Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Duplicem impraesentiarum distingui posse amorem: Naturalem videlicet, et Supernaturalem. Prior ita dicitur ad quem eliciendum sufficit ipsa naturalis facultas, praevio solo lumine intellectus eam illustrante, et ad obiectum amabile determinante, ei aperiendo ac manifestando eas omnes perfectiones, quae in tali obiecto relucent, quaeque tot sunt amoris stimuli et incentiva: posterior dicitur ille, quem voluntas elicere nequit absque beneficio et auxilio gratiae supernaturalis: de priori hic nobis est sermo; de posteriori vero disseremus in sequenti Disputatione.

Notandum 2. Ex nostro Alensi q. 30., dilectionem naturalem posse accipi multipliciter;

aut enim, inquit, dicitur dilectio naturalis quidquid per se iuvat naturam ut esset, vel iuvat, ut permaneat; et hac ratione diligitur tantum Deus dilectione naturali ab Angelo: nihil enim aliud est necessarium ad esse Angeli, praeter illud quod est de esse; non enim indiget unus alio ut sit, vel ut permaneat in esse. Secundo modo potest dilectio naturalis respicere omne conveniens naturae, sive consimile, vel conforme in natura; et hoc modo est dilectio naturalis, non tantum Creatoris, vel Gubernatoris, sed etiam alterius Angeli, qui est simul in natura angelica, vel etiam hominis, qui est consimilis in natura intellectuali creata. Tertio modo potest dici dilectio naturalis respectu illius boni, quod ordinatum est ad participandum completum dilectibile, quod est gloria; et secundum hunc modum, charitas, sive gratia est perfectio naturae; sic secundum hunc modum est diligibile ab Angelo non tantum anima hominis, sed etiam corpus humanum, quod potest participare dotes; unde anima in secunda stola perficietur, et Angelus ex hoc quamdam consequitur dilectionem. Quarto modo, dilectio naturalis dicitur respectu omnis boni, in quantum est bonum; et sic extendit se ad omnem creaturam, et ad Creatorem.

Notandum 3. Ex Seraphico Doctore in 2. d. 3. a. 3. q. 2.,

quod maior alicuius dilectio possit fieri tripliciter: aut ratione boni optati, aut ratione affectus intensi, aut ratione effectus impensi. Ratione boni optati dicitur quis aliquem magis diligere, quando ei maius bonum optat, et sic dicitur diligere magis, quia ad maius. Hoc modo naturali dilectione procedente ex iudicio rationis rectae magis diligebat Angelus Angelum superiorem; volebat enim ipsum excellere, et plus boni habere, sicut et Deus conditor voluit sic ordinare. Ratione affectus intensi dicitur magis alterum diligere, quando affectio eius plus trahit alterum, et magis consolatur de eius societate; et sic dicitur aliquis magis illum diligere, cum quo libentius cohabitat: et sic Angelus magis diligebat per naturam Angelum eiusdem ordinis, quia sicut naturali affectu magis diligit quis concives suos, maxime quando conformantur sibi in moribus; et sicut magis diligit homo eum, qui est eiusdem professionis, et officii, ubi invidia non interponit partes suas: sic Angelus alterum Angelum eiusdem ordinis magis dilectione naturali amplecti intelligendum est, cum se viderit a Conditore in officii aequalitate, et naturae similitudine illi sociatum; nec esset tunc morum diversitas, nec invidi malignitas. Ratione effectus, sive beneficii impensi dicitur quis magis eum diligere, cui plura bona impendit, et circa quem magis sollicitatur, sicut Magister confovet magis filium tenellum, et sollicitior est circa illum, quam circa adultum, et magis circa infirmum, quam circa sanum; et hoc facit consideratione maioris indigentiae; et hoc modo dici potest, quod Angelus superioris ordinis magis diligit Angelum inferioris, quia Angelus paris vel superioris ordinis non > indiget, sive sua instructione, sive purgatione, sicut Angelus inferioris ordinis.

