Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in secundum dist. 8. art. 1. qu. 2. duplicem in Angelis esse virtutem, nempe Contemplativam, et Administrativam.

Secundum Contemplativam, inquit, convertuntur ad Deum, et sic non indigent solatio corporis assumpti. Secundum administrativam descendunt ad nos, et condescendunt nobis, et ut nobis congruentius condescendant indigent solatio assumpti corporis: Indigent, inquam, 1. ad aliquas operationes exercendas; 2. indigent ad seipsos manifestandos; 3. indigent ad nosmetipsos laetificandos, sive confortandos, et ideo assumunt corpora sicut instrumenta, vel organa ad operandum, sicut signa ad manifestandum, sicut coopertimenta, vel habitacula ad conversandum. Unde corpus assumptum > coniungitur illis sicut instrumentum motori, sicut signum significato, sicut habitaculum inhabitatori. Hoc autem magis exigit indigentia ex parte nostra, quam indigentia ex parte sua: et quia finis imponit necessitatem his, quae sunt ad finem, et corpus effigiatum, vel organizatum humana effigie, maxime competit operationibus spiritus rationalis, et expressius significat, et tamquam pulchrum indumentum quodammodo decorat; ideo Angelus assumit corpus, non qualecumque, sed humana effigie insignitum.

Notandum 2. Ex eodem art. 2. quaest. 1. quod licet Angeli assumant interdum humana corpora, non tamen perfecte organizata sibi effingunt,

quia, inquit, Angelus non potest educere formam naturalem in esse nisi adiutus a virtute naturae; in virtute autem naturae est producere corpora omnium animalium: verumtamen aliter, et aliter. Ad quaedam enim educenda sufficit causa universalis sine adiutorio agentis particularis consimilis in specie naturae, cuiusmodi sunt animalia, quae generantur per putrefactionem: Quaedam autem sunt, ad quae non sufficit, nisi adiuvetur ab agente consimilis speciei, sicut corpora animalium, quae producuntur solummodo per propagationem, et istud planum est ad sensum. Si autem quaeratur ratio huius, prima est divina institutio secundum quam est limitatio in virtutibus, et naturis rerum: et hoc secundum legem, quam indidit eis ab initio. Unde sicut dixit, Germinet terra herbam virentem: non dixit, quod germinaret hominem; homini autem dixit, quod se multiplicaret; sic terra germinat herbam, et homo generat hominem. Haec autem lex, sive institutio, non est absque ratione; quia quaedam sunt animalia imperfecta tam in organizatione, quam in duratione: quaedam vero perfecta utroque modo; quia vero quaedam corpora animalium sunt imperfecta et in organizatione, et in completione, ideo non indigent agente tantae virtutis; sed potuit virtus productiva ipsorum dari terrae, tamquam matri, et Soli tamquam patri, cum adiutorio aliorum corporum simplicium tam elementarium, quam caelestium; quia vero sunt imperfecta duratione, et aliquando pereunt, ideo oportuit hoc communicari agenti alterius naturae, quia ad hoc data est vis generativa rebus, ut dicit Philosophus, ut perpetuentur in esse. E contrario est de animalibus utroque modo perfectis: et ideo virtus productiva ipsorum maiorem exigit actualitatem, et ratio seminalis cum maiori difficultate profertur in actu: ideo maiori indiget adiutorio. Illa igitur animalia, quae ad primum genus spectant, educi possunt ab Angelis, mediante naturae adiutorio velociter, et quasi subito; veraciter tamen, quia per vim naturae. Sed animalia, et eorum corpora, quae spectant ad secundum genus, educi non possunt veraciter nisi cum auxilio naturae, et cum diuturnitate, et tempore. Et quoniam assumptio corporum ab Angelis est velociter, et quasi repente, ideo vera corpora humana non assumunt, quia non possunt illa per se formare veraciter, et cum alterius adiutorio non possunt facere, quod exeant in esse velociter: et esto quod educerentur, adhuc non competerent, tum propter appetitum, quem haberent ad animam rationalem, tum propter gravitatem: quae duo repugnant fini illius corporis. Nam si haberet animam rationalem, non esset competens signum ad apparendum: > si haberet gravitatem, non esset competens instrumentum ad operandum, maxime ad motum, non esset etiam competens habitaculum ad inhabitandum.

Notandum 3. Ex eodem ibid. quaest. 2. Variam circa praesentis quaestionis resolutionem fuisse gravorum Auctorum sententiam:

quidam enim dicere voluerunt, quod Angeli assumunt corpora ex natura elementari; ita tamen, quod non ex uno tantum, sed ex omnibus simul mixtis, aliquo tamen eorum praedominante: unde dicunt corpus illud ab Angelo assumptum, esse vere corpus mixtum, quamvis non sit vere corpus humanum. Illam autem formam mixtionis dicunt esse ab Angelo, tamquam a praeparante solum, sed a Domino tamquam a dante, dante, inquam, non per creationem, vel infusionem, sed per intrinsecam operationem, quod indidit rebus naturam, et virtutes seminarias, secundum quas Deo cooperante cunctae naturales formae producuntur in esse.

