Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Circa praesentis Quaestionis determinationem triplicem esse Auctorum sententiam: Prima fuit Durandi in primum dist. 37. secunda parte illius qu. 1. num. 26. asserentis Angelum simul esse ubicumque operari potest, sive simul, sive successive; unde sentit, et quod Angelus simul sit in omnibus corporibus Universi, et quod si plura vel maiora fierent, statim, et sine ulla sui mutatione in eis existeret, quia in omnibus potest semper successive operari, quamvis non possit omnia simul movere; quia, inquit, sufficit habere simul potestatem ad operandum in quocumque loco disiunctim, et in omnibus successive, ut simul omnibus adsit, eo modo quo potest esse. Inde quaestione secunda infert non posse Angelum proprie moveri localiter, ita ut transferatur de loco ad locum, quia non est in loco circumscriptive, nec definitive; sed simul est in omni loco in quo esse potest. Hinc putat Angelum non proprie moveri localiter, ita quod eius substantia deserat unum locum, et incipiat esse in altero: sed solum quia successive apparet in diversis locis per varios effectus quos in illis producit.

Secunda sententia est S. Thomae 1. par. qu. 53. art. 3. necnon et Caietani ibidem articulo primo, ubi ait: diligenter advertendum est motum localem proprie loquendo non convenire substantiis spiritualibus; sed quemadmodum abusive et aequivoce dicitur substantias spirituales esse in loco, ita et moveri localiter. Unde moveri non est eas esse subiectum motus, sicut nec locari est eas esse subiectum ubi: sed virtualiter tangere in genere causae efficientis diversa loca.

* Ita Caietanus in laudatum Doctoris Angelici locum. At ipsemet Angelicus Doctor clarius mentem suam aperit, et motum continuum arcet ab Angelis in 1. dist. 17. quaest. 1. art. 1. ubi sic ad 3.:

Motus Angeli localis non est positus esse continuus, ideo non oportet quod pars illius motus sit motus, et ideo nec in A movetur, nec in B movetur, licet A et B sint partes eius, sed successio horum, quod est esse in A, et esse in B: motus eius vocatur, sicut plane si attendatur motus eius vel secundum intellectum, vel secundum affectum, quia ipsa successio affectionum motus eius dicitur, et in corpore ad finem. Dicitur Angelus esse in loco in quantum applicatur loco per operationem, et quia non simul est in diversis locis esse dicitur, motus eius vocatur: unde sicut conceptiones intellectus convenienter se habent sine continuatione, ita et operationes eius. Unde motus eius localis non est continuus, sed ipsae operationes eius consequenter se habentes circa diversa loca, secundum quas in illis esse dicitur, localis motus sic esse dicuntur.

Ita S. Thomas. *

Tertia denique sententia est Doctoris Subtilis in secundum dist. 2. qu. 9. et sequentibus, ubi sicut Angelum vere et proprie constituit in loco per suam substantiam, ita et affirmat vere et proprie moveri.

Notandum 2. Cum nostro Herrera disp. 7. qu. 1. quod in unoquoque loco spatium reale aliter sese habeat ad corpora quam ad spiritus; nam respectu corporum se habet per modum continentis, quia revera corpus continet, et per modum spatii repleti: quippe cum corpore ita impleatur, ut aliud admittere nequeat; sic dum aqua est in vase, vas dicitur locus aquae, quatenus aquam continet, dicitur autem spatium, quatenus impletur aqua: potest etiam dici ubi ipsius aquae, quatenus nempe fundat vel terminat relationem praesentialitatis, quia ita aqua est hic ut non sit alibi. Quantum autem ad spiritus, spatium illud reale potest quidem habere rationem loci, necnon et ubi respectu substantiae spiritualis in ipso locatae, siquidem substantia illa Angeli vel animae rationalis ita ibidem est realiter, ut non sit alibi: non tamen potest habere rationem spatii repleti, quippe cum spatium illud reale non impleatur per praesentiam substantiae spiritualis, sed etiamsi adessent omnes Angeli in aliquo reali spatio, non minus spatium illud posset quodlibet corpus excipere quam si nulli spiritus adessent.

Notandum 3. Ex Doctore lib. 2. in Metaphysicam num. 93. aliquid moveri, et movere tripliciter, 1. per accidens; 2. iuxta aliquam partem; 3. secundum se totum. Illud dicitur moveri per accidens quod movetur ad motum alterius cum quo naturalem habet connexionem, sive haec coniunctio fiat per modum formae substantialis aut accidentalis, sic movetur anima ad motum corporis, et quodlibet accidens ad motum sui subiecti: vel ad modum integrantis, sic partes moventur ad motum totius: vel uti contentum in continente naturaliter, sic liquor movetur ad motum vasis, et nauta ad motum navis circumfertur: vel quod alicui coniungitur aliqua necessitate naturali, ut grave illi cui innititur.

Secundo modo aliquid dicitur motum, aut movens propter motum ab aliqua sui parte productum, aut in ea receptum: sic Petrus dicitur sanatus, propter sanatum illius oculum, et iecisse lapidem, propterea quod manu lapidem proiecerit.

Tertio modo aliquid dicitur motum, et movens secundum se totum: sic animal movetur secundum omnes sui partes, et aqua frigefacit, et ignis calefacit secundum omnes sui partes.

His ita praelibatis, tria sunt in praesenti Quaestione determinanda: Primum an Angelus revera moveatur localiter, non solum metaphorice, sed etiam realiter, et proprie. Secundum utrum moveatur motu tam per se quam per accidens. Tertium an non solum ab alio moveri, sed etiam seipsum movere possit.

