Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Sciendum est e limine, maxime duplicem esse circa primae partis Quaestionis resolutionem Auctorum sententiam. Prima fuit Origenis, quam refert S. Thomas 1. par. qu. 64. art. 2, asserentis omnem voluntatem creatam, tam beatorum, quam damnatorum esse flexibilem in bonum, sive in malum; dempta tamen voluntate animae Christi.

Secunda est omnium Doctorum Catholicorum affirmantium, quod daemonum, et damnatorum voluntates ita sint in malo obfirmatae, ut nullatenus resipiscant. Causam autem huius obstinationis non eandem omnes proferunt, imo in illa assignanda varias scinduntur in sententias. Primo namque S. Thomas 1. p. quaest. 64. art. 2. inquirens causam obstinationis daemonum, cum dixisset quod vis apprehensiva proportionatur appetitivae, cum hoc discrimine quod appetitus sensitivus est boni particularis, voluntas vero universalis: sicut etiam sensus apprehensivus est singularium, intellectus vero universalium, addit:

Differt autem apprehensio Angeli ab apprehensione hominis. Angelus enim apprehendit immobiliter per intellectum, sicut et nos immobiliter apprehendimus prima principia, quorum est intellectus: homo vero per rationem apprehendit mobiliter, discurrendo de uno ad aliud, habens viam procedendi ad utrumque oppositorum. Unde et voluntas hominis adhaeret alicui mobiliter, quasi potens etiam a cohaesione discedere, et contrario adhaerere: voluntas autem Angeli adhaeret fixe, et immobiliter. Unde si consideretur ante adhaesionem, potest libere adhaerere, et huic, et opposito, in his scilicet quae non naturaliter vult. Sed postquam iam adhaeret, immobiliter adhaeret, et ideo dicitur quod liberum arbitrium hominis flexibile est ad oppositum, et ante electionem, et post: liberum autem arbitrium Angeli est flexibile ad utrumque oppositum, ante electionem, et non post. Sic igitur et boni Angeli semper adhaerentes iustitiae sunt in illa confirmati: mali vero sunt in peccato obstinati.

— Idem habet in 2. dist. 7. quaest. 1. art. 2. ubi reiectis quinque rationibus istius obstinationis Angelorum malorum:

dicendum est ergo, inquit, quod sicut impossibile est a voluntate adhaerente recto fini procedere opus peccati, ita e contrario impossibile est a voluntate inconvertibiliter perverso fini adhaerente aliquod rectum opus provenire... Unde sicut homines post mortem in bono confirmantur, vel in malo, ita et Angeli post conversionem, vel aversionem.

— Censet ergo Doctor Angelicus causam obstinationis daemonum in eo statuendam esse, quod eorum voluntas immobiliter adhaereat perverso fini, nimirum complacentiae in suis dotibus, et praecellentiis naturalibus in praeiudicium divinae Maiestatis, cui unice adhaerere debuerant, immobiliter adhaerescat. — Ab hac sententia non longe abest Henricus Gandavensis quodlibeto 8. qu. 11. docens, quod idcirco Angelus est immutabilis ab actu, quem semel elicuit, quia voluntas separata ita profunde immergit se obiecto, ut ab eo resilire nequeat.

Secundo. Aureolus asserit hanc obstinationem provenire ab habitu quodam vitioso, quem Deus producit in voluntate damnatorum in poenam suorum delictorum, et ita per eum ad malum inclinantur, ut nullatenus bonum aliquod valeant operari.

Tertio, sunt qui docent cum Marsilio in 2. qu. 5. art. 3. causam damnatorum obstinationis in malo ex eo repeti, quod Deus nolit cum eis concurrere ad ullum bonum opus eliciendum.

Quarto. Ochamus in 2. dist. 29. contendit illam obstinationem oriri ex eo, quod aliquis actus in Angelo damnato admittatur, qui non est in eius potestate: unde infert, quod Deus totaliter, et immediate causat aliquem actum in voluntate Angeli mali.

Ultimo tandem sententia est Doctoris Subtilis, docentis causam obstinationis daemonum, et aliorum damnatorum non aliunde repetendam esse, quam ex denegatione divini auxilii ad resipiscendum, et ex perversa damnatorum voluntate, ex qua sequitur prava quaedam affectio voluntatis, qua unusquisque damnatorum immobiliter adhaeret fini perverso, in quem in ultimo statu viae deciderunt. Quae sententia, ut clarius innotescat

Notandum 1. Quod longe diversus est status Viatorum, Comprehensorum, et Damnatorum: status Viatorum est ipsa generalis, ac universalis Dei lex, qua decrevit eum voluntate concurrere ad actum poenitentiae, et dispositionis ad gratiam sanctificantem, necnon et ad augmentum eius, quoties homo poenitere voluerit, et bonum aliquod opus elicere, iuxta illud Ezechielis 18. Nolo mortem peccatoris, etc. Status Comprehensorum est lex divina, qua Deus statuit ipsos Comprehensos ita servare, ut nec ab eo possint declinare, nec ab opere bono cessare unquam, iuxta illud Christi Domini Ioan. 10. Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me: et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, et non rapiet eas quisquam de manu mea. Denique status Damnatorum est lex ipsa universalis Dei, qua statuit se nullatenus concursurum cum damnatis ad ullum actum meritorium, nec ad dispositionem ad gratiam iustificantem, propter eorum demerita finalia, iuxta illud Eccl. 11. Si ceciderit lignum ad austrum, aut ad aquilonem, in quocumque loco ceciderit, ibi erit. Hoc est, ut explicat Doctor, in cuiuscumque creaturae rationalis amore perverso steterit in fine viae, permanebit in aeternum.

Notandum 2. Ex eodem Doctore dist. 7. n. 11. quod in voluntate creata praeter eius entitatem, et bonitatem naturalem, quae competit ipsi in quantum est ens positivum secundum gradum suae entitatis magis aut minus perfectae, triplex est alia bonitas moralis, scilicet obiectiva, circumstantialis, et gratuita; prima ex obiecto; secunda ex circumstantia; tertia ex gratia provenit. Prima dicitur bonitas ex genere, et convenit actui, ex eo quod versetur circa obiectum iuxta dictamen rectae rationis; ita quod obiectum appareat per rationem probabilem aut certam, quod taliter sit conveniens et congruum, ut in illud creatura rationalis tendere possit absque peccato. Bonitas circumstantialis ea est, quae convenit actui elicito cum omnibus circumstantiis, quas recta ratio dictat ipsum debere sortiri. Dico autem cum omnibus, quod si deficeret aliqua circumstantia requisita, aut adesset alia, quae non deberet adesse, actus non haberet hanc bonitatem; nam iuxta S. Dionysium lib. De Divinis Nominibus c. 4. bonum est ex integra causa, malum autem ex quovis defectu. Tertia denique bonitas ea est, a qua actus habet esse meritorius respectu alicuius praemii, quam bonitatem habet, tum a gratia sanctificante, tum ab acceptatione divina; nullus enim actus praecise potest esse meritorius, nisi mediante ordinatione, pacto, aut acceptatione divina: haec autem bonitas necessario duas priores supponit; ut enim actus sit meritorius, debet occupari circa obiectum congruum, et habere omnes circumstantias sibi debitas. — Harum autem bonitatum proponit exemplum Doctor; nam cum quis dat eleemosynam, habet bonitatem ex obiecto; siquidem recta ratio dictat bonum esse proximi necessitatem sublevare: habet pariter bonitatem ex circumstantiis, si eleemosynam illam debitis circumstantiis largiatur: puta si de suo, non vero de alieno, si tempore opportuno, si propter bonum finem, puta Dei amorem, etc. Habebit vero bonitatem meritoriam, si praeter duas praefatas bonitates, fiat ex gratia sanctificante, et charitate supernaturali.

