Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Hoc fuisse Origenis paradoxum, ut putaret tutelares hominum Angelos non alia conditione visionem Dei obtinere quam si fidei suae commissos ad salutem perducant. Eam ob causam, inquit homilia 28. et 35. in Lucam,

Angeli pro nobis solliciti sunt, scientes > quod si nos bene gubernaverint, et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi faciem Patris: Quomodo enim si per curam eorum, et industriam salus hominibus comparatur, faciem Patris semper attendunt: sic si per negligentiam eorum homo corruerit, etiam sui periculi rem esse non nesciunt. Et sicut bonus Episcopus, et optimus Ecclesiae Dispensator scit sui meriti esse, atque virtutis, si oves gregis sibi creditae fuerint custoditae; ita intellige et de Angelis. Ignominia Angelo est, si homo iustus creditus fuerit, et peccaverit: ut e contrario gloria est Angelo si creditus sibi saltem minimus in Ecclesia fuerit. Videbunt enim non aliquando, sed semper faciem Patris, qui est in Caelis, cum alii semper non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum Angeli sunt, aut semper aut nunquam, vel parum, vel plus, faciem Dei Angeli contemplabuntur.

Sed, et homilia 20. in Numeros idipsum docuit, culpari Angelos, tamquam Paedagogos, si eorum commissi curae ab officio deflexerint. Quod Apocalypsis testimonio probat: ubi unicuique Ecclesiae unus praeesse dicitur Angelus, qui, inquit, vel collaudatur pro beneficiis populi, vel etiam pro delictis eius culpatur. Origenis errorem pridem sopitum et extinctum iterum excitavit Calvinus, nam Fevardentius noster in sua Theomachia Calvinistica lib. 9. cap. 19. refert Calvinum dicentem lib. 3. Institutionum cap. 14., Angelos non posse satisfacere iustitiae Dei; quia, ut idem Calvinus serm. 16. in Iob scripsit, Si Deus summo iure cum Angelis agat, inveniet, quod in eis desideret, non stabit in eis constans, et perpetua firmitas. Et infra: Deus non invenit in Angelis solidam veritatem, sed stultitiam, vanitatem, et inconstantiam. Inferius autem declarat se loqui de Angelis, qui perstiterunt in obedientia Dei, et faciem eius intuentur. Verum

Notandum 2. Hunc errorem pridem proscriptum esse a SS. Patribus, qui constantissime docent Angelos bonos, cum prius peccare possent, non peccando in via, meruisse, ut amplius peccare non valeant. Sic docet Augustinus in Enchiridio 57: Fulgentius, De Fide ad Petrum cap. 23. Gregor. lib. 34. Mor. c. 4. Colligiturque maxime haec veritas ex verbis Christi, quibus nos docuit Deum orare hoc modo, Fiat voluntas tua sicut in Caelo, et in terra; per haec enim petimus, ut nos voluntatem Patris in terra impleamus, sicut illam in Caelis implent Angeli. Nec enim dicere potuit Christus illa verba nisi propter Angelos; siquidem tunc temporis nullae in Caelis erant creaturae nisi soli Angeli: supponit ergo ab Angelis divinam voluntatem fidelissime, et perfectissime impleri; subindeque eos non posse peccare. Adde quod de Angelis praedicat David Psal. 102. Benedicite Domino omnes Angeli eius, potentes virtute, facientes verbum illius. Unde quasi per Antonomasiam subdit: Ministri eius, qui facitis voluntatem illius. Denique si ut quis ingrediatur caelestem Ierusalem, debebat esse purus ab omni macula, iuxta illud Apocalypsis 21. 27.¹ Non intrabit in illam aliquid coinquinatum; multo magis semper innocens esse debet, qui Dei visione semper donatur: siquidem ait David ad Deum Psal. 5. Non habitabit iuxta te malignus, nec permanebunt iniusti ante oculos tuos; at vero Angeli semper cum Deo permanent, siquidem de ipsis dicit Christus: Angeli eorum semper vident faciem Patris. Consequens est ergo eos nullatenus posse peccare, neque suam beatitudinem deperdere. Futile stat ergo, et prorsus erroneum commentum, arbitrari propter homines in peccatum labentes, Angelos esse culpandos, et puniendos, quasi sibi creditos non qua decebat vigilantia custodierint. Solum itaque superest examinandum an aliquid praemii propter impensam nobis suae custodiae curam a Deo recipiant: quod ut planius fiat,

Notandum 3. Duplicem solito distingui beatitudinem, essentialem nempe, et accidentalem: Est enim, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. art. 2. quaest. 2, duplex gaudium in Beatis: primum in quo consistit praemium substantiale, et hoc est gaudium de bono increato, quod habet Angelus de Deo, et in Deo; nempe Deo fruendo per eius unionem, et amorem. Aliud est gaudium accidentale, quod habet Angelus de bono creato, sive proprio, sive alieno: cuius quidem Scriptura plerumque meminit: ut Psalm. 149. cum dicitur; Exultabunt Sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Et Lucae 15. Gaudium erit in Coelo super uno peccatore poenitentiam agente. Huc etiam pertinet iudiciaria potestas, quam voluntarie pauperibus Christus repromittit; imo et illud centuplum, quod praeter aeternam vitam idem Dominus Matthaei 19. spondet his, qui propter ipsum omnia reliquerint. Spectat etiam ad illam gloriam accidentalem aureola Virginum, Martyrum, et Doctorum, et similia, quae suo modo, et cum proportione Angelis communia sunt. Licet enim eis proprie aureolae non conveniant, quia non sunt capaces Virginitatis, aut Martyrii, tamen habent alia obiecta proportionata, de quibus possint accidentaliter gaudere.