Conclusio prima. — Angelus revera movetur localiter; idque motu proprie dicto. Haec est communis quantum ad primam partem inter Theologos contra Durandum.

Probatur 1. Auctoritate Scripturae Sacrae, quae motum localem tribuit Angelis non solum in corpore existentibus, sed etiam extra corpus; sic Isaiae 13. De daemonum principe dicitur: Quomodo cecidisti de caelo Lucifer? Quibus verbis Diabolorum principis, et omnium suorum asseclarum memoratur lapsus, non solum secundum affectum depravatae voluntatis, sed etiam secundum loci distantiam, et eorum e Caelo usque ad inferiores partes terrae deiectionem. Quod utique confirmat Christus Dominus, Luc. 10. dicens: videbam Satanam quasi fulgur de Caelo cadentem: hinc Apoc. 2. narratur praelium magnum per Principem exercitus Domini, nempe Michaelem, adversus rebelles Angelos factum, et eos ita de Caelo fuisse deturpatos, ut non fuerit inventus amplius locus eorum in Caelo.

Idem confirmant omnes illi textus in prima Conclusione praecedentis sectionis a nobis laudati, quibus non solum aperte significatur Angelos revera locum occupare, sed etiam de loco in locum per motum localem deferri.

Confirmatur. Ex eo quod idem asserendum sit de Angelis, quod de anima separata; sed anima rationalis a corpore seiuncta, revera movetur localiter: ergo et Angeli. Maior constat tum ex illo Matthaei 22. ubi Christus Dominus docet animarum in Caelo existentium sortem fore Angelis similem, erunt, inquit, sicut Angeli Dei: tum ex eo quod animae separatae omnino sint substantiae spirituales, nullum actuale cum corpore commercium habentes sicut Angeli; adeoque si non obstante sua spiritualitate, et indivisibilitate locum occupare possint, et moveri localiter, idem de Angelis ferendum erit iudicium. Probatur minor, tum ex articulo fidei quo credimus animam beatissimam Christi in triduo mortis descendisse ad inferos: nam Concilium Lateranense sub Innoc. III. cap. Firmiter, exponens illum articulum fidei, Descendit ad inferos, resurrexit a mortuis, et ascendit in Caelum, ait, Sed descendit in anima, resurrexit in carne, ascendit in utroque: ergo revera Christi Domini anima descendit ad inferos per motum localem corpus suum deserendo, et inferiores terrae partes subeundo. Tum quia iustorum animae statim e corporibus solutae, dicuntur deportari per sanctos Angelos in locum quietis. Sic Lucae 16. anima Lazari dicitur deportata in sinum Abrahae: ergo certum est eas de loco in locum moveri.

Reponit Durandus quod ad praedictorum textuum veritatem non sit necesse Angelos substantialiter locum mutare, sed satis esse quod mediante aliquo effectu incipiant apparere, et se praesentes significare ubi antea non apparebant; quemadmodum Matthaei 3. dicitur de Spiritu sancto quod descendit sicut Columba super Christum: et Ioannis 5. de Filio quod descendit de caelo. Unde quemadmodum ille Filii, aut Spiritus sancti descensus non significat in eis mutationem localem; sed solum quod Spiritus sanctus per Columbam, et Filius per assumptam humanitatem de novo produxerit aliquem effectum quem antea non edebat: ita a simili, non opus est ut Angeli secundum suam substantiam locum mutent, sed sufficit quod quaedam opera alicubi exerceant, ut ad eum locum dicantur moveri.

Contra. Toties Scripturae Sacrae verba debent ad litteram usurpari, quoties nullam in se repugnantiam, aut aliquid implicans, et indecens involvunt: sed tales sunt illi textus motum localem in Angelis affirmantes. Nihil enim exinde sequitur absurdum, ut constabit in solutione argumentorum obiciendorum, sicut grande sequeretur absurdum, si Filius, aut Spiritus sanctus diceretur mutare locum substantialiter; hoc enim apparet impossibile ex ipsamet Scriptura Sacra, quae Deum ubique praesentem diserte pronuntiat, adeoque incapacem qui substantialiter locum mutet, quod de Angelis dici nequit.

Adde quod praefatos contextus eum in modum interpretati fuerint sancti Patres: maxime S. Augustinus lib. 1. Retractationum cap. 24. ubi ponit differentiam inter descensum Angeli, et descensum Filii Dei, quia Filius Dei non descendit, neque venit ubi antea non erat, sed apparuit in humana carne secundum quam antea non erat: Angelus autem revera secundum substantiam deseruit Caelum, et coepit esse ubi antea non erat.

Similiter S. Ambrosius, libro De Spiritu sancto cap. 10. comparans Spiritum sanctum cum Angelo ait: Ille cum sit ubique non potest recedere a loco, neque acquirere locum: Angelus vero cum loco definiatur, potest locum acquirere, et deserere.

Quod egregie explicat Diadochus apud Damascenum in Eclogis titulo 47.

Solius, inquit, divini Verbi, quod hominem suscepit, proprium est (ubique esse), quod et in terra hac vere et non sola specie visum est, et Caelum non reliquit, sed omnia semper comprehendentis, uti semper propter incircumscriptam immensitatem naturae divinae, quod quidem Angeli non possunt: Quo enim tempore mittuntur in mundum, impossibile est eos in eodem loco esse, et supra Caelum.