His itaque prelibatis, determinandum est, 1. An sit in Angelis aliqua naturalis dilectio. 2. An hac dilectione, dum erant viatores, Deum super omnia diligere potuerint. 3. Qualiter tam se, quam alios Angelos diligant.

Conclusio prima. — Revera est in Angelis naturalis dilectio, quatenus naturalis amor opponitur supernaturali: non vero quatenus opponitur libero.

Haec Conclusio duas habet partes, quarum prima est communis inter Theologos, et Probatur: Quod rebus interioribus absque ulla imperfectione tribuitur, Angelis non est denegandum: sed dilectio, et amor naturalis absque ulla imperfectione tribuitur formaliter hominibus: ergo etiam Angelis non videtur denegandus. Deinde, quaelibet res naturaliter diligit se, et suam propriam perfectionem appetit, naturaliterque ad illam inclinatur: nullum enim est ens tam imperfectum, quod naturaliter propriam suam perfectionem non appetat: ergo multo magis Angeli naturaliter appetunt suam beatitudinem, ad quam tamquam ad ultimam perfectionem ordinantur: sed hic appetitus dicitur amor naturalis: ergo etc. Denique, daemones habent naturalem sui dilectionem: ergo et Angeli. Antecedens patet, nam daemones naturaliter fugiunt suam miseriam: ergo naturaliter diligunt se. Patet sequela: nam ideo odio habeo aliquem, quia diligo me, vel alium; ergo si daemones naturaliter fugiunt miseriam, quam habent, etiam naturaliter diligunt se.

Adde. quod daemones naturaliter appetunt suam felicitatem, et beatitudinem in communi: ergo naturaliter appetunt, et diligunt se. Antecedens patet, nam beatitudo in communi non potest odio haberi. Haec autem angelica naturalis dilectio intelligenda est etiam quantum ad actum elicitum; etenim in Angelis est amor sequens rationem, et formam apprehensam; ergo in Angelis est actus elicitus amoris. Probatur antecedens: Angelus habet naturalem cognitionem sui: ergo et naturalem dilectionem sui.

Dices 1. Si in Angelis esset aliqua naturalis dilectio, deberet esse vel recta, et perfecta; vel inordinata, et imperfecta: sed neutrum dici potest. Non primum: omnis enim recta, et perfecta dilectio, est charitas, adeoque quid supernaturale; non etiam secundum, siquidem imperfecta dilectio, et inordinata, peccatum est: Angelus autem ut in statu naturae purae non peccat.

Respondeo ad maiorem. quod cum amor naturalis nihil aliud sit, quam inclinatio indita ab Auctore naturae, necessario dici debet recta; alias summa Creatori fieret iniuria, si quis eum pravam inclinationem indidisse assereret. Attamen cum duplex sit rectitudo, nempe rectitudo naturalis inclinationis, et supernaturalis virtutis; haecque sit perfectiva alterius; inde dici potest, quod rectitudo naturalis non sit omnimode perfecta, quamdiu intra limites suos stat, siquidem perfectior evadit, dum charitati coniungitur: est tamen recta, et perfecta intra ordinem naturae, quippe conformis est naturae principiis, quibus res quaelibet quae sibi convenientia sunt appetunt.

Respondeo ad minorem. illam dilectionem esse revera naturalem, tam prout naturalem sonat inclinationem, et propensionem ad aliquid sui perfectivam, quam prout opponitur rei supernaturali: siquidem hac dilectione Angelus non solum voluntatis suae perfectionem obtinet, potentiae namque perficiuntur ab actibus; sed etiam in eam fertur ex propria sua nativa inclinatione, qua res quaelibet in id, quod sibi conveniens est, propendet. Nec refert, quod hanc propensionem habuerit sibi inditam ab Auctore naturae, non minus enim per eam dicitur moveri ab intrinseco, nempe ab interno appetitu voluntatis. Similiter haec tendentia dicitur libera, potest enim Angelus tam erga se, quam erga alia obiecta amorem suum suspendere, ut probabitur in tertia Conclusione.