— Sciendum insuper, quod nomine accidentalis beatitudinis, hic non intelligimus ea, quae per se Dei visionem, amorem, et gaudium infallibiliter sequuntur; vel in universum, vel in unoquoque Beato, secundum modum suum; quales sunt v. g. memoria priorum bonorum operum cum laetitia, quae ex hac oritur, item honor, et gloria Beatorum inter se, et apud Deum; qualiter etiam gloria corporum resurgentium respectu beatitudinis animae, inter accidentales beatitudines numeratur.

De hoc ergo genere beatitudinis accidentalis in praesenti non loquimur; licet enim haec in Angelis etiam reperiatur, illa tamen non est augmenti susceptiva; quia haec accidentaria beatitudo, vel ex natura rei, vel ex ordinatione divina consequitur essentialem beatitudinem infallibiliter; adeoque cum haec non sit augmenti susceptiva, nec illa crescere potest.

— Hic itaque tantum sermo est de beatitudine illa accidentali quae consistit in quodam actu intellectus, et voluntatis circa obiecta creata, qui essentialem beatitudinem non consequitur; sed ex peculiari Dei favore conceditur, ut sunt revelationes per Verbum de effectibus gratiae, et contingentibus futuris, quae Angeli a principio beatitudinis non noverant. Eiusdem rationis sunt gaudia, et alii affectus circa res sic cognitas, ut est illud gaudium de peccatore poenitentiam agente. Gloria igitur, et gaudium ex his resultans, beatitudo accidentalis appellatur; quia non solum essentialem circumstat, sed etiam ab ea separabilis est per modum accidentis.

His ita praenotatis, tria supersunt determinanda: Primum, quaenam beneficia per suam custodiam Angeli sancti nobis impendant. Secundum, qualem beatitudinem ob illam custodiam Deus ipsis retribuat. Tertium, quae gratitudinis, et venerationis obsequia ipsis fidelissimis custodibus rependere debeamus.

Conclusio prima. — Sex sunt praecipua beneficia, quae sancti Angeli per suam custodiam nobis largiuntur.

Colligitur haec Conclusio ex Seraphico Doctore in 2. dist. 11. art. 2. quaest. 1. ad 7. ubi cum dixisset:

credendum est, quod multis modis Angeli, qui nos custodiunt, studeant promovere ad bonum, et retrahere a malo, quamvis hoc non percipiat hebetudo spiritus nostri: propter quod multi superbiunt, multi fiunt ingrati, et frequenter sibi attribuunt, quod est ex beneficio angelico, et ex hoc minus fiunt digni, ut ab Angelis adiuventur: perutile est ergo effectus angelicae custodiae nosse, et intelligere: consueverunt autem a Magistris duodecim effectus assignari: ea tamen omnia ad sex praecipuos reduci possunt.

Primus est pro delictis increpare. Sic Iudicum 2.

Ascendit Angelus Domini de Galgalis ad locum flentium, et ait: eduxi vos de Aegypto, et introduxi in terram pro qua iuravi patribus vestris, et pollicitus sum, ut non facerem irritum pactum meum vobiscum in sempiternum: Ita dumtaxat, ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae huius, sed aras eorum subverteretis: et noluistis audire vocem meam: Cur hoc fecistis? etc.:

Imo interdum contingit, ut etiam poenas hominibus quos custodiunt, immittant: poenae enim huius vitae quaedam ex pura iustitia Dei vindicativa proveniunt, et supplicia appellantur: aliae vero ex misericordia Dei ordinantur, et poenae medicinales vocantur: prioris generis poenas immittit Deus per daemones, iuxta illud Psalmi 77. Mittit in eos iram indignationis suae.... immissiones per Angelos malos: Utitur enim Deus Angelis malis, inquit S. August. in haec verba, non solum ad puniendos malos, sicut in Rege Achab quem fallaciae Spiritus ex Dei voluntate seduxit, ut caderet in bello: verum etiam ad probandos, et manifestandos bonos, sicut fecit in Iob.

Posterioris generis poenas etiam per Angelos bonos Deus interdum immittit, ut idem August. docet, lib. 9. De Civit. Dei, cap. 5. ubi ait, Sanctos Angelos sine ira punire, quos accipiunt aeterna lege puniendos, et miseris sine misericordiae compassione subvenire. Haec eadem veritas ex Scriptura sacra satis aperte colligitur; nam iuxta communiorem Interpretum sententiam munus puniendi homines peccatores aliquando per sanctos Angelos Deus exequitur: sancti enim erant Angeli missi ad subvertendam Sodomam Genesis 19. Sanctus erat Angelus, qui extendebat manum suam super Israelitas, ut eos propter Davidis peccatum exterminaret. Unde potiori iure Deus interdum poenis medicinalibus iustum hominem castigat per Angelum bonum; quippe haec punitio opus misericordiae est, et maxime ad officium Pedagogi seu custodis pertinet; tum ut persona custodita divinae iustitiae propter suas negligentias debitam poenam persolvat; tum, ut his tribulationibus et afflictionibus vitam aeternam promereatur, et meritum augeat.