— Sed cum corpus illud quasi repente formetur, et destruatur, aliis non videtur probabile, quod sit plena mixtione mixtum: maxime cum in eius resolutione non appareat temporis longitudo, nec putrefactionis corruptio: et ideo dixerunt, quod corpus illud est de natura elementari simplici, ex qua dicunt illud corpus assumptum formari hoc modo. Natura enim elementaris ex qua corpus sibi format Angelus est aëris elementum, quod de sui natura est rarefactibile, et condensabile, si adsit virtus, quae hoc possit. Unde sicut nunc videmus aquam solidari in crystallum, vel glaciem in frigore: si contingit aliqua virtute occulta, quae non latet Angelos, aërem condensari posse, sed hoc secundum plus, et minus ad voluntatem Angeli operantis: hoc autem corpus dum condensatur potest suscipere figuram, et effigiem: et ita corpori organico effici conforme. Potest nihilominus in una parte condensari plus, in alia minus, in alia minime, et sic conformari nervo, ossi, et carni. Potest etiam in una sui parte intercipere plus de luce, in alia minus, et in alia minime, et secundum hoc habere in se diversos colores: et ita corpori humano effici quasi in omnibus conforme, quamvis non sit in suis principiis multiforme; et ita idoneum esse instrumentum, signum, et habitaculum, ut ab Angelo assumatur.

— Sed adhuc quia difficile est hoc intelligere, quomodo ex aëre, sine alterius elementi commixtione fiat corpus solidum ex diversis coloribus coloratum, cum colores producere non sit artis, nisi mediante auxilio naturae, ideo tertia via videtur adhuc esse probabilior, scilicet quod corpus assumptum ab Angelo corpus elementare est, non quia sit ex quatuor elementis, plena mixtione commixtum, sicut corpus complexionatum, nec quia sit ex puro, et simplici elemento formatum; sed quia principaliter formatur ex aëre, cum aliqua admixtione alterius elementi, sicut videmus in nube, quae non est corpus plene mixtum, habet tamen in se naturas plurium elementorum: per hunc modum, et corpus ab Angelo assumptum principaliter ab aëre intelligitur esse formatum, concurrente ad hoc natura alicuius vaporis terrae, vel aquae, qui quidem faciat tam ad varietatem condensationis, quam ad multiformitatem coloris; hanc autem non oportet Angelum de longinquo mendicare, cum aër pro magna sui parte sit commixtum vaporibus.

His praenotatis quatuor praecipue supersunt hic determinanda, et probanda: Primum, quod revera Angeli assumant interdum corpora, quibus sensibiliter hominibus appareant, ita quod apparitio non sit sensuum illusio, et ludificatio, sed revera corporis exterius sensibilis manifestatio. Secundum, quod illud corpus assumptum sit aliquando ab Angelis ex materia sensibili effigiatum. Tertium, quod illud corpus assumptum quandoque sit humanum cadaver ad modum viventis delineatum, et agitatum. Quartum, quod ipsi corpori Angelus insit tantum ut extrinsecus motor, et director.

Conclusio prima. — Revera Angeli hominibus interdum apparent in corporibus visibilibus, et sensu perceptibilibus.

Haec est communis contra Guillelmum Parisiensem, parte secunda secundae partis De Universo cap. 34., et sequentibus, ubi probat Angelos non assumere corpora, sed solum immutare phantasiam eorum, quibus apparent.

Probatur Conclusio. illis omnibus Scripturae textibus quibus huiusmodi sensibiles Angelorum apparitiones referuntur; fuerunt namque frequentissimae in Veteri Testamento. Nam Genesis 3. daemon sub specie serpentis Evae apparuit, et locutus est; et c. 18. tres viri apparuerunt Abrahae; et c. 19. duo Angeli venerunt Sodomam in figura peregrinorum; et c. 32. Angeli venerunt obviam Iacob, quos cum vidisset dixit, Castra Dei sunt haec; et postea unus eorum in hominis figura luctabatur cum Iacob usque mane. Ac denique Raphaël non solum in transitu, ut sic dicam, apparuit Tobiae, sed etiam per multos dies, et per varia itinera illum comitatus est. In Novo etiam Testamento Gabriel Angelus visibiliter apparuit, et locutus est Mariae Virgini, et Diabolus ad Christum tentandum ei visibiliter apparuit: et in Actibus Apostolorum c. 5. et clarius in 12. similes apparitiones Angelorum narrantur. Itaque veritas haec certa est, nec in illa generatim sumpta dubitatio, aut difficultas occurrit: in modo autem explicandi huiusmodi apparitiones nonnulla esse potest.

Hoc ipsum probant sancti Patres, imprimis Augustinus lib. 15. De Civit. Dei, cap. 23. Sic, inquit, apparuisse hominibus Angelos in talibus corporibus, ut non solum videri, verum etiam tangi possint, eadem verissima Scriptura testatur. In quibus verbis parum abest, ut hoc de fide esse doceat. Idem aperte sentit Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. dicens de S. Angelis: Probis, ac virtute praestantibus hominibus, quibusque eos conspiciendi sui copiam facere Deus voluerit, non quales sunt apparent, sed aliam, atque aliam formam, prout videri ab hominibus possunt, assumunt: et ideo inferius cum dixisset Angelos tribus dimensionibus non constare, nec corporeo modo circumscribi, nec figurari, addit, quantum ad naturam attinet, indicans in corporibus assumptis tria illa recipere posse. Imo etiam cap. 4. De malis Angelis, inquit: Potestate a Deo concessa, et viribus pollent, et immutantur, et in quamlibet formam, ut quidem apparet, migrant; ubi inquit Suarez lib. 4. cap. 33. particula, ut quidem apparet, non excludit sensibilem, ut ita dicam, ostensionem; at denotat, vel non apparere, quoad propriam naturam, sed tantum quoad corpus assumptum; vel denotat illa corpora, in quibus apparent, non esse illius naturae, seu speciei cuius ostenduntur, quamvis vere sint sensibilia, et externa.