Dices 2. Si qua esset in Angelis naturalis dilectio, esset media inter dilectionem gratuitam, quae est charitas, et peccaminosam, quam libidinosam Alensis appellat: at hoc dici nequit. Medium enim inter bonum et malum debet esse indifferens: dilectio autem naturalis non est indifferens bono et malo, sed revera est reponenda in genere boni: ergo etc.

Respondet ipsemet Alensis. quod etsi illa dilectio naturalis media sit inter gratuitam et vitiosam, non tamen est media inter bonum et malum simpliciter, sed tantum inter bonum quod dicitur supernaturale, et malum supernaturali bono oppositum: quamquam enim partim conveniat cum utroque extremo, cum dilectione quidem gratuita, quia diligit summum bonum: cum vitiosa autem, quia diligit illud propter seipsam, non autem propter ipsummet; nihilominus magis convenit cum dilectione gratuita, quam cum vitiosa, quia fertur circa summum bonum, nempe circa Deum, licet ita feratur propter bonum ipsius diligentis.

Probatur secunda pars. nempe quod dilectio angelica non sit naturalis, quatenus naturale opponitur libero: quod enim est naturale libero oppositum, est ex se necessario determinatum ad unum: sed angelica voluntas dici nequit ita esse determinata ad dilectionem: ergo nec habere dilectionem naturalem libertati oppositam. Maior constat ex communi Philosophorum sententia, qui in hoc naturale a libero distinguunt, quod illud ex principiis suis intrinsecis ad unum determinetur, sic ignis ad comburendum, grave ad motum deorsum, et leve ad sursum. Minor probatur: si angelica voluntas ex se determinata esset necessario ad amandum aliquod obiectum, maxime vel Deum, vel ipsummet Angelum: sed neutrum ita necessario diligit; quamquam enim forte necessario feratur ad seipsum diligendum quoad perfectionem, ita quod non possit seipsum odisse, nihilominus non ita determinatur quantum ad exercitium: siquidem ut in tertia Conclusione probabitur, potest cessare ab omni actu dilectionis erga seipsum.

Idem dici potest de dilectione erga Deum. Imo multo minus determinatur ad amorem Dei, quam ad amorem sui ipsius, non enim seipsum odio habere potest, potest vero odisse Deum, nam de daemonibus ait Regius Psaltes: Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. Adde quod unus Angelus potest occupari in amore alterius amore amicitiae, quem habet ad illum, necnon et concupiscentiae ad bona, quae ipsi dilecto Angelo exoptat. Per illum autem actum dilectionis, Angelus amans nec sese, nec Deum diligit, quippe neutri bonum per se exoptat: ergo non necessario seipsum, et Deum semper diligit. Haec veritas patebit evidentius in Conclusione tertia.

Conclusio secunda. — Angelus naturaliter Deum diligere potest plus quam se, et super omnia. Ita Doctor in 3. dist. 27. num. 13.

Probatque hanc Conclusionem Primo: Ratio naturalis ostendit naturae intellectuali esse aliquid summe diligibile, quia in omnibus actibus, et obiectis essentialiter subordinatis, est aliquid supremum, et ita aliqua dilectio suprema, et ita supremum obiectum sic diligibile: sed ratio naturalis dictare debet, quod illud summe diligibile sit summum Bonum, nempe Deus, alias sequeretur quod charitas inclinaret ad summe diligendum illud quod a ratione naturali dictaretur non esse summe diligendum, et sic charitas non esset virtus, quippe cum non esset conformis rectae rationi: ergo ratio naturalis dictat Deum esse summe diligendum. Sed voluntas potest naturaliter diligere id omne obiectum, quod per rationem naturalem proponitur summe diligibile, nihil enim potest intellectus recte dictare, in quod dictatum non possit voluntas naturaliter tendere; alioqui voluntas esset naturaliter mala; vel saltem non esset libera ad tendendum in quodlibet secundum illam rationem boni secundum quam sibi ostenditur ab intellectu. Quod maxime, inquit Doctor, arguitur de Angelis, quia in statu innocentiae non fuerunt non recti, quippe tunc non potuerunt habere actum non rectum: potuerunt autem habere aliquem actum elicitum; et supponendum est, quod eum habuerunt, quodque ille actus fuerit rectus: non potuit autem actus ille esse rectus, si illo ipso dilexissent se Angeli super omnia, non autem Deum: ergo etc.