Secundus effectus est a vinculis peccatorum absolvere, cuius rei specimen edidit Angelus ille, qui Actorum 12.² Petro in vinculis ab Herode coniecto astitit, et catenas de manibus eius solvit, eumque pristinae libertati restituit. Quam utique peccatorum solutionem non praestant Angeli effective nec auctoritative, sed solum dispositive, dum nempe, inquit Cresolius lib. 3. Mystag. c. 3. hominibus peccato foedatis lugendum eorum statum indito coelitus lumine ita exhibent, ut hominum mentes videant scelerum turpitudinem, et monstrificam veluti effigiem plenam horroris et contemptionis, intueanturque pestem ante oculos positam, crudele exitium, funestam calamitatem, et damnationem aeternam, si subito illo in statu e corporis domicilio eripiantur.

Inde fit, ut peccatores animadvertant Numinis iracundiam, arcana iudicia formidabilia hominum generi, mucronem illum in divinis oraculis depictum: instar fulguris expolitum, et vibrantem, illius oculum penetrantem omnia, et retrusas animi cogitationes perradentem: insuperabilem potentiam, fortem manum, quam poenas repetentem nullius hominis vis, dolusque effugiat. Tum blandius sui luminis radium iniiciens Angelus in animum hominis peccatoris, perspicue illi ostendit sceleris infamiam, labem animi, inexplicabilem hominum stultitiam malo suo laetantium, ingratae mentis indignitatem: insuper demonstrat divinae gratiae vim, et fortitudinem, quae nequitia perditur, et qua perdita fit homo daemonis ludibrium, herebi spolium, Coeli exul: ponit etiam ante oculos conscientiae bonae laetitiam, quae omnem corporis voluptatem liquido animi gaudio, et iucunditate antecellat. Haec, et similia Angelus tutelaris noster nobis interdum ingerit, ut a foetido peccatorum statu nos vel removeat, vel revocet.

Tertius effectus est, daemones coercere ne tam graviter tentationibus nos urgeant, neve tot pravas cogitationes immittant, aut occasiones peccandi subiiciant: nam, ut loquitur Granatensis concione de S. Michaele,

Quamdiu in corpore militamus, non desunt spiritus nequam, qui sint ad malum incentores: sic etiam non desunt Angeli, qui sint ad bonum hortatores, qui videlicet lucem nobis ad veritatis cognitionem praeferant, qui viam qua itur ad Coelum monstrent; qui ab hostibus tueantur, qui a sceleribus avocent, et ad honesta semper inducant.

Sicut ergo illi mala semper suggerunt, ita e contra isti semper honesta suadent, et adversantis nobis diaboli vires, et virus reprimunt. Sicut ergo de S. Angelo Raphaële apud Tobiam legimus, quod apprehendit daemonium, et religavit illud in deserto superioris Aegypti: ita Angeli nostri custodes terroris sunt ipsis daemonibus inimicis nostris, et maxima potentia illorum furorem compescunt; sunt enim illi sexaginta fortes ex fortissimis Israël, qui lectulum Salomonis mystici, nempe animam fidelem, Christi Domini triclinium, et sacrarium ambiunt: Fortes enim, inquit sanctus Athanasius lib. qq. q. 22., Angeli Dei sunt, qui perfectum virum circumeunt, et circa ipsum incedunt, ut nempe a daemonum incursibus, et occursibus tueantur et servent.

Quartus effectus est obstacula ad virtutem removere, et facilem ad eius assecutionem viam sternere: quod utique signatur in Exodo, ubi legimus, quod Angelus percussit primogenita Aegypti: siquidem ad eorum custodiam maxime spectat tollere impedimenta spiritualis profectus: in via namque virtutis non proficere, deficere est; hinc merito de Angelo custode cecinit Vates Regius: In manibus portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Unde S. Augustinus in Soliloquio cap. 27:

Sancti Angeli ambulant nobiscum in omnibus viis nostris, intrant, et exeunt nobiscum, attente considerantes, quam pie, quam honeste in medio pravae nationis conversemur: quantoque studio, et desiderio quaeramus regnum tuum, et iustitiam eius; quantoque timore, et tremore serviamus, et exultemus tibi in laetitia cordis nostri.

Adiuvant laborantes, protegunt quiescentes, hortantur pugnantes, coronant vincentes, etc. Unde monet S. Bernard. serm. 2. in praedictum Psalmum: Sancti custodes nostri fideles sunt, prudentes sunt, potentes sunt, quid trepidamus? Tantum sequamur eos, adhaereamus eis, ut in protectione Dei Coeli commoremur.

Quintus effectus est orationes eorum quos custodiunt offerre Deo, quamdiu in terris hanc mortalem vitam agunt, et eis in mortis instanti adesse, ut eorum animas si cuiusvis debiti, et delicti expertes sint, in Caelum deducant. Idque colligitur ex Tobiae 12. Ego obtuli orationem tuam Domino; quae verba expendens S. Augustinus sermone 3. De Natali Domini ait: Vota nostra, et opera bona Deo offerentes, videlicet eleemosynas, ieiunia, et alia denique, ut constat de Raphaële, qui non solum orationes Tobiae Deo offerebat, verum etiam et eius eleemosynas, et alia bona opera, quae exercebat circa mortuos, quos sepeliebat. Unde in Actis Angelus ait: Orationes, et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei; quasi diceret: illas Deo obtuli.