Notandum 3. Ex eodem Doctore. Quod huic triplici bonitati triplex opponitur malitia. Prima quidem malitia ex genere: quando scilicet actus, qui tantum habet bonitatem naturalem, fertur in obiectum, quod secundum rationem rectam est disconveniens creaturae rationali: puta si odium eius tendat in Deum. Secunda est malitia ex aliqua circumstantia deordinante actum, puta si largiatur eleemosynam propter vanam gloriam. Tertia denique est malitia demeritoria, quae advenit actui, quando non solum non est meritorius vitae aeternae, sed potius poenae. Advertit insuper Doctor, quod quaelibet ex illis tribus malitiis possit considerari ut opposita bonitati sibi correspondenti, vel privative, vel contrarie. Si primo modo consideretur, nihil aliud dicit, quam privationem aut negationem bonitatis in actu humano libero, pro eo instanti quo posset elici a voluntate actus bonus; et actum esse malum nihil aliud est, quam eum carere aliqua tali bonitate: unde si quis eliceret actum absque ullis circumstantiis bonis, actus sic elicitus esset malus malitia privative opposita bonitati circumstantiali: quia non haberet bonitatem circumstantialem: et si quis eliceret actum non secundum inclinationem charitatis, eo ipso actus esset malus privative malitia opposita privative bonitati meritoriae: et eodem modo si quis eliceret actum absque bonitate obiectiva, esset malus privative malitia opposita privative bonitati obiectivae. Si vero actus non solum habeat obiectum conveniens, sed obiectum disconveniens, tum actus habebit non solum malitiam obiectivam privative, sed malitiam obiectivam contrariam. Similiter si actus non habeat circumstantias bonas, quas posset habere; sed etiam habeat aliquam circumstantiam, quam non deberet habere, tunc habebit malitiam circumstantialem, non solum privativam, sed contrariam; et denique si non solum non habeat bonitatem meritoriam, sed habeat malitiam demeritoriam, tunc erit malus malitia contraria bonitati meritoriae.

— Denique addit Doctor malitiam demeritoriam obiectivam, privativam, et contrariam, invicem converti, non sic autem circumstantialis, ac demeritoria; actus enim, qui est malus per carentiam bonitatis obiectivae, necessario debet esse malus malitia contraria illi bonitati. Secus est autem de malitia circumstantiali, ac demeritoria; potest enim fieri ut aliquis actus sit malus per carentiam bonitatis circumstantialis, et meritoriae, quin habeat malitiam contrariam ipsis: nam potest bene fieri, quod actus non sit meritorius, quia non elicitur ex inclinatione charitatis, et tamen non sit demeritorius: actus enim bonus moraliter elicitus a peccatore, aut homine constituto in puris naturalibus, non esset meritorius, nec demeritorius. Deinde actus elicitus circa obiectum bonum absque additione alicuius circumstantiae bonae, vel ex inconsideratione, vel ex eo quod non teneretur quis adiungere ullam ulteriorem bonam circumstantiam, esset malus malitia circumstantiali privative, non vero positive, seu contrarie, quia non haberet ullam circumstantiam ratione cuius deberet simpliciter dici malus, et sufficiens ad fundandam rationem demeriti.

— His ita praemissis, tria restant determinanda: Primum, an daemonum voluntas ita fuerit in malo obstinata, ut nullatenus resipiscere possint: Secundum, unde proveniat haec obduratio: Tertium, an ratione istius obdurationis in malo daemones nullum bonum opus elicere possint.

Conclusio prima. — Daemonum et aliorum damnatorum voluntas ita est in malo obfirmata, ut nusquam revera ad iustitiae statum sit revocanda.

Haec est communis apud omnes Doctores Catholicos, et Probatur primo illis omnibus Scripturae textibus, quibus significatur damnatos perpetuis, et nusquam finiendis poenis addici; subindeque eos nusquam admissi peccati veniam assecuturos, nec delictorum salutarem poenitentiam acturos: ita Matth. 25. De Reprobis dicitur: Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et angelis eius: et infra: Ibunt hi in supplicium aeternum: et Marci 9. De iisdem Reprobis Christus ait: Vermis eorum non moritur, et ignis non extinguitur. Hinc Apocalyp. 20. De Diabolo dicitur: Missus est in stagnum ignis, et sulphuris, ubi et bestia, et Pseudo-Propheta cruciabuntur die, ac nocte in saecula saeculorum.

Secundo haec veritas definita fuit in 5. Synodo, necnon et in 6. actione 16. ubi approbatur Epistola Sophronii damnantis Origenem, quod docuerit damnatorum poenas aliquando finiendas, et ipsos in statum innocentiae restituendos. Idipsum determinatum est in Concilio Lateranensi sub Innocentio III. cap. Firmiter, ubi decernitur De Reprobis, quod cum diabolo poenam aeternam recipient. Eamdem veritatem docet sanctus Athanasius in suo Symbolo, ubi ait: Qui bona egerunt ibunt in vitam aeternam, qui vero mala in ignem aeternum.

Probatur eadem veritas a SS. Patribus, qui constanter aiunt daemones esse salutaris poenitentiae et gratiae recuperandae prorsus incapaces. Ita S. Gregorius Nyssenus lib. 1. Philosoph. cap. 3. Solus homo, inquit, inter intellectuales creaturas principium habuit poenitentiam agendo venia dignus effici: nec enim daemones, aut Angeli poenitentiam agendo venia digni effici possunt: et inferius ait: Quod hominibus est mors, Angelis est casus.

— Confirmat S. Damascenus lib. 2. De Fide c. 3. ubi absolute dicit Angelum capacem non esse poenitentiae, quia corpore vacat, quam rationem sic explicat: Nam quod homo e vitiorum coeno emergere, atque ad meliorem frugem se convertere queat, id ob corporis imbecillitatem est consecutus. Quibus aperte declarat se loqui de poenitentia fructifera, et quae a speciali Dei auxilio ac benignitate pendet.

Quibus subscribit S. Fulgentius De Fide ad Petrum c. 3. ubi cum dixisset Deum creasse omnes Angelos cum dilectione sui, et cum tanta libertate, ut unusquisque eam habere posset, et perdere; ita tamen ut qui eam sponte perderet, eam deinceps suo arbitrio, et sine gratiae auxilio resumere non valeret, adiungit: Et de Angelis quidem hoc disposuit, et implevit, ut si quis eorum bonitatem voluntatis perderet, numquam eam divino munere repararet. Hoc ipsum confirmat, et explicat S. Gregorius lib. 2. Moralia c. 3. Deus, inquit, apostatam spiritum ad poenitentiam nequaquam revocat, sed viam superbiae eius rescindens damnat: et lib. 4. c. 9. et 10. absolute ait: Angelum ita per superbiam cecidisse, ut reparari non possit, quia ad restaurationis lucem nulla spe veniae, nulla conversionis emendatione revocatur.

