Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Quod quemadmodum Philosophi distinguunt duo genera partium in quantitate continua, scilicet communicantium seu proportionalium, et non communicantium seu aliquotarum: ita pariter medium seu spatium medians inter terminum a quo, et terminum ad quem in motu locali distingui potest duplex, nimirum communicans cum utroque extremo, et non communicans cum eisdem; v. g. si Angelus existens in primo palmo unius corporis tripalmaris velit ad tertium palmum transire, medium non communicans erit secundus palmus, quia habet suam extensionem distinctam ab aliis duobus palmis, nec de extremis aliquid participat; esse tamen poterit medium communicans si aliquid sumatur de primo palmo, et aliquid de secundo, vel aliquid de secundo, et aliquid de tertio: ista vero media communicantia sunt infinita in potentia, siquidem post aliquam partem indeterminatam primi palmi potest mensurari aliquis palmus, qui aliquid participet de primo, et aliquid de secundo, et iam cum puncta ac partes proportionales videantur in potentia infinitae, etiam media communicantia dici possunt infinita in potentia.

Notandum 2. Angelos posse mutare locum multipliciter, positive, privative et mixte: positive, acquirendo novam praesentiam, et priorem non amittendo, ut cum Angelus in puncto existens, vel in spatio minore adaequato extendit se ad spatium maius retento priori: privative, cum e contrario contrahit se ad spatium minus, vel ad indivisibile nihil novi acquirendo: mixte, cum spatium prius deserit, vel ex toto vel ex parte, et aliud acquirit vel totaliter vel ex parte diversum, tunc enim praesentiam partim acquirit partim amittit: acquirit scilicet novam, et veterem perdit, idque vel totaliter quando locum plane diversum subit, vel secundum quid quando non plane diversum, sed eumdem secundum quid. Porro quando locus novus, et totaliter diversus acquiritur, vel ille est remotus et distans a priori, vel non distans sed continuus aut contiguus immediate, sed maior quam ut totum simul occupare possit Angelus. De utroque autem hic quaeritur, an ab uno ad alterum transire possit immediate, et absque eo quod per aliquod instans vere sit in medio inter utrumque terminum a quo, et ad quem.

Notandum 3. Hic quaestionem moveri non solum de motu qui est extra sphaeram activitatis angelicae, sed etiam de eo qui intra sphaeram eius activitatis est; puta si sphaera activitatis Angeli, et eius locus adaequatus sit una aula, quaeritur an possit se movere ab una parte illius ad alteram extremam, absque eo quod moveatur per medium, quod est inter duas illas partes. Similiter ex hypothesi quod aliae duae sint aulae sequentes extra locum adaequatum ipsius Angeli, et sphaeram illius activitatis naturalis; an possit in tertiam se transferre absque eo quod per mediam interiacentem transeat.

Conclusio prima. — Angelus transire non potest ab uno loco adaequato ad alterum distantem, absque eo quod transeat per medium, si illud sit communicans: poterit vero ita transire motu instantaneo si medium non sit communicans cum partibus intermediis. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. q. 12. ubi cum hanc quaestionem praemisisset, ita respondet numero 3: Videtur probabiliter quod non, quia ordo praefixus a superiori agente videtur esse necessarius cuicumque agenti inferiori, quando habet actionem praecise circa talia ordinata.

Probatur prima pars. eadem ratione Doctoris, quae simul explicatur: ordo praefixus a superiori agente necessario servandus est a quocumque inferiori, nec potest causa inferior sibi praescriptum ordinem a causa superiori invertere: sed est ordo praefixus a Deo quod nulla creatura possit transire de loco in locum distantem, non pertransito tali medio. Maior constat; cum enim omnis creatura pendeat a Creatore, non solum secundum entitatem et operationem, sed etiam penes modum operationis et activitatis suae, opus est quod agat iuxta praescriptum ordinem. Probat minorem Doctor, primo quidem experientia qua constat quod cum, inquit, ordo formarum naturalium succedentium sibi in generatione naturali determinatus sit ab instituente naturam, idem respectu cuiuscumque agentis naturalis est necessarius. Hinc nulla causa inferior producere potest animam sensitivam in corpore organico, nisi vegetativa praecesserit, nec rationalis in eodem corpore operationes suas exercere, nisi praecesserint operationes vegetativae et sensitivae: nec anima corpus informans transit ad informandam unam partem corporis distantem, quin informet prius partes intermedias quibus continuatur pars distans cum parte alias prius informata. Nec, inquit Doctor ex Arist. 8. Metaphysicorum, agens naturale potest facere immediate acetum ex vino, quia inter vinum, et acetum naturaliter media est quaedam alia substantialis forma: ergo, etc.