Hinc S. Gregorius Homilia 34. in Evangelia, duplicem distinguit Angelorum missionem, scilicet invisibilem, et visibilem, ad eum modum quo Theologi eas in divinis Personis distinguere solent: illamque distinctionem in Angelis ex Dionysio refert.

Denique Cyprianus lib. De cardinalibus Christi operibus in Praefatione: si, inquit, qui circa ipsum sunt Angelici Spiritus, licet invisibilis naturae sint, in legationibus tamen suis se auditui manifestant, et visui, et salutis nostrae ministeriales saepissime experimur.

Probatur etiam rationibus Seraphici Doctoris supra laudati quaest. 2. Primo quidem: nulli potest impendi hospitalitatis hospitium, nisi habeat corpus naturaliter unitum, vel assumptum: sed Angelis aliquando impensa sunt haec officia, sicut dicitur ad Hebraeos cap. ultimo, quod quidam placuerunt Deo, Angelis hospitio receptis: ergo vel habuerunt corpora unita, vel assumpta: sed non habuerunt naturaliter unita: ergo assumpta. Secundo, nulla substantia spiritualis ex sui consortio praebet solatium sensui, nisi per inhabitationem corporis fiat visibilis: sed Angeli frequenter praebent solatia, non solummodo secundum spiritum, sed etiam secundum sensum, sicut patet in Angelo Tobiae: ergo inhabitant corpora: sed illa non habent semper unita: ergo voluntarie assumpta. Tertio, nullus spiritus potest visibiliter demonstrari ad demonstrationem corporis, nisi sit aliquo modo corpori illi coniunctus: sed Angelus qui loquebatur Tobiae visibiliter poterat demonstrari, et vere dici hic est Raphael, vel hic est Angelus: ergo habebat sibi corpus illud aliquo modo coniunctum: sed non per naturalem coniunctionem: ergo per voluntariam assumptionem.

Dices 1. Proportio debet esse assumentis ad assumptum: sed Spiritus angelicus est omnino incorporalis: ergo non habet proportionem ad corpus: ergo numquam assumit illud. Confirmatur. maiorem convenientiam habet anima rationalis ad corpus, quam habeat Spiritus angelicus: sed anima separata corpus non assumit: ergo nec Spiritus angelicus.

Respondet Seraphicus Doctor quod illa proportio debeat attendi secundum modum assumptionis: unde cum assumptio non sit in unitatem naturae, idcirco non requiritur quod sit ibi proportio sicut perfectivi ad perfectibile, sed sufficit quod sit proportio sicut motoris ad mobile.

Ad confirmationem. respondet non esse paritatem inter Angelum, et animam separatam, quia non habet vim administrativam, nec usum administrandi, et ideo nec corpus assumit, nec habere debet potentiam assumendi.

Dices 2. Corpus assumitur, aut propter aliquid, aut propter nihil: si propter nihil: ergo frustra: si propter aliquid, aut est bonum, aut malum: si bonum: ergo per corpus assumptum meretur: si malum: ergo per corpus assumptum demeretur: ergo Angelus debet posse puniri, et praemiari cum corpore assumpto, quod est inconveniens et plane falsum.

Respondet idem Seraphicus Doctor illam assumptionem fieri, non in vanum, sed propter rationes assignatas in primo Notabili. Illud tamen, inquit, propter quod assumit, non perficit per corpus, tamquam anima per corpus proprium; sed tamquam artifex per instrumentum, et ideo sicut instrumentum per quod quis meretur, non remuneratur, sic nec corpus ab Angelo assumptum.

Dices 3. Ubicumque est assumptio, ibi est aliqua unio, vel in persona, vel in natura, sicut patet in assumptione humanae naturae a Filio Dei: ergo si Angelus assumit corpus, unit sibi vel in persona, vel in natura: sed non in natura unit sibi: quia non resultat tertium: nec in persona, quia non est communicatio idiomatum: ergo nullo modo est ibi unio: ergo nec assumptio.

Respondet idem Seraphicus Doctor, negando antecedens: non enim comprehendit omnes assumptionis modos, quia, inquit, homo assumit vestimentum cum se induit, non tamen unit sibi in persona, nec in natura: itaque antecedens solum verum est de illa assumptione in qua est unio perfecta, qualis fuit assumptio humanae naturae a Verbo divino. Ut autem solvantur aliae similes huiusmodi formandae obiectiones, scite admonet ibidem, quod quando Angelus dicitur assumere corpus, haec assumptio non sic veniat intelligenda, quasi tantum moveat, vel operetur aliquid circa corpus; sed quia illud accipit ad se, ut in illo operetur, ut in illo manifestetur, ut in illo conversetur: et quia in illa coniunctione sive acceptione corpus potius sequitur modum spiritus, quam e converso, quia ab illo formatur, et conservatur, et regitur, ideo Angelus se habet in ratione assumentis, et habentis; corpus vero in ratione assumpti, et habiti.