Hanc veritatem confirmat Seraphicus Doctor in 2. dist. 7. art. 1. qu. 1. ex S. Damasceno lib. 2. De Fide c. 4. ubi ait: Quod hoc est Angelis casus, quod hominibus mors: sed homo post mortem non potest recuperare bonam voluntatem, et rectam quam amisit in vita: ergo, etc.

Secundo, similis est ratio confirmationis in bono, et obstinationis in malo: sed Angeli statim, ut bene moti sunt, confirmati sunt in bono: ergo et mali, statim ut peccaverunt, obstinati sunt in malo: sicut ergo boni non possunt cadere, ita nec mali resurgere.

Tertio, gravius peccavit Angelus, quam homo: ergo et gravius debet puniri: sed peccatum hominis punitum fuit aliqua poena irremediabili, ut poena mortis, de qua nullus evadit: ergo necesse est peccatum Angeli, quod erat mors spiritus, puniri poena mortis: sed non potuit puniri poena mortis naturae: ergo necesse fuit ipsum puniri poena damnationis aeternae.

Dices 1. Sanctus Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi. 2. postquam benignitatem Dei erga homines in remittendis eorum peccatis exaggeravit, subdit: Sed nescimus quanta ille et Angelis condonaverit; indulget enim et illis: censet igitur beatos Angelos posse peccare; subindeque et daemones poenitere posse.

Nego consequentiam. et ad antecedens dico S. Cyrillum ita esse intelligendum, ut loquatur de indulgentia anticipata per praevenientem gratiam efficacem, et praeservationem; sicut S. Augustinus dicit gratiae Dei tribuendum esse, quod multa peccata non facimus, quae si permitteret Deus, faceremus. Quod autem haec fuerit eius mens declarat ipse, subiungens: Indulget illis, quandoquidem ipse tantum unus est, qui peccare non possit. Hac enim ratione probat Deum indulgere S. Angelis manutenendo eos ne peccent, quia nempe non sunt natura impeccabiles, ut Deus: non autem significat, quod eis parcat postquam peccaverint.

Dices 2. Si Angeli non possent resipiscere, nec eorum voluntas rectificari, illa impotentia repeteretur vel ex parte Dei, vel ex parte Angeli, vel ex parte peccati: sed neutrum dici potest. Non quidem ex parte Dei: tum quia obstinatio malae voluntatis, vel eius impossibilitas ad rectitudinem, est tantum defectus, non vero effectus: ergo non habet causam efficientem, sed deficientem: at Deus nullius est causa deficiens: ergo non est causa, nec ratio huius impossibilitatis: tum quia Deus antecedenter vult omnes homines, et Angelos salvos fieri, adeoque Angelorum perpetua perditio ex eo non est repetenda: tum quia si diabolus veniam peteret, illam a Deo consequeretur, neminem enim poenitentem Deus respuit: ergo illa impossibilitas ex parte Dei non provenit. Non etiam provenit ex parte voluntatis naturae angelicae: tum quia Angelus peccando non amisit arbitrii libertatem, quia libertas arbitrii est ei naturalis: sed ratione liberi arbitrii angelica voluntas susceptibilis erat rectitudinis ante peccatum: ergo quantum est ex natura sua, etiam adhuc rectitudinis est susceptibilis. Tum quia peccatum angelicum non excedit peccatum hominis in infinitum: ergo nec in infinitum Angelum elongavit a Deo: sed peccatum hominis non abstulit ab eo possibilitatem recuperandi illam beatitudinem: ergo nec eam abstulit peccatum angelicum: adeoque potest restitui. Non denique ex parte peccati; tum quia gratia quaecumque sanctificans, si inesset daemonis voluntati, omne peccatum ab ea solveret, et expurgaret; subindeque peccatum illud non est de se incurabile. Tum quia nulla culpa inducit necessitatem voluntati: ergo non aufert possibilitatem ad recuperandam rectitudinem, adeoque nulla impossibilitas est ex parte peccati, quin angelica voluntas pristinam integritatem obtineat.

— Respondet Seraphicus Doctor, quod equidem impossibilitas illa recuperandae prioris integritatis a damnatis non sit praecise, et formaliter repetenda, nec ex parte Dei, nec ex natura Angeli, nec ex gravitate peccati: sed ex parte status: Quia enim, inquit, voluntas Angeli est extra meriti statum, idcirco abest ab omni gratia; et quia est in statu damnationis, ideo ipsi adest desperatio certissima, quae duae sunt conditiones omnino disponentes voluntatem ad impossibilitatem rectitudinis.

— Aliam rationem Doctoris Subtilis sequenti Conclusione subiiciemus.

Dices 2. Ad rectificationem voluntatis, et innocentiae restitutionem duo maxime desiderantur, scilicet indulgentia ex parte divinae misericordiae, et actus poenitentiae ex parte peccatoris: sed utrumque est possibile in Angelis lapsis. Primum quidem, quia misericordia Dei est infinita, daemonum autem culpa finita est; infinitum autem superari nequit a finito: ergo divina misericordia potest remittere, et condonare peccatum ab Angelis lapsis commissum. Secundum pariter verum apparet, siquidem Angeli lapsi naturalia servaverunt integra, adeoque habent libertatem revera perfectam et flexibilem; sicque, ut potuerunt se determinare ad peccatum, ita possunt eius affectum exuere: ergo ex neutra parte repugnat eorum innocentiae restitutio.

— Respondet Seraphicus Doctor, negando consequentiam: nec enim eorum impaenitentia tantum provenit ex Deo denegante gratiam, et indulgentiam: sed etiam, ex eo quod sint extra statum, et tempus merendi.

Notandum est enim, inquit, quod in formatione et dispositione rerum non attenditur ratio Misericordiae et Iustitiae principaliter, sed Sapientiae. Decrevit enim divina Sapientia in Universo facere duplicem creaturam rationalem, ad hoc ut esset Universum completum: unam corpori unitam, ut animam rationalem; spiritualem aliam, ut Angelum: et quoniam substantia omnino spiritualis omnino est incorruptibilis, et ingenerabilis, non potuit unus Angelus ex alio produci; et ideo simul producti sunt, et quia simul producti ideo simul glorificandi, sive dispositi ad simul glorificari. Et quia sunt spirituales et incorporales, nullo modo habentes retardativum; hinc est, quod in loco gloriae sunt conditi, scilicet in Empyreo; et ita de proximo ad gloriam dispositi, et ratione naturae, et loci; et ideo tempus meriti est eis ita breve praefixum sicut potuit: et ideo usque ad primam aversionem, et conversionem deliberativam. Homini vero quia conditus est in corpore animali ad procreandam prolem ad cultum Dei, et ita in dispositione remotiori a gloria, datus est locus distans ad merendum a sui conditione, scilicet Paradisus terrestris; et praefixus est ei terminus diuturnus propter officium procreandi prolem: et propterea cum peccavit Angelus, statim exiit tempus meriti statuti, homo vero non: et ideo potuit iste rectificari, ille vero non.