Hoc ipsum confirmant omnes alii sancti Patres: sic S. Chrysostomus, homilia tertia in Epistolam ad Hebraeos, tractans illa verba, in ministerium missi, ait de Angelis: in multa loca propter nos mittuntur, et ad nostram ministrant salutem... Circa nos cursitant, hoc est eorum ministerium, propter nos in omnes mitti partes: quod variis Scripturae testimoniis confirmat, et tandem differentiam missionum Filii divini, et Angelorum explicans ait: Filius non sicut Angelus fuit missus, non enim a loco in locum transiit, sed carnem suscepit, Angeli vero loca mutant, et prioribus, in quibus sunt, dimissis, ad alia veniunt, in quibus non erant.

Concinit S. Gregorius Nazianzenus, oratione 34. ubi inter proprietates Angelorum ponit, Quod omnia loca peragrant, omnibus ubique impigre adsunt: tum ob ministerii promptitudinem, tum ob naturae levitatem. Ubi notanda est haec particula, ubique adsunt, eiusque explicatio, per quam satis declarat non esse simul ubique, sed posse ubique nos iuvare, et impigre id facere per promptitudinem voluntatis, et naturae velocitatem.

Quomodo loquitur etiam Tertullianus in Apologetico cap. 22. dicens: Omnis spiritus ales est, hoc est, Angeli, et daemones; igitur momento ubique sunt, totus orbis illis locus unus est, quid ubique geratur tam facile sciunt, quam enunciant, velocitas divinitas creditur, quia substantia ignoratur. Ubi per vocabulum Ales est, alludit ad sententiam Dionysii in cap. ultimo De Caelesti Hierarchia dicentis, Angelos depingi pennatos, ut eorum celeritas significetur: et ratione eiusdem velocitatis dixit Tertullianus Angelos in momento ubique esse; utique per velocissimum transitum: qualiter etiam intelligendus est S. Hieronymus Epistola 50. ubi tractans illud Apocalypsis 14. Sequuntur Agnum quocumque ierit dicit: Si Agnus ubique: ergo Martyres, qui cum Agno sunt, ubique esse credendi sunt; unde subdit: cum daemones toto vagentur orbe, et ex celeritate nimia ubique praesentes sint, multo magis Martyres, etc. Quae omnia verum, ac realem motum significant: adeoque Angeli non solum revera moventur, sed etiam motu reali, et proprio.

Probat pariter hanc veritatem ratione Doctor Subtilis, qu. 9. num. 8. Omne receptivum formarum alicuius generis, quod non est ex se determinatum ad aliquam unam ex illis, nec est illimitatum ad illas omnes habendas, moveri potest ab una illarum formarum ad aliam, ut patet de superficie, quae cum sit plurium colorum receptiva, nec determinata ad illorum aliquem, potest nunc istum, nunc alterum recipere: sed Angelus est receptivus plurium ubi, in quibus vere existere potest definitive, ut supra probatum est; et non est magis determinatus ad unum locum, quam ad alium, neque potest omnibus simul esse praesens, sed interdum in uno, quandoque vero in alio, quia nec est infinitus, nec est immensus: ergo mutari potest ab uno ubi, et loco ad alterum.

Deinde, Angelus habet locum definitum, cui ex natura sua necessario non adest: ergo et mutabilitatem a loco in locum. Consequentia est evidens, quia immutabilitas localis provenire tantum potest vel ex necessaria praesentia in omnibus locis simul, vel ex adhaesione necessaria ad unum locum. * Angelus autem nec in omnibus locis existit, nec alicui loco illigatur, ut manifestum est, et statim probabitur. * Antecedens vero constat quantum ad primam partem, nempe quod Angelus habeat locum determinatum, siquidem revera est in loco, ut supra probatum est. Patet etiam quantum ad secundam partem: locus enim realis est quid corporeum; Angelus autem nulli corpori naturali necessitate adhaeret, cum nec sit eius forma substantialis, nec ad ipsum constringatur ex natura sua; adeoque ab ipso praepediri non potest eius motus, sicut impediri potest motus animae rationalis, dum in corpore detinetur.

Denique, cum Angeli intellectu, et voluntate polleant, possunt cognoscere, et appetere locum: at in eis frustraneus esset ille appetitus, si ad illum locum non possent sese transferre: ergo etc. * Confirmat Doctor ex eo quod si repugnet Angelum moveri continuo, maxime quia sunt substantiae spirituales: at exinde non obstat. Enimvero anima rationalis a corpore seiuncta est substantia spiritualis et independenter a corpore operans: at illa vere movetur localiter, ut constat exemplo animae Christi, qui in triduo mortis descendit ad inferos; igitur etiam localiter moveri possunt Angeli. *

Secunda pars etiam ex dictis probata manet, nedum enim illi tum Scriptura, tum sanctorum Patrum contextus motum in Angelis affirmant, sed etiam ipsum esse verum, et realem significant; quod insuper probatur: Angelus vere, et proprie existit in loco corporali, quamvis non commensurative, sed solum definitive: ergo vere et proprie moveri potest localiter. Consequentia patet, quoniam eo modo convenit rebus finitis et limitatis moveri, quo convenit eisdem esse in loco. Deinde, qui vere et proprie mutat locum, unum deserendo, et alterum acquirendo, etiam vere et proprie movetur localiter; motus enim localis fit per veram abiectionem unius termini a quo, et acquisitionem termini ad quem: sed Angelus dum de Caelo v. g. ad terras descendit, revera caelum deserit, et terram pertingit, siquidem, ut supra dictum est ex sanctis Patribus, non possunt esse naturae viribus simul in Caelo, et in terra: ergo, etc. Denique, quidquid secundum se transit de loco in locum per applicationem suae substantiae diversis locis, etiam secundum se, et substantialiter, non autem tantum metaphorice, et aequivoce dicitur moveri: sed Angelus dum alicubi apparet, revera ibi substantiam suam applicat, eamque removet a loco, in quo prius erat: ergo substantialiter, et proprie movetur.