Dices 4. Angeli interdum hominibus apparent per solam sensuum interiorum, et phantasiae immutationem, puta cum homines dormientes alloquuntur: sic v. g. Angelus apparuit in somnis Ioseph, dicens: surge, et accipe puerum, et matrem eius, etc. Cur ergo non affirmabimus ita semper apparere?

Respondeo. id revera quidem interdum ita contingere, sed nego id semper eo modo fieri. Fateor itaque, quod apparitiones Angelorum alterutro ex his tribus modis fieri soleant: Primo per solius imaginativae facultatis immutationem: Secundo per sensus externi quamdam perturbationem, ut fit in praestigiis: Tertio per obiecti sensibilis externam repraesentationem, sive interim id quod apparet verum sit, aut tantum fictitium. Verum quidem est, quod Angeli hominibus interdum appareant primo modo; conspiciuntur etiam secundo modo, quippe cum daemones suis praestigiis hominibus illudant: at etiam fateri oportet eos nonnumquam tertio modo percipi, nempe in corporibus assumptis debite propositis facultati visivae recte ad operandum dispositae.

Dices denique. cum Guillelmo Parisiensi laudato initio Conclusionis: si Angeli apparerent in corporibus, aut illa corpora effingerent, aut aliunde formata assumerent: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, fabricatio enim huiusmodi corporum, aut esset subita, aut successiva; quod si subito fieret: ergo solo nutu, et imperio assumentium: hoc autem non est nisi omnipotentis virtutis Creatoris: si vero subito non fieret, sed per successionem, pars scilicet post partem, tunc esset generatio fabricatio haec, quare esset ex aliquo, quod corrumperetur in generatum; quia igitur oportet illud esse visibile, necesse est alibi fieri generationem huiusmodi quam ante homines quibus fit huiusmodi apparitio: cum igitur numquam in toto mundo visa fuerit, vel ipsa fieri, vel materia ex qua fit, necesse est ipsam fieri extra habitationem hominum: qualiter igitur adveniunt ad conspectum hominum tanta velocitate, et abeunt similiter non minori? et ubi deponunt atque reponunt corpora ista quorum nullum indicium post eorum disparitionem apparet? Haec ille.

Confirmat ex eo quod Angeli interdum appareant maximo numero,

videtur enim, inquit, exercitus eorum maior omnibus exercitibus omnium Regum et Principum terrae: unde ergo assumpta esset materia ex qua tanta numerositas corporum humanorum, et novorum equorum, scutorum, lancearum, galearum, et aliorum apparentium fabricata sit, cum integri montes omnes, et aliae partes terrae persistant?

— Non etiam secundum, si enim essent vera corpora, inquit ibidem, qualia apparent, essent vere tangibilia, vere palpabilia, et vere passibilia omni genere passionis: nihil autem eorum reperitur in ipsis. Insuper, ut subito corrumpantur, et redigantur in nihilum non est possibile; corruptio enim corporis, vel generatio non videtur possibile ut subito fiat, ut de creatione manifestum est ipsam esse subitaneam, sive instantaneam, et non fieri ullo modo rem per partes aut successionem: ubi ergo fieret ista corruptio, nisi ubi et apparitio eorum, et disparitio? Ibi igitur necesse est apparere, et esse secundum veritatem id in quo fit corruptio, seu resolutio huiusmodi corporum; manifestum autem est, quia nihil post se relinquunt, quod sit corpus, vel corporeum.

Respondet, Angelos quandoque apparere in corporibus a se effigiatis, quandoque vero in aliunde formatis; qualiter autem, et ex qua materia illa possint effingere, vel dimittere corpora tam facili, tamque subitanea formatione aut resolutione, aperiet

Conclusio secunda. — Angeli interdum apparent in corporibus quae efformant ex materia, non caelesti, nec pure elementari, sed mixta.

Haec est communis secundum rei veritatem apud omnes pene Theologos, quamquam nonnulli variant in modo explicationis, et probationis eiusdem; eamque aperte tuetur Subtilis Doctor, dist. 8. n. 3. cuius verba quoniam huiusce resolutionis veritatem et probationem luculenter explicant, hic lubet exscribere.

Dico, inquit, quod non assumit corpus caeleste, nec corpus elementare in quibus appareat, quia in elementari non visibiliter appareret, nec corpus elementare est susceptivum illorum accidentium in quibus apparet. Corpora autem mixta, iam a natura generata potest assumere, sicut est cadaver mortui, vel lapis, vel aliquid tale. Et quando assumit aliquod, quod non videtur prius causatum, vel formatum a causis naturalibus, sed quasi formari tunc, et subito, completa operatione, disparere, sicut fuit de Raphaële, et Samuele; tunc videtur probabile, quod illud sit corpus mixtum propter accidentia quae apparent in corpore; sed non mixtum plena mixtione: tum quia ex generatione tale mixtum non posset ita subito formari, quia non esset natum generare nisi secundum determinatum processum naturae, qualis non est ibi, puta si appareat in corpore hominis, non prius geniti per naturam, illud corpus non esset natum, vel aptum generari nisi in materia. Non potest dici, quod Angelus subito inducat illam formam in materia, quia non potest naturalem formam inducere, sed tantum elementa activa, et passiva potest convenienter simul adhibere, et corporibus in situ convenienti approximare, ut inducatur forma particularis, qualis nata est a talibus agentibus particularibus induci.

