Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Tria maxime hac in Quaestione sunt discutienda: Primum, an Angeli quemlibet locum maximum et minimum occupare valeant: Secundum, an plures eidem loco simul possint inexistere; Tertium, an unus pluribus esse in locis queat.

Notandum 1. Locum Angelorum distingui posse duplicem; adaequatum videlicet sive totalem, et inadaequatum seu partialem. Locus adaequatus, et totalis ille est, qui correspondet Angelo secundum ultimum suae potentiae, et virtutis, in quo toto esse substantialiter potest, et extra illum simul esse naturaliter nequit: Locus vero inadaequatus, et partialis, atque minor toto loco adaequato, ille est, in quo Angelus existens potest etiam propria virtute extra illum esse; videlicet tamquam in loco partiali continuo; cuiusmodi est pars aliqua praedicti loci adaequati, et spatii. Quaerimus ergo an Angelus naturali, aut supernaturali virtute possit in pluribus locis adaequatis, et inadaequatis simul existere.

Notandum 2. Extra controversiam esse, quod unus Angelus possit simul in pluribus locis inadaequatis continuis, et inter se non distantibus existere, cum enim eius substantiae praesentia ad locum pendeat ex eiusdem libertatis applicatione, aperte constat, quod si aula sit locus adaequatus Angeli, et quatuor illius aulae partes, et anguli sint ipsius locus inadaequatus, quod pro libito poterit suam praesentiam ab uno, et altero angulo removere, ut solum duabus aliis partibus, et angulis se praesentem sistat, maxime cum hoc virtutem eius naturalem non excedat: indivisibilis enim eius substantia ad locum certae et determinatae magnitudinis naturaliter non protenditur, quemadmodum extenduntur corpora, quae pro sua maiori, vel minori quantitate maiorem, vel minorem locum naturaliter, et necessario requirunt. Unde solum difficultas est an Angelus possit esse pro suo nutu, et virtute naturali in locis inadaequatis discontinuis, et inter se distantibus, contentis tamen intra locum sibi naturaliter adaequatum; v. g. an possit Angelus existens in aula, se praesentem sistere in duobus angulis istius aulae absque eo quod existat in medio.

Notandum 3. Praecisam rationem, cur duo corpora non possint naturaliter eumdem locum simul occupare, ex eo maxime repetendam, quod eorum corporum quemlibet locum cui praesens est, repleat: locus autem uno corpore repletus aliud capere nequit: quemadmodum vas aliquo liquore plenum, alterius liquoris superinfusionem virtute naturali non capit. An autem eadem vigeat ratio, vel alia similis proferenda cur duae substantiae spirituales eumdem simul locum occupare non possint, invicem non conveniunt Auctores; plurimi namque cum S. Thoma, et eius discipulis affirmant Angelos non posse uni, eidemque loco adaequato simul adesse: caeteri vero cum Subtili Doctore rem problematice in utramque partem disputant, magis tamen in affirmantem, quam in negantem partem inclinant. His praenotatis, sit

Conclusio prima. — Licet angelica substantia sit indivisibilis, divisibilem tamen locum occupare potest, necnon et minimum indivisibilem. Haec Conclusio quoad utramque partem est Doctoris in 2. dist. 2. quaest. 6. num. 13.; quamquam enim hac in re videatur problematicus, magis tamen in affirmantem, quam in negantem partem propendet.

Probatur prima pars, nempe quod anima indivisibilis divisibilem locum occupare possit: si quid enim huic occupationi et praesentiae obesset, maxime angelicae substantiae indivisibilitas: sed illa non officit quin loco divisibili se praesentem sistere valeat: nam licet substantia animae rationalis sit pariter indivisibilis, nihilominus divisibile spatium occupat, cum sit tota in toto corpore quod informat, et tota in qualibet eius parte: similiter quamvis substantia, et essentia divina revera sit summe indivisibilis, nihilominus quia est infinita secundum entitatem, per universum mundum realiter et substantialiter diffunditur, ut probatum est agendo de Immensitate divina: ergo pari ratione quamquam substantia angelica sit indivisibilis, divisibilem tamen locum occupare potest. Adde quod cum Angeli praesentia fiat vel per voluntariam suae substantiae applicationem ad locum, ut supra cum

Doctore Subtili docuimus, vel per virtutis applicationem et diffusionem, ut contendunt Thomistae, utraque schola hanc Conclusionis partem necessario pro certa, et indubitata habere debet: certum namque est quod Angelus naturaliter velle possit, quod sua substantia per determinatum locum se praesentem sistat; quid enim huic volitioni posset obsistere? Maxime cum substantia indivisibilis divisibilem locum occupare queat. Certum pariter, quod Angelus alicui spatio extenso, et divisibili suam virtutem applicare potest: quamquam enim illius operativa virtus, et operatio, sint in entitate sua formaliter indivisibiles, sunt tamen virtualiter divisibiles, et extensae, eo quod inferant, et immediate causent effectum divisibilem et extensum in subiecto circa quod operantur.

