in intellectu audientis cum ipso effective concurrat ad formandam notitiam de obiecto de quo fit locutio; quae est ipsissima sententia Alensis 2. parte q. 27. membro 1., necnon et Seraphici Doctoris in 2. dist. 10. art. 3. q. 1. ubi ait:

Ad loquendum sufficit ipsi Angelo ipsa species intelligibilis, quae ex virtute intellectiva ipsius Angeli per vim voluntatis potest ad alterum protendi. Et sicut illa species dum eam sibi, et in se contuebatur intellectus, erat verbum interius, sic dum eam protendit ad alterum, efficitur quasi nutus, et verbum exterius: et quia tam illa species, quam virtus protendens illam ad alterum, et ipsa protensio spiritualis est, ideo non indiget corporali medio deferente: sed quia virtus illa finita est, necesse est ad hoc quod unus Angelus intellectum alterius Angeli loquendo, hoc est illam speciem protendendo excitet, quod finita distantia ad invicem distent.

Quorum utique sententiam saltem ex parte tuetur Doctor, quippe ut supra dictum est, docet aliquando Angelum loquentem solum producere speciem in intellectu audientis. Dum autem asserit Angelum loquentem esse causam totalem notitiae productae in intellectu audientis, dici posset eum loqui de cognitione obiectiva, nempe de specie quam ad audientem dirigit, et cum qua per modum obiecti concurrit * ad formandam intellectionem et conceptum formalem in intellectu Angeli audientis:

Petes primo: quomodo se habeat Angelus audiens in recipiendo illo conceptu expresso ab Angelo ipsi loquente in eius intellectu producto.

Respondeo. quod cum primum producitur et transmittitur ipse conceptus, Angelus audiens habet se mere passive; quemadmodum se habet ad speciem impressam in eorum sententia qui ipsam existimant necessariam in locutione angelica; neque enim, ut mox dictum est, Angelus audiens per immissum illum conceptum intelligit formaliter, cum hoc sit impossibile sicut impossibile existere existentia alterius et vivere alterius vita. Unde per illam receptionem conceptus expressi tantum excitatur intellectus Angeli audientis, sicut excitaretur per speciem receptam ab obiecto, ad formandam intellectionem et conceptum formalem similem illi quem efformavit Angelus loquens, per quem formalem conceptum vitaliter intelligit, et videt ac percipit id quod alius ipsi intimare ac significare voluerat. Deinde, producendo alium conceptum remittit illum ad Angelum prius loquentem eo modo quo ipsius conceptum acceperat, et sic Angeli invicem colloquuntur per mutuam suorum conceptuum expressorum ad alterutrum directionem.

Petes secundo: utrum quomodo unus Angelus loqui possit uni et non alteri?

Respondet Doctor. in 2. dist. 9. quaest. 2:

Dico quod sicut in potestate Angeli est quantum ad primam intellectionem, uti hac specie in memoria, vel illa ad illam intellectionem actualem istius, vel illius: ita si haberet plures intelligentias, esset in potestate eius quod notitia gigneretur in ista intelligentia, vel in illa: non enim magis determinatur passivum naturale ad patiendum, quam activum naturale ad agendum. Sicut ergo illud activum, quod de se subest voluntati, potest ex se agere et non agere propter eius imperium: ita potest illud activum determinari ad agendum in hoc passivum et non illud: et sicut fieret determinatio ad intelligentias intrinsecas ipsi Angelo, si essent plures, sic potest fieri determinatio ad intellectum hunc vel illum extrinsecum, qui quoad hoc sunt passiva eiusdem rationis cum illo passivo intrinseco, in quod ageret activum intrinsecum per imperium voluntatis.

Ita Doctor, quibus declarat quod cum locutio angelica pendeat ab Angeli loquentis voluntate, ipsique liberum sit conceptum suum ad unum Angelum ex pluribus Angelis potius dirigere quam ad alios, facile concipitur qualiter uni loqui possit, non vero aliis.

Petes tertio quot Angelis audientibus simul loqui? Nam, inquit Doctor supra laudatus: agens naturale non potest quoscumque effectus adaequatos producere simul, ac subinde unus Angelus non potest simul dirigere varios conceptus expressos in distinctos Angelorum audientium intellectus.