Itaque corpus, quod ita tam subito formatur, et resolvitur, est mixtum imperfecta mixtione, qualis potest induci ab agentibus naturalibus, quasi subito facta approximatione elementorum; ita quod magis tale corpus assimilatur impressioni quae est imperfecte mixta, et signum huius est, quia quando disparet tale corpus, non remanet aliquid talis corporis in quod naturaliter esset mediante resolubile corpus illud assumptum, si perfecte fuisset mixtum; corpus enim humanum, si esset perfectum mixtum, non est natum redire nisi ad cadaver: sed tale imperfecte mixtum resolvitur statim in elementa, sicut ex eis potuit statim generari propter eorum imperfectam mixtionem.

Quibus Doctor tria maxime concludit: Primum, quod Angeli non assumunt corpus caeleste, quia, vel assumerent corpus caeleste ante generatum seu productum, quod scilicet esset aliqua pars corporum caelestium, v. g. Caelorum aut Astrorum; at hoc esset stupidum cogitare, quia sequeretur illa superiora corpora non manere integra, vel loco istius partis, quae assumeretur ab Angelo aliam partem de novo produci: vel esset aliquod corpus eiusdem speciei cum corpore caelesti; at hoc etiam esset ludicrum, siquidem cum speciem praeseferat corporis sublunaris, potius sublunare quam caeleste dici deberet. Adde, quod corpus caeleste non esset proportionatum subiectum his accidentibus, quae apparent in corporibus huiusmodi assumptis.

— Concludit secundo, corpus illud ab Angelis effigiatum, et assumptum non formari ex aliquo ex quatuor elementis. Si enim ad id aliquod purum elementum deserviret, maxime aër: sed aër non est proportionatum subiectum istorum accidentium, quae sunt in corporibus assumptis ab Angelo, puta tantae soliditatis, ac densitatis, quae est in ossibus, aut in illis partibus quae apparent ossa in illis corporibus. Deinde, quandoquidem illud corpus appareat mixtum distinctum ab elementaribus, et non videatur facilius ab Angelo producere illa accidentia externa, quae apparent, quam corpus mixtum, potius debet dici, quod sit corpus mixtum, quam aër, aut aliquod aliud elementum.

Hinc non possum assentiri Alensi q. 34. membro 4. ubi cum dixisset, quod duplex est pars aëris, scilicet superior, quae purior est, quae proprie dicitur aër, et alia inferior, quae Aether nominatur, secundum haec distinguuntur duo Caeli, aethereum, et aëreum: inde concludit, quod Angeli boni de aethere assumunt corpora, sed mali potius de aëre. Haec, inquam, vix probare possum, quippe cum neutra aëris portio videatur posse in corpus ita condensari, et compaginari, ut carnis mollitiem, et duritiem ossium referat.

— Unde concludit tertio Doctor, quod corpus efformatum ab Angelis habeat pro materia quid mixtum, nempe vaporem, aut nubem: ut etiam consentit S. Thomas affirmando Angelos sibi interdum corpora ex nube effingere, quod etiam Maro non ignoravit cum de Diabolo larvato cecinit: Tum Dea nube cava tenuem sine viribus umbram in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, Dardaniis ornat telis, etc. Ratio autem huius est, quod corpus mixtum facile possit condensari, et spissitudinem, ac figuram suscipere, ut constat de nubibus, vaporibus, exhalationibus, et aliis meteoris, quorum aliqua sic per frigus compaginantur, aut per ignem aethereum indurantur, ut difficile possint resolvi, sicut compertum fit de fulmine, et grandine. Fateor tamen vix posse explicari quomodo ab Angelis ex vaporibus, et nubibus efformata corpora, ita possint indurari, ut palpari, aut tangi queant, ita ut tactui vel solida, vel mollia appareant;

Quis enim explicet, inquit sanctus Augustinus in Enchiridio cap. 59. cum qualibus corporibus apparuerint hominibus, ut non solum cernerentur, verum etiam tangerentur: et paulo post addit, Faciuntque difficillimam quaestionem quomodo Patres eis pedes laverint, quomodo Iacob cum Angelo tam solida concertatione luctatus sit; et ibidem concludit:

Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest quisquis contrectat, non inutiliter exercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et absit error opinantium se scire, quod nesciunt: quid enim opus est, ut haec atque huiusmodi affirmentur, vel negentur, vel definiantur cum discrimine, quando sine crimine nesciuntur?

et quamvis haec dixerit Augustinus de corporibus quibus Angelos naturaliter constare putavit, idem fortiori ratione iudicium esse debet de his, quae voluntate sola Angeli assumunt.

Nihilominus affirmare possumus, quod Angelus per eamdem virtutem, per quam corpus assumit, facere possit, ut corpus illud, quamvis in se solidum non sit, solidum tamen tactui appareat; nimirum sua virtute resistendo, ne partes talis corporis facile cedant, aut dividantur. Hinc potest efficere, ut quaedam partes molliores ad modum carnis, et aliae densiores ad modum ossis appareant; nam potest magis, vel minus tactui resistere, et in quibusdam nihil omnino cedere, in aliis vero aliqualiter cedere; non ita ut dividantur, sed ut aliquo modo comprimantur.

Fateor tamen, quod si homo cum quo conversatur Angelus in corpore assumpto, attente consideret id, quod tangit, dum Angeli cum corpus contrectat, facile iudicare poterit illam non esse veram duritiem, nec veram mollitiem qualis in ossibus et carnibus reperitur: quia si attenderet, facile perciperet non ita immutari tactum ab illis corporibus sicut ab aliis, quae vivunt, et veras carnes et ossa habent.