— Inde tamen inferre non licet, quod Angelus quantitati infinitae, si daretur, posset fieri praesens, quippe cum eius nativa virtus sit limitata et determinata, nec proinde possit in infinitum se extendere: non enim fieri posset praesens quantitati infinitae ut infinitae, nisi praesens fieret omnibus eius partibus. Implicat autem finitam et limitatam substantiam infinitis partibus posse proportionari et commensurari: ergo, etc. Unde merito concludit Doctor ibidem num. 11:

Conceditur communiter, quod Angelus non potest esse in loco quantumcumque magno, quia hoc est proprium Dei. — An autem Angelus habeat locum ita determinatum, ut non possit esse in maiori vel minori. Hoc, inquit, numero 14., dubium est, quia nec videtur posse facile probari una pars, nec alia: quod quidem inconveniens est, si quantitas sua virtualis per quam potest esse praesens alicui loco, sit naturalis ratio essendi in tanto loco suo modo, sicut quantitas corporis est naturalis ratio essendi in tanto loco suo modo: ita quod licet in potestate mea sit, me esse in hoc loco, vel in illo loco, non tamen est in potestate mea esse in tanto loco, vel in tanto: quia iste effectus est naturaliter consequens quantitatem, quae non subset potestati meae: et sicut nec in se, ita nec quantum ad istum effectum, esse scilicet in tanto loco, vel tanto. Nihil ergo videtur sequi inconveniens si ita poneretur in Angelis, vel si ponatur quod quantitas eorum habeat aliquem locum adaequatum, quo maiorem non posset habere secundum conditiones suae virtutis, et essentiae; licet tamen ipsa subsit voluntati Angeli, ut possit, non semper habere illum locum, sed maiorem vel minorem; non sequitur inconveniens.

Quibus Doctor, inquit Poncius in Commentario ad eumdem locum, vult non posse assignari ullam rationem convincentem, qua probari possit quod Angelus valeat occupare ad libitum minorem locum, aut quod non valeat. Si enim diceretur quod ex natura sua quilibet Angelus petat esse connaturaliter in toto loco, sicut corpus quadripalmare petit esse in loco correspondenti, ita ut non posset poni naturaliter in minori, certe non posset Angelus ponere se in minori loco, sed quamvis posset ponere se in alio loco, semper omnis locus in quo posset se ponere, deberet esse tantus: nec est ulla ratio convincens ob quam non dicatur ita esse de facto. Rursus, si poneretur non exigere ex natura sua tantum locum, sed ex se esse indifferentem ad locum quemcumque infra eorum summum, quem posset habere usque ad locum minimum, tunc posset sine dubio poni in minori, et minori loco, nec necessario deberet semper habere locum eiusdem magnitudinis: sed nec etiam ulla ratio convincens est ob quam ostendatur quod ita non sit de facto. Haec ita Poncius.

Probatur etiam secunda pars: nempe quod Angelus possit existere in loco minimo: quamquam enim Doctor loco supra laudato numero 11. asserere videatur Angelum non posse existere in loco quantumcumque parvo, attamen id solum problematice sustinet, quippe cum statim dubium proponat an possit esse in puncto, nec alterutram partem determinet, ait enim numero 18:

Si tamen posset esse in puncto vel non, non videtur ratio necessaria, nec ad unam partem, nec ad aliam: quia licet Angelus sit indivisibilis, non habet tamen indivisibilitatem limitatam sicut punctus: et ideo non oportet ipsum esse in puncto sicut in loco. Nec forte repugnat sibi esse in puncto sicut in loco: quia nullum inconveniens videtur ex hoc inferri, quia si ex esse in puncto sicut in loco hoc inferatur quod non posset moveri localiter nisi spatium esset ex punctis, non sequitur, posset enim immediate ex loco punctuli ferre se in continuum, cuius continui punctus est terminus.

Cum itaque censeat Doctor Angelum posse existere in puncto, haud dubium est eum pariter problematice asserere eumdem in loco indivisibili posse existere.

Quod insuper suadetur: ipsi loco potest inexistere substantia Angelica, cui revera potest fieri praesens definitive: sed Angelus definitive potest esse praesens loco minimo, et indivisibili; siquidem per praesentiam definitivam res est tota in toto, et tota in qualibet parte totius, sic Angeli substantia cum sit indivisibilis potest rei indivisibili inexistere: ergo, etc. Adde quod exinde nullum sequatur inconveniens; nam, inquit noster Herrera Disp. 6. quaest. 7., si posset aliquod assignari inconveniens, maxime quod Angelus non posset movere se localiter ex uno loco ad alium, quia punctum non est locus, cum sit indivisibile, nec dantur duo puncta immediata. Hoc autem non obstat, quia cum Angelus sit in loco definitive, illud habebit rationem loci definitive quod potest fundare relationem praesentialitatis Angeli ad illud, et per consequens cum in puncto possit haberi ista ratio fundamentalis, quia potest praedicari de Angelo, hoc est, ita esse hic quod non alibi, ideo in puncto potest reperiri vera ratio ubi vel loci. Inconveniens autem de motu locali nullum est, ut ipse Doctor respondet, quia Angelus existens in puncto posset ferre se immediate in locum continuum, hoc est, in superficiem proximam puncto, cuius continui (scilicet superficiei) punctum est terminus.

Denique quando Angelus est in loco sibi adaequato, est etiam in quacumque parte ipsius: sed locus minor quocumque loco divisibili determinato, est pars illius loci magni: ergo est in illo loco minori de facto, quando est in loco maximo: sed existentia ipsius in illo loco nullam habet dependentiam a simultanea existentia eius in aliis partibus loci maioris: neque enim potest ostendi in quo genere causae, aut conditionis sine qua non, possit habere talem dependentiam: ergo potest esse in illo solo quin sit in reliquis partibus.