Cum autem preces offerunt, et desideria nunciant, rationes etiam Deo allegant, ut nos exaudiat, et suas preces nostris coniungunt; et quo ferventiores sunt, et ardentiora ac puriora desideria, eo libentius illa Deo annunciant et offerunt: idque maxima praestant eloquentia, ut colligimus, ex eo quod habetur apud Iobum cap. 33.³ Si fuerit, inquit, pro eo Angelus loquens unus de millibus, annuncians hominis aequitatem. Pagninus, et Regia impressio vertunt eloquens; nam sicut solent Oratores bene composita, praemeditataque oratione uti, ut eos quos alloquuntur, ad id quod intendunt inducant; ita Angeli dum nostras preces Deo offerunt, nulli dubium est, quin id maxima eloquentia praestent, ut illas Deus exaudire dignetur.

— Idem suadet sanctus Bernardus ex illis Psalmistae verbis 67. Praevenerunt Principes coniuncti psallentibus: Credimus, inquit, sanctos Angelos astare orantibus, offerre Deo preces et vota hominum. Ad quod etiam facit visio Iacob, de qua in Genesi cap. 28. legimus: Viditque in somnis scalam stantem super terram, et cacumen illius tangens Caelum; Angelos quoque Dei ascendentes, et descendentes per eam, etc.

Quem locum explicans Origenes lib. 5. Contra Celsum, ait: *

Fatemur quidem et Angelos esse ministratorios quosdam spiritus, crebro mittente Deo commeantes ad eos homines quos manet salutis haereditas, hosque modo ascendere ad purissima loca coelestia, et puriora etiam supra coelestia, oblaturos preces hominum; modo rursum descendere ad homines, reportando illinc aliud in usum singulorum, ut quisque est dignus beneficio.

Similiter S. Augustinus lib. 2. Medit. cap. 3:

Dicuntur Angeli orationes et vota nostra offerre Deo, non quia Deum doceant, quia omnia antequam fiant, sicut et postea quam facta sunt, novit; sed quia eius voluntatem super his consulunt, et quod Deo iubente completum esse cognoverint, hoc nobis evidenter, vel latenter reportant.

Unde hominibus ait: Cum orastis orationem vestram obtuli Deo. Similiter et nos oramus, non ut Deum doceamus, quasi nesciat quid velimus, et quo indigeamus, sed necesse habet rationalis creatura temporales causas ad aeternam veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, sive consulendo quod fiat.

— Similia habet Tertullianus, lib. De oratione, cap. 12., scribit, invehitur in eos qui absque debita religione, modestia et attentione adorationem Deo faciendam accedunt. Siquidem, ait, irreverens est assidere sub conspectu, contraque conspectum eius, quem quam maxime reverearis ac veneraris: quanto magis sub conspectu Dei vivi Angelo adhuc orationis adstante factum istud irreligiosissimum est, nisi exprobramus Deo quod nos oratio fatigaverit. Ubi vocat Angelum orationis, vel quod ipse nostris orationibus praesideat, vel quod ipsas excipiat atque Deo praepotenti eas offerat.

Qua de re audiendus est S. Augustinus. serm. 7. de tempore, ubi sic scribit: Putamus quam dulce est, quando vota nostra talia qualia dixi, Angeli qui custodes vitae nostrae, ante conspectum divinae Maiestatis obtulerunt. Luc. 1. Omnis multitudo populi erat orans foris, hora incensi. Apparuit autem illi Angelus Domini stans a dextris altaris incensi. Act. 10. Cornelius centurio vidit in visu manifeste quasi hora diei nona Angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi etc: Orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Et in Soliloq. c. 27: Diligunt, inquit, concives suos, per quos suae ruinae scissuras restaurari exspectant. Ideoque* magna cura, et vigilanti studio adsunt nobis, solliciti, discurrentes inter nos, et te, Domine; gemitus nostros, atque suspiria referentes ad te, ut impetrent nobis facilem tuae benignitatis propitiationem, et referant ad nos desideratam tuae gratiae benedictionem.

— Hanc eamdem veritatem egregie declarat S. Hilarius in Matthaeum c. 18. Angeli, inquit, pusillorum, praesunt fidelium orationibus. Praeesse Angelos, absoluta auctoritas est. Salvandorum igitur per Christum orationes Angeli quotidie Deo offerunt. Ergo periculose ille contemnitur, cuius desideria, ac postulationes ad aeternum, et invisibilem Deum ambitioso Angelorum famulatu, ac ministerio pervehuntur.

— *Haec eadem veritas Philosophis ethnicis fuit comperta. Seribit enim Appuleius libro De Deo Socratis:

Ceterum sunt quaedam divinae mediae potestates, inter summum aethera et infimas terras in isto intersiti aeris spatio, per quas et desideria nostra et merita ad Deos commeant. Hos Graeco nomine δαίμονας nuncupant, inter mortales coelicolasque vectores, hinc precum, inde donorum.

— Tandem idipsum suadetur ex his verbis Apoc. 8. Et ascendit fumus incensorum de orationibus Sanctorum, de manu Angeli coram Deo: quibus significat quantam vim preces, et bona opera accipiant, dum ab Angelis offeruntur. Sicut enim incensa, et aromata nisi prunis imponantur, parum olent; igni vero imposita, longe lateque redolent, non aliter orationes nostrae, et opera, quae per se forte parum valerent, dum tamen Angelorum precibus sunt intermixta, et illis commendationes suas adiungunt, et sic ab illis Deo offeruntur, multum valorem ex offerentibus accipiunt. Quod utique luculenter explicat S. Thomas 2. 2. q. 83. art. 1. ubi ait, eorum precibus, et meritis orationes nostrae sortiuntur effectum, et nostra opera bona a sua divina maiestate sunt accepta.