Dices 1. Ex Aristotele 3. Physicorum textu 6., motus est actus entis in potentia secundum quod est in potentia: ergo est acquisitio alicuius perfectionis, quam mobile habere non potest, nisi per motum: sed nec ubi, nec locus potest esse perfectio Angeli: ergo non potest moveri ad illa. Probatur minor; omnis perfectio praestantior est perfectibili: sed nec ubi, nec locus sunt perfectiora Angelo: ergo nec sunt ipsius perfectiones.

Respondet Doctor num. 9. negando minorem cum maiore probationis illius: Etenim, inquit, Angelus habet intellectionem, quae est perfectio potentiae intellectivae: tamen intellectio est simpliciter ignobilior, sive imperfectior natura angelica. Et ita potest concedi de ubi, vel praesentia corporali cum Angelo, quod sit aliqua perfectio Angeli, sicut aliquis actus dicitur perfectio: sed longe ignobilior illa natura, cui inest. Adde quod non omnis motus terminari debeat ad perfectionem mobilis; multa namque perfectio per motum neutrum, et violentum comparatur.

* Accedit quod etsi motus terminari debeat ad aliquam perfectionem, non est necesse quod illa perfectio cedat in bonum ipsius mobilis; sed sufficit quod aliquid utilitatis et perfectionis alteri. Sic autem Angeli moventur ad hominum perfectionem et salutem. *

Instabis ex Philosopho 1. Physicorum: indivisibile moveri nequit: sed Angelus est indivisibilis: ergo non potest moveri.

Respondeo. Philosophum loqui de indivisibili quantitativo, cuiusmodi est punctum, quod non movetur motu proprie dicto, per quem videlicet acquirat locum, et ubi circumscriptivum, non autem loquitur de indivisibili substantiali, cuiusmodi est Angelus.

* Quin etiam, addit Doctor, indivisibile mathematicum et quantitatis per se existens, puta punctum, moveri potest localiter et continue. Nam sphaera super planum mota describit lineam in ipso plano, ut dictum est in Physicis; ipsa tamen sphaera si sit perfecta non tangit planum nisi in puncto. Igitur indivisibile etiam mathematicum potest moveri localiter et continuo, ac subinde id multo magis Angelo tribuendum est. *

Urgebis. Motus est accidens divisibile: sed substantia indivisibilis, qualis est Angelus, non potest esse subiectum accidentis divisibilis: ergo nequit Angelus esse subiectum motus, nec proprie moveri localiter.

Distinguo minorem. Indivisibile non potest esse subiectum accidentis divisibilis permanentis, id est, habentis omnes suas partes simul, cuiusmodi est albedo, et nigredo, concedo: successivi, quod habet esse in fieri ut motus, nego. Vel aliter distinguo minorem: non potest esse subiectum motus divisibilis per susceptionem illius divisibilitatis, et extensionis concedo; per commensurationem, et quamdam proportionem ad ipsum, nego: sic enim anima rationalis, licet secundum substantiam indivisibilis, est in corpore divisibili, quod informat, et Angelus in loco divisibili, cui praesens est.

* Dices 2. Successio continua in motu oritur vel ex resistentia mobilis ad motorem, vel spatii divisibilitate quod decurritur, vel medii retardantis actionem motoris. At ex neutro ex his capitibus potest esse successio in motu Angeli. Non quidem ex primo capite, quandoquidem mobile idem sit ac motor, nimirum Angelus qui seipsum movet. Non etiam ex secundo aut tertio capite, quia medium et spatium per quod fit motus angelicus non resistit ipsi Angelo ut motori aut ut mobili, quandoquidem Angelus posset movere se per medium, penetrando ipsum sine ulla motione ipsius mobilis. Igitur in motu angelico nulla potest esse successio.

Negat maiorem Doctor. Nam successio in motu angelico oritur praecise ex divisibilitate spatii quod decurritur; nam, inquit Doctor num. 41., inter caelum et terram multa sunt media quae decurrere debet Angelus dum e caelo in terram transit; nec per virtutem suam motivam efficere potest ut illa media simul consistant: ideo illa decurrere debet successive. *

Dices 3. S. Augustinus lib. 8. De Genesi ad litteram c. 20. docet corpus omne moveri per tempus, et locum: creaturam autem spiritualem non moveri per locum, sed tantum per tempus; Deum autem nullo modo moveri: ergo censet S. Augustinus Angelum non posse moveri localiter.

Respondeo. S. Augustinum ibi sermonem instituere de motu circumscriptivo, qualis tantum corporibus competit: non autem de motu definitivo, qui fit absque locali circumscriptione, ut exponit Hugo Victorinus cap. 16. adeoque eius sententia opinioni Durandi non suffragatur.

Dices denique. S. Bernardus, Serm. 5. in Cantica aperte docet Angelos egere corporibus ad motum, quia, inquit, Non est discurrere, nec de loco in locum transire nisi corporeum, quod Angelos facere tam indubitata, quam nota probet auctoritas. Ergo revera Angeli per se non sunt capaces motus.