Obicies 1. Si Angelus existere posset in minimo loco, etiam posset existere in Caelo, et in terra. Probatur: quidquid potest esse in uno ex aequalibus, potest esse in quocumque alio ipsi aequali, si figuratio aliqua quae esset in uno ex aequalibus non repugnet ipsi: sed nulla figuratio loci ullius potest repugnare Angelo, cum sit indivisibilis: ergo si potest esse in uno loco, potest esse in quocumque loco ipsi aequali, si non determinetur ad locum aliquem parvum. At hoc est inconveniens; quia sequeretur quod Angelus posset esse naturaliter simul in Caelo, et in terra: si enim potest occupare locum quadratum, hoc est, quatuor laterum aequalium, et non determinetur ad locum aliquem determinatum parvum, in quo minori esse non possit, quandoquidem ex illo loco quadrato possit fieri locus quadrangulus (hoc est quatuor laterum, quorum duo sint longiora aliis duobus, et aequalia inter se), tantae longitudinis, ut possit protendi ad Caelum, quia latera ipsius possunt comprimi magis, et magis in infinitum, et quo magis comprimuntur latera, eo magis protenditur corpus illud versus longitudinem, sequitur quod possit simul existere in Caelo, et in terra.

— Respondet Poncius in sua summa Theologica, negando primum subsumptum, et sequelam probationis; quia ex quadrato quatuor pedum non potest naturaliter fieri ullum quadrangulum quod possit protendi a terra ad Caelum: quamvis enim possit per compressionem laterum protendi in longitudinem maiorem, et maiorem in infinitum: tamen hoc tantum potest fieri respectu partium indeterminatarum, et in infinitum syncategorematice: non vero respectu partium determinatarum, et in infinitum categorematice: ex hoc autem non sequitur quod simul possit naturaliter extendi usque ad Caelum: sicut non sequitur, licet sint tot partes syncategorematice in quantitate palmari quot in centum-palmari, quod possit occupare simul tantum loci, quantum centum-palmaris.

— * Hoc idem argumentum confirmat et urget Doctor ex quodam principio mathematico Euclidis, propos. 30. lib. 2. ubi docet quod quidquid potest esse in uno aequalium, et in reliqua si sibi figuratio non repugnet. Unde sic argumentatur Doctor loco supra laudato num. 12 — et in commentario ad hunc Doctoris locum:

Quidquid potest in uno aequali potest esse in altero: si sibi non repugnat figuratio aliqua, secundum quam unum distinguitur ab alio: sed Angelo nulla figuratio loci in quo est repugnat: igitur si potest in uno aequali, et in altero. Et per consequens si potest esse in quadrato quantumcumque parvo vel stricto, quod oportet ponere dicendo quod non repugnat sibi esse in quantumcumque loco, sequitur quod non repugnat sibi esse in loco quantumcumque longo, quia quadrangulus est aequalis isti quadrato parvo, in quo potest esse. Quae quidem certissima est argumentatio. Excipit autem: nisi figuratio repugnet, quod ad corpora pertinet. Nam aqua, vel vinum, vel alius liquor, cum exigat certam figuram capacem, non poterit esse in quadrangulo formato ex quadrato: cum si quadrangulus nimium constringatur, et in longitudinem enormem protendatur, liquores illos non capiat. At vero Angelus caret corpore, ac est expers figurae, si potest esse in quadrato, potest esse in quadrangulo, numquam hic protendatur in infinitum.

— Ad Doctorem dico ipsum revera hoc argumentum urgere et confirmare adversus S. Thomam qui lib. 1. q. 52. a. 2. cum in corpore articuli negasset Angelum posse esse in corpore quantumcumque magno, eumque redegisset ad certum, ac determinatum locum ibidem, postea non dubitavit dicere intra suam sphaeram posse esse in maiori et minori loco usque ad indivisibile. Angelus, inquit, est indivisibilis extra genus quantitatis et situs existens; unde non est necesse quod determinetur ei unus locus indivisibilis secundum situm: sed vel divisibilis vel indivisibilis, vel maior vel minor secundum quod voluntarie applicat suam virtutem ad corpus maius, vel minus. Et sic totum corpus, cui per suam virtutem applicatur, correspondet ei ut unus locus. Et supra dixerat Angelum non esse alligandum necessario puncto indivisibili, quamquam ipse sit indivisibilis; itaque solum suam sphaeram ei liberam relinquit, ut intra eam, sive in maiori loco, sive in minori esse queat. Ac ita cum intelligit Caietanus ibi, et communiter auctores tum domestici, tum externi.

Hoc, inquam, argumentum torquet Doctor adversus S. Thomam ut demonstret illius assertionem non esse firmam et constantem, nec certis nixam fundamentis. At vero ipse in oppositam sententiam non descendit, sed tantum eam ut probabilem proponit, quidquid in contrarium pronunciet noster Franciscus Macedo sect. 6. collat. 1. De loco Angelorum. Ita namque docent fideles Doctoris interpretes recentiores, puta Cavellus in scholio ad hunc Doctoris locum; Vulpius disp. 18. art. 1; Mastrius; Tataretus in eumdem Doctoris textum, quibus praeiverat Lichetus in Commentario, et Poncius ibidem, ubi copiose simul ac subtiliter praefatum argumentum solvit et retorquet argumentum hoc modo: qua ratione sequeretur Angelum posse esse in quocumque quadrangulo aequali alteri minimo quadrato assignabili, et consequenter in loco quantumcumque magno; atque adeo esset simul in caelo et in terra; pari ratione idem Angelus posset esse in quadrato quocumque minori qui esset minimus locus quem Angelus possit occupare. Si enim Angelus possit esse v. gr. in quadrato cuius quodlibet latus sit decem aut viginti palmorum, non possit autem esse in quadrato tam parvo, cuius quodlibet latus sit unius palmi tantum. Cum sic illud quadratum magnum potest extendi in quadrangulum tam longum quam potest quadratum istud parvum, comprimendo latera ipsius, etiam antequam perveniat ad arctitudinem istius quadrati parvi, quia habet in latitudine multo plures determinatas, et tot partes indeterminatas supra latitudinem quadrati parvi, potest tantum extendi versus longitudinem per compressionem laterum, quantum potest extendi quadratum parvum, et consequenter si quadratum parvum potest extendi a terra in caelum, et in quamcumque longitudinem in infinitum, poterit etiam sic extendi quadratum magnum, etiam non reducendo ipsum ad tam arctam latitudinem quam habet quadratum parvum, et consequenter, si Angelus potest esse in quocumque quadrangulo aequali isti quadrato, potuit esse simul in caelo ac in terra, et in quadrangulo quantumcumque longo. Ergo illud ipsum inconveniens quod sequitur secundum adversarios, eo quod Angelus possit esse in quadrato tam parvo, sequitur ex eo quod esset in quadrato tam magno quam ipsimet concedunt. Ita Poncius.*

