Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Ex sancto Dionysio cap. 3. De Caelesti Hierarchia, quod cum Hierarchia sit Sacer Ordo, scientia, et actio, quae ad Divinitatis similitudinem quantum fieri potest accedit, et proportione illustrationum, quae ei divinitus datae sunt, ad Dei imitationem traducitur; eius finis est Dei imitatio; medium autem quo divina similitudo formari potest est participatio divinae lucis, qua Angeli supremi Deo propinquiores divinam lucem plenius excipientes, divinasque veritates penitus intuentes, inferiores illuminant, et edocent: quocirca in medio eiusdem capitis affirmat ordinem Hierarchiae postulare ut alii purgentur atque purgent: Quidam luce doctrinae illustrentur, quidam illustrent: Et aliqui perficiantur, alii perficiant: non quod superior tantum Hierarchia inferiorem illuminet, et purget; sed cum in eadem Hierarchia unus ordo superior sit, alius inferior, inferiores Angeli a superioribus illustrantur.

Quorum autem, inquit, est illustrare, ii ut mentes clariores, et eiusmodi, quae et lumen recipere, et aliis impartiri proprie possent, et ditissime sacro splendore offusi, lumen illud, quo undique circumfusi sunt, in eos, qui illo digni sunt, derivant.

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 9. quaest. 2. num. 25. Quod illuminatio Angelica est quaedam locutio de vero perfectiva in esse secundo. Primo dicitur locutio: omnis enim illuminatio est locutio Angeli ad alium, licet omnis locutio non sit illuminatio, adeoque illuminatio differt a locutione tamquam species a genere: siquidem locutio est de re qualibet, sive perfectiva intellectus audientis, sive non perfectiva, et indifferenti; siquidem unus Angelus potest alterum alloqui de re cuius notitiam iam habebat, in quo casu locutio non est perfectiva intellectus Angeli audientis: siquidem novam notitiam, et perfectionem non ingeret. Additur de vero, non quod ad illuminationem sufficiat manifestatio, et declaratio cuiuscumque veritatis, alioqui a locutione simplici non discreparet: sed, inquit Doctor, fieri debet de re divinitus revelata Angelo superiori, et prius ignota ipsi Angelo, qui dicitur illuminari. Denique dicitur perfectiva in esse secundo, siquidem actualem Angelo illuminato notitiam ingerit alicuius veritatis, quam ipse propriis naturae viribus acquirere non posset, *quamque per species sibi concreatas, prius non noverat:* cum autem omnis veritatis notitia sit perfectiva intellectus, hinc merito Angelus illuminatus, per revelationem veritatis supernaturalis prius ignotae, merito dicitur perfici in esse secundo, seu actualiter.

Notandum 3. Circa praesentis Quaestionis resolutionem plurimum variari Theologiae Principes. Quidam enim contendunt illuminationem fieri per simplicem propositionem veritatis, de qua fit illuminatio, absque eo quod quidpiam imprimat Angelo illuminato, non secus ac contingit inter homines dum Magister discipulum edocet, et illuminat, proponendo ei veritatem discendam, absque ulla efficientia in eius intellectu; ita *quidam recentiores Thomistae, de illuminatione ac de locutione angelica sentientes.* Alii vero contendunt per illuminationem aliquid causari in intellectu Angeli illuminati; ita quod *illuminatus ac vegetatus et confortatus rem sibi revelatam et propositam percipere queat. Ita S. Thomas 1. p. quaest. 106. a. 1. in corpore; ubi ait illuminationem angelicam fieri confortando virtutem intellectivam Angeli illuminandi, ac distincte rem ipsi manifestando, secundum haec duo, inquit, unus Angelus alteri veritatem notam notificare potest: Primo quidem fortificando virtutem intellectivam eius. Exponit modum; Sicut enim virtus imperfectioris corporis confortatur ex situali propinquitate perfectioris corporis, ut minus calidum crescit in calore ex praesentia magis calidi, ita virtus intellectiva inferioris Angeli confortatur ex conversione superioris Angeli ad ipsum. Hoc enim facit in spiritualibus ordo conversionis, quod facit in corporalibus ordo localis propinquitatis. Secundo autem unus Angelus alteri manifestat veritatem ex parte similitudinis intellectae. Explanat hanc manifestationem: ut Angelus illuminandus magis particulariter veritatem accipiat, eam vero Angelus illuminans distinguit, ut ab inferiori capi possit. Ponit exemplum: sicut apud nos doctores, quod in summa capiunt, multipliciter distinguunt, providentes capacitati aliorum idest discipulorum. Ita Doctor Angelicus. — Brevius rem explicat respondendo ad 2. argumentum ibidem: Unus Angelus non illuminat alium tradendo ei lumen naturae, vel gratiae, vel gloriae, sed confortando lumen naturale ipsius, et manifestando ei veritatem de his quae pertinent ad statum naturae, et gratiae, et gloriae. Videndus etiam quaest. 3. art. 1. in corpore, et quaest. 117. etiam, a. 1., ubi docet illuminationem angelicam, sive circa seipsos, sive circa homines, fieri per propositionem veritatis et confortationem virtutis intellectivae ipsius illuminati.