Contra vero accidit, quando homo sibi persuasum habet illum esse verum hominem, cum quo conversatur, et quem videt, tunc enim quoniam oculis iudicat eum esse hominem, et animo contrectat corpus illius, videtur sibi carnes, et ossa tangere, nec discernit utrum sit verum corpus, an apparens tantum. Ita existimo accidisse Abrahamo, et Loth dum Geneseos 18. et 19. laverunt pedes Angelorum: neque enim tunc cognoverunt Angelos esse, et in corporibus assumptis apparentes.

Quantum autem ad colores, qui in corporibus assumptis effinguntur ab Angelis, plurimi censent eos tantum esse apparentes, illorum instar, qui in nubibus, aut collo columbae identidem cernuntur: sed hoc videtur difficile, cum plurimis iisque, et diversis locis contuentibus iidem appareant, Sole etiam non lucente, quod non contingit in iride, nubibus, et aliis coloribus mere apparentibus: veri ergo sunt, et partim ex Elementorum, et primarum qualitatum contemperatione orti, partim opera Angeli velut pingentis arte dispositi.

De virtute vero, qua haec corpora assumuntur, et praeparantur, censet sanctus Thomas quaest. 51. virtute Dei fieri. Alensis vero quaest. 34. membro 5. ait, quod Angelus praeparat huiusmodi corpus assumptum, formatio autem ultima fit ab ipso Deo. Verum probabilius iudico cum

Doctore, illa corpora fieri ab Angelo propria virtute: censet enim Doctor, ut supra diximus, ista corpora figurari condensatione: cum autem condensatio solo motu compressionis fiat, quem potest Angelus propria virtute efficere, sequitur propria virtute posse ab Angelo corpus assumi. Et quamvis non sola condensatione id semper fiat, potest tamen aliquando Angelus applicatione aliarum causarum naturalium talia corpora perficere, ut assumantur. Id autem existimo probabilius, nam cum mali etiam Angeli ad pessimos fines corpora assumant, non est verisimile Deum propria virtute illa formare, et solum ipso daemone, ut instrumento, uti.

Advertendum autem est insuper, quod quando Angeli, maxime daemones, apparent in assumpto corpore a se effigiato, possunt istud in corpus hominis cum quo loquuntur inserere, necnon et istud suo assumpto corpore circumdare; ita quod homo tali corpore circumdatus, et indutus, aut alterius hominis effigiem referat, aut aliam formam induat: id enim suadet aëreae substantiae facilitas ad dilatandum, sive rarefaciendum, et spissandum densandumque. Quam merito Psellus causam tradit cur spectra tam brevi spatio crescere, et decrescere videantur: interdum enim illa spectra gigantem, alias vero nanum, aut pusionem referunt; quia materia illa ex qua assumptum corpus compaginarunt, cum sit tenuis, et mollis, facile potest rarefieri, et condensari.

Conclusio tertia. — Daemones plerumque apparent in corporibus vel hominum, vel animalium vita functorum.

Haec etiam est communis apud Theologos, ut probatur innumeris propemodum exemplis, quibus constat daemones plerumque homines delusisse in assumptis mortuorum cadaveribus: cuiusmodi plurima exempla profert Caesarius Monachus Eisterbacensis lib. 12. miraculorum c. 3. ubi imprimis refert daemonem gestasse corpus cuiusdam Principis Germani vita functi, integro anno, priusquam sepeliretur, quasi illud vegetaret: ita quod revera e mortuis surrexisse videretur. Subdit ibidem, similia legi in vita S. Patricii Hibernorum Apostoli, de quodam homine in cuius corpore multis annis Diabolus habitans quasi esset hominis anima, tandem ad nutum viri sancti exivit, corpus vero corruit, et in pulverem redactum fuit. Et cap. 4. scribit, quod quidam Clericus adeo dulcem vocem habebat, ut audire eum deliciae putarentur, donec Religiosus quidam vir illud adiuravit, quo dicente, cadaver corruit planissime foetens.

— Sic etiam induto cadavere Diabolus sive incubus, sive succubus rem habet cum strigibus, et sortiariis. Unde et in hoc genere hominum, cadaverosus quidam faetor graveolentiae cernitur.

Sic Guillelmus Parisiensis parte ultima de Universo refert, quod aliquando assumpto bestiae cadavere Diabolus deluserit militem, qui cum putaret se formosa potitum virgine, invenit se in amplexu cadaveris belluini tabe soluti foetidissime iacentem.

Sic denique daemon aliquando sepulta iam corpora suscitat, eaque quasi viventia essent agitat, ut resurrexisse videantur, cuiusmodi rem stupendam refert Phlegon lib. De mirabilibus, et longaevis, cuius auctoritatem usurpat Origenes tractatu 29. in Matthaeum ad probandam eclypsim, quae Christo moriente acciderat. Ille, inquam, Phlegon testatur se cognovisse quemdam nonomine Machatem, qui Philinnium sui hospitis filiam, indigne id ferentibus parentibus, amaverat, et sponsam ducere optabat, qua absente Machate maerore tabescens, mortua est, et publice funerata. Cum autem sexto post mense eo rediisset Machates, circa noctem ad eum ingressa est Philinnium, et post longa colloquia cum ipso noctem duxit; quod cum id audiissent parentes, dormientemque cum hospite suam filiam conspexissent, in eius quasi vivae amplexus ruunt; illa autem torvis in eos intuens oculis,

o vos crudeles, ait, in filiam parentes: ergo ne vos invidisse mihi, meo Machate, paterna in domo vel triduum solidum frui? magno vobis dolore haec sive curiositas, sive duritia stabit? renovabitis dolores praeteritos, et filiam iterato sepelietis.