Obicies 2. Si Angelus non haberet locum determinatum quantum ad parvitatem, sed posset se praesentem sistere in minori, et minori in infinitum, esset perfectionis infinitae: sed hoc est falsum: ergo, etc. Probatur sequela; quia est maioris perfectionis in ipso quod possit praesens fieri in minori, et minori loco: si enim, inquit Doctor, n. 12., posset in infinitum esse in maiori, et maiori loco, concluderetur infinitas virtutis suae; ita ergo concluderetur infinitas virtutis suae, si posset esse in infinitum in minori, et minori.

— Nego sequelam, necnon et consequentiam eius probationis; ratio namque disparitatis est, quod occupatio maioris, et maioris loci in infinitum, quae argueret perfectionem infinitam, est illa quae fit per partes determinatas, ex quibus si omnes ponerentur a parte rei, fieret infinitum categorematicum: unde non est mirum quod virtus per quam illa occupatio fieri posset esset infinita, ac consequenter repugnans Angelo; sed occupatio minoris, et minoris loci in infinitum fit respectu partium indeterminatarum, ex quibus omnibus positis in actu, non sequitur infinitum categorematicum dari.

* Quia partes illae non sunt distinctae nec actu divisae, sed tantum potentia in infinitum distinguendae et divisibiles. — Accedit quod, inquit Poncius ibidem, praefatum argumentum etiam retorqueri possit in adversarios. Nam, ait, ipsimet fatentur quod intra locum adaequatum maximum Angeli et locum minimum ipsius posset ponere se in loco minori et minori usque ad locum illum minimum, et quod hoc etiam sit in ipso maioris perfectionis. Unde sic arguo: inter locum illum maximum et locum minimum dantur loca minora et minora in infinitum, quia excessus loci maximi supra minimum est divisibilis in infinitum: sed Angelus potest ponere se in quocumque loco ex illis: ergo potest se ponere in loco minori, et minori in infinitum, etiam secundum illos auctores. Aut hoc ergo arguit perfectionem; et sic vel talis est concedenda Angelo, vel non est concedendum ipsi, quod possit id facere; aut non arguit, et sic mala est consequentia prima cum consequentia suae probationis. Inde concludit Poncius Angelum revera posse reducere suam praesentiam ad minorem locum quam adaequatum, cui adstipulantur plures Scotistae recentiores, ut Branchatius disp. 5. q. 6; Mastrius 12 Metaphysicae disp. 11. q. 5. art. 2; et alii bene multi asserentes hac in re Doctorem non adversari, sed tantum esse probabilem utpote cum ipse supponat tamquam probabile quod Angelus possit esse in puncto, et constat ex ipsius verbis supra laudatis, cuius utique ratio est manifesta. Nam si Angelus possit esse in loco indivisibili, qualis est mundus, multo magis potest esse in loco minus divisibili, quia locus ille minimus divisibilis est magis proportionatus loco adaequato divisibili ipsius Angeli, quam locus omnino indivisibilis. Deinde, qui potest esse in locis extremis, potest etiam esse in intermediis: at Angelus potest esse in loco plurimum divisibili sibi adaequato, atque etiam in puncto: igitur potest etiam consistere in loco minus divisibili, qui inter magis divisibilem et punctum est medius *.

Conclusio secunda. — Angelus non potest naturaliter esse in duobus locis adaequatis: nec etiam in locis inadaequatis discontinuis: in utroque tamen potest supernaturaliter existere.

Haec tres partes complectitur, quas omnes aperit Doctor q. 7. n. 2.

Probatur prima pars. Locus adaequatus ille dicitur qui nec locatum excedit, nec ab eo exceditur: ergo implicat quod Angelus simul, et semel praesens sit pluribus locis, quorum quilibet sit adaequatus. Patet consequentia; si enim esset in pluribus, quemlibet eorum in particulari excederet; quippe cum ita non esset in uno quin pariter existeret in alio, et sic quilibet eorum locorum esset adaequatus, ut supponitur, et simul non esset, quippe cum locatum existens etiam in alio priorem locum excederet. Deinde si Angelus posset esse simul, et semel in pluribus locis adaequatis, non ei opus esset transire de loco ad locum ut aliquid operaretur: sed consequens est falsum, et contra Scripturam sacram, quae docet Angelos accedere ad corpora vel ad spiritus, ut circa res eiusmodi quidpiam operentur, ut Quaestione praecedenti dictum est: ergo etc.