— *Hinc Patriarcha Iacob in somno mystico vidit scalam a terra in caelum pertingentem atque in ea Angelos ascendentes et descendentes, ascendentes quidem ad Deum ut ipsi hominum orationes et vota ac bona opera offerant, descendentes vero a Deo ad homines ut eis divina beneficia largiantur; quod S. Augustinus egregie explicat in commentario ad psalm. 44: *Ascendunt, inquit, et descendunt Angeli Dei super filium hominis, quia sursum est ad quem ascendunt corde, idest caput eius, et deorsum filius hominis, idest corpus eius. Ascenditur ad caput, et descenditur ad membra.

— *Qui autem durante hac mortali vita tanta charitate nobis opitulantur, etiam animabus nostris e corporibus solutis non desunt. Nam si omnino pura, sine macula et ruga venialis culpae, aut reatus alicuius poenae ab hac vita decedunt, a suis Angelis custodibus, et interdum simul ab aliis iuxta varia earum merita, et divinae Providentiae dispositionem usque ad Caelum deducuntur. Si autem aliqua purgatione indigent, sancti Angeli eas deducunt usque ad Purgatorii locum, ibique eas visitant, et consolantur.

Hoc imprimis colligitur ex Luca 16. ubi de Mendico ait Christus Dominus: Factum est autem ut moreretur Mendicus, et portabatur ab Angelis in sinum Abrahae. Ubi Chrysost. in speciali Homilia: Portabatur, inquit, in humeris Angelorum, ne saltem ambulans laboraret: Num sufficeret ad portandum unus Angelus? sed propterea plures veniunt, ut chorum laetitiae faciant. Gaudet unusquisque Angelorum tale onus tangere, libenter talibus oneribus praegravantur, ut adducant homines ad regna Caelorum.

Sextus tandem effectus est maerentium consolatio. Sic legimus Genes. 16.⁴ quod Angelus consolatus est Agar fugientem a facie Domini, dixitque ei: Revertere ad Dominam tuam, et humiliare sub manu eius: et sic eius maerorem, et tristitiam dum esset in solitudine fugitiva abstersit. Constat etiam de Gedeone, ad quem consolandum misit Deus Angelum, qui honorifice eum salutavit, dicens: Dominus tecum, virorum fortissime, ut exanimatum animaret, et de fuga cogitantem retineret. Sic Angelus Raphael consolatus est Tobiam cum ei dixit, loquens de filio suo, quem ad peregrinandum suscipiebat ducendum, Tobiae 5. Ego sanum ducam filium tuum, et reducam. Sic in reditu dum ipsum eius filium sanum et incolumen ei repraesentavit, non minori consolatione eum recreavit. Sic Eliae apparuit unus Angelus, amaritudine confectum animum caelesti consolationis rore perfundens, et oblato subcinericio pane deficientes prae itineris fatigatione, et famis inedia, corporis vires reparans.

Plurima alia angelicae consolationis argumenta Scriptura sacra subministrat, quibus constat ingentia SS. Angelorum erga nos esse beneficia, quae tanto maiori affectu nobis impendunt, quod nedum hac in re divinis mandatis obsequantur, sed etiam flagrantissima erga nos charitate aestuent:

Neque enim, inquit Blosius in dictis Patrum, ulla unquam mater erga unice dilectum filium suum regendum, custodiendum, tuendumque vigilavit, uti hi beatissimi Spiritus saluti invigilant, et praecipue Angelus proprius nostrae speciatim custodiae a Domino deputatus; nam noctu, et diu, omni loco, et tempore, in cunctis causis, et necessitatibus nostris summa cum fidelitate nobis adest, et ne ad momentum quidem unquam a nobis recedit.

Sane cum caelestes illi Spiritus videant, et cognoscant, quam admirabili, immenso, atque ardenti amore, et noster, et ipsorum Dominus nos prosequatur, ita etiam et ipsi tanta dilectione nos complectuntur, ut a nullo digne id queat exprimi.

— Haec omnia luculenter declarat sanctus Bernardus sermone 1. De sancto Michaële;

hic est, dilectissimi, funiculus triplex, quo de excelso Caelorum habitaculo ad consolandos, ad visitandos, ad adiuvandos nos attrahitur supereminens charitas Angelorum, propter Deum, propter nos, propter seipsos. Propter Deum utique, cuius > tanta erga nos misericordiae viscera ipsi quoque, ut dignum est, imitantur. Propter nos, in quibus nimirum propriam similitudinem miserantur. Propter seipsos, quorum ordines instaurandos ex nobis toto desiderio praestolantur. In ore enim parvulorum, qui lacte modo vescuntur, et nondum solido cibo, perficienda est laus illa maiestatis divinae, cuius habentes primitias Angelici Spiritus beata nimirum delectatione fruuntur: sed tanto avidius nos expectant, quanto consummationis eius expectatione, et expositione sollicitantur.