Responsionem ibi non adhibet Doctor scribitque eam esse quaerendam; in additione vero remittitur responsio quaerenda in Reportatis: at neque etiam ibi comparet. Unde Faber, disp. 38. num. 2. praefato argumento deterritus contendit unum Angelum non posse pluribus simul loqui. Cacteri vero Doctoris Subtilis discipuli contendunt unum Angelum loqui posse simul pluribus dummodo sufficienter adsint praesentes. Nam, inquit Poncius in Commentario:

non est maior in hac locutione difficultas quam in caeteris causis efficientibus; unus enim ignis potest simul producere plures alios ignes in distinctis subiectis apte dispositis, et idem obiectum potest producere plures species visibiles, et cum diversis oculis concurrere ad distinctas visiones: nec ex illa productione plurium effectuum sequitur maior aut praestantior virtus in causa efficiente quando effectus sunt eiusdem perfectionis. Quandoquidem eadem est virtus immutata tam realiter quam formaliter quae hos omnes producit effectus ac si unicum tantum ederet.

Verum, tam Poncius ipse quam alii eiusdem sententiae Scotistae non videntur hac in re Doctoris mentem assequi, nec difficultatem ab eo propositam solvere, nimirum quod una eademque causa non possit simul plures effectus adaequatos edere. Porro quaecumque angelica locutio per conceptum expressum ab Angelo loquente ad audientem directum, est adaequatus effectus. Nam, ut Angelus loquens conceptum suum gignat in mente audientis, debet ipse integram et adaequatam intellectionem formare, per quam producatur ille conceptus expressus. Non potest autem simul formare plures intellectiones adaequatas, igitur nec plures locutiones. Neque enim locutio angelica fit per aliquod signum extrinsecum quod sit expositum omnibus, quemadmodum fit locutio humana per voces externas, quae possunt simul a pluribus audientibus percipi. Itaque, aut statuendum est quod unus Angelus uni soli dumtaxat possit simul loqui, aut huius quaestionis solutio cum Doctore cuiusque arbitrio est permittenda.

Petes quarto. utrum Angeli loquentis alteri conceptus fieri possit manifestus et cognitus aliis Angelis praesentibus?

Respondet Doctor loco supra laudato, n. 27. quod cum locutio angelica fiat per intellectionem, quae pendet a directione voluntatis angelicae, Angelus loquens potest conceptum expressum per suam intellectionem dirigere ad unum Angelum potius quam ad alterum; adeo ut unus tantum eum conceptum excipiat, non vero alii, subindeque unus tantum eorum erit audiens per conceptum illum exceptum. Nihilominus tamen, inquit Doctor ibidem, num. 27., possent caeteri praesentes Angeli istum conceptum directum sicut et intellectionem Angeli loquentis percipere: quia, inquit, non videtur maior ratio quare Angelus loquens per voluntatem suam possit occultare magis intellectionem suam quam essentiam, nec ulla etiam apparet ratio cur Angelus non posset percipere volitionem illam Angeli loquentis, qua scilicet vellet ipsi occultare suum conceptum; cum ista volitio sicut et conceptus ille directus, sint ordinis naturalis et intra latitudinem obiecti intellectus angelici; ac proinde percipi potest a quolibet Angelo.

At, inquies. Si Angelus quisque nosse possit cogitationem alterius, frustranea est igitur locutio.

— Respondet Doctor ibidem. quod licet Angelus prius videret intellectionem alterius Angeli, quam haberet auditionem ab eo, non tamen frustra esset auditio, esset per se perfectio communicata ab alio Angelo liberaliter: et ad hoc est potissime locutio in intelligibilibus, ut liberaliter et libere communicent sibi invicem conceptus suos. Ita Doctor.