Et hoc est quod dixit S. Augustinus, De mirabilibus sacrae Scripturae (vel quisquis est Auctor) Angelus de sublimissimo sui ordinis statu cecidit: ideo resurgere non potuit. Patet igitur, quod voluntas Angeli non est rectificabilis, nec fuit a tempore ex quo cecidit; quia enim fuit extra statum meriti, certissime revelata est ei sua damnatio: et ideo sicut Beati non possunt timere damnationem; ita Angelus malus propter certitudinem damnationis, non potest sperare salutem, et propter absentiam gratiae non potest poenitere, et ideo nec bonus esse.

Conclusio secunda. — Ratio formalis ob quam daemones, et damnati non possint resipiscere, non est inflexibilitas, vel immobilitas voluntatis eorum in malo fine apprehenso.

Ita Subtilis Doctor in 2. dist. 7. quaest. unica, ubi cum proposuisset opinionem S. Thomae et Henrici, utramque impugnat num. 1. primo quidem auctoritate petita ex cap. 3. lib. De Fide ad Petrum quem laudat nomine S. Augustini, quia eius aetate Augustini esse putabatur, quamvis revera S. Fulgentium habeat auctorem. Scribit autem:

Si possibile esset, ut humana natura, quae postquam a Deo aversa est bonitatem perdidit voluntatis, ex seipsa rursus eam habere posset: multo possibilius hoc haberet natura angelica, quae quanto minus gravatur corporis terreni pondere, tanto magis hac esset praedita facultate, et hoc habere posset.

Igitur ex mente S. Fulgentii angelica voluntas non est inflexibilis et immobilis ab obiecto semel apprehenso, imo magis flexibilis quam humana; siquidem libertas arbitrii oritur ex dignitate et subtilitate naturae, quae cum maior sit in Angelis quam in hominibus, etiam maiorem importat flexibilitatem. Accedit quod inflexibilitas et immobilis adhaesio uni parti signum sit terrenae crassitiei et corporei ponderis, flexibilitas vero argumentum subtilitatis naturae spiritualis. Quippe bruta animantia cum sint omnino corporea nihilque spiritualitatis habeant, etiam carent ea mobilitate et flexibilitate in operando, qua donantur homines. Unde terreni corporis pondere gravati, versus terram, velut in centrum propendent. Hinc quo leviora et subtiliora sunt elementa, eo magis flexibilia sunt et subtilia, ut apparet in igne et aere. Igitur ex mente S. Fulgentii, experientia confirmata, constat Angelorum perversorum voluntatem non magis esse immobilem et irrevocabilem a malo semel apprehenso quam voluntas hominum impiorum.

Probat conclusionem Doctor primo quia non tantum voluntas Angeli damnati est obstinata in malo, sed etiam hominis damnati: sed causa obstinationis hominis non est illius immobilitas in operando, ut fatentur Thomistae; igitur nec etiam est causa obstinationis Angeli. Neque enim assignari potest ratio cur utriusque damnati obstinatio sit diversae rationis, nisi forte quia Angelus difficilius se revocat ab electione semel facta quam homo: sed ex illa maiori difficultate non sequitur quod non possit ullatenus avocari; igitur nulla est simpliciter inter utrumque diversitas.

— Confirmat istud Doctor exemplo Lazari qui vita functus factus est inflexibilis atque adeo immobilis, unde postea quamdiu fuit separata non meruit nec demeruit. Quod si dicas ipsum ad vitam revocatum amisisse illam immobilitatem connaturaliter: reponam quod etiamsi angelus malus iterum constitueretur in statu viae et haberet convenientia media ad resiliendum a peccato, revera ab eo posset deflectere.

Si dixeris. Lazari animam a corpore seiunctam non fuisse in apprehensione sua immobilem, quia Deus suum suspendit concursum circa illius operationem; reponam quod sicut hoc gratis et absque fundamento profertur, sic cum ratione et fundamento negatur. Neque enim probabile est ipsius animam in sepulchro iacuisse cum corpore, sed statim atque ab eo soluta est, deportatam fuisse in sinum Abrahae, quemadmodum narratur in Evangelio de anima Lazari parabolici: ac proinde illa anima suas habuit operationes, quemadmodum habent ceteri statim atque e corporibus exeunt.

Probat 2. Doctor: Idcirco voluntas angelica foret immobilis in actu, quem semel elegit, quia nempe appetitus eius proportionari debet potentiae cognoscitivae; cognoscitiva autem facultas Angeli, seu intellectus, apprehendit immobiliter, et sine discursu omne obiectum circa quod versatur: sed hoc fundamentum falsum est: ergo et id unde sequitur.

— Maiorem admittunt Thomistae; probat minorem Doctor: Primo quidem quia falsum supponunt, affirmando, quod intellectus sit sufficiens motor voluntatis: non enim potest aliter intellectus movere voluntatem ad actum, nisi quatenus proponit ei obiectum sub ratione boni, et mali, aut quatenus ad illam propensionem sequitur imperium aliquod practicum determinans voluntatem ad prosecutionem boni, aut fugam mali: sed ante primum peccatum proponebat voluntati obiecta illa circa quae operabatur sub ratione boni delectabilis, et mali inhonesti; nec sequebatur aliquod imperium potius in ordine ad prosecutionem boni delectabilis, quam ad fugam mali inhonesti, aut prosecutionem alterius boni honesti, quod simul tum proponebatur Angelo; quia alias omnes Angeli determinarentur ad male agendum; quia aequaliter omnibus proponebat intellectus huiusmodi obiecta sub his rationibus, et similia iudicia practica in omnibus sequebantur; non enim est aliqua ratio diversitatis ex parte intellectus, imo si intellectus ad aliquod determinaret, deberet potius determinare ad bonum honestum, quam ad bonum delectabile inhonestum in illo priori instanti.

— Deinde, si ex ratione motoris, et mobilis, intellectus immobilis in apprehendendo immobilem voluntatem efficiat, sequeretur, quod angelica voluntas non tantum esset immobilis post primam electionem voluntatis, sed etiam in ipsa prima, vel ante primam, quia intellectus eorum sicut immobiliter ostendit aliquid post primam electionem, ita et ante eam, etsi ipse immobiliter apprehendens moveat appetitum immobiliter: ergo etiam in primo actu movebit immobiliter, et per consequens, voluntatem efficit immobilem.

— Denique, Angelus malus habuit gratiam in primo instanti: ergo in illo instanti bene operatus est: ergo si sit immobilis, ut volunt Thomistae, debuit semper perseverare in operatione bona. Probatur; quia si in primo instanti non haberet operationem bonam amoris Dei super omnia, peccaret mortaliter, maxime secundum Thomistas, qui docent creaturam rationalem teneri ad amandum Deum super omnia in primo instanti usus rationis: sed non habuit in illo primo instanti peccatum mortale, quia tale nequit habere cum gratia sanctificante: ergo habuit talem amorem, adeoque bene operatus est: ac proinde si Angeli voluntas in prima electione est immobilis, necessario semper bene sic debuit operari; quod consequens cum sit falsum, fatendum est eius voluntatem ex natura sua non esse invertibilem.