Conclusio secunda. — Angeli custodes ob impensa nobis ab eorum obsequiis coelica beneficia, gaudii accidentalis incrementum a Deo recipiunt: ita communiter Doctores Scholastici, cum nostro Alensi 2. part. quaest. 41. membro 6. et Seraphico Doctore dist. 11. art. 2. ubi cum duplicem hac de re opinionem retulisset: quarum prima affirmabat in beatis Angelis ex hominum salute crescere gaudium essentiale simul et accidentale; non solum extensive, sed etiam intensive, eo quod huius sententiae Sequaces censerent Angelos nondum esse perfecte beatos, licet sint in gratia confirmati: secunda vero contendebat neutrum gaudium, tam essentiale, quam accidentale crescere intensive, sed solum extensive, sicut eorum charitas non est nunc maior, quam fuerit ab initio, quamvis plures nunc diligant, quam tunc: tandem concludit, tertiamque sententiam instituit, nempe quod in Angelis nullatenus praemium, et gaudium essentiale augeatur:

quia, inquit, quantum ad illud, perfecte beati sunt: sed gaudium, in quo consistit praemium accidentale, non solum extensive, verum etiam intensive, et ratione boni proprii, et ratione coniuncti; quia ministrando aliis, bona opera faciunt, in quibus praemium accidentale merentur, et etiam concives suos ad beatitudinem perducunt, super quibus absque dubio gaudent, et gratulantur: et haec positio tertia videtur esse probabilior, et secundum hanc patet responsio ad partes oppositas: nam rationes ostendentes, quod ex nostra beatificatione Angelis accrescat gaudium, concludunt solum de gaudio accidentali, quod est circa bonum creatum, in quo tamen non consistit essentialis praemii augmentatio.

Eamdem sententiam amplectitur, et docet Gabriel art. 3. dubio 2. affirmatque Angelos, quantum ad illud gaudium accidentale, non esse in termino, sed in via; quia priusquam detur, carent illo, unde possunt illud mereri, adeoque propter meritum ipsis a Deo conceditur.

— Verum vix adduci possum ut credam, Angelos aliqua ex parte adhuc esse Viatores, et aliquatenus posse novum praemium promereri. Ut enim aliquis sit in statu merendi, non satis est quod careat re aliqua; sed ultra necessum est quod sit in via ad merendum destinata ex divina ordinatione; quae via regulariter in Angelis, et hominibus, est status fidei, intuitivae Dei visioni oppositus.

Adde. quod gaudium illud accidentale sufficienter intelligi possit Angelis a Deo concedi, absque eo quod illud promereantur; illud enim gaudium de novo suscipiunt Angeli, vel ex nova praesentia obiectorum, et absque peculiari revelatione vel illuminatione ex parte Dei aut Angelorum Superiorum, sicut gaudent super uno peccatore poenitentiam agente, quia eius poenitentiam cognoscere possunt per scientiam propriam: unde cum summa charitate homines diligant, ita de illorum salute laetantur; nam, inquit Augustinus cap. 27. Soliloquiorum:

Quoties bene agimus, gaudent Angeli, et tristantur daemones: quoties a bono declinamus, diabolum laetificamus, et Angelos tuos suo gaudio defraudamus; gaudium est enim eis super uno peccatore poenitentiam agente; sed diabolo super uno iusto poenitentiam deserente.

Hoc modo autem gaudium consequuntur Angeli absque ullo suo merito. — Vel dici potest, quod augmentum illius gaudii proveniat ex eo quod aliquid de novo reveletur Angelis in ordine ad sua ministeria; ut quando Gabrieli Archangelo revelata fuit Incarnatio tali tempore et modo exequenda, ut illam Virgini nunciaret; et tunc etiam opus non habuit aliquo novo merito ad illud gaudium recipiendum; quippe proveniebat illud ex illa nova revelatione sibi facta. Vel denique concipi potest novum illud gaudium Angelo concedi propter novam revelationem sibi factam, quae ad eius ministerium spectet, ut quando ipsi revelatur, quod homo ipsius custodiae traditus, tali tempore sit talem poenitentiam acturus, aut talia, vel alia opera meritoria acturus. Sic autem gaudium illud etiam non advenit propter aliquod speciale Angeli meritum; sed solum propter divinam revelationem, et peccatoris conversionem; adeoque non videtur necessarium esse Angeli meritum ad illam accidentalem beatitudinem assequendam. Verius itaque dicendum censeo, quod augmentum illius gaudii beatifici, seu illa beatitudo accidentalis proveniat tum ex parte Dei liberaliter gaudium illud Angelo concedentis, tum etiam ex parte Angelorum, qui propter summam charitatem qua homines prosequuntur, eximia perfunduntur laetitia, ingensque concipiunt gaudium, quoties eos saluti studere, et invigilare conspiciunt.

Rogabis. Qualiter se habeat Angelus erga hominem suae custodiae deputatum, quem Deo revelante novit esse damnandum?

Respondet Alensis noster membro 6. art. 2.:

Quod quamvis alicui Angelo reveletur damnatio eius, cui deputatus est: tamen non revelatur ei quantitas damnationis, scilicet quanta futura est eius damnatio: hoc enim est de secretissimis Dei. Unde quamvis eum damnandum esse sciat per revelationem; et cognoscat se nihil profecturum circa eum, quantum ad hoc ut salvetur: tamen quia nescit quanta futura est eius damnatio, ideo nescit an profecturus sit circa eum quantum ad hoc, quod minor sit eius poena, sive damnatio. Unde adhuc curam apponit circa eum, nec derelinquit eum ex toto; nec dissonat hoc a voluntate divina. Unde quamvis non operetur circa eum ad trahendum eum ad salutem; tamen operatur ad retrahendum eum a maiori damnatione, quam scilicet incurreret, nisi Angelus custodiret eum.

Conclusio tertia. — Tria maxime sanctissimis nostris Angelis tutelaribus in animi nostri gratitudinem rependere debemus; nempe in venerationem, dilectionem, et invocationem. Ita S. Bernardus serm. 12.*:

Ipse, Deus, mandavit ipsis, qui et ei ex tanta charitate obediunt, et nobis subveniunt in tanta necessitate, ingratos esse non licet; simus ergo devoti, simus grati tantis custodibus, redamemus eos, honoremus eos quantum possumus, quantum debemus; totus tamen ei reddatur, et amor, et honor, a quo tam ipsis quam nobis est totum, unde honorare possumus, vel amare, unde amari, honorarique meremur.