Notandum 1. Ex sancto Dionysio cap. 3. De Caelesti Hierarchia, quod cum Hierarchia sit Sacer Ordo, scientia, et actio, quae ad Divinitatis similitudinem quantum fieri potest accedit, et proportione illustrationum, quae ei divinitus datae sunt, ad Dei imitationem traducitur; eius finis est Dei imitatio; medium autem quo divina similitudo formari potest est participatio divinae lucis, qua Angeli supremi Deo propinquiores divinam lucem plenius excipientes, divinasque veritates penitus intuentes, inferiores illuminant, et edocent: quocirca in medio eiusdem capitis affirmat ordinem Hierarchiae postulare ut alii purgentur atque purgent: Quidam luce doctrinae illustrentur, quidam illustrent: Et aliqui perficiantur, alii perficiant: non quod superior tantum Hierarchia inferiorem illuminet, et purget; sed cum in eadem Hierarchia unus ordo superior sit, alius inferior, inferiores Angeli a superioribus illustrantur.

Quorum autem, inquit, est illustrare, ii ut mentes clariores, et eiusmodi, quae et lumen recipere, et aliis impartiri proprie possent, et ditissime sacro splendore offusi, lumen illud, quo undique circumfusi sunt, in eos, qui illo digni sunt, derivant.

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 9. quaest. 2. num. 25. Quod illuminatio Angelica est quaedam locutio de vero perfectiva in esse secundo. Primo dicitur locutio: omnis enim illuminatio est locutio Angeli ad alium, licet omnis locutio non sit illuminatio, adeoque illuminatio differt a locutione tamquam species a genere: siquidem locutio est de re qualibet, sive perfectiva intellectus audientis, sive non perfectiva, et indifferenti; siquidem unus Angelus potest alterum alloqui de re cuius notitiam iam habebat, in quo casu locutio non est perfectiva intellectus Angeli audientis: siquidem novam notitiam, et perfectionem non ingeret. Additur de vero, non quod ad illuminationem sufficiat manifestatio, et declaratio cuiuscumque veritatis, alioqui a locutione simplici non discreparet: sed, inquit Doctor, fieri debet de re divinitus revelata Angelo superiori, et prius ignota ipsi Angelo, qui dicitur illuminari. Denique dicitur perfectiva in esse secundo, siquidem actualem Angelo illuminato notitiam ingerit alicuius veritatis, quam ipse propriis naturae viribus acquirere non posset, *quamque per species sibi concreatas, prius non noverat:* cum autem omnis veritatis notitia sit perfectiva intellectus, hinc merito Angelus illuminatus, per revelationem veritatis supernaturalis prius ignotae, merito dicitur perfici in esse secundo, seu actualiter.

Notandum 3. Circa praesentis Quaestionis resolutionem plurimum variari Theologiae Principes. Quidam enim contendunt illuminationem fieri per simplicem propositionem veritatis, de qua fit illuminatio, absque eo quod quidpiam imprimat Angelo illuminato, non secus ac contingit inter homines dum Magister discipulum edocet, et illuminat, proponendo ei veritatem discendam, absque ulla efficientia in eius intellectu; ita *quidam recentiores Thomistae, de illuminatione ac de locutione angelica sentientes.* Alii vero contendunt per illuminationem aliquid causari in intellectu Angeli illuminati; ita quod *illuminatus ac vegetatus et confortatus rem sibi revelatam et propositam percipere queat. Ita S. Thomas 1. p. quaest. 106. a. 1. in corpore; ubi ait illuminationem angelicam fieri confortando virtutem intellectivam Angeli illuminandi, ac distincte rem ipsi manifestando, secundum haec duo, inquit, unus Angelus alteri veritatem notam notificare potest: Primo quidem fortificando virtutem intellectivam eius. Exponit modum; Sicut enim virtus imperfectioris corporis confortatur ex situali propinquitate perfectioris corporis, ut minus calidum crescit in calore ex praesentia magis calidi, ita virtus intellectiva inferioris Angeli confortatur ex conversione superioris Angeli ad ipsum. Hoc enim facit in spiritualibus ordo conversionis, quod facit in corporalibus ordo localis propinquitatis. Secundo autem unus Angelus alteri manifestat veritatem ex parte similitudinis intellectae. Explanat hanc manifestationem: ut Angelus illuminandus magis particulariter veritatem accipiat, eam vero Angelus illuminans distinguit, ut ab inferiori capi possit. Ponit exemplum: sicut apud nos doctores, quod in summa capiunt, multipliciter distinguunt, providentes capacitati aliorum idest discipulorum. Ita Doctor Angelicus. — Brevius rem explicat respondendo ad 2. argumentum ibidem: Unus Angelus non illuminat alium tradendo ei lumen naturae, vel gratiae, vel gloriae, sed confortando lumen naturale ipsius, et manifestando ei veritatem de his quae pertinent ad statum naturae, et gratiae, et gloriae. Videndus etiam quaest. 3. art. 1. in corpore, et quaest. 117. etiam, a. 1., ubi docet illuminationem angelicam, sive circa seipsos, sive circa homines, fieri per propositionem veritatis et confortationem virtutis intellectivae ipsius illuminati.