Secundam partem, ut dubiam relinquit Doctor aliis discutiendam. Cum enim dixisset quod unus Angelus non possit esse in duobus locis adaequatis: Quia, inquit, tunc iste locus non videretur sibi esse adaequatus secundum virtutem suam naturalem; subdit: Sed utrum in duobus locis discontinuis posset esse, quorum nec unus, nec alius esset sibi adaequatus, dubium est: nec videtur ratio necessaria pro, nec contra.

Verior tamen apparet negans sententia quam affirmans: Tum quia, si Angelus se praesentem sistere posset pluribus locis inadaequatis discontinuis, simul esset in pluribus locis, ut plura sunt: loca enim illa partialia, et inadaequata nec essent unum secundum entitatem, ut constat; nec secundum continuitatem, quippe supponuntur esse discontinuata; nec secundum ordinem, quia praesentia Angeli in uno non derivatur ex praesentia illius in altero, adeoque Angelus esset in illis, ut plura sunt: sed non potest esse in pluribus locis, ut plura sunt; alioquin etiam posset esse in pluribus locis adaequatis, cuius contrarium mox probatum est. Tum quia si posset Angelus naturaliter esse in pluribus locis inadaequatis discontinuis, simul fieri posset praesens pluribus locis qualibet distantia invicem remotis; si enim distantia quae est inter duo loca inadaequata inter se discontinua non impedit quominus Angelus ipsis inexistat non existendo in intermediis, etiam maior distantia illius angelicae praesentiae non obstabit: sed illud consequens est absurdum: sequeretur enim exinde, quod Angelus simul fieri posset praesens naturaliter Caelo, et terrae; quod nullus Theologorum admittit.

— Nec valet reponere id quidem fore verum si illa distantia, et discontinuatio fieret extra sphaeram activitatis angelicae, et loci eius adaequati, quod cum ita non sit, inde non sequitur, nec Angelum esse in pluribus locis, ut plura sunt, nec eum posse existere in locis quacumque distantia remotis: haec, inquam, responsio praecedentium rationum vim non infirmat. Primo namque sive illi loci sint extra sphaeram activitatis angelicae, sive non, revera sunt invicem dissiti, et ab invicem distincti; adeoque revera sunt plures, subindeque Angelus in eis existens, existit non ut in uno, sed ut in pluribus.

Adde quod cum Angelus sit praesens loco ratione suae substantiae, et per applicationem liberae voluntatis, si possit se praesentem sistere in quatuor angulis aulae invicem discontinuis, quidni pariter poterit se praesentem sistere etiam in loco aulae viciniori, non tamen contiguo? si enim distantia unius cubiti non impediat quominus sit praesens locis discontinuis, qua ratione poterit impedire distantia duorum vel trium cubitorum?

Confirmatur haec ratio una cum praecedentibus; Primo quidem, quia nulla apparet ratio ob quam talis virtus videatur potius Angelo tribuenda quam caeteris entibus, quae limitata sunt, et determinata naturaliter ad unum locum, ita quod statim ac videmus rem in loco, coniicimus illam distingui ab alia in altero loco posita. Secundo, Angelus ita determinatur ad locum, quemadmodum anima ad informandum corpus: sed eadem anima nequit simul informare partes distantes non informando intermedias: ergo nequit Angelus existere in pluribus partibus discretis loci nisi existat in partibus intermediis. Tertio, multiplicatio praesentiae Corporis Christi in diversis locis invicem dissitis dicitur miraculosa: ergo miraculum foret si res spiritualis existeret in diversis locis discontinuis, et consequenter Angelus se praesentem sistere nequit virtute propria in diversis locis dissitis.

Dices 1. Tota ratio propter quam nullum corpus potest esse in duobus locis etiam partialibus discontinuis, et distantibus, est quia corpus est quid continuum, et dependens a loco, subindeque non potest esse in locis discretis nisi eius quantitas dividatur: haec autem ratio locum non habet in Angelis, cum careant quantitate, et sint independentes a loco: ergo, etc.

— Nego maiorem. non enim ideo corpus aliquod non potest esse in pluribus locis quia divideretur, sed etiam quia secundum suam entitatem limitatam ita determinatur ad unum locum, ut simul plura occupare nequeat; quae ratio in Angelis viget. Unde sicut corpus clauditur in uno loco circumscriptivo, nec potest simul plura occupare, ut plura sunt, et discontinuata; ita pari ratione loco definitivo clauditur Angelus, ut propria sua virtute non possit ad plura sese extendere.

Dices 2. Angelus, ut diximus, est in loco per liberam applicationem suae substantiae ad illum, ita ut cum voluerit, possit suam substantiam applicare toti loco sibi adaequato, vel solum alicui ex eius partibus: ergo nihil prohibet quominus possit illam applicare duabus extremitatibus, non vero medio.

— Nego consequentiam. quod enim Angelus totum locum sibi adaequatum occupet vel tantum unicam eius partem, nulla apparet repugnantia; cum inde non sequatur eum esse pluribi, et ultra sphaeram suae virtutis naturalis: id autem sequitur si duobus locis inadaequatis discontinuis adesset, adeoque non est paritas.

Probatur tertia pars. nempe quod, inquit Doctor n. 2., Angelus esse possit in pluribus locis tam adaequatis, quam inadaequatis per divinam potentiam: si quid enim obesset, maxime quia unum, et idem non posset esse in pluribus locis modo definitivo: sed consequens est absurdum, nam Corpus Christi Domini praesens est realiter sub speciebus Eucharisticis discontinuis, et distantibus: ergo multo magis Angelus pluribi praesens adesse poterit. Patet consequentia, facilius enim est unicum quam plura patrare miracula: ut autem Corpus Christi praesens fiat sub speciebus consecratis, duo maxime oportet interveniant miracula, aliud quo sua nativa quantitate spolietur, et modo veluti spirituali existat; alterum quo fiat pluribi praesens: ut autem Angelus pluribus locis adsit, unicum tantum miraculum requiritur, quo videlicet eius praesentia multiplicetur: ergo multo facilius quam corpora pluribi poterit constitui.