Quantam autem sanctis Angelis reverentiam debeamus impendere, egregie explicat idem Doctor mellifluus in Psalmum 90. serm. 12. ubi inter cetera, ita admonet: In quovis diversorio, in quovis angulo, Angelo tuo reverentiam habe: tu ne audeas illo praesente, quod vidente me non auderes.

Et sermone primo de Sancto Michaële, nobis erga amantissimos illos Tutelares summam reverentiam habendam ita inculcat:

Pensate quanta nobis sollicitudine opus est, dilectissimi, ut dignos nos exhibeamus eorum frequentia, et eo modo conversemur in conspectu Angelorum, ne forte sanctos offendamus obtutus. Vobis enim, si quando Angeli provocati peccatis, et negligentiis nostris, indignos nos iudicaverint praesentia, et visitatione sua, ut iam necesse habeamus, et nos cum Propheta plangere ac dicere: amici mei, et proximi mei, adversum me appropinquaverunt et steterunt; et qui iuxta me erant, de longe steterunt; et vim faciebant, qui quaerebant animam meam; elongati nimium sunt, quorum praesentia protegere nos, et propulsare poterat inimicum.

Quod si tam necessariam habemus familiaritatem dignationis angelicae, cavenda nobis eorum offensa, et in his maxime exercendum, quibus eos novimus oblectari. Sunt enim plurima, quae eis placent, et quod in nobis invenire delectat: ut est sobrietas, castitas, paupertas voluntaria, crebri in coelum gemitus, et orationes cum lacrymis, et cordis intentione: attamen super omnia haec, unitatem, et pacem a nobis exigunt Angeli pacis.

— Quantam etiam pariter beatissimis illis Custodibus gratitudinem debeamus, declarat ipsemet Bernardus praefato Sermone 12. in Psalmum 90., ubi cum dixisset: Adsunt igitur, et adsunt sibi, non modo secum, sed etiam pro se: adsunt ut prosint: quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? subdit: Simus ergo devoti, simus grati tantis Custodibus, redamemus eos, honoremus eos, quantum possumus, quantum debemus: et sequentia quae habet supra citata.

— Tandem invocationibus nostris, et precibus sunt interpellandi, quoties angustiae spirituales, et corporeae nos premunt. Id namque fecerunt sanctissimi Patriarchae: imprimis vero Iacob, qui filiis Ioseph benedicens aiebat Genes. 48. Angelus qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris istis, quibus verbis constat Angelum sui protectorem invocare. Idipsum cap. 5. Iob legimus, ubi Eliphaz Iobum arguens ait: Voca ergo, si est qui respondeat, et ad aliquem Sanctorum convertere: ubi nomine Sanctorum beatos Angelos intelligit, ut interpretatur S. Augustinus in annotationibus in Iob, qui etiam illud: Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, ad Angelos dici existimat, iuxta quod dicitur apud eumdem Iobum capite 33. Si fuerit Angelus loquens pro eo unus de millibus, miserebitur eius, et dicet, Libera eum, ut non descendat in corruptionem. Quod utique confirmatur ex illo Oseae 12. ubi de Iacob Patriarcha legimus, quod invaluit in Angelum, et confortatus est, flevit, et rogavit eum: sic enim explicatur lucta illa, quam idem Patriarcha habuit tota nocte cum Angelo Genes. 32. Roganti autem Angelo ut eum dimitteret ad auroram, respondit: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi.

Hanc eamdem veritatem edocent sancti Patres, imprimis vero sanctus Chrysostomus in sua Liturgia ita ut scribit: Coelestis militiae princeps, Michael, rogamus te nunc indigni, ut tuis intercessionibus munias nos. Et clarius lib. De Incomprehensibili Dei natura, loquens de Angelis ait:

Rogant pro genere humano, quasi dicant: Pro his Domine rogamus, quos tu adeo dilexisti, ut pro eorum salute mortem obires, animam in cruce efflares; pro his supplicamus, pro quibus ipse tuum largitus es sanguinem; pro his oramus, pro quibus corpus tuum immolasti, etc.

Idipsum praestat Ecclesia, quae in sacro Missae Canone post consecrationem haec verba a Sacerdote proferenda praescripsit: Supplices te rogamus, omnipotens Deus, iube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, in conspectu divinae maiestatis tuae. Atque ita plane contigisse cuidam sui temporis Sacerdoti, refert Beatus Climacus, in Speculo exemplorum, scribens, quod ubi praedicta verba quidam Sacerdos sui temporis inter celebrandum pronunciasset, illico magna caelestium Spirituum adfuit multitudo visibiliter, inter quos unus specie illustrior, et maiestate sublimior visus est sacram Hostiam accipere, et illam divino conspectui praesentare, tum oblatam, omnibus aliis Angelis summa reverentia congratulantibus, iterum super altare ad sacrificii consummationem deposuisse.

Hinc sanctus Bernardus sermone de triplici genere bonorum, devote monet: A sanctis Angelis, inquit, auxilium quaerendum est, ut occultis suspiriis, et frequentia lacrymarum, et illi supereminenti maiestati preces nostras offerant, referant gratiam; quia missi administratorii spiritus sunt propter nos, ut haereditatem capiamus salutis. Quod utique confirmat sermone 12. in Psalm. Qui habitat, Quoties ergo gravissima cernitur urgere tentatio, et tribulatio vehemens imminere, invoca Custodem Angelum tuum, Doctorem tuum, Adiutorem tuum in opportunitatibus, et tribulationibus, inclama eum, et dic, Domine salva nos: perimus.