Sunt vero nonnulli alii theologi*, qui putent Angelum illuminari ab alio per derivationem radii cuiusdam spiritualis ab illuminante in illuminatum, per quem sic excitetur ad audiendum, et quo mediante formet in se similitudinem rei revelatae, de qua a superiore instruitur, et illuminatur. Quidam dicunt per illuminationem fieri tantum intensionem luminis Angeli inferioris, qui dicitur illuminatus. Caeteri denique cum Doctore Subtili affirmant illuminationem non fieri per simplicem propositionem rei revelandae, et absque productione alicuius effectus in intellectum Angeli illuminati, neque per causationem novi luminis, sive naturalis, sive supernaturalis, per quod Angelus illuminatus fieret vegetior, et potentior ad videndam veritatem sibi revelatam; sed contendit, quod illa angelica revelatio fiat eodem modo quo locutio, nempe producendo notitiam veritatis revelatae in intellectu Angeli cui fit illa revelatio.

Conclusio prima. — Revera Angeli quidam alios illuminant. Ita sentiunt omnes Theologi contra Durandum, qui in 2. dist. 11. quaest. 3. affirmat omnes Angelos illuminari a Deo immediate.

Patet conclusionis veritas ex S. Dionysio laudato in primo notabili, eamque veritatem pluribus edocet in libro De Caelesti Hierarchia, maxime vero cap. 7., ubi de Seraphinis ait: Quod inferiora agmina ad sui similitudinem potentissime subvehunt, lucida illuminanteque proprietate totius obscuritatis expultrice. Et ibidem de Cherubinis dicit, Quod indultam sibi sapientiam in sequentia, et inferiora transfundunt. Hinc circa medium capitis: Hoc Theologi plane credunt, inferiores caelestium naturarum ordines a superioribus rite divina opera explicantes, scientias discere: summos autem a Deo ipso pro suo captu doceri mysteria. Quosdam enim eorum inducunt rite a prioribus hoc discere, Dominum esse virtutum caelestium, Regemque gloriae eum, qui in Caelos, ut hominem docuit, assumptus est. Unde cap. sequenti docet, quod Media caelestium spirituum distinctio, quae divinas has proprietates in se continet, purgatur quidem, et illustratur, atque perficitur, ut dictum est, a divinis illustrationibus, quae ei secundo loco dantur per primam Hierarchiae distinctionem, ac per mediam illam secundo loco transportantur. Insuper subscribunt alii plurimi Patres, praesertim S. Athanasius libro De communi essentia, ubi ait: Cherubim, et Seraphim sine ullo mediatore, ac interprete a Deo condiscunt, et ab his erudiuntur inferiores ordines, atque ita deinceps caeteri pro suo gradu. Sophronius in Encomio de Angelis ad Seraphinos ait: Splendorem quantum fas est absque ullo medio excipitis, exceptumque ceteris mentibus, et intelligentiis communem facitis. Similiter S. Damascenus libro secundo cap. 3.: Illud quidem, inquit, perspicuum est eos, qui praestantiores, sublimioresque sunt, splendoremque, et cognitionem inferioribus impertiri. Tandem S. Bernardus sermone quinto De Consideratione cap. 1. De Cherubinis ait: Ex ipso sapientiae fonte ore Altissimi haurientes, et refluentes fluenta scientiae universis civibus suis. Nec valet reponere cum Durando praefatos SS. Patres solum velle, quod Deus illuminet inferiores Angelos mediantibus superioribus, non mediatione causalitatis, sed dignitatis, quatenus nimirum prius illuminat superiores, et postmodum alios. Non valet, inquam, haec responsio; siquidem ex verbis sanctorum Patrum constat, quod divinae illae irradiationes prius fiant superioribus Angelis, et per eos ad inferiores deportentur.