His dictis expalluit, et concidit cadaver mortuo iterum simile, seu potius revera mortuum: cum enim iubente Magistratu illius Philinnii sepulchrum fuisset apertum, inventum est vacuum cadavere, erantque in eo dumtaxat annulus ferreus, et Scyphus auratus, quae Machates ipsi quasi redivivae dono tradiderat.

— Contingit etiam, quod daemon illectus Magorum opera, interdum viventes personas surripiat, eorumque loco mortua cadavera ad illarum personarum similitudinem expressa substituat, quasi languentia, demum ad mortem aegrotantia, deinde morientia, et tumulanda veluti mortua exhibeat, quo subductae ab eo personae quasi revera mortuae censeantur. Cuiusmodi duo stupenda exempla refert Thomas Brabantinus lib. 2. De bono Universali cap. 51. ubi scribit, quod in villa Brabantiae nomine Gunerchena, quidam iuvenis puellam virginem adamavit, cumque pro eius nuptiis parentes anxie sollicitaret, et illi renuerent, puella medio tempore incidit in febrim acutam, qua ingravescente, omnibus mori visa est, luctuque facto, campanae quasi pro mortua pulsatae sunt. Nec mora, iuvenis amator puellae de Villa eadem in crepusculo noctis transibat ad aliam, et cum per dumeta pergeret, audivit vocem quasi foeminae lamentantis sollicite: ergo discurrens, et quaerens auditam, invenit puellam, quam mortuam aestimabat; cui dixit, mortuam te plangunt tui, et huc unde venisti? Ecce, ait, vir ante me vadit qui deduxit me: stupefactus ad hoc iuvenis, cum neminem alium nisi puellam videret, audacter rapit eam, et in domum extra Villam protinus occultavit. Hinc ingressus in Villam amicis suis loquitur, et cum eis convenit patrem puellae, una cum sua familia sedentem ad funus; ab eo quaerit si filiam suam sibi daret, quam quasi mortuam deplangebat? Cui pater admiratus respondit, numquid pro Deo mihi es, ut mortuam resuscites, et accipias in uxorem? Cui iuvenis ait: tantum lubens spondeas, ut filiam tuam habeam in uxorem, si vivam reddidero, et sanatam. Cui pater consentiens, dictum coram omnibus confirmavit; mox iuvenis relevato linteo quo cooperta putabatur filia, figmentum mirabile quale a nullo hominum fieri potuit invenerunt. Dicitur autem ab his, qui figmenta huiusmodi diabolica inspexerunt, esse interius putrido ligno similia, levique exterius pellicula circumducta: hinc reducta puella est, et patri reddita, sanaque post dies aliquot dictum iuvenem maritum accepit, et usque ad tempora nostra incolumis perduravit. Ita dictus Brabantinus; subditque aliud quid simile, quod contigit in confinio Flandriae.

Si autem requiras, qualiter haec operari possit daemon? reponam id quidem fieri, Deo permittente, per vim magicam, qua forte usus fuerat ille iuvenis, ut praefatam filiam sibi in uxorem duceret. Alia his similia referemus in ultima Disputatione dum nobis erit sermo de Magis, et Sagis.

Advertendum autem est, imprimis, daemonem non posse assumpta illa cadavera vere organizare, nec eis vitam restituere, cum mortuorum vivificatio sit opus solius Dei. Potest tamen, si permittatur, in assumpto defuncti corpore se praebere tangendum et palpandum cum vera duritie et mollitie ex parte corporis, adiunctis etiam extrinsecis causis, calore, et aliis qualitatibus sufficientibus, ut tactui vivum appareat.

Advertendum pariter, sine dubio credendum esse numquam hoc permitti daemoni circa eorum corpora, qui iusti mortui sunt; quia non decet, nec est divinae amicitiae consentaneum: de aliis vero fortasse aliquando id accidit, raro tamen existimo id daemoni permitti, quia non datur illi tanta licentia, praesertim in Ecclesia Christi, ad homines decipiendos.

Quantumvis autem ille velit pulcherrimam hominis similitudinem repraesentare, quae Dei bonitas est, tantum solet assumere quam, et qualem Deus permittit, teste S. Chrysostomo Homilia 4. de Lazaro, et ideo vel ipso invito fieri videmus, ut qui non obesae nimium mentis sint, semper, si attendant, fucum queant deprehendere: aut enim se ostendunt daemones humano corpore atro, illuvioso, squallido, foetente, tetro, ac formidabili, saltem obscuro, nigro, foedoque vultu, naribus vel deformiter simis, vel immane aquilinis, oris rictu sparso, profundoque, luminibus valde abditis, flammantibusque, manibus, pedibusque obuncis, et vulturinis, strigosis brachiis, cruribusque, et admodum villosis, caprinis etiam, vel asininis tibiis, uno, vel utroque pede bifido corneoque; interdum, et solidungulo, interdum mutili pede altero, vel utroque: demum statura corporis numquam iusta, ac decora, sed cui semper adsit aliquid insolitae notae, et deformitatem, pravitatemque daemonis prodentis.