Dices 1. Si Angelus pluribi existeret, distaret a se: sed hoc est absurdum: ergo etc. Probatur sequela maioris; quia loca illa, ut supponitur, distant a se: ergo et Angelus existens illis. Probatur consequentia; quia quae sunt simul uni tertio, sunt simul inter se: ergo quae non sunt simul uni tertio, non sunt simul inter se, et consequenter sunt distantia inter se.

— Respondet Doctor numero supra laudato, negando sequelam cum consequentia utraque probationis: quia quemadmodum non sequitur, quod Deus distet a se, etiam si distent corpora quibus est praesens; et quemadmodum non sequitur quod anima hominis distet a se, etiam si informet manum dextram, et sinistram, quae inter se distant: ita non sequitur quod Angelus existens in pluribus locis distet a se, etiamsi loca in quibus existit distent inter se; sive existat in illis locis supernaturaliter, aut naturaliter: sed solum cognoscitur quod existat in illis. Quod addo, quia si cognosceretur quod Angelus existeret in uno loco naturaliter; et Angelus existeret etiam in alio loco naturaliter; deberet existimari quod non esset unus Angelus qui existeret in utroque loco. Ad confirmationem autem distinguit consequens Doctor: quando illud quod est simul in illis, est limitatum ad unum tantum, concedit: quando non est, negat: sicut patet de anima, inquit, in manu dextra, et sinistra posita, quae anima non distat a se, et tamen manus distat a manu: similiter Deus non distat a se, tamen distant inter se illa, quae cum illo sunt, vel hic vel Romae.

Dices 2. Angelus est unius naturae limitatae: ergo debet esse limitatus secundum quodlibet quod potest ipsi inesse, et consequenter nequit simul habere plura loca.

— Respondet Doctor distinguendo consequens. secundum quodlibet omnino cuiuscumque rationis, negatur consequentia: quia alias non posset habere plures intellectiones simul, nec plures etiam praesentias continuas: secundum quodlibet quod sibi potest inesse per modum proprietatis naturalis, et accidentis inseparabilis, transeat prima consequentia, et negatur secunda.

* Dices 3. Si Angelus posset simul existere in duobus locis, sequeretur quod posset pariter simul quiescere in uno loco et moveri ab altero loco ad alium: sed hoc contradictorie pugnat, inde enim esset consequens quod quiesceret simul et non quiesceret: igitur etiam repugnat ipsum in duobus locis existere.

— Respondet Doctor, numero tertio. concedendo sequelam maioris, et negando minorem cum probatione. Verum enim esset in ea hypothesi quod Angelus ille quiesceret secundum unum ubi, et non quiesceret secundum alterum ubi: at non esset verum quod quiesceret et non quiesceret simpliciter: nam quiescere simpliciter significat rem nullatenus moveri respectu cuiuscumque loci, ac subinde excludit omnem prorsus motum ab ipsa re locata. At quiescere respectu unius loci et non quiescere respectu alterius possunt de eadem re verificari, quia non pugnant contradictorie, quia simul non affirmatur de eadem re secundum eumdem locum et statum, sed secundum diversum; unde concludit Doctor quod in ea hypothesi si quis inferret ex eo quod Angelus ille quiescat in uno loco et moveatur ab altero in alium, quod simul quiesceret et non quiesceret simpliciter, committeret fallaciam a dicto secundum quid ad dictum simpliciter, et in discursu exorbitaret ex ignorantia elenchi, quia inferret quod aliqua quae non sunt contradictoria utpote cum non affirmentur aut negentur de eadem re secundum idem, tamen essent contradictoria.

Dices 4. Duo ubi sunt formaliter incompossibilia utpote cum sint contraria, siquidem inter illa potest dari motus localis qui semper sit inter duo extrema contraria et invicem opposita, nam omnia ubi distantia sunt distinctae speciei, adeoque contrarietatem quamdam important; igitur illa duo ubi non possunt in uno eodemque Angelo reponi, contraria enim non possunt esse simul in eodem subiecto.

— Distinguo antecedens. duo ubi sunt incompossibilia et contraria secundum se et respectu sui, quia sunt diversae speciei, concedo; secundum aliud et ratione subiecti, subdistinguo: si sumantur inadaequate, nego, nam Angelus in loco adaequato existens habet tot ubi inadaequata quot sunt partes illius loci, ac subinde est simul in pluribus locis inadaequatis. Si sumantur illa duo ubi adaequate, non possunt uni eidemque subiecto competere, subdistinguo: virtute alicuius agentis naturalis, concedo; supernaturalis, nego: tametsi enim duo ubi naturaliter censeantur contraria et incompossibilia, quia unum viribus naturae acquiri non potest quin deperdatur aliud; tamen cum ex fide constet unum corpus posse simul esse in duobus locis virtute divina, nihil obstat quin idem affirmetur de Angelo, cum nobilioris sit entitatis et vegetioris virtutis, proinde aptior est ut ex ordinatione Dei diversa loca simul occupet. Neque huic occupationi quidquam officit specifica illorum ubi distinctio, siquidem duae res specie distinctae possunt etiam naturaliter in eodem subiecto reperiri, ut albedo et dulcedo in lacte, vis sensitiva et vegetativa in eodem animali. *

Conclusio tertia. — Probabilius est plures Angelos naturali virtute posse simul esse in eodem loco, non solum materiali, sed etiam definitivo.