Probari etiam potest conclusio hac ratione: illuminare alterum nihil aliud est, quam ignotam veritatem ipsi manifestare: sed Angeli superiores ignotam inferioribus veritatem edocent, et manifestant: ergo eos illuminant. Maior admittitur ab omnibus: minor vero probatur: superior Angelus, cum Deo sit propinquior, longe clarius, et uberius, quae Dei sunt, percipit, quam inferior, quippe cum is sit minoris activitatis, et virtutis; cum autem inter eos maxima, perfectissimaque vigeat amicitia, quae bonorum mutuam communicationem exigit, congruum est, ut illam divini luminis plenitudinem in inferiores effundant. — Deinde, hic ordo in universo rerum statu a Deo praescriptus est, ut inferiora per superiora regantur, et perficiantur; unde superiora corpora lucida illuminant inferiora; et in Ecclesia superiores dicuntur illuminare inferiores, iuxta illud ad Ephesios 3.: Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia illuminare omnes, etc. Merito ergo, inquit sanctus Dionysius cap. 4. De Caelesti Hierarchia: Statuit summus ille, ac supersubstantialis omnium ordo per singulas distinctiones primos, et medios, extremosque esse ordines, atque virtutes, ut scilicet inferiorum spirituum excellentiores, quique Praeceptores, ac Duces sint: ubi nomen Ducis, ac Praeceptoris evidenter causalitatem unius in alium per modum doctrinae, et illuminationis ostendit. — Denique, quemadmodum licet Deus omnia per seipsum immediate possit producere, non tamen ita vult, quatenus hanc producendi virtutem creaturis tribuit; ita pariter non vult omnes creaturas intellectuales per seipsum immediate illuminare, sed aliquas aliarum beneficio, ut illius illuminativae virtutis participes fiant: unde Regius Vates Psalmo 6.¹ Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis; hoc est non solum animas nostras, sed etiam inferiores Angelos a superioribus, qui metaphorice idcirco montes appellantur; quia sicut montes primos Solis radios excipiunt, et inferioribus mundi partibus demum illos communicant; ita supremi Angeli divinas illustrationes immediate a Deo recipiunt: ubi autem, inquit Dionysius cap. 3., Indultum sibi sacratissimum iubar affatim hauserint, hoc ipso postmodum absque invidia sequentibus fundunt.

Verum, inquit Guillelmus Parisiensis parte secunda secundae partis, De Universo c. 51., haec illuminatio angelica ita accipienda est non per modum influentiarum corporalium, et naturalium: illae enim per necessitatem, et quamdam servitutem fiunt, istae vero per voluntatem, ac libertatem; non enim est in po> testate solaris lucis, ut minus luceat, quam lucet, vel ut aliquem ex radiis suis retineat, sed quasi impetu, et violentia divina largitatis toto posse luminositatis suae lumen circumquaque diffundit. Ista vero luminosae substantiae, prout volunt, et quantum volunt, lumina revelationum infundunt, similiter et retinent; et luminositatem suam habet unaquaeque plenissime in libera potestate sua.

Obicies 1. Locutio, et illuminatio fieri debet per productionem notitiae illius rei, de qua fit illuminatio, vel locutio in intellectu Angeli illuminati, seu audientis: sed Angelus beatus non potest talem cognitionem, quam ipsemet habet de obiecto sibi divinitus revelato, v. gr. de futuritione Antichristi, producere in intellectu alterius Angeli: ergo nec ipsum illuminare. Probatur minor: Angelus, qui dicitur illuminans, non habet aliam cognitionem de tali obiecto, quam qua dicitur cognitio in Verbo: sed talem nequit communicare alteri Angelo: tum quia illa est visio beatifica, quam unus beatus producere nequit in alio: tum quia Doctor Subtilis expresse hic negat cognitionem in Verbo ab uno Angelo posse alteri tribui.