Deinde Amor naturalis Dei super omnia est possibilis, nec enim repugnat illius productio, aut ex terminis, nempe quod sit amor Dei super omnia, et quod sit naturalis, aut ex aliqua ratione a priori, vel a posteriori: sed omnem dilectionem possibilem naturaliter potest Angelus elicere, nisi aliquod adsit impedimentum ex parte voluntatis, quod certe nullum est: si enim esset aliquod impedimentum, quo voluntas non posset elicere talem amorem, maxime vel inclinatio, et propensio illius ad amanda alia obiecta, vel amor actualis aliorum obiectorum, neque enim aliud impedimentum ex parte voluntatis fingi potest: sed neutrum dici potest. Non quidem primum; eatenus enim illa inclinatio praepediret amorem Dei, quatenus necessario determinaret ad amorem actualem aliorum obiectorum: sed ita non est, nulla siquidem propensio voluntatis censetur eam necessario determinare, quia non obstante qualibet inclinatione semper remanet libera. Non etiam secundum: quia amor actualis aliorum obiectorum non necessario conservatur, et consequenter mutari potest, et revocari, ipsique succedere amor Dei: ergo nihil habet voluntas ex se quo removeri possit ad formandum amorem Dei naturaliter possibilem.

Denique, inquit Doctor, secundum philosophos vir fortis, quatenus est membrum Reipublicae, sequendo dictamen rectae rationis debet se morti exponere propter ipsam Rempublicam tuendam, et consequenter deberet amare magis Rempublicam, quam seipsum: sed eadem ratio multo magis dictat, quod quis debeat diligere Deum magis quam se, et sese exponere propter amorem ipsius Dei, plura namque debet vir fortis Deo, quam Reipublicae; siquidem tantum Reipublicae obstringitur propterea quod sit eius pars, et membrum; Deo autem se totum quantum ad productionem, et conservationem debet: ergo si debet magis diligere Rempublicam, quam se, multo magis Deum.

Confirmatur 1. Quo magis aliquid est alterius, quam sibi, eo amplius debet eum, quam se diligere: sed creatura quacumque, maxime Angelus, magis Dei est, quippe ab eo habet esse, operari, et bene esse, a se autem sine Deo nullum horum obtinet: ergo magis Deum, quam seipsam tenetur diligere.

Confirmatur 2. Quaelibet creatura in se includit intrinsecum ordinem, et dependentiam ad Deum, ut ad causam efficientem, et conservantem non solum sui ipsius, sed et totius Universi: ergo naturali appetitu potius fertur in Deum, ut conservantem Universum, quam in seipsam. Probatur sequela: creatura qualibet habet se in ordine ad Deum, ut conservantem Universum, tamquam pars ipsius Universi: sed pars quaelibet appetitu naturali potius appetit esse totius, cuius est pars, quam suum esse proprium: ergo qualibet creatura potius appetit subsistentiam, et essentiam Dei, quam sui ipsius: adeoque illa quae est capax dilectionis magis Deum, quam se naturaliter diligit. Minor patet experientia, qua constat homines manum, vel membrum alterum exponere pro conservatione totius corporis: expositio autem illa est motus naturalis, et non violentus: ergo conveniens illi secundum naturalem inclinationem eius: sed ita se habent creaturae respectu Dei conservantis totum Universum; unde si per impossibile Deus exponi posset periculo non essendi, creaturae se exponerent tali periculo non essendi, ut conservaretur Deus, eo quod sunt partes totius Universi, quod subsistere nequit, nisi Deo subsistente, et Universum conservante: ergo exinde sequitur quod creaturae qualibet magis in Deum, quam in seipsas ferantur.