Probat secundam partem Doctor.

*Si autem loquamur de motu indivisibili, inquit, dico quod in tali motu potest pertransire ab extremo in extremum immediatum non transeundo per medium, quod est aliquid utriusque extremi, imo necesse est hoc, quia si transiret per tale medium, continue transiret, et non instantanee.

Unde sibi infra obiciens, quod si Angelus non possit transire de loco ad locum, non transeundo per medium non communicans, non poterit etiam transire per medium communicans, respondet hanc illationem esse falsam;

Quia, inquit, pertranseundo ab uno ubi immediate ad aliud ubi in instanti, habet ista omnia ubi ordine quodam naturae inter quae est ordo potentialis ex natura rei: sed non oportet quod habeat ea ordine durationis: si autem transiret a distanti in distans absque ordine omnimodo, tunc nec ordine naturae, nec durationis haberet illa, quorum est ordo naturalis, circa quae tamen operatur praesupponens necessario ordinem eorum.

Patet autem huiusce Conclusionis veritas; dum enim Angelus transit instantanee de loco ad locum contiguum, vel continuum, si esset in loco intermedio participante de utroque loco, aut non moveretur in instanti ad locum vicinum, quod est contra hypothesim, aut esset simul in duobus locis adaequatis, quod naturaliter implicat. Probatur: quando enim movetur ab hac aula in instanti ad alteram vicinam, debet esse in illa aula vicina: ergo vel simul est in loco intermedio participante, et integrato ex media parte loci prioris, et media parte loci posterioris, vel non est. Si non est: ergo non pertransiit omnia loca intermedia communicantia; si est: ergo est simul in tota aula vicina, et in media parte huius aulae, et sic est in duobus locis adaequatis, aut saltem in loco maiori quam sit locus eius adaequatus, quia aula proxima, ut supponitur, et media pars huius aulae est locus maior quam aula proxima sola: ergo esset in loco maiori quam adaequato.

— Disparitas autem quam profert Doctor cur Angelus transire possit de loco ad locum, absque eo quod transeat per medium communicans, non autem possit ita transire, absque eo quod transeat per medium non communicans, in hoc consistit, inquit Poncius ad hunc locum, quod quando transit de loco ad locum immediatum in instanti, nulla est pars medii communicantis cui non fuit praesens, vel prioritate temporis, vel prioritate naturae, antequam fuit praesens toti loco immediato, quamvis non fuit praesens aliquibus partibus medii prius tempore. Quod clare patet, supponendo Angelum occupare hanc aulam tamquam locum adaequatum, et hinc in instanti transire ad aulam totam contiguam seu continuam: in hoc casu, media communicantia sunt partes intercedentes inter utramque aulam, v. g. si haec aula sit quatuor palmorum et secunda totidem, unum medium communicans sunt tres posteriores palmi huius aulae, et primus aulae vicinae, aliud medium communicans sunt duo posteriores palmi huius aulae, et duae priores aulae vicinae, et ita de caeteris. Quando autem Angelus transiret de hac aula ad vicinam, pro illo tempore quo fuit in hac aula, occupavit omnes palmos, et partes huius, et hoc prius tempore quam occupaverit instantanee aulam vicinam; quando etiam in instanti posuit se in aula vicina, simul occupavit omnes palmos, et partes eius: unde evidens est quod in hoc casu nulla esset pars media inter utrumque locum, cui Angelus non esset aliquando praesens; et quidem partibus aulae huius esset praesens prius tempore; sed partibus aulae vicinae prioribus, et vicinioribus esset praesens prius quam posterioribus aut toti loco, non tamen tempore; quandoquidem omnes occuparet in instanti, sed solum natura, quia scilicet nisi esset praesens illis non posset esse praesens partibus aliis posterioribus: sed bene posset esse praesens illis prioribus sine eo quod posset esse praesens posterioribus. Unde valet haec consequentia: est praesens posterioribus: ergo et prioribus est vel fuit praesens: non valet autem haec; est vel fuit praesens prioribus: ergo est vel fuit praesens posterioribus. Et consequenter quandoquidem illud dicatur prius natura a quo non convertitur subsistendi consequentia: praesentia Angeli ad partes priores aulae vicinae est prior natura quam ad partes posteriores, et sic Angelus ipse prius natura est praesens partibus prioribus quam posterioribus, de quo non potest dubitari. Sed sic est, quod ordo necessario observandus ex natura rerum creatarum in mutatione, non est, quod prius tempore debeat omnis res esse in medio quam in extremo loco ad quem sit motus; sed quod prius tempore vel natura. Unde sequitur manifeste quod quamvis Angelus moveret se instantanee de loco ad locum, non prius tempore transeundo medium omne, tamen adhuc observaret ordinem naturae, quia prius tempore, vel natura esset in omni parte media. At si moveret se de loco in locum distantem non pertranseundo medium non communicans, ut ab hac aula ad tertiam aulam relicta secunda, inverteret illum ordinem, quia nec prius natura, nec prius tempore fuisset in aula secunda intermedia, quam in tertia. Haec Poncius.