— Nego minorem. necnon et minorem illius probationis, non enim omnis visio rei in Verbo est visio beata, neque negat Doctor omnem visionem in Verbo posse communicari ab uno Angelo alteri. Potest enim aliquid videri in Verbo dupliciter: priori modo quando per visionem beatam Verbi, non solum ipsum Verbum seu Essentia divina videtur, sed etiam videntur obiecta secundaria aliqua quae in ipsa relucent: posteriori vero aliquid videri potest in Verbo, quatenus per visionem distinctam a visione beata posset videri cognitio Verbi, quatenus nempe terminabatur ad aliquod obiectum particulare extrinsecum, puta ad futuritionem Antichristi², quae ut sic non videbatur per ipsam visionem beatam: quando autem Angelus videt aliquid de novo in Verbo, non dicitur videre priori modo, sed tantum posteriori: unde prior cognitio communicari nequit alteri Angelo; posterior vero sic. *Cum enim Angeli non sint omnes aequalis beatitudinis, nec eamdem omnino habeant visionem beatificam, Angelus superior plura deprehendit in Verbo quam Angelus interioris ordinis. Itaque cum Deus Angelo superiori manifestat tempus et circumstantias adventus Antichristi, v. gr., Angelus ille superior informat conceptum expressum huius veritatis sibi revelatae, eumque dirigit in intellectum Angeli illuminandi, ut in ipso videat Angeli illuminantis conceptum immanentem et rem in eo expressam a se visam in Verbo divino, quam Angelus ille intuens format de ea intellectionem et conceptum formalem quo formaliter illuminatur. Itaque duplex ex parte causae efficientis distingui potest illuminatio: una quidem obiectiva, quae fit ab Angelo revelante et dirigente ad alterum conceptum quem expressit de re sibi manifestata. Altera vero formalis ex parte intellectus Angeli illuminandi, qui ad praesentiam obiecti sibi propositi effingit illius imaginem seu conceptum formalem quo rem ipsam intelligit et formaliter illuminatur. — Advertit insuper Doctor praefato num. 25., quod ista illuminatio formalis possit esse dispositio ad praestantiorem illuminationem, quae fiet per visionem eiusdem rei ab Angelo illuminato in Verbo, nempe si ille Angelus illuminatus, videndo imaginem illius rei quam illuminans vidit in Verbo, tamquam in speculo perfectissime rem ipsam repraesentante, desideret ipse eamdem in ipso divino speculo intueri per visionem beatificam, quam visionem si Deus ipsi concedat, haud dubie longe praestantius illuminabitur, remque clarius et distinctius apprehendet quam prius conspexerat in conceptu expresso ab Angelo illuminante ad eum directo.

Petes. quomodo Angelus inferior, cui non est debita illa visio talis obiecti sibi revelati, puta Antichristi venturi, in Verbo divino possit eam intueri?

Respondeo. illam visionem immediate ac directe esse quidem indebitam Angelo; non esse autem mediate ac indirecte sic omnino indebitam, quia occasione revelationis factae per Angelum illuminantem excitatum est in Angelo illuminato desiderium ipsius rei conspiciendae distinctius et clarius, cui desiderio Deus ex bonitate sua satisfacere volens, obiectum ipsum Angelo cupienti in Verbo tamquam in divino speculo manifestat: ita ut qui rem viderat in conceptu expresso ab Angelo illuminante directo, tamquam in speculo imperfecto, inquit Doctor, videat eam in Verbo tamquam in speculo perfecto, et videndo gaudeat ac perfecte illuminetur. Unde concludit visionem illam esse dispositive ab Angelo superiori, quia dedit occasionem huius desiderii quod in Verbo impletur.*