Confirmatur denique. charitas et gratia perficiunt naturam secundum rationem naturae: sed charitas et gratia inclinant ad amandum Deum super omnia: ergo supponunt in homine et Angelis naturalem inclinationem ad diligendum Deum plus quam se. Insuper, praecepta iuris naturalis fundantur in inclinatione naturali: ex ipsa enim natura, et dictamine rationis inclinamur ad observanda talia praecepta, puta praeceptum de tuenda vita propria, quod fundatur in appetitu propriae conservationis: sed praeceptum de diligendo Deo super omnia est iuris naturalis: ergo fundatur in propensione et inclinatione naturali, adeoque homo et Angelus naturaliter inclinantur ad Deum diligendum.

Dices 1. Si Angeli naturalem haberent propensionem ad diligendum Deum plus quam se, eamdem et nos haberemus propter paritatem rationis: sed consequens falsum edocet ipsamet experientia, qua summam difficultatem patimur in subeunda morte pro Dei gloria: ergo signum est naturam nos magis ad amorem nostri, quam ad amorem Dei inclinare.

Nego minorem. et ad eius probationem dico, duplicem in homine et Angelo distingui posse inclinationem, unam quidem communem et generalem quatenus creaturae sunt, aliam autem specialem et particularem quatenus sunt tales, et tales creaturae secundum se, et absolute spectatae, puta homo consideratus quatenus est animal rationale secundum quod praecise, et formaliter nullum dicit ordinem ad Deum, sed tantum inclinationem naturalem, et tendentiam ad propriam suam perfectionem. Priori modo magis propendet ad Deum, quam ad seipsum diligendum, cum enim creatura quaelibet magis Deo sit, quam sibi, quippe totum suum esse a Deo, ac per Deum habet, inde etiam ut sic magis in Deum, quam ad seipsam inclinatur, et hac ratione magis homo inclinaretur ad obeundam mortem pro Deo, quam ad vitam servandam. Quoniam autem Angelus, et homo secundum se spectati suam naturalem inclinationem, et perfectionem appetunt, inde inclinantur ad seipsos servandos magis, quam ad sui interitum. Hinc homo sentit difficultatem in obeunda morte propter Deum, quae difficultas non provenit ex maiori amore sui ipsius, quam Dei, sed ex eo quod naturaliter diligit propriam vitam, quam cum non posset servare una cum amore Dei, inde difficultatem in eius amissione patitur. Sicut v. g. qui pro vita tuenda ingruente tempestate merces proiicit in mare, difficultatem in hac proiectione patitur; nihilominus magis aestimat propriam vitam, eamque plus diligit, quam merces deperditas. Idem dicendum de illo, qui propter totius corporis incolumitatem patitur sibi membrum aliquod putridum abscindi, licet enim hanc abscessionem aegre ferat, magis tamen totum corpus, quam istam partem censetur diligere. Ita contingit in proposito; dum enim quis in obeundo Martyrio naturalem repugnantiam patitur, haec repugnantia non est indicium maioris amoris erga se, quam erga Deum, imo contrarium infertur, quia scilicet non obstante hac repugnantia, libenter morti obicit.

Dices 2. Si Deum super omnia diligeremus naturaliter, sequeretur, quod nobis inesset nativa inclinatio ad bonum: sed consequens est contra illud Genesis 8. Sensus hominis, et cognitio humani cordis prona sunt ad malum ab adolescentia sua: ergo etc.

