Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Motum localem solito quadruplicem distingui, nempe Continuum, Discretum, Successivum, et Instantaneum. Continuus dicitur ille, in quo mobile per partes deserit terminum a quo, et acquirit terminum ad quem. Discretus e contra ille est, in quo mobile deserit totum simul terminum a quo, et immediate acquirit simul totum terminum ad quem; ita tamen ut in ultimo suo esse in termino a quo veluti quiescere videatur, antequam immediate inexistat termino ad quem per primum sui esse in illo. Successivus idem est omnino cum continuo, nisi forte in hoc invicem discrepent, quod motus continuus appelletur ille, quo mobile pertingit ad locum suum adaequatum a motore intentum, et propositum in inceptione motus: successivus vero sit ille, quo mobile interdum non pertingit ad locum adaequatum propositum, sed in medio subsistit; unde fit quod omnis motus continuus sit etiam successivus; omnis vero successivus hac ratione dici non debeat continuus. Instantaneus denique dicitur ille motus, quo mobile deserit terminum a quo, et acquirit terminum ad quem eodem momento; ita ut haec unius termini abiectio, et alterius acquisitio uni tantum instanti nostri temporis coexsistat. Hinc apparet, quod motus continuus discreto, et successivus instantaneo directe opponatur. Quaerimus ergo an hoc duplici, seu quadruplici motu locali Angeli moveantur.

Notandum 2. Divisibilitatem motus ex triplici capite maxime esse repetendam. Primo quidem ex parte mobilis, quando nempe illud est extensum et divisibile, habetque partes extensas, ita quod una moveri non possit nisi post alteram, qualis est motus animalis. Secundo, ex parte spatii extensi, et habentis varias partes quarum una decurri non potest nisi post aliam, puta aër medius inter caelum, et terram. Tertio ex parte durationis temporaneae; cum enim tempus sit mensura motus secundum prius et posterius, ac proinde secundum successionem, necessum est, quod mensuratum sit divisibile, quando mensura est divisibilis. Hinc toties motus dicendus est divisibilis, quoties mobile partes habet distinctas, aut spatium ita protensum et dispositum est, ut una pars prius decurri non debeat quin decurratur altera; vel dum motus per aliquam temporis successionem durat: non est autem necesse, quod haec tria simul concurrant, ut motum vere divisibilem constituant, sed sufficit quod alterutrum intercedat in ipso motu. Certum est autem, quod angelicus motus dici nequeat divisibilis ex parte ipsius Angeli, cum eius substantia sit omnino indivisibilis: an autem divisibilitatem obtineat a spatio quod decurritur, vel a tempore quo durat, hic est resolvendum.

Notandum 3. Motum considerari posse dupliciter: primo quidem in genere, et quatenus complectitur omnem transitum a termino a quo ad terminum ad quem; sive ille transitus supponat aliquid medians inter utrumque terminum, sive non. Secundo in specie, prout revera significat, non solum omnem talem transitum, sed et medium inter utrumque terminum, quod mobile debeat pertransire, ut a termino a quo pertranseat ad terminum ad quem. Prior dicitur potius mutatio, quam motus, complectiturque omnes illas mutationes instantaneas generationis et corruptionis, illuminationis et tenebrarum, etc. quas Philosophi motum solent appellare, sed laxius et minus proprie usurpato vocabulo motus. Posterior vero tantum significat illam tendentiam mobilis a termino a quo ad terminum ad quem per spatium medians inter utrumque. De utroque hic erit sermo. Tria namque hic sunt determinanda: Primum, an Angelus per se moveri possit localiter motu continuo: Secundum, an moveri queat motu discreto: Tertium, an in instanti possit transire ab eodem loco ad alterum per verum motum, aut solum per veram mutationem.

Conclusio prima. — Angelus potest moveri per se de loco ad locum motu continuo, et successivo. Ita Doctor in secundum dist. 2. q. 9. n. 8. ubi cum dixisset Angelum posse seipsum movere, quia non est immensus, et illimitatus ad omnia ubi: ergo potest mutari ab uno ubi ad aliud: addit: et quod continue, patet: quia inter duo ubi sunt infinita ubi media, quod probatur ex continuo motu corporis per omnia illa ubi: per omnia autem illa potest Angelus transire, ita quod in nullo illorum sit nisi indivisibiliter, et per consequens non potest omnia illa pertransire nisi continue moveatur.