Ita Doctor, qui quamvis dubius hac in quaestione resolvenda videatur, nihilominus affirmantem partem probat, negantis vero argumenta dissolvit.

Suadetur 1. ex S. Patribus, quorum aliqui licet corpora Angelis affingant sicut et hominum animis, utrosque tamen in eodem loco posse plures consistere affirmant. Sic Tertullianus, libro De Anima, cap. 25. Platonem secus opinantem redarguit:

Quod si quis ut Plato, inquit, non putat duas animas in unum convenire, sicut nec corpora, ego illi non modo duas animas in unum congestas ostendissem, sicut et corpora in foetibus; verum et alia multa cum anima conserta, daemones scilicet, nec unius, ut in Socrate ipso: verum, et septenarii spiritus, ut in Magdalena: et legionarii numeri, ut in Geraseno: quo facilius anima cum anima conseretur ex societate substantiae, quam spiritus nequam ex diversitate naturae.

Gregorius vero Nazianzenus, Epistola prima ad Cledonium, refutans Apollinarem, qui perfectum hominem fuisse negabat in Christo, quoniam duo perfecta simul esse nequeunt; ita respondet:

Non sane, siquidem corporeo modo rem expendas: vas enim unius modii capax, duos modios minime continebit, nec corporis unius locus duo, aut plura corpora. Si autem ut intelligibilia, et incorporea ea consideres, illud animadverte, quod idem ipse et animam, et rationem, et mentem, et Spiritum sanctum contineat:

subdit: haec enim intelligibilium natura est, ut incorporeo, et indivisibili modo, et inter se, et cum corporibus misceantur. Quae mixtio non fit secundum substantialem eorum unionem, sed secundum eiusdem loci occupationem, et praesentiam.

Probat Doctor 1. quidem auctoritate Richardi a sancto Victore, qui colligit daemones non habere corpora, eo quod integra daemonum legio unicum hominis corpus occupaverit.

Non enim potuisset legio fuisse in aliquo, si daemones habuissent corpora, ideo, inquit Doctor, videtur arguere quod si habuissent corpora fuissent corpora eorum simul in eodem loco.

Igitur modo quando non habent corpora, videtur dicendum quod simul fuerunt absque corporibus.

Insuper si unus Angelus movens caelum sit in meridie, et alius bonus Angelus missus de caelo ad terram debeat transire per illum locum, non videtur necessitas quod non transeat per lineam rectam, vel quod alius cedat sibi. Denique, inquit, si omnes Angeli fuissent creati ante creaturam corporalem, sicut videtur verum secundum Damasc. lib. 7. c. 21., non videtur facile assignare quomodo tunc non fuissent simul: et si tunc non fuisset inconveniens eos esse simul, nec modo: quidquid autem fit de facto, et de possibili, de potentia dico naturali eorum: de possibili tamen respectu potentiae divinae, non videtur esse impossibile, quin per ipsum possent esse simul.

Probatur insuper conclusio. Duo Angeli possunt virtutes suas naturales operativas, atque suas substantias eidem simul corpori seu loco totaliter applicare, et praesentes facere: ergo in eodem loco adaequato possunt simul adesse secundum suas virtutes, et essentias. Consequentia est evidens: antecedens probatur manifestissime, quia Angelus potest simul cum anima rationali idem inhabitare corpus, ut patet in his qui vexantur a spiritibus immundis: ergo pari ratione poterit esse simul cum altero Angelo, quia anima rationalis est eiusdem rationis cum Angelis quantum ad modum existendi in loco. Deinde, quia si virtutes, et essentiae duorum Angelorum eidem loco simul applicatae esse nequirent, maxime quia unius virtus, et essentia non compateretur secum virtutem, et essentiam alterius, sed illam excluderet, quemadmodum quantitas una corporea a suo loco naturaliter pellit alteram: hoc autem dici non potest, cum virtutes illae, et essentiae sint spirituales, alias neque virtus animae, et essentia secum pateretur in eodem loco et corpore Angelicam virtutem et essentiam: igitur etc. Denique, virtutes, et essentiae Angelorum multo immaterialioris et sublimioris naturae sunt quam lumen istud quod videmus: sed constat duo diversa lumina a duobus luminosis causata in eodem simul adaequato loco existere: ergo a fortiori poterunt simul applicari, et in eodem loco esse duae virtutes, et essentiae Angelorum; atque adeo et duo vel plures Angeli, quia unus alteri non obstat.

* His accedit quod plures Angeli etiam possunt habere diversas operationes totales in eodem loco; imo quod de facto eas habeant, nam Angelus bonus intime praesens homini suggerit ei cogitationes rectas et bonas, malus vero eidem pariter praesens malos ac pravos sensus et motus ipsi instillit. Habent ergo illi duo Angeli in eodem loco intime praesentes operationes adaequatas omnino diversas, ac subinde corruit Thomistarum ratiocinium. *

Dices 1. Non possunt dari duae causae totales respectu eiusdem effectus: sed operationis, qua constituitur Angelus in loco, ipsemet Angelus est causa totalis: ergo alius Angelus nequit habere operationem in illo loco, et consequenter nequit esse in illo loco.