Sunt vero nonnulli alii theologi*, qui putent Angelum illuminari ab alio per derivationem radii cuiusdam spiritualis ab illuminante in illuminatum, per quem sic excitetur ad audiendum, et quo mediante formet in se similitudinem rei revelatae, de qua a superiore instruitur, et illuminatur. Quidam dicunt per illuminationem fieri tantum intensionem luminis Angeli inferioris, qui dicitur illuminatus. Caeteri denique cum Doctore Subtili affirmant illuminationem non fieri per simplicem propositionem rei revelandae, et absque productione alicuius effectus in intellectum Angeli illuminati, neque per causationem novi luminis, sive naturalis, sive supernaturalis, per quod Angelus illuminatus fieret vegetior, et potentior ad videndam veritatem sibi revelatam; sed contendit, quod illa angelica revelatio fiat eodem modo quo locutio, nempe producendo notitiam veritatis revelatae in intellectu Angeli cui fit illa revelatio.

Conclusio prima. — Revera Angeli quidam alios illuminant. Ita sentiunt omnes Theologi contra Durandum, qui in 2. dist. 11. quaest. 3. affirmat omnes Angelos illuminari a Deo immediate.

Patet conclusionis veritas ex S. Dionysio laudato in primo notabili, eamque veritatem pluribus edocet in libro De Caelesti Hierarchia, maxime vero cap. 7., ubi de Seraphinis ait: Quod inferiora agmina ad sui similitudinem potentissime subvehunt, lucida illuminanteque proprietate totius obscuritatis expultrice. Et ibidem de Cherubinis dicit, Quod indultam sibi sapientiam in sequentia, et inferiora transfundunt. Hinc circa medium capitis: Hoc Theologi plane credunt, inferiores caelestium naturarum ordines a superioribus rite divina opera explicantes, scientias discere: summos autem a Deo ipso pro suo captu doceri mysteria. Quosdam enim eorum inducunt rite a prioribus hoc discere, Dominum esse virtutum caelestium, Regemque gloriae eum, qui in Caelos, ut hominem docuit, assumptus est. Unde cap. sequenti docet, quod Media caelestium spirituum distinctio, quae divinas has proprietates in se continet, purgatur quidem, et illustratur, atque perficitur, ut dictum est, a divinis illustrationibus, quae ei secundo loco dantur per primam Hierarchiae distinctionem, ac per mediam illam secundo loco transportantur. Insuper subscribunt alii plurimi Patres, praesertim S. Athanasius libro De communi essentia, ubi ait: Cherubim, et Seraphim sine ullo mediatore, ac interprete a Deo condiscunt, et ab his erudiuntur inferiores ordines, atque ita deinceps caeteri pro suo gradu. Sophronius in Encomio de Angelis ad Seraphinos ait: Splendorem quantum fas est absque ullo medio excipitis, exceptumque ceteris mentibus, et intelligentiis communem facitis. Similiter S. Damascenus libro secundo cap. 3.: Illud quidem, inquit, perspicuum est eos, qui praestantiores, sublimioresque sunt, splendoremque, et cognitionem inferioribus impertiri. Tandem S. Bernardus sermone quinto De Consideratione cap. 1. De Cherubinis ait: Ex ipso sapientiae fonte ore Altissimi haurientes, et refluentes fluenta scientiae universis civibus suis. Nec valet reponere cum Durando praefatos SS. Patres solum velle, quod Deus illuminet inferiores Angelos mediantibus superioribus, non mediatione causalitatis, sed dignitatis, quatenus nimirum prius illuminat superiores, et postmodum alios. Non valet, inquam, haec responsio; siquidem ex verbis sanctorum Patrum constat, quod divinae illae irradiationes prius fiant superioribus Angelis, et per eos ad inferiores deportentur.