Inde non mirum si Seraphicus Pater noster Franciscus, ut ait S. Bonaventura in eius vita, tanto erat ipsis Angelicis spiritibus amoris vinculo copulatus, atque ita eos venerabatur, ut ob devotionem ipsorum ab assumptione Virginis gloriosae, quadraginta diebus insistens ieiunaret; beato autem Michaeli Archangelo, eo quod animarum repraesentandarum haberet officium, spirituali erat amore devotior, propter fervidum quem habebat zelum ad salutem omnium salvandorum.

Dices. Sanctus Paulus ad Coloss. 2. religiosum omnem cultum Angelorum interdixit, ita scribens: Nemo vos seducat volens in humilitate, et religione Angelorum, quae non vidit, ambulans frustra inflatus sensu carnis suae. Unde Theodoretus exponens haec verba capitis sequentis, quibus Paulus hortatur: Omnia in nomine Domini Iesu facite; hanc legem, inquit, secuta Laodicena Synodus, ut veteri illi morbo remedium afferret, decrevit, non esse supplicandum Angelis, neque derelinquendum esse Dominum nostrum Iesum Christum: ergo, inquiunt Calvinistae, Angeli non sunt interpellandi.

— Nego consequentiam. neque enim hunc sensum sancti Pauli, et Concilii Laodiceni verba praeseferunt: quid enim voluerit Apostolus, explicat aperte sanctus Chrysost. Homil. 6. in idem cap. Quid sibi, inquit, omnino volunt ista verba? Respondet: Erant nonnulli dicentes: Non oportet nos per Christum aditum habere ad Deum, sed per Angelos; illud enim captum nostrum superat. Hinc Apostolus ubique ea quae de Christo dixerat inculcare studet: Per sanguinem crucis ipsius reconciliati sumus, et pro nobis passus est. Quod idem habet Theophylactus, aiebant, inquit, indignum esse maiestate Unigeniti nos ad Patrem adducere; maiusque quam pro humana tenuitate: Unde, inquiunt, rationi magis est consentaneum dicere Angelos conciliationi nostrae servisse. In hunc vero cultum Angelorum invehebant, ac simplicioribus persuadebant, ut his intenderent animum, tamquam his qui nos servassent. Nec ab hac interpretatione abhorret Theodoretus, ait enim, Pertinere haec ad quorumdam haeresim: qui tamquam humilitate ducti, cum asserant invisibilis universorum Deus, nec attingi, nec comprehendi possit, oportere per Angelos divinam sibi conciliare benevolentiam: subdit autem illos Iudaicis ritibus assuefactos fuisse, et illud iactasse, legem per Angelos traditam esse, ac propterea cultu ac veneratione dignos videri. Hinc subinfert, Morbus hic, inquit, in Phrygia, et Pisidia longo tempore haesit: cuius gratia, Synodus apud Laodiceam Phrygiae oppidum habita lege voluit Angelos orare, hodieque oratoria sancti Michaelis apud illos, et eorum finitimos videre licet. Quibus patet non eam fuisse Theodoreti mentem, ut voluerit per Laodicenam Synodum, proscriptum fuisse cultum Angelorum, sed tantum damnatos illos haereticos, qui Angelos, spreto Christo, velut primarios et unicos apud Deum intercessores adhibebant, ut ferunt ultima verba in obiectione posita.

Quod autem commemorat in illis regionibus crebra esse oratoria S. Michaëli sacra, non eo pertinet, ut ea damnet, qualia tunc populari cultu celebrabantur: sed ut indicio sit populos istos in Angelorum venerationem propensissimos fuisse, eo quod frequentia illis in locis sancti Michaëlis essent oratoria, quae pridem instituta fuerant; non quidem ut ibi superstitiosus honor tribueretur Angelis, uti postmodum fecerunt illi haeretici, sed ut manifestum fieret sanctos Angelos a fidelibus ab ipsis etiam Ecclesiae primordiis summa veneratione esse habitos.

Quod autem ea fuerit etiam Laodiceni sententia, patet ex Canone 37. in quo constitutum legimus;

Non oportere Christianos Ecclesiam Dei relinquere, et ire, atque Angelos nominare, et Congregationes facere, quae interdicta noscuntur. Si quis igitur inventus fuerit huic occultae idololatriae serviens, sit anathema, quia reliquit Dominum nostrum Iesum Christum Filium Dei, et se idololatriae tradidit.

Quibus verbis perspicuum est, non prohiberi quemcumque cultum et invocationem Angelorum; sed eum tantummodo, qui ad contemptum pertinet Domini nostri Iesu Christi, ut faciebant illi humiles Angelorum cultores. Porro Angelorum, ac praesertim sancti Michaëlis, Theodoreti aetate, venerationem percrebuisse, et in illius honorem frequentia per totum Orientem oratoria instituta fuisse, testatur Sozomenus aequalis Theodoreti lib. 2. c. 3. ubi Michaëlia, idest basilicas, et oratoria sancto Michaëli dicata, et ingentia in eis facta miracula refert, ex eoque Nicephorus lib. 7. cap. ult. His itaque constat, quam levibus momentis ducantur Calvinistae, ut Angelorum cultum nobis exprobrent.