Nego maiorem. et ad textum Scripturae respondeo, eum intelligi de appetitu naturae per peccatum vitiatae, non vero de appetitu naturae integrae, cum enim appetitus ille a Deo auctore naturae fuerit inditus, necessario debuit esse rectus, et ad bonum proclivis.

Dices 3. Homo naturaliter inclinatur in bonum proprium: ergo non in bonum ipsius Dei, maxime quando bonum Dei est oppositum bono proprio. Sequela patet, implicat enim inclinationem naturalem ferri in duo opposita, et consequenter si quis inclinatur ad suum esse naturaliter, aversabitur suum non esse, subindeque illud omne quod suum non esse consequitur.

Distinguo sequelam. magis inclinatur in bonum proprium, quam in bonum ipsius Dei, absolute et simpliciter, nego: secundum quid, concedo. Hoc est, quatenus creatura est habens existentiam ab ipso Deo mutuo acceptam, magis in Deum cui totam se debet, quam in seipsam dilectione, et inclinatione fertur; magis vero fertur erga seipsam secundum illam propensionem, quam habet res quaelibet ad sui conservationem, ita quod revera vellet suam vitam servare, si non deesset occasio mortis pro Deo subeundae, quae tamen cum adsit, magis fertur in illam mortem obeundam secundum etiam inclinationem naturae, quam in vitam servandam. Ne autem hic fiat allucinatio, adverte Doctorem, et nos cum eo hic agere tantum de potentia physica, et inclinatione naturali naturae institutae, seu nullo vitio deturpatae et debilitatae, qualis erat natura angelica in statu viae, ut ipsemet loquitur Doctor n. 15. ita scribens:

Concedo conclusionem, quod ex puris naturalibus potest quaecumque voluntas, saltem in statu naturae institutae, diligere Deum super omnia, videlicet, > quantum ad inclinationem, et potentiam physician naturae integrae. Etenim pro hoc statu naturae per peccatum originale vitiatae et infirmatae, annuo libenter nos non posse absque speciali auxilio gratiae elicere actum perfectum amoris Dei super omnia. Si enim auxilium supernaturale desideretur ad alios actus virtutum moralium, multo magis desideratur ad amorem Dei super omnia diligendi, maxime cum huiusmodi amor sit incompossibilis cum affectu peccandi, et includat voluntatem efficacem etiam subeundi martyrii pro tuenda Dei gloria, eiusque voluntate implenda, ut fusius patebit in tractatu De Gratia.

Conclusio tertia. — Angeli necessario diligunt se dilectione quoad specificationem necessitante: non vero quoad exercitium.

Haec Conclusio duas habet partes: quarum Probatur prima: Angeli non possunt se odio habere: ergo necessario se diligunt quoad specificationem. Probatur antecedens: unusquisque naturaliter suum esse appetit, suamque conservationem exoptat: ergo idipsum Angeli in votis habent, adeoque naturaliter se diligunt; appetitus enim ille nihil aliud est quam ipsa propensio naturalis, qua quodlibet ens sui conservationem exoptat, quare in spiritualibus dilectio appellatur. Deinde, si Angeli possent erga se aliquod habere odium, maxime quia mutare possent iudicium, quo practice iudicant sui conservationem esse quoddam expetendum, et diligendum, iudicarentque sui annihilationem esse exoptandam: sed ita fieri nequit, cum enim nihilum Angeli vel entis nihil sit, nec proinde quidpiam bonitatis involvat, etiam nihil diligibilitatis in se complectitur. Denique, si quidam Angeli optarent, et amore elicito suum non esse diligerent, maxime daemones: sed ita non est; nam etiamsi daemones ex naturali amore sui, et appetitu beatitudinis in communi exoptent non esse in tali statu miseriae, qua premuntur: verisimilius tamen est, quod simpliciter non appetant sui non esse: siquidem appetitus ille non essendi, si quem habeant, provenit tantum ex urgente miseria, qua detinentur, adeoque magis in statum miseriae quam in non esse est refundendus.