Probari etiam potest conclusio hac ratione: illuminare alterum nihil aliud est, quam ignotam veritatem ipsi manifestare: sed Angeli superiores ignotam inferioribus veritatem edocent, et manifestant: ergo eos illuminant. Maior admittitur ab omnibus: minor vero probatur: superior Angelus, cum Deo sit propinquior, longe clarius, et uberius, quae Dei sunt, percipit, quam inferior, quippe cum is sit minoris activitatis, et virtutis; cum autem inter eos maxima, perfectissimaque vigeat amicitia, quae bonorum mutuam communicationem exigit, congruum est, ut illam divini luminis plenitudinem in inferiores effundant. — Deinde, hic ordo in universo rerum statu a Deo praescriptus est, ut inferiora per superiora regantur, et perficiantur; unde superiora corpora lucida illuminant inferiora; et in Ecclesia superiores dicuntur illuminare inferiores, iuxta illud ad Ephesios 3.: Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia illuminare omnes, etc. Merito ergo, inquit sanctus Dionysius cap. 4. De Caelesti Hierarchia: Statuit summus ille, ac supersubstantialis omnium ordo per singulas distinctiones primos, et medios, extremosque esse ordines, atque virtutes, ut scilicet inferiorum spirituum excellentiores, quique Praeceptores, ac Duces sint: ubi nomen Ducis, ac Praeceptoris evidenter causalitatem unius in alium per modum doctrinae, et illuminationis ostendit. — Denique, quemadmodum licet Deus omnia per seipsum immediate possit producere, non tamen ita vult, quatenus hanc producendi virtutem creaturis tribuit; ita pariter non vult omnes creaturas intellectuales per seipsum immediate illuminare, sed aliquas aliarum beneficio, ut illius illuminativae virtutis participes fiant: unde Regius Vates Psalmo 6.¹ Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis; hoc est non solum animas nostras, sed etiam inferiores Angelos a superioribus, qui metaphorice idcirco montes appellantur; quia sicut montes primos Solis radios excipiunt, et inferioribus mundi partibus demum illos communicant; ita supremi Angeli divinas illustrationes immediate a Deo recipiunt: ubi autem, inquit Dionysius cap. 3., Indultum sibi sacratissimum iubar affatim hauserint, hoc ipso postmodum absque invidia sequentibus fundunt.

Verum, inquit Guillelmus Parisiensis parte secunda secundae partis, De Universo c. 51., haec illuminatio angelica ita accipienda est non per modum influentiarum corporalium, et naturalium: illae enim per necessitatem, et quamdam servitutem fiunt, istae vero per voluntatem, ac libertatem; non enim est in po> testate solaris lucis, ut minus luceat, quam lucet, vel ut aliquem ex radiis suis retineat, sed quasi impetu, et violentia divina largitatis toto posse luminositatis suae lumen circumquaque diffundit. Ista vero luminosae substantiae, prout volunt, et quantum volunt, lumina revelationum infundunt, similiter et retinent; et luminositatem suam habet unaquaeque plenissime in libera potestate sua.

Obicies 1. Locutio, et illuminatio fieri debet per productionem notitiae illius rei, de qua fit illuminatio, vel locutio in intellectu Angeli illuminati, seu audientis: sed Angelus beatus non potest talem cognitionem, quam ipsemet habet de obiecto sibi divinitus revelato, v. gr. de futuritione Antichristi, producere in intellectu alterius Angeli: ergo nec ipsum illuminare. Probatur minor: Angelus, qui dicitur illuminans, non habet aliam cognitionem de tali obiecto, quam qua dicitur cognitio in Verbo: sed talem nequit communicare alteri Angelo: tum quia illa est visio beatifica, quam unus beatus producere nequit in alio: tum quia Doctor Subtilis expresse hic negat cognitionem in Verbo ab uno Angelo posse alteri tribui.