Hic autem adverte, per motum instantaneum Doctorem non intelligere transitum a loco ad locum, qui sit revera motus proprie dictus, siquidem, ut supra probatum est, motus proprie dictus fieri nequit in instanti, sed tantum eum transitum appellat instantaneum qui est simplex loci mutatio, deserendo nempe terminum a quo, et acquirendo terminum ad quem, quod in instanti fieri posse priori Quaestione probavimus.

Dices contra primam partem: Angelus est in loco per suam substantiam cum subordinatione ad imperium suae voluntatis: sed potest velle esse in loco distanti non volendo esse in medio: ergo non est necessarium, ut de uno loco ad alterum transeat, quod moveatur per medium.

— Distinguit minorem Doctor num. 4 loquendo de Angelis pro eo statu in quo nunc constituuntur: Angelus malus potest velle esse inordinate in loco distanti non volendo pertransire medium, ex qua volitione non sequeretur ullus effectus, quia nempe illud virtutem suam naturalem excedit, nec id posset a Deo obtinere nisi extraordinarie agente, concedit: Angelus bonus posset ordinate velle esse in loco distanti non volendo pertransire medium quasi virtute sua id posset assequi, negat; in eo namque casu, quo Angelus bonus optaret transire de loco ad locum impertransito medio, Deus eius votis annuens extraordinarie agendo, ita illum moveret de loco ad locum non movendo per medium, sed hoc fieret virtute supernaturali, de qua non est sermo.

Aliter distinguo minorem. Angelus potest velle esse in loco remoto volitione qua sufficiat ad hoc ut sit in tali loco, seu per quam naturaliter locum remotum et distans obtinere possit, nego: volitione inefficaci, et quae optatum non obtineat, transeat: itaque sicut nos movemur de loco ad locum mediante voluntatis imperio, nec tamen possumus locum expetitum pro voluntate semper obtinere, sed solum quando revera nos applicamus ad locum consequendum: sic quamvis Angeli moveant se localiter cum dependentia ab imperio suae voluntatis, non possunt tamen locum expetitum obtinere nisi debito modo sese applicent ad eum consequendum: haec autem debita applicatio fieri nequit nisi cum ordine ad medium decurrendum priusquam locus ad quem pertingatur.

Dices 2. Adorandum Christi Domini Corpus de caelo ad altare transit non pertransito medio: ergo et Angelus potest sic transire.

— Distinguit antecedens Doctor: Corpus Christi ita fit praesens in altari per virtutem extraordinariam et supernaturalem, quae non debeat se naturis rerum conformare, et earum virtuti commensurari, concedit: Quia, inquit, est supra illum ordinem praefigens illum, et non habens illum pro praefixo. Ita fit praesens virtute naturali, negat. Hic autem sermo est de virtute naturali Angeli, quae cum sit omnimode limitata, et determinata, non potest rerum a Deo statutum et praefixum ordinem immutare, adeoque non potest a termino a quo ad terminum ad quem distantem absque transitu per medium pertingere.

Dices 3. Angeli motus similis est nostrae cogitationi, necnon et motibus corporum Beatorum: sed nostra cogitatio transire potest a caelo in terram absque medio: intellectus enim noster de caelo cogitans, illico potest cogitationem suam in terram dirigere, non cogitando ullatenus de aëre intermedio. Similiter corpora Beatorum, (inquit Auctor libri De Cognitione verae vitae cap. 25. apud S. Augustinum Tomo 9.) tam cito possunt transferri ab Oriente ad Occidentem, quam id possit cogitatio nostra, quae certe id potest in instanti, et sine transitu per medium: ergo multo magis Angeli ita possunt moveri.