Nego consequentiam. Non enim loquitur S. Bernardus de Angelis secundum se spectatis, sed tantum penes ministeria, quae circa nos obeunt: cum enim initio capitis dixisset: Quatuor spirituum genera nota sunt vobis, pecoris, nostri, angelici, et qui similis istis. Non est enim omnibus, cui sive propter se, sive propter alium, sive propter utrumque, necessarium corpus non sit, corporis vel similitudo, excepto dumtaxat illo, cui omnis tam corporalis, quam spiritualis creatura merito confitetur, et dicit: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Postmodum de sanctis Angelis sermonem faciens ait: Iam quod et supercaelestes Spiritus opus corporibus habeant, illa maxime certos nos faciat vox, et divina sententia: nonne omnes, ait, Administratorii Spiritus sunt missi in ministerium propter eos qui haereditatem capiunt salutis? Quomodo ergo implent ministerium suum absque corpore, praesertim cum versentur in corpore? Unde statim subdit: Denique non est discurrere, nec de loco in locum transire, nisi corporeum, quod frequenter Angelos facere tam indubitata, quam probat auctoritas: Hinc est quod et visi sunt Patribus, et ad eos introierunt, et manducaverunt, et pedes laverunt, etc. Quibus aperte constat ipsum loqui de Angelis quantum ad ministeria, quae erga homines exercent, non autem quatenus secundum naturam suam considerantur. Nam, inquit Alensis, quaest. 33. membro 3. ubi praefatam auctoritatem ita pariter explicat:

Quantum est de natura sua convenit Angelis moveri de loco ad locum sine corpore, sive corporis assumptione, quod utique patet exemplo animarum separatarum: animae enim separatae, inquit, possunt moveri non assumendo corpus: quoniam aut alienum corpus assumerent, aut suum; alienum non videtur competere: de suo videmus, quod non assumunt; cum iaceant in sepulchris, quare multo magis spiritus Angelici possunt moveri sine assumptione corporis, cum ex se, et natura sua sint separati; nec videantur dependere aliquo modo a corpore, aut aliquam relationem habere ad ipsum.

Conclusio secunda. — Angelus non movetur motu per accidens, et ad motum corporum, quibus inexistit: sed motu per se. Haec est Doctoris in quartum dist. 10. qu. 6. ubi ait:

Si Angelus voluntarie faceret sese praesentem lapidi, si moveo lapidem, non propter hoc movetur Angelus, quia nec est mobilis per se a virtute mea, nec per accidens in proposito, quia nec est forma, neque pars alicuius mobilis per se a me. Si ergo Angelus esset praesens lapidi moto a me in termino motus, hoc non esset per actum meum, sed per actionem suam propriam, qua faceret se praesentem ibi.

Quod autem non moveatur per accidens, probatur: quidquid movetur per accidens, debet habere naturalem unionem, et coniunctionem cum corpore, in quo existit: sed talem unionem, et coniunctionem non habet Angelus cum corpore, in quo est: ergo, etc. Maior constat ex tertio Notabili, etenim ut aliquid dicatur moveri per accidens, necessum est quod moveatur ad motum alterius, seclusa omni alia causalitate effectiva; vel ex parte sui, vel ex parte alterius causae moventis ad ipsum directe terminata. Minor vero per se constat, siquidem Angelus cuicumque corpori inexistat, in ipso non est nec per modum formae substantialis, ut anima in corpore, vel accidentalis, ut albedo in pariete, vel contenti in continente, ut liquor in vase, et nauta in navi; vel corporis gravis in quiete, ut lapis in terra; nec alia potest excogitari naturalis coniunctio, quae intercedat inter ipsum Angelum, et locum corporeum, in quo est: ergo non videtur cum eo ullam naturalem habere coniunctionem, adeoque non potest ad eius motum moveri, nisi quatenus ipsemet seipsum cum corpore moto movet, vel a causa superiori, puta a Deo, efficaciter movetur.

Deinde, si Angelus ad motum corporis moveretur, simul posset quiescere, et moveri, necnon et duobus motibus contrariis agitari; puta sursum, et deorsum: sed hoc apparet absurdum: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris: si enim Angelus pro loco suo adaequato duos haberet lapides, et unus eorum moveretur, altero remanente immoto, vel alius sursum, alius deorsum proiceretur, necessum esset, quod Angelus quiesceret cum immoto lapide, et moveretur cum lapide proiecto, similiter cum uno lapide sursum, cum altero deorsum haberetur, quae certe cum repugnent, etiam et absurdum est id unde sequuntur.

Denique, si Angelus moveri posset per accidens, sequeretur quod etiam invitus moveri posset ab homine; ex hypothesi enim quod unus Angelus fuisset a Deo destinatus iuxta sacras alicuius sancti Reliquias in altari constitutas, et aliquis homo eas manu furtiva, et sacrilega surriperet: si ad motum corporis cui inexistit Angelus moveri deberet, necessum esset eum invitum ad deportationem earum sanctarum Reliquiarum ab homine moveri: sed consequens non solum absurdum apparet, verum etiam et contra experientiam qua constat nullum praevalentem per infirmam imbecillioris virtutem reluctante animo posse moveri: ergo cum Angelus longe sit homine superior et fortior, dici non debet quod invitus ab homine moveatur, et consequenter moveri non potest per accidens.

Probatur etiam secunda pars a Doctore, in secundum d. 2. q. 9. et 10.; Quamquam enim propriis terminis quaestionem non explicet, nihilominus in toto suo discursu, id manifeste supponit, admittendo in Angelo potentiam receptivam motus, et docendo illum agere in seipso cum se movet. Adde quod, ut mox diximus, aperte docet Angelum non moveri per accidens: necessum est ergo censeat illum moveri per se.