— Nego minorem. necnon et minorem illius probationis, non enim omnis visio rei in Verbo est visio beata, neque negat Doctor omnem visionem in Verbo posse communicari ab uno Angelo alteri. Potest enim aliquid videri in Verbo dupliciter: priori modo quando per visionem beatam Verbi, non solum ipsum Verbum seu Essentia divina videtur, sed etiam videntur obiecta secundaria aliqua quae in ipsa relucent: posteriori vero aliquid videri potest in Verbo, quatenus per visionem distinctam a visione beata posset videri cognitio Verbi, quatenus nempe terminabatur ad aliquod obiectum particulare extrinsecum, puta ad futuritionem Antichristi², quae ut sic non videbatur per ipsam visionem beatam: quando autem Angelus videt aliquid de novo in Verbo, non dicitur videre priori modo, sed tantum posteriori: unde prior cognitio communicari nequit alteri Angelo; posterior vero sic. *Cum enim Angeli non sint omnes aequalis beatitudinis, nec eamdem omnino habeant visionem beatificam, Angelus superior plura deprehendit in Verbo quam Angelus interioris ordinis. Itaque cum Deus Angelo superiori manifestat tempus et circumstantias adventus Antichristi, v. gr., Angelus ille superior informat conceptum expressum huius veritatis sibi revelatae, eumque dirigit in intellectum Angeli illuminandi, ut in ipso videat Angeli illuminantis conceptum immanentem et rem in eo expressam a se visam in Verbo divino, quam Angelus ille intuens format de ea intellectionem et conceptum formalem quo formaliter illuminatur. Itaque duplex ex parte causae efficientis distingui potest illuminatio: una quidem obiectiva, quae fit ab Angelo revelante et dirigente ad alterum conceptum quem expressit de re sibi manifestata. Altera vero formalis ex parte intellectus Angeli illuminandi, qui ad praesentiam obiecti sibi propositi effingit illius imaginem seu conceptum formalem quo rem ipsam intelligit et formaliter illuminatur. — Advertit insuper Doctor praefato num. 25., quod ista illuminatio formalis possit esse dispositio ad praestantiorem illuminationem, quae fiet per visionem eiusdem rei ab Angelo illuminato in Verbo, nempe si ille Angelus illuminatus, videndo imaginem illius rei quam illuminans vidit in Verbo, tamquam in speculo perfectissime rem ipsam repraesentante, desideret ipse eamdem in ipso divino speculo intueri per visionem beatificam, quam visionem si Deus ipsi concedat, haud dubie longe praestantius illuminabitur, remque clarius et distinctius apprehendet quam prius conspexerat in conceptu expresso ab Angelo illuminante ad eum directo.

Petes. quomodo Angelus inferior, cui non est debita illa visio talis obiecti sibi revelati, puta Antichristi venturi, in Verbo divino possit eam intueri?

Respondeo. illam visionem immediate ac directe esse quidem indebitam Angelo; non esse autem mediate ac indirecte sic omnino indebitam, quia occasione revelationis factae per Angelum illuminantem excitatum est in Angelo illuminato desiderium ipsius rei conspiciendae distinctius et clarius, cui desiderio Deus ex bonitate sua satisfacere volens, obiectum ipsum Angelo cupienti in Verbo tamquam in divino speculo manifestat: ita ut qui rem viderat in conceptu expresso ab Angelo illuminante directo, tamquam in speculo imperfecto, inquit Doctor, videat eam in Verbo tamquam in speculo perfecto, et videndo gaudeat ac perfecte illuminetur. Unde concludit visionem illam esse dispositive ab Angelo superiori, quia dedit occasionem huius desiderii quod in Verbo impletur.*