Obicies 2. Hierusalem caelestis Apocalypsis 21.³ dicitur, Non egere Sole, neque Luna, hoc est lumine creato, quia claritas Dei illuminavit eam: ergo cum Angeli sint cives illius supernae civitatis, a solo Deo dici debent illuminari. 2. Solus Deus beatificat Angelos tam beatitudine essentiali, quam accidentali; illuminatio autem est quaedam beatitudo accidentalis: ergo solus Deus illam efficit in omnibus Angelis. 3. Illuminatio fit proponendo obiectum, et confortando intellectum, quia talis illuminatio cognitionem gloriosam confert, ad quam natura non sufficit nisi a Deo robur et vires accipiat: sed solum Deus potest proponere supernaturale obiectum, et confortare intellectum cuiuslibet Angeli: ergo solus potest immediate Angelum illuminare.

— Respondeo ad primum. verba illa Apocalypsis intelligenda esse de his, quae spectant ad visionem beatam, et ipsius Deitatis manifestationem, quam solus Deus efficere potest, et conferre; non autem de illa illuminatione, quae spectat ad quasdam veritates supernaturales, quas Deus uni Beatorum revelare potest seorsum ab alio. Unde distinguenda est consequentia: Angeli non illuminantur nisi a Deo, illa illuminatione, quae est divinae essentiae intuitiva, claraque manifestatio, concedo; quae est declaratio cuiusdam veritatis supernaturalis uni Angelo specialiter a Deo revelatae, nego.

Ad secundum distinguo maiorem. beatificare essentialiter tam effective, largiendo scilicet lumen beatificum quo illustretur, elevetur, et confortetur intellectus creatus ad visionem beatificam eliciendam, quam obiective ipsam visionem terminando, spectat ad solum Deum, concedo: beatificare accidentaliter non quidem primario, sed per modum cuiusdam appendicis, manifestando nempe quamdam veritatem, quae conferre potest aliquam perfectionem intellectui beatifico, ad solum Deum pertinet, nego: nullum enim est inconveniens, quod superiores Angeli aliquo modo cooperentur ad actus pertinentes ad beatitudinem accidentalem inferiorum Angelorum; quippe cum homines viatores cooperare possint ad sanctificationem aliorum hominum, quae praestantior est, quam sit ipsa accidentalis beatitudo.

Ad tertium nego maiorem. siquidem ordinarie Angelus illuminatus, in sententia Doctoris, mere passive se habet ad excipiendam illuminationem, quae tota producitur ab Angelo illuminante, aut saltem tantum concurrit effective cum specie emissa ab Angelo illuminante ad percipiendam illam rem de qua fit illuminatio, et consequenter non alia in eo requiritur virtus, quam quae ipsi est ordinaria.

Obicies 3. Nullus Angelus beatus tenebris offunditur: ergo nullus potest illuminari. — Distinguit antecedens Doctor. quantum ad carentiam cognitionis illius rei, quae spectat ad eius beatitudinem, concedit: quantum ad carentiam cognitionis alicuius alterius obiecti, negat. Sicut enim non est inconveniens, quod Angeli beati sint in potentia ad aliquam cognitionem, quae habeat rationem luminis, ita nec incongruum est, quod sint in potentia ad carentiam cognitionis alicuius, quae vocari possit obscuritas, non positive, sed negative.

Obicies denique. Si Angelus superior inferiorem illuminaret, cum maiorem habeat lucem, ipsum a sua operatione praepediret, sicut lux Solis, quae stellarum luce longe maior est, earum effectum impedit, quo fit ut lucente Sole stellae non fulgeant: ergo unus alterum illuminare nequit. — Nego antecedens. ad cuius probationem dico Solis lumen stellarum lucem non extinguere, siquidem etiam in meridie stellae videri possunt in profundis puteis: adeoque quamvis longe superior sit vis Angeli illuminantis, quam illuminati, non propterea ille huius lucem extinguit, nec operationem praepedit. Adde quod, inquit Doctor numero 26., non valeat paritas de lumine sensibili respectu oculi ad lumen intelligibile respectu intellectus. Nam, ex Aristotele, tertio De anima textu 7., post excellentia intelligibilia, non minus intelligimus alia, sed magis: post vero excellentia sensibilia minus sentimus alia sensibilia, quia potentia, vel organum debilitatur.