— Nec valet etiam illa disparitas quam S. Thomas conatur instituere inter voluntatem hominis, et Angeli, quod nempe intellectus angelicus sit immobilis, et moveat voluntatem necessario, quia intelligit sine discursu; humanus vero intelligat per discursum. Quamquam enim haec sententia vera esset, quam tamen ut falsam supra impugnavimus cum Doctore, tamen exinde non sequeretur intellectum Angelorum magis esse immobilem in assensu suo, quam humanum. Ita enim certitudinaliter, inquit Doctor, hoc est non dubitando, tenet conclusionem ad quam discurrit, sicut Angelus tenet eam videndo in principio sine discursu: ergo ista immobilitas intellectus humani, hoc est certitudo, haberet aeque immobilem voluntatem, sicut illa alia, quae ponitur in Angelo. Deinde, intellectus humanus tam immobiliter, et sine discursu adhaeret primis principiis, nempe, quod bonum honestum sit amandum, et malum inhonestum fugiendum, quam Angelus adhaeret sine discursu illi propositioni. Ergo deberet voluntas immobiliter operari circa tale obiectum, ita ut si semel vellet persequi bonum honestum, semper deberet illud velle: quod etiam est falsum: ergo illa disparitas nulla est. Denique, quamquam Angelus non discurreret, non minus propterea posset suam mutare apprehensionem propter nova motiva ante non cognita; ut patet exemplo daemonum, qui prius suaserunt interfectionem Christi, et postea dissuaserunt eam, ut SS. Patres testantur, quia prius non sciverunt mortem illam sibi fore in praeiudicium; postea vero sciverunt.

— Confirmantur ista, primo quia cum Angelus peccavit antea meruit secundum doctrinam S. Thomae. Igitur peccando mutavit voluntatem nec in priori apprehensione stetit immobiliter. Deinde quando peccavit aut occurrerunt ei rationes ut Deo non obediret et subiiceretur nec meritum suum continuaret, aut non occurrerunt. Si primum, igitur ipsius intellectus non statim ipsius voluntati repraesentarit obiectum ut invariabiliter apprehensibile, ac subinde ruit fundamentum S. Thomae. Si secundum, igitur ipsius voluntas non sequitur infallibiliter dictamen intellectus, quippe cum adhaereat obiecto tametsi intellectus ei subministret rationes urgentiores quibus ab illo deberet avocari. Insuper si non occurrerunt ei meliores rationes, sed ex minori consideratione peccavit, quomodo tenacius adhaesit obiecto quod eum minus movebat? Denique exemplo constat diabolum revera mutasse suam voluntatem, nam Ioan. 13. suasit Iudae ut Christum traderet ad mortem, at Matth. 27. inspiravit uxori Pilati ut Christi liberationi incumberet. Igitur daemonis voluntas non est immobilis.

Conclusio tertia. — Daemonis et damnatorum in malo obfirmatio non provenit etiam ex infuso in eorum voluntate vitioso habitu: nec ex actu a Deo in ipsis producto: sed a denegatione auxilii divini quo resipiscere possent.

Haec conclusio tres continet partes, quarum

Probatur prima. Nempe, quod illa obduratio non proveniat ex infuso vitioso habitu: si namque ille habitus concurreret cum voluntate, maxime vel partialiter, vel totaliter. Si partialiter, ergo cum voluntatem propria ratione non immutet, sequitur, quod si illa non est ex se determinata ad odium Dei, v.g. nec per talem habitum ad illud odium poterit determinari: si autem sit causa totalis illius odii, ita quod voluntas se habeat tantum mere passive respectu istius odii per talem habitum producti; sequitur, quod odium illud non sit peccaminosum, esset enim illud odium totaliter a Deo causatum saltem immediate: quod autem a Deo est, peccatum esse nequit, siquidem Deus esse non potest auctor peccati; ergo, etc. Consequens autem falsissimum est: ergo voluntas damnatorum respectu illius odii in Deum, non habet se mere passive; subindeque non habet habitum aliquem, qui sit causa totalis illius odii, ceterorumque daemonum peccatorum.

Pari ratione evincitur secunda pars; nempe, quod illa in malo obfirmatio non fiat per actum aliquem a Deo productum in voluntate daemonum: cum enim talis obfirmatio sit causa continuationis odii in Deum, et omnium peccatorum, quae perseveranter daemones operantur, si huius obdurationis Deus esset auctor totalis, et unicus, esset pariter eorum peccatorum auctor censendus: quod cum sit absurdum, etiam est absurdum id unde sequitur.

Probatur itaque tertia pars, nempe, quod daemonum obstinatio proveniat partim a voluntate, partim a denegata gratia, non divisim sed coniunctim. Si enim illa obstinatio voluntatis malae sit a Deo, inquit Doctor, n. 20.

ergo ista malitia erit a Deo, et sic Deus est causa peccati; si autem et a voluntate, videtur, quod ipsa possit resilire ex se ab ea, sicut ipsa potuit ex se illud malum male velle. Qua enim virtute movet se ad aliquid, eadem quiescit in illo, et aequaliter potest se retrahere ab illo, et movere in aliud magis inclinans, quale est oppositum illud: ergo necessum est, ut ab utroque illa proveniat.

Unde huic principio infra reponens Doctor, ait,

Cum ergo arguitur, quod si ista est a voluntate sola: ergo voluntas sola potest in oppositum resilire, scilicet ab illo obiecto in quod inordinate se inclinarit; respondeo: dico, quod ad resiliendum meritorie requiritur aliud principium a voluntate, puta gratia, quam Angelus non potest ex se habere, et Deus, secundum quod deseruit ipsum, disposuit sibi eam non dare.

— Hanc eamdem veritatem confirmat S. Fulgentius lib. De Fide ad Petrum, c. 3. ubi ait, ita Deum disposuisse Angelorum, et hominum causam, ut si propriae voluntatis arbitrio contra Creatoris imperium suam niterentur facere voluntatem, ad supplicium eis relinqueretur aeternitas misera, in erroribus doloribusque crucianda. Et adiungit: Ac de Angelis quidem hoc disposuit, et implevit, ut si quis eorum bonitatem voluntatis perderet, numquam eam divino munere repararet. Et inferius addit: Ut Angeli mali nec mala possint umquam voluntate carere nec poena; sed permanente in eis iniustae aversionis malo, permaneat etiam iustae retributionis aeterna damnatio. Et rursus, inferius dicit, nullum Angelorum ex quo ruinae suae merito e caelo eiecti sunt, bonam posse resumere voluntatem.

Itaque non sicut Angelis abstinere a peccato liberum fuit antequam peccassent, ita commisso peccato, amplius illo abstinere illis iam liberum est. Ceciderunt enim praevaricatione sua in miserrimam et adamantinam necessitatem ac servitutem peccandi, a qua, cum omnes gratiae fores illis praeclusae sint, sola arbitrii libertate se expedire non possunt. Neque enim illis ut hominibus veniae datus est locus, aut aliqua resurgendi ex lapsu gratia; sed tam profunde peccato immersi sunt, ut omnis se inde extricandi facultas illis adempta sit.