Quibus Doctor non solum affirmat Angelum posse moveri, sed etiam quod moveri possit continue absque intermissione ulla per aliquod tempus, puta per quadrantem, aut horam, aut diem: quod utique probat, quia inter duo loca, a quorum uno ad alterum potest moveri Angelus, ita ut necessario debeat relinquere locum priorem priusquam posteriorem acquirat, sunt vel infinita loca acquisibilia successive, ex hypothesi, quod dentur infinitae partes in continuo, sive actu, sive potentia, ut communiter conceditur; aut saltem sunt plurima loca intermedia successive, et continue acquisibilia, alioquin corpus non posset successive, et continue moveri ab uno loco ad alium: ergo Angelus movendo se ab uno loco ad alterum, potest continue per illa loca intermedia seipsum successive, et continue movere.

Confirmat Doctor hanc rationem ex eo quod si Angelus non posset continue seipsum movere sicut et corpora, maxime quia substantia eius est spiritualis et indivisibilis: sed haec ratio non obstat; anima namque rationalis est pariter substantia omnino indivisibilis, separata tamen a corpore moveri potest localiter, idque motu continuo: Unde, inquit, anima Christi beatissima movetur localiter, quia descendit ad inferos, sicut dicit articulus fidei: Patet etiam ex Scriptura, quod Angeli mittebantur quandoque cum corpore assumpto, et si tunc cum corpore movebantur, videtur quod tunc fuerit aliqua motio passiva ipsorum, vel formaliter in ipsa motione passiva ipsius corporis, quia non erant formaliter aliquid ipsius corporis. Similiter credibile est, quod frequenter missi sint sine corpore, sicut de illo misso ad Ioseph de conceptu beatae Mariae dubitantem.

Probatur. Angelus potest successive deserere locum aliquem, et eodem modo acquirere alterum sine ulla interruptione: ergo potest moveri de loco ad locum continue. Consequentia patet. Probatur antecedens: quando Angelus est in loco minori, eo qui sibi est adaequatus, potest paulatim, et successive deserere partem eius, ita ut remaneat in minori, et acquirere maiorem intra latitudinem loci adaequati: ergo etiam potest successive, et per partes deserere totum locum in quo est, seipsum transferendo eodem modo ad alterum locum totalem. Patet haec consequentia, nulla enim apparet ratio cur non possit Angelus hoc modo deserere, et acquirere locum totalem sicut partialem. Probatur antecedens: Angelus libere sese applicat maiori, aut minori loco intra latitudinem loci sibi adaequati: ergo etiam postquam est in aliquo loco minori adaequato, potest aut deserere partem eius, non simul, sed per partes, aut extendi ad maiorem locum, non enim potest aliter intelligi quomodo sit Angelo liberum, postquam est in loco sese vel ad minorem locum arctare, vel ad maiorem protendere intra latitudinem sui loci adaequati. Deinde, si repugnaret Angelo moveri motu continuo, et successivo, maxime quia eius substantia est indivisibilis: sed anima rationalis quamvis sit indivisibilis potest successive deserere partem aliquam materiae illius, quam informat, quando nempe aliqua pars corporis successive corrumpitur, et tabescit: similiter extendi potest ad informandam novam partem substantiae, quae per continuam nutritionem aggeneratur: ergo pari ratione poterit Angelus, non obstante sua indivisibilitate, aut deserere partem eius loci adaequati in quo est, aut se extendere ad alias eiusdem loci partes successive acquirendas.

Confirmatur. Non magis repugnat Angeli indivisibilitati acquirere locum extensum successive, quam esse in loco extenso, et indivisibili: sed secundum est possibile: ergo et primum.

Denique Angelus potest transire ab uno loco ad alterum transeundo per omnia loca intermedia, nullum relinquendo impertransitum, et in eorum nullo quiescendo: ergo potest moveri motu continuo, et successivo. Consequentia patet, quia non potest moveri per omnia illa media ubi nulla media quiete, nisi motu continuo, ac successivo. Antecedens vero probatur, quia corpus potest omnia illa media transire: ergo et Angelus. Patet consequentia, quia in hoc minor repugnantia apparet. Item ad continuitatem, et successionem motus sufficit divisibilitas spatii: ergo Angelo, etsi indivisibilis sit, non repugnat moveri continue. Consequentia est aperta, praesertim cum Angelus possit in loco divisibili existere. Antecedens vero patet ex secundo Notabili.