Probatur secunda pars. contra quosdam Thomistas modernos: Libertas quoad exercitium integra persistit in nostra voluntate quolibet in naturae statu circa quodlibet obiectum: ergo multo magis stat integra illa libertas in Angelis. Antecedens admittit S. Thomas, De Virtute quaest. 22. art. 6. Consequentia per se patet; cum enim angelica libertas longe sit praestantior nostra, potiori iure dicendi sunt liberi quoad exercitium circa quodlibet obiectum naturale ipsis propositum. Deinde, si voluntas angelica necessario esset determinata ad actum amoris sui, nullatenus peccare posset in amore sui: sed falsum consequens: ergo et id unde sequitur. Patet sequela, quia peccatum in tantum est peccatum, in quantum est voluntarium: si autem necessario, et naturaliter Angeli determinentur ad actum amoris sui, nec possint alium elicere, actus ille non erit liber, adeoque nec peccaminosus. Probatur minor: ille actus non est liber qui non provenit a voluntate indifferenti, nec habet ordinem ad eam ut libera est: sed si voluntas naturaliter determinetur ad amorem sui, actus ille non dicit ordinem ad voluntatem, ut est potentia libera: nam si aliquem ordinem diceret, maxime quia postquam illum elicuit, voluntas posset ipsum non conservare: sed in sententia Thomistarum id dici nequit, quippe cum, inquiunt, voluntas nunquam potuerit cessare ab illa dilectione: ergo etc. Denique, ideo Angelus non est liber quoad specificationem, quia nulla ratio boni potest inveniri in obiecto contrario dilectionis suae, nempe in nihilo sui: sed in obiecto contrario huius dilectionis, nempe in non dilectione actuali, potest Angelus reperire aliquam rationem boni: ergo potest cessare ab actuali dilectione sui. Maior patet ex priori parte. Minor probatur: potest Angelus iudicare melius esse uti sua libertate quam habet in suos actus, quam semper habere actum dilectionis erga se; in hoc enim nulla ratio mali apparet: ergo quamquam Angelus cognitione speculativa apprehendat bonum esse quod se diligat, tamen iudicio practico iudicare potest bonum esse quod in eodem instanti actum amoris erga se non eliciat, nempe vel ut totum se transferat in Deum diligendum, vel ut alterum Angelum amore amicitiae, vel concupiscentiae prosequatur: ergo non se necessario diligit amore naturali quoad exercitium. Confirmatur: voluntas non necessitatur quoad exercitium ad illum actum in quo potest deprehendi ratio minoris boni: sed Angelus aliquam rationem minoris boni apprehendere potest in dilectione sui; potest enim illam dilectionem apprehendere non solum ut impeditivam exercitii libertatis suae circa suspensionem suorum actuum, sed etiam ne toto conatu feratur in Deum, ut ultimum finem, neve alterum Angelum charitate praestantissima diligat: ergo in amore sui potest deprehendere rationem minoris boni; sicque poterit talem actum suspendere, et circa praestantiorem ferri.

Obicit 1. Gonetus: Angelus cognoscit et contemplatur seipsum necessario etiam quoad exercitium: ergo eadem necessitate seipsum diligit. Probatur consequentia; tum quia operatio voluntatis proportionatur operationi intellectus, per quam dirigitur et regulatur: tum etiam quia si Angelus necessario semper seipsum intelligit, vult necessario seipsum semper intelligere: hoc autem est seipsum amare, quia hoc est sibi velle maximum bonum: tum denique, quia ex naturali cognitione qua Angelus se, et omnes suas naturales perfectiones comprehendit, resultat necessario iudicium practicum omnino immutabile quo se, et omnes illas perfectiones iudicat necessario debere amari: ergo necessario cognoscit seipsum cognitione practica causante amorem, et non solum cognitione mere speculativa, quae amorem non parit. Consequentia patet: antecedens probatur: quia iudicium de aliquo obiecto est tunc immutabile, quando nulla potest esse ratio formandi iudicium oppositum: sed nulla potest esse ratio ob quam Angelus formet iudicium oppositum iudicio de seipso diligendo: ergo Angelus se, et omnes suas naturales perfectiones apprehendens, format iudicium practicum omnino immutabile de seipso diligendo. Maior patet. Minor probatur: amor proprius non generat in Angelo fastidium, sed delectationem; nec impedit sed iuvat tamquam medium ad alias operationes, maxime vero ad dilectionem Dei: ergo nulla est ratio ob quam Angelus formare possit iudicium contrarium iudicio de seipso diligendo: siquidem ratio ob quam potest haberi iudicium de suspensione amoris alicuius obiecti, est quia amor ille aut taedium generat, aut est impeditivus maioris boni.