Probatur huiusce assertionis veritas; illud dicitur moveri per se, quod revera per se est subiectum motus: sed Angelus est revera subiectum sui motus: ergo per se movetur. Maior constat; res enim mota dicitur a motu: ergo quae motum in se recipit, et immediate, per se dicitur mota. Minor vero probatur, tum quia eo modo Angelus dici debet moveri localiter, quomodo est in loco: sed ut supra probatum est, est in loco fundamentaliter per suam substantiam qua nihil magis ipsi intrinsecum, formaliter autem per respectum praesentiae ad locum in ipso Angelo receptum: ergo etiam movetur localiter per motum in se residentem. Minor constat ex dictis. Maior vero admittitur ab omnibus Philosophis; cum enim motus localis sit tendentia mobilis ab uno loco ad alterum, necessum est, quod eius motus illius locationi correspondeat, saltem quantum ad rationem praesentiae: Tum quia idem est subiectum termini motus in facto esse, et in fieri: sed subiectum termini in motu locali in facto esse, est ipsa substantia Angeli praesens huic loco quem per motum acquisivit: ergo eadem est etiam subiectum illius termini in fieri, et consequenter motus localis: quoniam motus localis nihil aliud est quam ipse terminus in fieri seu acquirendus: Tum denique quia motus Angeli est ipsa acquisitio successiva ubi, seu existentiae Angeli praesentis in alia atque alia parte spatii: sed huiusmodi existentia, et praesentia revera est in Angelo: ergo pariter in ipso est motus.

Dices. Si motus Angeli esset quid reale in ipso receptum, sequeretur toties Angelum realiter mutari quoties movetur; sed consequens videtur absurdum: infinitis enim realibus mutationibus foret obnoxius, quod praestantissimam naturam creatam, et Deo omnino immutabili valde proximam, videtur dedecere: ergo, etc.

Distinguo maiorem. Foret obnoxius mutationibus per formas reales absolutas, quae physice, et entitative ipsum immutarent, nego: per formas respectivas, seu per relationes, quae nullam physicam, et entitativam mutationem pariunt, sed solum denominationem ad aliquid extrinsecum, nego: motus enim Angeli ultra eius substantiam non dicit aliquam entitatem absolutam, sed solum actionem qua formaliter, et immediate Angelus acquirit successive existentiam propriae substantiae, seu respectum praesentiae illius substantiae ad hoc vel illud spatium per quod transit, et ad locum determinatum tendit: is autem respectus nullam realem, et entitativam mutationem importat, alioquin millies in qualibet temporis morula realiter homo mutaretur; quippe cum innumeras de novo suscipiat relationes et correlationes.

Conclusio tertia. — Angelus seipsum movere potest localiter. Ita Doctor in secundum d. 2. q. 10. et communis est apud Theologos.

Probaturque 1. Ex Scriptura sacra quae de Angelorum motu eodem modo sermonem instituit ac de motu hominum, vel aliorum animalium se moventium: eisdem enim verbis significantibus motum procedentem a principio intrinseco rei se moventis utitur. Sic daemon Iob. 1. dixit: Circuivi terram, et perambulavi eam, et de ipso S. Petrus Epistola prima cap. 5. ait: Circuit quaerens quem devoret: unde Lucae 8. Matthaei 4. et Ioannis 13. daemonibus attribuuntur verba veniendi, accedendi, ingrediendi, et egrediendi; sic Christus praecipiebat spiritui immundo ut exiret ab homine: sic Christum rogabant daemones, ut permitteret eis in porcos ingredi: quibus constat daemones tamquam habentes potestatem se movendi solum petiisse, ut permitterentur ingredi porcos, hoc est, ut non prohiberentur.

Idipsum aperte convincitur ex illis Christi verbis Matthaei 12.:

Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida, quaerens requiem, et non invenit: Tunc dicit: Revertar in domum meam unde exivi, et veniens invenit eam, etc. Tunc vadit, et assumit septem alios spiritus nequiores se, et intrantes habitant ibi:

in quibus, ut scite advertit Suarez lib. 4. cap. 23., sex aut septem verba sunt quae significant motum localem, et ab intrinseco, scilicet verbum intrandi, exeundi, ambulandi, quaerendi, revertendi, veniendi, vadendi, et assumendi. Haec enim dici non possunt de re, quae seipsam movere non potest, sed ab alio tantum moveri.

Ex his etiam, inquit Suarez, sumitur optima ratio quam attigit Gregorius: quia omnes daemonum motus, et itinera ad malum finem, scilicet perniciem hominum ordinantur, iuxta illud circuivi terram, et perambulavi eam: ergo dici non potest, quod illi motus a solo Deo specialiter fiant ad arbitrium ipsius daemonis; impium enim esset ita de Deo existimare: ergo necesse est fateri ab ipsis daemonibus se moventibus fieri.

Probatur consequentia. Quia si Angelus non se movet; multo minus unus Angelus poterit movere alium: ergo a solo Deo moveri poterit, et ut talis motus non sit Angelo violentus vel necessarius, oportebit Deum tunc solum movere Angelum cum ipse moveri vult, ac proinde ipsum solum ducere daemones quando ipsi tentare nos volunt; quod repugnat praefatis Scripturae textibus.

Conclusionem probat Doctor loco laudato hac ratione: quotiescumque aliquid habet potentiam ad acquirendum aliquid per motum, perfectio est in eo quod habeat quoque potentiam activam, per quam possit illud acquirere: at vero Angelus habet potentiam passivam ad motum localem, ut mox diximus, siquidem Angelus est subiectum sui motus: ergo illi non est deneganda activa: quandoquidem, ut ait Aristoteles, dignificanda est natura quantum apparentia permittunt.