— Respondet Doctor primo. falsum supponi in hoc argumento, nempe quod

Angelus constituatur formaliter in loco per operationem. Respondet 2. Quod quamvis id concederetur, et quod una operatio proveniret a pluribus Angelis, et consequenter quod ab una operatione non haberent esse in eodem loco; tamen inde non sequeretur quin quando Angelus unus habet unam operationem, alter posset habere aliam. Quod si dicatur quod in corpore nequeat Angelus habere ullam operationem, nisi operationem loco motivam, quae moveat ipsum localiter, et quod quando movetur ab Angelo localiter per unum motum non possit moveri per alium alio motu; Respondet 3. Hoc gratis concesso, adhuc duos Angelos posse concurrere ad eamdem operationem, ita ut uterque non sit causa totalis ipsius, sed partialis, et tum quamvis ab operatione eadem haberent esse in loco, non sequeretur quod idem effectus produceretur a duabus causis totalibus. Quod autem Angelus possit esse causa partialis talis motus, et admittere concursum alterius, patet, quia est causa libera illius non minus quam homo, et potest consequenter adhibere totum conatum, vel partem; et si partem adhibuerit alter Angelus, potest hic adhibere libere aliam partem; et sic motus integer erit ab utroque tamquam a duabus causis partialibus integrantibus unam causam totalem.

* His adde quod Angelus naturaliter potest in eodem loco consistere cum quolibet corpore; igitur multo magis in eo subsistere potest cum alio spiritu. Antecedens admittunt adversarii; consequentia vero per se manifesta: duae enim substantiae spirituales completae minorem habent repugnantiam ut simul consistant quam habeant substantia corporea et spiritalis quae opponuntur et specifice distinguuntur. *

Dices 2. Quae habent eumdem modum essendi non possunt esse simul: sed Angeli habent eumdem modum essendi in loco: ergo non possunt esse simul. Probatur maior: quia propterea quod corpora gloriosa nequeunt naturaliter esse simul, quamvis corpus gloriosum possit esse simul cum corpore non glorioso: et propterea etiamsi essent duo Dii, non essent simul cum creaturis.

Respondet idem Doctor negando maiorem, quam merito putat esse irrationabilem, seu improbabilem, quia esse in loco non importat ullum respectum essentialem, et dependentiam rei locatae ad locum; esse autem ab alio tamquam a causa per se, sicut effectus est a causa, dicit dependentiam essentialem effectus ad causam: ergo si possunt esse plures effectus ab una causa, non erit inconveniens quod plures res possint esse in eodem loco quantum est ad esse in praecise. Deinde, omnia temporalia dicunt eumdem respectum ad tempus, seu eumdem modum essendi in tempore, sicut spiritualia dicunt eumdem modum essendi in loco: sed hoc non obstante plura temporalia possunt esse simul in eodem tempore: ergo et plura spiritualia in eodem loco quantum ad hanc rationem. Denique, omnia accidentia corporalia habent eumdem modum essendi in loco, et tamen hoc non obstante plura ex illis sunt in eodem loco, ut albedo, et dulcedo lactis. Ad probationem autem maioris respondet: si verum est quod duo corpora gloriosa nequeant esse simul, aut duo Dii, quod hoc non oriatur ex eo quod habeant eumdem modum essendi in loco, sed ex aliqua alia ratione. In rei autem veritate existimandum potius est quod duo corpora gloriosa possint esse simul, et duo etiam Dii, si essent possibiles.

Dices 3. Plurimi e sanctis Patribus in ea sunt sententia, quod nulla res creata, quantumvis corporis expers, cum re altera spirituali misceri infundique possit, utpote cum hoc Dei sit proprium, cui (inquit Paschasius lib. 2. De Spiritu sancto c. 1.) Tantum debetur hoc privilegium ut conscientiam possit intrare secretam: anima vero animae aut Angelus Angelo coniungi potest, infundi non potest. Hinc affirmat daemones hominum incessores, solas corporis latebras intrare posse; animae vero interiora adire non posse: quod eo argumento probat, quia conscientias scire non possunt. Idem docet Didymus lib. 1. De Spiritu sancto c. 15; sed clarius Cassianus collat. 7. c. 13. ubi ait:

Nihil esse incorporeum nisi solum Deum, et idcirco ipsi tantummodo penetrabiles omnes spirituales atque intellectuales esse substantias, eo quod solus, totus, et ubique, et in omnibus sit; ita ut cogitationes hominum, et internos motus absque abditamentis, et universa inspiciat atque perlustret: ergo revera duo Angeli non possunt esse simul sicut nec cum anima rationali.

Nego consequentiam. Praefati namque Patres, et quicumque alii, qui similia proferunt, non tam de ea penetratione, et infusione quae per loci coniunctionem fit, intelligendi sunt, quam de efficientia, et instinctu quo per sese, nullaque re interiecta, Deus animam nostram movet, quod Angeli praestare nequeunt. Ita rem interpretari videtur S. Bernardus serm. 5. in Cantica:

Illud, inquit, scitote nullum creatorum spirituum per se nostris mentibus applicari; ut videlicet nullo mediante nostri suique corporis instrumento, ita nobis immisceatur, et infundatur, quo eius participatione docti sive doctiores: vel boni sive meliores efficiamur. Nullus Angelorum, nulla animarum, hoc modo mihi capabilis est, nullius ergo capax. Nec ipsi Angeli ita se alterutrum capiunt. Sequestretur proinde praerogativa haec summo ac incircumscripto spiritui, qui solus cum docet Angelum, sive hominem scientiam, instrumentum non quaerit nostrae corporeae auris, sicut nec sibi oris. Per se infunditur; per se innotescit, purus capitur a puris.