Obicies 2. Hierusalem caelestis Apocalypsis 21.³ dicitur, Non egere Sole, neque Luna, hoc est lumine creato, quia claritas Dei illuminavit eam: ergo cum Angeli sint cives illius supernae civitatis, a solo Deo dici debent illuminari. 2. Solus Deus beatificat Angelos tam beatitudine essentiali, quam accidentali; illuminatio autem est quaedam beatitudo accidentalis: ergo solus Deus illam efficit in omnibus Angelis. 3. Illuminatio fit proponendo obiectum, et confortando intellectum, quia talis illuminatio cognitionem gloriosam confert, ad quam natura non sufficit nisi a Deo robur et vires accipiat: sed solum Deus potest proponere supernaturale obiectum, et confortare intellectum cuiuslibet Angeli: ergo solus potest immediate Angelum illuminare.

— Respondeo ad primum. verba illa Apocalypsis intelligenda esse de his, quae spectant ad visionem beatam, et ipsius Deitatis manifestationem, quam solus Deus efficere potest, et conferre; non autem de illa illuminatione, quae spectat ad quasdam veritates supernaturales, quas Deus uni Beatorum revelare potest seorsum ab alio. Unde distinguenda est consequentia: Angeli non illuminantur nisi a Deo, illa illuminatione, quae est divinae essentiae intuitiva, claraque manifestatio, concedo; quae est declaratio cuiusdam veritatis supernaturalis uni Angelo specialiter a Deo revelatae, nego.

Ad secundum distinguo maiorem. beatificare essentialiter tam effective, largiendo scilicet lumen beatificum quo illustretur, elevetur, et confortetur intellectus creatus ad visionem beatificam eliciendam, quam obiective ipsam visionem terminando, spectat ad solum Deum, concedo: beatificare accidentaliter non quidem primario, sed per modum cuiusdam appendicis, manifestando nempe quamdam veritatem, quae conferre potest aliquam perfectionem intellectui beatifico, ad solum Deum pertinet, nego: nullum enim est inconveniens, quod superiores Angeli aliquo modo cooperentur ad actus pertinentes ad beatitudinem accidentalem inferiorum Angelorum; quippe cum homines viatores cooperare possint ad sanctificationem aliorum hominum, quae praestantior est, quam sit ipsa accidentalis beatitudo.

Ad tertium nego maiorem. siquidem ordinarie Angelus illuminatus, in sententia Doctoris, mere passive se habet ad excipiendam illuminationem, quae tota producitur ab Angelo illuminante, aut saltem tantum concurrit effective cum specie emissa ab Angelo illuminante ad percipiendam illam rem de qua fit illuminatio, et consequenter non alia in eo requiritur virtus, quam quae ipsi est ordinaria.

Obicies 3. Nullus Angelus beatus tenebris offunditur: ergo nullus potest illuminari. — Distinguit antecedens Doctor. quantum ad carentiam cognitionis illius rei, quae spectat ad eius beatitudinem, concedit: quantum ad carentiam cognitionis alicuius alterius obiecti, negat. Sicut enim non est inconveniens, quod Angeli beati sint in potentia ad aliquam cognitionem, quae habeat rationem luminis, ita nec incongruum est, quod sint in potentia ad carentiam cognitionis alicuius, quae vocari possit obscuritas, non positive, sed negative.

Obicies denique. Si Angelus superior inferiorem illuminaret, cum maiorem habeat lucem, ipsum a sua operatione praepediret, sicut lux Solis, quae stellarum luce longe maior est, earum effectum impedit, quo fit ut lucente Sole stellae non fulgeant: ergo unus alterum illuminare nequit. — Nego antecedens. ad cuius probationem dico Solis lumen stellarum lucem non extinguere, siquidem etiam in meridie stellae videri possunt in profundis puteis: adeoque quamvis longe superior sit vis Angeli illuminantis, quam illuminati, non propterea ille huius lucem extinguit, nec operationem praepedit. Adde quod, inquit Doctor numero 26., non valeat paritas de lumine sensibili respectu oculi ad lumen intelligibile respectu intellectus. Nam, ex Aristotele, tertio De anima textu 7., post excellentia intelligibilia, non minus intelligimus alia, sed magis: post vero excellentia sensibilia minus sentimus alia sensibilia, quia potentia, vel organum debilitatur.