Cuius tam horrendi iudicii causam dum curiose rimatur Gregorius hanc affert lib. 9. Moralia c. 18:

Angelorum, inquit, spiritus idcirco irremissibiliter peccaverunt, quia tanto robustius stare poterant, quanto eos carnis commixtio non tenebat. Homo vero idcirco post culpam veniam meruit, quia per carnale corpus, quo seipso minor est, accepit. Ita cuius gradus fuit altior, eius casu factus est gravior. Et qui nullo alio, nisi seipso suadente vel decipiente, nec carnem portabat humanam, de qua, licet iniuste, materiam peccandi posset contrahere, sed sua iniquitate superbiae suae perditionis auctor fuit, et alterius culpae, in qua superbia cepit initium, rationem habuit ut eius fine careret supplicium. Ita qui deceptionis auctor fuit homini, merito et suum et illius portabit supplicium, cui auctor fuit cadendi. Gravius enim peccat, qui non sibi tantum, sed et alteri peccandi auctor est.

Conclusio quarta. — Nec Angeli nec homines damnati possunt ullatenus elicere bonum opus meritorium: habent tamen potentiam ad eliciendum actum naturalem, qui posset esse moraliter bonus: quem tamen nusquam elicient propter obfirmatam in malo voluntatem.

Haec est Doctoris, quantum ad tres partes; quarum Primam declarat n. 14. ubi primo praemittit, quod non repugnet daemonem posse habere actum meritorium: neque potentia logica; quia nempe non implicat contradictionem, quod daemon possit habere gratiam, et cum ea operari; neque potentia reali passiva; quia quod est ex natura sua capax recipiendi volitionem rectam, quamdiu idem in se manet, nequit fieri non receptivum illius: voluntas autem daemonis fuit aliquando receptiva bonae volitionis, et actus meritorii, quia ante damnationem potuit meruisse, et fuisse beatus: neque tandem potentia reali activa, quia, inquit, n. 15. voluntas respectu rectae volitionis, est principium activum partiale; et illam habet integram, secundum Dionysium, et eamdem quam habuit in statu innocentiae; et per consequens non est verum negari ab eo potentiam, hoc est principium activum partiale volitionis meritoriae: sed istud principium non est totale, quia non sufficit sola voluntas ad meritorie volendum; sed requiritur gratia tamquam principium cooperans.

Nec ista voluntas est partiale principium principale, vel sufficiens ad ponendum partiale principium, scilicet gratiam in esse. Quamvis enim gratia iam habita voluntas utens sit principale agens respectu actus: gratia non habita, ipsa non est sufficiens ad ponendum gratiam in esse: quia gratia non potest inesse nisi a solo Deo creante. Et ita Angelus non habet totale principium activum ad agendum talem actum, nec est principale partiale principium activum, in cuius potestate sit producere reliquum principium activum partiale in esse, et amovere impedimentum usus sui, et sui comprincipii ad eliciendum actum, et effectum communem eorum.

— Et istud hoc exemplo confirmat:

Si quis habens visum esset in tenebris: licet tunc habeat principium partiale actus videndi, et principale principium videndi, quando concurrunt lumen, et potentia visiva: non tamen habet tunc totale principium, nec principium principale sufficiens ad ponendum illud quod requiritur ad effectum istorum duorum principiorum partialium: nec > etiam posset amovere impedimenta, et ideo licet iste habeat potentiam visivam, pro quanto habet principium diminutum respectu visionis, non tamen in potestate eius esset videre. Ita dico quod in potestate Angeli non est meritorie velle, quia non est in potestate eius habere gratiam, nec per consequens uti gratia: nec etiam uti voluntate sua cum gratia ista, ad actum suum eliciendum, et omnes hae negativae sunt verae: quia non est in potestate eius habere formam, qua utatur, nec amovere impedimenta.

Inde concludit n. 17:

secundum hoc ergo quantum ad omnia membra, de potentia, ut est principium, non videtur negandum ab Angelis posse meritorie velle, nisi quia non habent principium merendi totale; nec principale partiale respectu volitionis bonae; nec respectu gratiae specialis, quae requiritur ad bonam volitionem.

Subinfert autem, quod inter diabolum, et opus meritorium non sit repugnantia intrinseca, sed tantum extrinseca; nempe quia Deus non potest concedere diabolo gratiam, impotentia absoluta, quasi diabolum habere non quidem gratiam, contradictionem involvat:

Cum enim, inquit n. 18. natura angelica sit capax gratiae, sequitur, quod nulla sit contradictio in hoc, quod gratia informet illam naturam: sed tantum repugnat ex potentia Dei ordinaria, qui debet esse conformis in agendo regulis praedeterminatis a divina sapientia, vel magis a divina voluntate, quae quantum ad creaturam rationalem beatificandam, vel puniendam, has statuit regulas: nempe, quod ubicumque ceciderit lignum ibi erit; hoc est, in cuiuscumque creaturae rationalis amore permanserit, in illo permanebit: et ignis eorum non extinguetur, et vermis eorum non morietur, et ibunt hi in supplicium aeternum; iusti autem in vitam aeternam: et ex talibus regulis Scripturae concludit August. 21. De Civitate Dei c. 23. et 24. quod certum est Deum numquam daturum eis gratiam: Secundum hoc ergo impossibile est eos bene velle: quia impossibile Deo (de potentia dico ordinaria) eis gratiam dare.

Ita Doctor.

Patet etiam secunda pars ex eodem Doctore, nempe, quod daemones possint habere actum bonum moralem; siquidem postquam impugnasset sententiam S. Thomae dicentis, daemones non posse ullum actum bonum elicere, quia omnem actum deformant ex aliqua circumstantia inordinata, referendo illum inordinate ad amorem sui; et quia non possunt a malo cessare propter vehementem inclinationem ad illud, concludit n. 24. quod non necessario habent aliquem actum malum, nec loquendo de aliquo actu determinato, vel indeterminato, sive vago. Primam partem probat, quia supposito quod ex natura voluntatis angelicae non sit, quod perseveret perpetuo in actu semel elicito, non potest assignari aliquid aliud determinativum ipsius ad ullum actum determinatum, nisi fingatur, quod habeant aliquem habitum determinantem ad illum: sed imprimis gratissime asseritur talis habitus; et praeterea absurdum est, quod omnes actus malos quos daemon possit habere, habeat simul, et simul etiam conservet; quod sequeretur ex opposita sententia: ergo nec habitus, nec ipsa voluntas ipsius est determinata ad omnes: ergo potest aliquando sine aliquo ex illis subsistere.

Probat etiam tertiam partem, nempe, quod voluntas daemonis nullum habeat actum malum indeterminatum; quia saltem quantum ad actum in genere, potest habere aliquem actum indifferentem, qui scilicet nec habeat circumstantias omnes requisitas ad actum bonum moraliter, nec etiam ullam circumstantiam malam oppositam positive circumstantiis bonis, nihil enim prorsus impedit quominus talem possit habere. Mirum enim videtur, inquit Doctor, negare potentiam naturalem in natura illa excellente, ubi non apparet aliquid propter quod sit neganda. Nihilominus infert Doctor, probabile esse, quod secundum hanc potentiam non exeant in actum, propter vehementem malitiam, secundum quam magis probabile est quod agunt, quam secundum potestatem naturalem, secundum quam possent in actus aliquo modo oppositos. Quibus patet quam perperam aliqui Doctorem insimulent, quasi revera docuisset daemones interdum opus honestum elicere; quamquam enim id iudicet non esse impossibile, ostendatque omnes rationes, quas ad id probandum profert S. Thomas, nullius esse momenti; tamen censet de facto daemones nullum bonum opus morale elicere posse, propter scilicet summam illam malitiam qua eorum voluntas afficitur.