Patet consequentia, quia Angelus non est minoris conditionis quam res corporeae, et inferiores creaturae; immo est illis longe nobilior: atqui in illis cum potentia receptiva alicuius perfectionis, simul etiam reperitur activa virtus, ut patet in animantibus, in quibus est quoque potentia passiva, et activa ad augmentum, et operationes sensuum, et ad seipsos movendum: patet etiam in rebus inanimatis, nam ex eo, quod gravia habeant potentiam passivam, ut sint in centro, habent etiam potentiam activam, ut possint illud acquirere: ergo multo magis si sit in Angelo potentia passiva, gaudet quoque activa; quidni autem moveret se, si ad movendum aliam virtutem activam habeat?

Confirmatur. Quia movere se est gradus vitae, quo Angeli fruuntur: ergo movent se. Insuper, Angeli sunt viventes perfectissimi, et naturaliter non sunt ubique, et ideo mutationis localis capaces sunt: ergo possunt illam in se efficere. Probatur consequentia, quia supposita imperfectione propriae limitationis, ad perfectionem vitae pertinet facultas intrinseca se movendi, cuius argumentum est, quia inferiora viventia si participant cognitionem non solum intellectualem, sed etiam sensitivam, perfectam virtutem habent se movendi localiter: quis ergo dubitabit Angelos multo perfectius movere se posse, praesertim cum in hoc nulla sit difficultas, vel apparens repugnantia?

Obicies. Nihil idem secundum idem potest esse in potentia, et actu simul: sed movens qua movens, est in potentia ad motum, et quod movetur ut sic, est in actu motus, seu habet motum actu: ergo nihil idem indivisibile potest esse simul movens, et motum, seu potest simul movere, et moveri, et consequenter Angelus nequit se movere. Confirmatur, quia aliquae differentiae contrahentes, ac dividentes ens finitum ut sic, sunt incompossibiles in eodem, ut patet de differentiis, quibus contrahitur ens ad substantiam, et accidens: ergo a pari, differentiae actus, et potentiae, quibus contrahitur ens ut sic, nequeunt reperiri in eodem.

Negat maiorem Doctor. Sed illam distinguit: nihil potest esse in potentia, prout dicit carentiam actus, et in actu simul, concedo maiorem: nihil potest esse in potentia virtuali producendi, aut suscipiendi actum, et simul in actu formali, id est, simul habere actum formalem, nego maiorem. Similiter distinguo minorem: sed quod movetur est in potentia ad illud quod movetur, prout potentia dicit talem carentiam pro illo instanti, aut tempore quo movetur, et quod movet est in actu; id est, habet actum oppositum isti carentiae, nego minorem: est in potentia, prout potentia non dicit talem carentiam, et in actu simul, concedo minorem, et nego consequentiam.

Ad confirmationem dicit Doctor, quod omnino opposita dividentia ens, quae vere opposita sunt, realiter nequeant reperiri in eodem: et consequenter, quod esse in actu, et potentia, prout sunt differentia entis sic oppositae, nequeant reperiri in eodem; sed nego, quod talia reperiantur in eodem. Itaque quando dividitur ens finitum, ut sic, in ens in actu, et ens in potentia, non accipitur ibi ens in potentia pro ente productivo, aut susceptivo alicuius, et ens in actu pro ente habente talem actum, alias materia prima non posset simul cum forma habere potentiam susceptivam eius, et quia alias male sic divideretur, et absque fundamento, et contra veritatem: sed ibi accipitur ens in potentia pro ente possibili non actu existente, et ens in actu pro ente actu existente; evidens autem est, quod omne ens sit, aut in actu, aut in potentia hoc modo, et quod nullum ens sit simul in actu, ac in potentia hoc modo.

Dices 2. In illo qui se movet, debet distingui pars se movens a parte per se mota: sed in Angelo nequit assignari pars movens, et pars mota: ergo non se movet. Probatur maior tum auctoritate Aristotelis, libro Physicorum; tum etiam ratione, quia si una pars moveret alteram, sequeretur quod totum simul quiesceret ad quietem unius partis, et non quiesceret ad motum alterius.

Respondeo. Maiorem esse veram de substantia corporea movente se motu organico, in ea siquidem haec concurrunt ad motum, nempe cognitio quae primo movet partem illam corporis quae primo impellitur, quia potentia motiva concurrens ad talem motum est organica, et consequenter non solum distinguitur ab anima realiter quae est primum movens, sed etiam fortassis ipsamet potentia organica residet in aliqua parte corporis, et primo movere debet aliquam aliam partem. Sed ex hoc non sequitur quod quidquid aliud moveatur a se alio motu non organico debeat habere duas partes realiter distinctas, ut patet in gravibus, et levibus, in quibus quaelibet pars movet, et movetur, quia quaelibet pars habet intrinsecum principium activum, et passivum sui motus. Unde non mirum si in Angelis, quorum substantia est indivisibilis, ad eorum motum non ita requiratur una pars movens, et altera mota. Adde quod in eis etiam, saltem metaphorice, assignari possit pars movens, et mota; nam eorum substantia movetur per voluntatem.