— Nego maiorem. differentia enim magna est inter motum cogitationis, et motum localem: tum quia cogitatio non requirit praesentiam realem et substantialem cogitantis ad obiectum, sed tantum metaphoricam et intentionalem: secus autem praesentia localis ad spatium: tum etiam quia spatium intermedium non est medium cognitionis, adeoque non est necesse ut de illo medio cogitet intellectus quando unius extremi cogitationem abiicit, ut de altero extremo cogitet: secus autem est de motu locali, qui necessario fieri debet per spatium medium inter utrumque terminum distantem. Ad id autem quod dicit Auctor laudatus de corporibus Beatorum, reponere possum cum sic intelligi, quod scilicet tam cito illa beata corpora transferantur ac cogitationes nostrae, propter vim movendi celerrimam, et dotem mirabilem agilitatis.

Conclusio secunda. — Angelus per mutationem instantaneam potest transferri de loco adaequato in alterum adaequatum continuum, et priori congruum: necnon, et deserere partem sui loci adaequati, et restringere suam praesentiam ad minimam eiusdem loci partem. Haec Conclusio duas habet partes, quarum

Probatur prima. non minor est concedenda Angelo virtus quam animae rationali et corpori luminoso: sed anima rationalis simul infunditur toti corpori organico in instanti animationis, necnon et toti parti per nutritionem aggeneratae. Similiter lumen a Sole vel ab igne diffunditur in instanti per aërem contiguum et continuum: ergo similiter Angelus per mutationem instantaneam transire poterit ab uno loco ad alterum contiguum. Deinde, si id praestare non posset Angelus, maxime quia successio necessario requiritur in abiectione termini a quo, et acquisitione termini ad quem: sed hoc est falsum. Probatur: quia nulla successio requiritur ex parte medii, quippe cum nullum esse supponatur: nec ex parte termini ad quem, seu praesentiae quae acquiritur, quia quod potest simul esse, potest etiam simul acquiri si nihil aliud obsistat, nullum autem est contrarium obsistens, et impediens hanc acquisitionem, sicut calor v. g. successive producitur propter frigus obsistens: neque ex parte termini a quo, quippe cum Angelus illum deserat per primum sui non esse in eo, ut dictum est in praecedenti Quaestione: ergo nihil necessario successionem efficit, adeoque illa mutatio fieri potest instantanee.

Dices. Terminus quem acquirit Angelus est extensus, adeoque habet partes viciniores, alias medias, alias remotiores: sed partes viciniores prius sunt acquisibiles quam mediae, et hae quam remotiores: ergo non potest Angelus locum adaequatum deserere, et alium acquirere, nisi cum aliqua successione.

— Distinguo minorem. si haec acquisitio fiat per verum motum, concedo: si fiat per diffusionem sui per spatium adaequatum, necnon et per sui replicationem, et positionem multiplicem in diversis partibus aut punctis spatii, nego: sicut enim lux Solis v. g. diffunditur sine transitu per productionem diversarum partium lucis in diversis partibus totius hemisphaerii sine temporis successione, sed cum solo naturae ordine, quia prius natura Sol illuminat partes sibi vicinas quam remotiores, posito quod naturaliter non possit agere in distans per se primo: sic Angelus potest eodem instanti, et simul tempore diffundere se per spatium adaequatum per sui replicationem, et positionem multiplicem in diversis partibus, aut punctis spatii cum naturae tantum ordine, quia non potest occupare naturaliter partes remotas nisi mediantibus interiectis, cum non possit moveri in distans non occupato medio: sic etiam anima rationalis simul adest omnibus partibus simul dispositis sufficienter, nec prius tempore propinquis quam remotis, simulque relinquit, et informare cessat partes simul abscissas; quo exemplo patet Angelum posse simul spatium sibi adaequatum replere. Nam si non est necessaria in anima aliqua successio ad occupandum simul totum aliquod spatium; imo neque illa sit possibilis naturaliter, cum anima nequeat initio informare unicum indivisibile, neque in augmentatione dispositio ultima fiat per indivisibilia: non videtur magis Angelo necessaria successio per se loquendo, ad replendum spatium illud, quod est virtuti suae adaequatum.

Secunda pars patet ex dictis Articulo praecedenti: in quo probatum est Angelum amittere posse per mutationem simultaneam praesentiam realem quam habebat ad omnes partes sui spatii seu loci adaequati, conservata tantum praesentia in minori illius spatii parte; hoc tamen praestare nequit per verum motum localem, qui fieri non potest in instanti, sed tantum per subitaneam mutationem, de qua saepius dictum est.