Dices 1. Angelus est indivisibilis secundum substantiam: ergo non potest moveri motu continuo. Probatur sequela, nam ad motum continuum requiritur, quod movens sit partim in termino a quo, et termino ad quem: quia quod movetur, non movetur quando est in termino a quo, tunc enim quiescit, neque quando est in termino ad quem, quia iam mutatum est: ergo quod movetur continue, partim debet esse in termino a quo, et partim in termino ad quem: sed Angelus est impartibilis: ergo non potest moveri localiter continue.

Confirmatur. Quia mobili indivisibili debet correspondere locus indivisibilis: ergo si Angelus pertransit continue aliquod spatium, necessarium erit, quod suo transitu numeret infinita indivisibilia, quae sunt in spatio, attingendo unum post alterum, quod tamen est impossibile; quoniam multitudo, quae potest numerando pertransiri, habet terminum, et ex consequenti non est infinita.

Respondet Doctor loco supra laudato, num. 36: Quando dicitur, quod Angelus non possit moveri, quia est indivisibilis, quamvis potest faciliter responderi, quod Angelus occupat locum divisibilem, et ideo respectu loci se habet, ac si esset divisibilis, aut si occupat locum punctalem, et ita impunctualiter existens non potest continue moveri, ut semper habeat esse punctale; tamen quia non videtur ratio quare negetur indivisibile moveri, etiamsi esset indivisibile quantitatis per se existens: ideo potest concedi, quod Angelus habens ubi punctale potest continue moveri, ut in puncto semper existens. Inde probat indivisibile posse moveri localiter etiam continue, ut constat ex motu sphaerae, et cubi super perfecte planum: quoniam, inquit, divisibilitas, et successio motus provenit ex divisibilitate mobilis, vel spatii, quorum alterutrum ad motus divisibilitatem et successionem sufficit.

Dices 2. Successio continua in motu oritur ex resistentia mobilis ad motorem, vel medii per quod fit motus ad ipsum mobile, quod per ipsum movetur, vel medii ad motorem, qui per ipsum movet: sed nullo ex his capitibus potest esse successio in motu Angeli: ergo motus eius nequit esse successivus continue. Probatur minor, quia non ex primo capite, quandoquidem mobile hic sit Angelus, et idem Angelus est motor quando movet se: Angelus autem sibi ipsi non resistit. Non etiam ex secundo, aut tertio capite, quia medium per quod fit motus angelicus non resistit Angelo ut motori, aut ut mobili, quandoquidem Angelus posset movere se per medium penetrando ipsum sine ulla motione medii. Confirmatur. quia corpus per medium vacuum non moveretur successive, quandoquidem tale medium non resistit ipsi: sed medium plenum non magis resistit Angelo, quam medium vacuum resisteret corpori: ergo Angelus nequit moveri successive per ullum medium, sive corporeum, sive vacuum.

— Negat minorem Doctor loco laudato n. 10. ubi duplicem distinguit successionem in motu, aliam qua ipsi convenit ratione spatii, alteram quae ipsi tribuitur ex resistentia medii, quod facile non potest decurri, puta propter suam crassitiem, qua fit ut facile mobili non cedat. Prima est essentialis; secunda accidentalis. Essentialis convenit illi ratione spatii, cuius cum partes non sint simul, etiam simul non possunt decurri, et pertransiri, quapropter necessum est, quod mobile quodcumque successive pertranseat, unam post aliam decurrendo: sic Angelus a Caelo in terram descendens necessario debet medium aerem successive decurrere. Successio vero accidentalis, quae provenit, vel ex resistentia medii, aut ex maiori, vel minori impedimento ex parte ipsius vincendo, non potest habere locum in Angelo; quippe nec medium ipsi potest resistere, nec in eo aliquod esse impedimentum ratione cuius velocius, vel tardius terminum acquirat. Inde concludit Doctor n. 13. quod fieri potest motus successivus in vacuo, loquendo de successione essentiali, quia nempe motus ille corresponderet partibus loci repleti; non esset tamen successivus accidentalis, quippe non haberet maiorem vel minorem velocitatem. Omnino enim, inquit Doctor, nullam velocitatem aut tarditatem superadditam haberet mobile in vacuo, sicut haberet in pleno; ratione videlicet spatii facilius aut difficilius cedentis mobili.