Conclusio secunda. — *Illuminatio Angelica fit per impressionem notitiae et veritatis, quam illuminans transfundit ad revelatum.** Ita Subtilis Doctor in 2. dist. 9. quaest. 2. num. 25., ubi agens de illuminatione scribit:

quod illuminatio in Angelo est quaedam locutio de vero, perfectiva in esse secundo. Sicut enim non omnis intellectio est simpliciter perfectio angelici intellectus, sed visio Verbi, et non visio quidditatum, sive per species habituales, sive intuitive: sic nec omnis cognitio singularium, alia a visione Verbi, et a cognitione quidditatum, aeque perficit intellectum angelicum, quasi secundario, sed visio veri revelati perficit in esse secundo: non autem sic cognitio singularis in genere proprio. Dico tunc quod Angelus superior, cui secundum communem cursum revelatur primo aliquid particulare, causat in inferiori conceptum quendam de illo revelato, qui dicitur auditio, et hoc causare, quod est quoddam speciale loqui, est illuminare. Probabile etiam videtur, quod Angelus illuminans aliquid causet in illuminato, et non in se: quia ipse Deus illuminans primum Angelum, nihil causat in seipso, sed in Angelo illuminato.

Haec Doctor; quibus verbis declarat ac statuit primo, illuminationem esse quamdam locutionem de obiecto revelato, quae sit perfectiva intellectus Angeli illuminati in actu secundo. Deinde statuit eam fieri per productionem conceptus de ipsa veritate revelata ab Angelo illuminante in intellectu illuminati. Tertio probabile existimat illuminantem Angelum non mutari in se dum illuminat: sed illuminatum mutari a Deo per illuminationem, nam Deus, qui revelat rem incognitam, per illuminantem Angelum mutat ipsum Angelum illuminatum ei conferendo novam notitiam quam non habebat. Cum vero illuminans ea notitia iam esset praeditus, per eam non mutatur, agens quippe non mutatur per actionem qua producit terminum in passo, quod revera mutatur. His ita praemissis, ut aperte constet quae sit Doctoris sententia, iam probanda est Conclusio.*

Idque eisdem rationibus expositis in praecedenti Quaestione; cum enim illuminatio sit quaedam locutio, ut dictum est in 2. notabili; cumque locutio fiat per directionem conceptus expressi ad intellectum audientis, eodem modo censeri debet fieri ipsa illuminatio.

Conclusio tertia. — Angelus non solum superior inferiorem, sed etiam inferior superiorem illuminare potest. Ita Doctor loco laudato numero 25.:

Dico, inquit, quod Deus de potentia sua absoluta posset aliquid revelare Angelo inferiori, quod non esset revelatum, vel notum superiori, et tunc ille inferior posset loqui aliquo modo superiori de hoc, quod superior ignoraret, et illa locutio esset aliquo modo illuminatio. Tamen non potest habere tantam efficaciam super intellectum superioris, sicut super intellectum inferioris, et ideo non posset iste necessario facere superiorem audire, sicut e converso, quia si superior consideret aliquid in genere proprio, iste inferior non faceret ipsum audire simpliciter. Simpliciter autem superior potest facere inferiorem audire, et potest impedire intellectionem eius de aliquo intelligibili. De facto tamen verisimile est, quod Deus ordinate distribuat suas illuminationes, sicut distribuit Angelos in ordinibus suis; primo quidem superioribus, deinde inferioribus.

Quibus Doctor fatetur de via quidem ordinaria inferiores Angelos per superiores illuminari; posse tamen de via extraordinaria superiores ab inferioribus lumen accipere. Cum enim Deus suorum donorum sit liberrimus distributor, pro libito cuique Angelo potest revelare ea, quae caeteris etiam sibi propinquissimis abdita sunt, et velle ut rem declaratam ab inferiori, caeteri etiam superiores Angeli cognoscant: quemadmodum in Ecclesia militante, nedum quae ventura sunt, sed etiam veritates altissimas sanctissimis viris, licet idiotis et plebeis, interdum revelat, ut eas Ecclesiae Praelatis, et Doctoribus notas faciant.