Conclusio secunda. — *Illuminatio Angelica fit per impressionem notitiae et veritatis, quam illuminans transfundit ad revelatum.** Ita Subtilis Doctor in 2. dist. 9. quaest. 2. num. 25., ubi agens de illuminatione scribit:

quod illuminatio in Angelo est quaedam locutio de vero, perfectiva in esse secundo. Sicut enim non omnis intellectio est simpliciter perfectio angelici intellectus, sed visio Verbi, et non visio quidditatum, sive per species habituales, sive intuitive: sic nec omnis cognitio singularium, alia a visione Verbi, et a cognitione quidditatum, aeque perficit intellectum angelicum, quasi secundario, sed visio veri revelati perficit in esse secundo: non autem sic cognitio singularis in genere proprio. Dico tunc quod Angelus superior, cui secundum communem cursum revelatur primo aliquid particulare, causat in inferiori conceptum quendam de illo revelato, qui dicitur auditio, et hoc causare, quod est quoddam speciale loqui, est illuminare. Probabile etiam videtur, quod Angelus illuminans aliquid causet in illuminato, et non in se: quia ipse Deus illuminans primum Angelum, nihil causat in seipso, sed in Angelo illuminato.

Haec Doctor; quibus verbis declarat ac statuit primo, illuminationem esse quamdam locutionem de obiecto revelato, quae sit perfectiva intellectus Angeli illuminati in actu secundo. Deinde statuit eam fieri per productionem conceptus de ipsa veritate revelata ab Angelo illuminante in intellectu illuminati. Tertio probabile existimat illuminantem Angelum non mutari in se dum illuminat: sed illuminatum mutari a Deo per illuminationem, nam Deus, qui revelat rem incognitam, per illuminantem Angelum mutat ipsum Angelum illuminatum ei conferendo novam notitiam quam non habebat. Cum vero illuminans ea notitia iam esset praeditus, per eam non mutatur, agens quippe non mutatur per actionem qua producit terminum in passo, quod revera mutatur. His ita praemissis, ut aperte constet quae sit Doctoris sententia, iam probanda est Conclusio.*

Idque eisdem rationibus expositis in praecedenti Quaestione; cum enim illuminatio sit quaedam locutio, ut dictum est in 2. notabili; cumque locutio fiat per directionem conceptus expressi ad intellectum audientis, eodem modo censeri debet fieri ipsa illuminatio.

Conclusio tertia. — Angelus non solum superior inferiorem, sed etiam inferior superiorem illuminare potest. Ita Doctor loco laudato numero 25.:

Dico, inquit, quod Deus de potentia sua absoluta posset aliquid revelare Angelo inferiori, quod non esset revelatum, vel notum superiori, et tunc ille inferior posset loqui aliquo modo superiori de hoc, quod superior ignoraret, et illa locutio esset aliquo modo illuminatio. Tamen non potest habere tantam efficaciam super intellectum superioris, sicut super intellectum inferioris, et ideo non posset iste necessario facere superiorem audire, sicut e converso, quia si superior consideret aliquid in genere proprio, iste inferior non faceret ipsum audire simpliciter. Simpliciter autem superior potest facere inferiorem audire, et potest impedire intellectionem eius de aliquo intelligibili. De facto tamen verisimile est, quod Deus ordinate distribuat suas illuminationes, sicut distribuit Angelos in ordinibus suis; primo quidem superioribus, deinde inferioribus.

Quibus Doctor fatetur de via quidem ordinaria inferiores Angelos per superiores illuminari; posse tamen de via extraordinaria superiores ab inferioribus lumen accipere. Cum enim Deus suorum donorum sit liberrimus distributor, pro libito cuique Angelo potest revelare ea, quae caeteris etiam sibi propinquissimis abdita sunt, et velle ut rem declaratam ab inferiori, caeteri etiam superiores Angeli cognoscant: quemadmodum in Ecclesia militante, nedum quae ventura sunt, sed etiam veritates altissimas sanctissimis viris, licet idiotis et plebeis, interdum revelat, ut eas Ecclesiae Praelatis, et Doctoribus notas faciant.