Dices 1. Ex S. Iacobo cap. 2. Daemones credunt, et contremiscunt: sed credere, et contremiscere sunt actus boni: ergo aliquando eliciunt actus bonos, adeoque non omnis actus illorum est malus.

Negat minorem. Doctor n. 25. Quia quamvis ille actus credendi esset bonus diminute, quatenus scilicet haberet bonum obiectum, et non afficeretur aliqua circumstantia mala, non tamen esset eo ipso bonus simpliciter, quia deesse posset ipsi aliqua circumstantia, quae requireretur ut esset bonus: unde posset esse actus indifferens. Vel ut inquit Doctor, licet credant, ille tamen actus credendi est in eis malus, quia oderunt illud creditum.

Dices 2. In daemonibus et damnatis remanet imago Dei, ratione cuius sunt capaces amoris ipsius Dei: sed non sunt capaces ipsius nisi per actum bonum: ergo habent actum bonum.

Respondet Doctor, negando minorem. sunt enim imago Dei particeps, et capax eius per hoc, quod habeant naturam intellectualem, quamvis non haberent ullum actum bonum, et quamvis etiam non haberent potentiam proximam ad talem actum, in quo nulla est difficultas.

Dices 3. Nullum violentum est perpetuum, quia est contra inclinationem eius cui inest, quod inde constat, quia si sibi ipsi relinqueretur, statim pristinum suum statum naturalem repeteret, ut patet in aqua calefacta: sed peccatum est contra inclinationem naturae rationalis: ergo nequit esse perpetuum, et consequenter poterunt aliquando bonum operari.

Respondet 1. Doctor distinguendo maiorem: nullum violentum est perpetuum in causis mere naturalibus, concedit: in causis partim naturalibus, partim liberis, negat.

Verum equidem est, inquit, quod in agentibus mere naturalibus, cessantibus impedimentis, reditur ad dispositionem naturalem, non prohibente actione violenta. Et ratio est, quia principium intrinsecum est necessarium respectu bonitatis naturalis, quantum est ex se: et ideo semper causat eam nisi vincatur per dominans. Hoc modo voluntas non est causa perpetua suae bonitatis in actu suo, sed tantum habet inclinationem quandam naturalem, quasi passivam ad bonitatem in actu; quam licet posset dare actui, non tamen inclinatur ad dandum cum necessitate naturali, sicut grave ad descendendum deorsum.

Respondet 2. distinguendo minorem: peccatum est contra inclinationem naturae, quatenus est contra actum rectum ad quem inclinatur natura, concedo: quatenus ipsa natura secundum se non haberet inclinationem aliquam secundum affectionem commodi ad peccatum, nego.

Dices 4. Damnati in inferno poenitentiam agunt de anteactis peccatis, iuxta illud Sapientiae 5.¹ ubi damnati poenitentiam agentes, et prae angustia Spiritus gementes, etc. — Confirmatur: nam ille dives Epulo, qui sepultus fuit in inferno, desiderabat ut Abrahamus mitteret aliquem ad fratres in saeculo viventes, quatenus eos moneret de agenda poenitentia, ne post mortem cum ipso ruerent in locum tormentorum: sed hoc erat opus honestum, et bonum: ergo revera damnati possunt aliquod opus bonum operari.

Nego consequentiam, et ad auctoritatem Scripturae dico, quod damnati in inferno poenitent de anteactis peccatis, non ex bono fine, sed ex malitia: ubi talis poenitentia nihil aliud significat quam quemdam remorsum conscientiae, qui semper est in omnibus damnatis vindicans peccata praeterita, qui remorsus non est peccatum, sed poena peccati.

Ad confirmationem. dico, quod illa compassio divitis non fuit orta ex pietate naturali, neque ex amore fratrum, sed ex amore proprio: verebatur namque ne gravius ipse puniretur, si fratres simul cum ipso damnarentur, propter peccata quae ipso vel instigante, vel malum exemplum praebente commiserant.

Obicies 5. Nullus intellectus ita potest esse perversus, nec in eo statu constitutus, ut non possit intelligere prima principia proposita: ergo nec voluntas potest esse ita corrupta, ut finem ultimum non possit velle: sed volendo finem ultimum, bonum actum eliciet, volitio namque finis ultimi est operatio recta: ergo damnatorum voluntas poterit aliquando bene velle. Probatur sequela maioris: sicut se habet principium in speculabilibus, sic se habet finis in moralibus. Deinde: omnis malus est ignorans: ergo nulla potest esse malitia in voluntate, nisi praevius sit error in intellectu, et consequenter ubi potest non esse error talis in intellectu, quin intelligat obiectum quatenus est intelligibile, etiam poterit voluntas ita non perverti, quin possit bonum recte velle.

Respondet Doctor negando sequelam, quae, inquit, tantum urgere potest Thomistas asserentes intellectum esse motivum sufficiens voluntatis; inde namque sequitur quod intellectus primi Angeli nullum principium practicum possit recte concipere, quin moveat voluntatem conformiter, adeoque ad recte volendum.

Ad primam sequelae probationem. dico, illam propositionem sic esse intelligendam; quod quemadmodum principia se habent ad conclusiones in speculabilibus, ita finis ad media in operabilibus: non quidem quantum ad omnia, sed quantum ad hoc, quod sicut non potest quis assentiri conclusioni quin assentiatur principiis, et propterea prius debet assentiri principio quam conclusioni: ita etiam non possit velle media nisi velit finem; et propterea prius debet velle finem quam media: non autem sensus est, quod si non possit haberi error in intellectu circa principium, non possit etiam haberi error in voluntate circa finem. Ratio autem cur possit voluntas errare circa finem, quamvis non possit intellectus errare circa prima principia, est manifesta: quia intellectus est causa naturalis, et naturaliter determinatur a principio proposito ad cognitionem rectam, unde illam necessario habere debet: voluntas vero est causa libera, et non determinatur a fine proposito ad actum rectum: ideo, inquit Doctor, potest esse ita aversa, quod quantumcumque bonum sibi ostensum non moveat ipsam ad amandum ipsum, saltem ordinate, unde non sequitur: intellectus nequit errare circa prima principia: ergo nequit voluntas peccare: quamvis enim non possit esse error in intellectu, non minus potest voluntas deficere; alias sequeretur, quod voluntas pro ullo statu non posset errare.

Obicies 6. Si daemones, et damnati necessario male velint, sequitur, quod semper sunt in actu male volendi: ergo in infinitum augent malitiam suam, et consequenter semper augebunt poenam, ita quod sicut numquam erunt in termino malitiae, sic nec usquam habebunt terminum poenae. — Confirmatur: si posset augeri poena, et malitia semper in damnatis, similiter posset augeri bonitas, et praemium in beatis: sed consequens est absurdum, sequeretur enim inde, quod beati numquam forent in termino beatitudinis: ergo, etc.