Dices. Si daemon verum corpus humanum posset assumere, sequeretur nullum fuisse Christi Domini argumentum, quo Lucae 24. dubitantibus Discipulis de eius vera resurrectione, suadere voluit se non esse phantasma dicens: Palpate, et videte, quia spiritus carnem, et ossa non habet, sicut me videtis habere, quibus verbis eos invitabat ad palpandum, et videndum, quod ipse carnem, et ossa haberet, qualia non habent spiritus etiam dum assumunt corpora: ergo censet spiritus non posse assumere sibi corpus quod sit palpabile, carnisque mollitiem, ac ossium duritiem habeat: sed tale foret cadaver humanum a daemone assumptum: ergo illud non potest assumere vel Christi argumentum non multum videbatur urgere.

Nego consequentiam. intentum enim Christi tantum erat suadere Apostolis se non esse phantasma, qualem ipsum existimabant, eo quod viderant eum ianuis clausis ingressum; quod rei corporeae tam vivae, quam mortuae repugnabat, quia penetratio corporum naturaliter fieri non potest: idcirco probare voluit posse illos contactu sentire, et diiudicare ipsum verum habere corpus, non vero phantasticum. Et quia palpatione tantum poterant corpus esse cognoscere, non vero cuius esset corpus, ideo iubet eos videre, et tangere vulnera eius corpore impacta, quibus deprehendere licebat ipsum illum esse, qui triduo ante crucifixus fuerat.

Conclusio quarta. — Angelus non assumit corpus per modum formae informantis: nec per modum unionis hypostaticae: sed velut motor ipsum regens, et dirigens in quibusdam operationibus eliciendis.

Ita Subtilis Doctor dist. 8. num. 2. ubi cum quaesivisset, quid sit Angelum assumere corpus, respondet. Hoc quidem, inquit, non est informare, nec etiam ipsum sibi hypostatice unire, sed tantum esse intrinsecus motor corporis: nam tunc assumit, idest ad se sumit; quia ad operationes proprias sibi explendas utitur illo sicut instrumento. Nec dicitur ista assumptio fieri, quando corpus assumptum movetur motu progressivo; quia talis motus non congruit fini, propter quem assumitur tale corpus.

Quibus Doctor resolvit primo, Angelum non uniri corpori tamquam forma, quia alias non esset substantia completa, sed incompleta, non minus quam anima; imo esset anima; quia si posset informare aliquod corpus, maxime corpus organicum, quippe cum illud sit aptius ad informationem, sicque esset actus corporis organici.

— Infert secundo, non assumere corpus hypostatice cum saltem naturaliter talis hypostatica unio fieri nequeat; daemones autem tantum virtute naturali corpora assumunt: in bonis autem Angelis non videtur admittendum esse miraculum quoties hominibus apparent; res enim per se nimium levis est ad statuendum tam grande miraculum, quale est ipsa unio hypostatica.

— Concludit tertio, Angelum assumere corpus, nihil aliud esse, quam illi assistere tamquam motorem in mobili, in ordine ad operationes tales exercendas vere, vel apparenter, quibus Angelus videri possit corpus assumptum informare. In quo conveniunt pariter ceteri Theologiae Principes, maxime S. Thomas 1. q. 51. art. 2. et Seraphic. Doctor in 2. dist. 8. art. 3. q. 2. Nihil enim videtur ultra requiri ad illam corporis assumptionem, quam quod Angelus intrinsece sic moveat corpus assumptum, quod utique patebit assignando rationem singularium partium huiusmodi dictae assumptionis. Primo namque dicimus Angelum esse intrinsecum motorem, quia si esset extrinsecus motor non proprie diceretur assumere corpus ad se: similiter si esset intime praesens corpori, sed non in ordine ad ipsum movendum, sane non diceretur assumere; sicut nec anima praesens corpori potest assumere corpus, nec unum corpus simul penetratum cum alio corpore, dicitur alterum corpus assumere, etiam si virtute sua propria poneret se penetrative simul cum ipso. Additur in ordine ad operationes tales exercendas, quia non sufficeret, quod esset intime praesens per modum motoris localis, alias Angelus praesens Caelo, et ipsum movens localiter, dici deberet assumere Caelum: similiter Angelus, qui Prophetam Habacuc cincinno deportavit ad lacum leonum, in quo Daniel Propheta erat reclusus, diceretur eum revera assumpsisse, quod tamen omnes Interpretes negant; haec namque translatio fuit quidem corporis deportatio, non autem assumptio. Diximus veras, vel apparentes, quia aliquae ex illis operationibus, quae apparent, tales in rei veritate non sunt; nam auditio sensibilis, et tactus corporeus, ac visio ocularis, quas putamus Angelos in assumptis corporibus exercere, non sunt verae actiones, sed tantum apparentes.

— Denique colligit Doctor, non sufficere ad illam assumptionem corporis ab Angelo, quod moveat illum localiter; sic enim Intelligentiae motrices assumerent sphaeras caelestes, quas movere dicuntur. Adde quod corpora adhuc maneant assumpta etiam quando Angelus ab omni motu cessat. Ut ergo vere dicatur assumere corpus, quod movet motu progressivo, intelligi debet de motu progressivo, vel qui sit signum vitae, vel qui significet Angelum esse corpori intime praesentem, et eum intrinsecus moventem.