Respondeo 1. negando antecedens: falsum namque est intellectum angelicum seipsum necessario quantum ad exercitium intelligere: siquidem tum ab obiecto exterius movente, tum ab imperio propriae suae voluntatis diverti potest a sui ipsius intuitu, et cognitionem suam in aliud obiectum divertere, ut priori Articulo dictum est.

Respondeo 2. negando consequentiam, et ad primam eius probationem dico, quod quamquam Angelus necessario seipsum intelligeret, exinde non sequitur quod seipsum necessario amaret: licet enim intellectus operationem voluntas sequatur, quia nempe non fertur in incognitum; non tamen eam ita necessario sequitur ut versari debeat per actum elicitum amoris circa quodlibet obiectum sibi ab intellectu propositum; alioqui nusquam voluntas posset suspendere actum suum, nec ullatenus dici libera quoad exercitium. Ad secundam illius probationem, nego antecedens: etenim quamvis Angelus ex naturali cognitione qua se, et omnes suas naturales perfectiones comprehendit, iudicet se esse amore dignum, non sequitur tamen inde quod formet iudicium practicum omnino immutabile de dilectione sui: licet enim non possit formare iudicium oppositum huic amori, nempe quod ipse Angelus esset odio habendus, tamen potest formare iudicium suspensivum actus, non propter taedium quod generaret actus continuus amoris sui, sed propter rationem minoris boni, et impeditivi maioris: iudicare namque posset Angelus quod ille assiduus sui ipsius amor esset impeditivus amoris Dei totis viribus totoque conatu amandi. Certum namque est quod Deus minus amaretur ab Angelo qui simul seipsum amaret, quam qui amore sui ipsius neglecto, toto divini amoris incendio aestuaret.

Obicies 2. Voluntas Angeli semper vult, sicut eius intellectus semper intelligit: ergo sicut omnis cognitio Angeli in cognitionem sui, tamquam in primam operationem ab ipsa natura determinatam, et procedentem reducitur, ita et omnis eius volitio naturalis in amore, et dilectione sui fundatur. Unde communiter dicitur: amicabilia quae sunt ad alterum, oriuntur ex amicabilibus ad seipsum; et consequenter amor naturalis quo Angelus seipsum diligit, necessario debet esse continuus, et nunquam interruptus, subindeque necessarius quoad exercitium.

Distinguo antecedens. voluntas Angeli semper vult idem obiectum ad quod necessario, et naturaliter determinatur, nego: vult diversa obiecta, vel si idem, illud tantum vult ex electione, et determinatione libera qua tantum, et tamdiu versatur, quantum, et quamdiu ipsi libuerit, concedo: et nego consequentiam. Adde insuper, probationem consequentiae etiam videri falsam: non enim amor naturalis cuiuscumque obiecti necessario reduci debet ad amorem sui; siquidem, ut supra diximus, Angelus Deum amare potest naturaliter plus quam se, et super omnia; amor autem ille quo Angelus diligit Deum plus quam se, reduci nequit ad amorem sui, nec ab eo originem ducere: ergo ratio qua nititur consequentia non est universaliter vera.