Negat maiorem. Doctor n. 27. quia, inquit, quando habitus est in summo, et habet id omne quod requiritur ad suum complementum in tali subiecto, vel secundum terminum sibi praefixum a sapientia divina, omnes actus sequentes nihil augent, sed tantum procedunt ex habitu iam generato; quemadmodum actus Angeli non augent habitum charitatis eius, nec effective, nec meritorie, quia ille est in termino, vel secundum naturam habitus, vel secundum capacitatem subiecti, vel saltem secundum terminum sibi praefixum a Deo, sed omnes illi actus procedunt ex plenitudine illius habitus sic perfecti: ita autem est in proposito: perfectio namque, seu complementum malitiae damnatorum est in termino secundum regulam divinae sapientiae, quae non permittit eos crescere in malitia intensive: et ideo actus sequentes non augent praefatum habitum, sed se habent sicut effectus illius. Ita Doctor; quibus significat, quod quamvis damnati semper velint male, non tamen propterea augent malitiam suam intensive, quia nempe illorum malitia est in termino. — Unde sequitur, quod pariter non sit augenda eorum poena, sicut nec augetur beatorum gloria: quia, inquit, num. 28. sicut praemium substantiale in primo instanti in quo aliquis Angelus est beatus determinatum est, nec ex tunc crescit, quia actus boni qui sequuntur non sunt meritorii, licet sint boni; ita in Angelo damnato in primo instanti suae damnationis determinatur ad certam poenam, quae non crescit intensive: nec tamen mali actus quos elicit erunt impuniti, sicut nec boni Angeli actus boni erunt irremunerati: quemadmodum enim Angeli sancti actus includuntur in primo actu, quia procedunt ex perfectione actus beatifici; sed quantum ad accidentale praemium, quod possunt habere, quilibet actus est sibi praemium: ita etiam mali actus quos elicit damnatus includuntur in prima poena sibi certitudinaliter determinata: unde quilibet, sicut posset habere poenam accidentalem, et propriam, ita habet seipsum pro poena, iuxta illud S. Augustini lib. primo Confessionum cap. 12. Iussisti Domine, et ita est, ut sit sibi poena omnis peccator: potissima enim, et maxima poena est privatio maximi boni, qualis est formaliter in actu malo malitia culpae peccatorem avertente a Deo. Crescet ergo poena eorum in infinitum extensive, sicut et malitia, neutrum vero intensive. Ita Doctor.

Instabis. Actus damnatorum sunt demeritorii quia sunt mali: ergo debent habere poenam sibi correspondentem.

Respondet Doctor, concedi posse quod actus damnati possit esse culpabilis, non tamen proprie demeritorius: quia non elicitur a viatore, cuius solius est mereri, et demereri: unde magis proprie actus ille dici potest actus damnati quam demerentis: sicut ex alia parte actus beati, licet sit acceptabilis Deo, non tamen proprie est meritorius, sed magis dicitur actus beatificus, vel actus beati, vel de beatitudine procedens.

Ad evidentiorem autem huiusce postremae difficultatis solutionem, placet adscribere quae docet Seraphicus Doctor, dist. 7. art. 1. quaest. 2. ubi loquens de mala voluntate daemonum, ait:

Illam posse considerari tripliciter: scilicet quantum ad deformitatem, quantum ad pronitatem, et quantum ad actualitatem. Quantum ad deformitatem est in mala voluntate diabolus continue, ita quod nulla intervenit variatio per deformitatis desitionem sive minorationem: quia ita adhaesit macula peccati voluntati diaboli, ut nullo modo possit ab ea separari. Quantum ad pronitatem, est continuatio eiusdem; ita tamen quod intervenit variatio quantum ad modum inclinandi; diabolus enim ad ipsum, quod primo appetiit, etiam nunc pronitatem habet, sed differenti modo quam prius: prius enim appetiit, cum proposito obtinendi, unde dixit, Ponam sedem meam ad aquilonem, etc. nunc vero appetit quantum in se est, sicut ambitiosus qui sperat obtinere Episcopatum, etsi non obtineat, non recedit ambitio, sed modus ambiendi variatur: sic et in diabolo est. Quantum ad actualitatem, est continuatio in actu peccandi; tamen intervenit variatio quantum ad genus, quia non peccat continue peccato unius generis, cum non moveatur simul motibus diversis; modo enim peccat superbia, modo invidia, etc.; tamen voluntas eius numquam requiescit; quia numquam lassatur, cum sit incorruptibilis; et cum in ea regnet perversitas, semper omnem actum quem elicit deformat et depravat, et ita continue peccat.

Qualiter autem daemonum malitia augeatur, aperit Quaestione sequenti docendo, illam semper augeri quantum ad vim administrativam, videlicet comparatione ad hominem: non vero quantum ad vim contemplativam, qua est simpliciter, et necessario aversio a Deo, unde concludit daemonis demeritum non augeri.

Ad incrementum enim, inquit, voluntatis malae, sive demeriti, non sufficit inordinata affectio, quia haec est in damnatis, et erit in sempiternum: sed requiritur ultra tempus meriti, et status merendi, et demerendi: diabolus autem est in statu demerendi quantum ad vim administrativam, non vero quantum ad contemplativam. Ratio autem huius est, quia Deus sic condidit universum, ut maior et potentior minorem adiuvet, ideo non tantum Angelo dedit vim contemplativam, qua mereretur et ad Deum converteretur, sed etiam administrativam, qua homini suffragaretur. Quia ergo vis contemplativa erat ipsius Angeli in se, quantum ad illam praefixum est illi spatium merendi, et de> merendi usque ad primam conversionem, vel aversionem. Sed quia administrativa respectum habet ad hominem; ideo praefixum est Angelo spatium merendi, et demerendi, usquequo homines assumerentur totaliter ad gloriam: mansit ergo quantum ad istam status merendi, et demerendi, et manet usque ad diem iudicii; sed quoniam meritum, et demeritum non est in vi administrativa, nisi per vim contemplativam, et in bonis contemplativa ita est conversa in bonum, quod non potest averti, ideo administrativa non habet nisi locum merendi: e contra, quia in malis ita est aversa contemplativa, quod non potest converti; ideo quantum ad administrativam non habet nisi locum, et spatium demerendi. Et in hoc patet, quod divinum decretum manet iustum et inviolatum; quia tempus quod a conditione praefixerat non debuit auferre, nec bonis, nec malis; et illis quidem diligentibus Deum spatium illud conversum est in bonum; impiis autem, et peccatoribus Angelis conversum est in malum; et ideo patet quo modo crescit mala voluntas in malis, scilicet quantum ad vim administrativam solum.

Haec Seraphicus Doctor, quibus idem docet quod Subtilis, nempe daemonum demeritum augeri extensive, non intensive, quia nempe augetur eorum malitia per varios actus erga homines quos infestant, non vero augetur ratione aversionis quam habent erga Deum, quem ab initio summo odio prosequuntur.