Obicies 3. Potentia naturalis Angeli debet ordinari ad aliquem finem naturalem iuxta naturalem ordinem Universi: sed potentia motiva secundum locum respectu ipsius Angeli ad nullum finem naturalem potest deservire: ergo non est in illo. Probatur minor: Angelus numquam movetur propter sui indigentiam, neque etiam propter indigentiam naturalem aliarum rerum, eo quod universae res inferiores sufficienter adiuventur ex motibus caelestium corporum; imo et ipse homo, quod attinet ad corpus, et ad omnes potentias animales, sufficienter etiam iuvatur in suis operationibus ex caelestibus motibus; quod vero attinet ad mentem, immediate subiicitur ipsi Deo, qui solus potest immediato contingere intellectum, et voluntatem: ergo superflua est huiusmodi naturalis virtus motiva secundum locum respectu ipsius Angeli.

Nego minorem. Illa namque potentia activa non est in Angelo frustranea, tum quia ipsa indiget ut rerum singularium species a rebus sibi remotis per suum ad eas accessum possit accipere: tum etiam ut operationes aliquas ad Universi moderationem spectantes possit exercere, quas aliter non posset exercere: tum denique, quia motus ille maxime dicit libertatem angelicam, qua possit de loco in locum se transferre.

Obicies denique. Relationes oppositae non possunt eidem extremo reali competere: sed relationes moventis, et moti sunt oppositae: ergo idem Angelo convenire nequeunt.

Respondeo cum Doctore, in 2. dist. 25., quod relationes sunt triplicis generis: Quaedam enim sunt, quae repugnant inter se, non ex eo quod non possint esse in eodem fundamento, sed quia aliquae illarum includunt essentialem dependentiam; sicut relationes causae, et causati: et quia idem non potest dependere essentialiter a seipso, ideo istae relationes non possunt eidem convenire. Aliae sunt relationes, quae includunt essentialem ordinem originis, ut sunt relationes producentis ad productum, et sic implicat, quod idem sit producens, et productum. Alia autem relationes sunt (uti moventis, et moti) quae nec includunt dependentiam essentialem, nec originem, et ideo possunt fundari in eadem natura, et in eodem supposito, nec arguunt nisi dependentiam accidentalem. Neque ex hoc sequitur, quod ista relatio sit eiusdem ad seipsum, quamvis eadem voluntas, et idem Angelus sit movens, et motus: nam si Angelus consideretur ut causans motum in se, fundat relationem moventis; si autem consideretur Angelus praecise quatenus recipit motum in se, tunc fundat relationem moti, et sic tantum requiritur, quod illa forma, ratione cuius Angelus movetur, nempe motio passiva, sit realiter distincta ab ipso Angelo movente, et moto. Haec Doctor.

Ex his Collige primo, quod potentia locomotiva Angeli ab eius substantia non sit distincta realiter: distinctio namque ista esset omnino superflua, quippe cum non idem inferendum sit de potentia locomotiva Angeli, ac hominis; siquidem cum potentia locomotiva hominis sit organica, pendeatque a facultate externa, et corporea, haud dubium est illam esse ab anima rationali realiter distinctam: secus autem est de Angelis, qui cum corporis, et facultatis corporeae sint expertes, non apparet qua ratione eorum locomotiva potentia realiter distinguatur, tum ab Angeli substantia, tum ab eius voluntate; probabilius igitur mihi videtur illam eamdem esse omnino cum voluntate; quippe cum non sint multiplicandae facultates absque necessitate; nulla autem apparet necessitas admittendi facultatem locomotivam ab angelica voluntate distinctam; siquidem angelica voluntas habet suam entitatem, et substantiam sibi subordinatam quantum ad locum, et motum; et consequenter sola sufficere potest ad efficiendum motum, et suam propriam substantiam alicubi movendam, et locandam.

Collige secundo, Angelum quemlibet moveri posse a Deo extrinsece, ita ut ipse solum concurrat passive ad talem motum: tum quia id non repugnat ex parte ipsius Angeli, cum non sit ubique, et moveri possit, nec moventi resistat; et quamvis resisteret, eius resistentia, quoniam est finita, posset superari ab agente maioris virtutis. Neque etiam repugnat ex parte motus localis absolute, et in communi, quia motus Angeli non est vitalis, et ex consequenti non postulat, quod necessario fiat a principio intrinseco ipsius mobilis. Neque denique repugnat ex parte agentis, quia vel Angelo superiori, vel saltem Deo non deest virtus ad huiusmodi effectum, neque in eo involvitur aliqua imperfectio, quae Deum dedeceat: ergo Deus Angelum per se movere potest. Posset etiam Angelus superior movere inferiorem, etiam resistentem propter maiorem in illo virtutem, sicut animal fortius movet minus forte, etiam invitum. Sic Magi, qui daemones habent potentiores, aliorum machinationes evertunt, uno scilicet daemone superiori alium inferiorem coërcente: sic etiam daemones animas damnatas indubie invitas rapiunt ad infernum. Qualiter autem id fiat, non ita facile est determinare; verisimile tamen apparet, quod Angelus potentior se uniat, et quodammodo alliget interiori, quo posito sequitur ipsius quies vel motus, prout Angelus alligans quiescit, vel movet seipsum: sicut enim Angelus superior se potest ad certum locum determinare, et alligare, sic non apparet cur non possit alteri spiritui se pariter alligare, ut eum deferat, et detineat quolibet, et quamdiu libuerit. Quod si spiritus alterum alligans non sit, vel maneat ipsi alligato praesens; facilius explicatur illa alligatio dicendo, quod fiat tantum a Deo, moraliter autem a spiritu, prout Sancti nonnulli referuntur imperio suo detinuisse daemonia: qualiter etiam Angelus Raphael dicitur alligasse daemonem Asmodeum in deserto.