Dices 3. Si Angelus moveretur continue, sequeretur inferiorem Angelum pari velocitate moveri cum superiori Angelo, quamvis uterque omnem suam virtutem locomotricem explicaret: sed consequens videtur absurdum: ergo et illud unde sequitur. Minor patet, quo enim agens maiorem habet virtutem, ceteris paribus, praestantiorem effectum debet edere: cum igitur Angelus superior praestantiori natura, adeoque vegetiori facultate locomotiva polleat, quam inferior, evidens est, quod si uterque omnem suam movendi virtutem locomotivam explicet, superior velociori et promptiori motu spatium debeat decurrere, et terminum ad quem obtinere. Probatur itaque sequela maioris: si Angelus superior moveat se motu continuo et successivo, oportet impendat aliquod temporis spatium in illo motu perficiendo; sed quantumcumque breve foret illud spatium temporis, in altero aequali, posset Angelus inferior eadem velocitate de Caelo ad terram descendere. Quippe cum nullam resistentiam patiatur ex parte spatii a qua possit in motu aliquantulum retardari: ergo, etc.

— Respondeo 1. negando maiorem: siquidem, ut mox dictum est, successio motus Angeli non solum petenda est ex parte spatii resistentis, sed etiam ex parte illius spatii, quatenus est divisibile, habetque partes non simul positas, sed extensas, quarum una decurri debet post alteram.

Respondeo 2. negari posse minorem; quamquam enim unus Angelus alium excedat in virtute locomotiva, non tamen inferendum est, quod altero velocius moveri debeat; posset enim Angeli superioris virtus motiva virtutem inferioris in pluribus aliis excedere, puta quod posset maius corpus movere, vel aequale maiori velocitate agitare, imo ipsum Angelum inferiorem etiam invitum et renitentem loco detinere, et praepedire ne moveatur: quemadmodum v. g. non sequitur, quod quamquam corpus aliquod luminosum aliud in virtute illuminativa excedat, quod possit velocius, aut citius illuminare; imo id videtur fieri non posse, cum utrumque in instanti illuminet. Satis est ergo ad illam diversitatem, quod luminosum praestantius, maius lumen diffundat, et in maiorem distantiam.

Conclusio secunda. — Angelus moveri non potest naturaliter motu discreto. Haec est Doctoris in 2. dist. 2. qu. 11. contra S. Thomam, et nonnullos eius sequaces.

Probatur. moveri motu discreto est deserere per ultimum suum esse, totum terminum a quo, et immediate post sine ulla successione acquirere terminum ad quem: sed hoc praestare nequit Angelus naturae viribus: ergo moveri nequit motu discreto. Maior admittitur ab adversariis. Minor vero probatur: dari nequeunt duo instantia immediata indivisibilia, alioquin sequeretur dari aliquid compositum ex indivisibilibus: sed in motu discreto necessarium esset, quod existerent duo instantia immediata; oporteret enim ut daretur ultimum instans, in quo Angelus esset in termino a quo, et primum instans, in quo fieret praesens termino ad quem: sed ultimum instans in quo Angelus est in termino a quo, et primum instans, in quo inexisteret termino ad quem, necessario debent esse duo instantia distincta: ergo fatendum est in illo motu discreto necessario admittenda esse duo instantia immediata. Minor patet, instantia enim illa intrinseca sunt oppositis terminis, nempe termino a quo, et ad quem: ergo pariter debent esse opposita et distincta.

Reponunt Thomistae, quod licet in tempore nostro duo instantia non possint sibi immediate succedere, bene tamen in tempore discreto, et angelico, quo motus discretus, et operationes liberae Angeli mensurantur, nam, inquiunt, tempus illud nihil aliud est, quam indivisibilium durationum, sive instantium numerus.

— Contra. unicuique illorum instantium temporis discreti respondet aliquid temporis nostri, quodcumque etenim eorum habet durationem determinatam etiam per respectum, et ordinem ad nostrum tempus, siquidem Deus novit determinate, et distincte quanta esset illius discreti motus duratio: sed in tempore nostro tantum reperiuntur partes divisibiles, sive instantia indivisibilia continuativa partium divisibilium temporis; quodcumque vero instans motus angelici conferri potest aut cum parte praeterita, aut cum futura nostri temporis: ergo necesse est quod unicuique illorum duorum instantium temporis discreti respondeat in tempore nostro, vel unicum instans, vel quod primo instanti temporis discreti respondeat prior pars temporis nostri cum instanti terminativo illius, et quod secundo respondeat pars temporis subsequens cum instanti illius initiativo: idem enim instans in tempore nostro est terminativum prioris partis, et initiativum posterioris, vel saltem sequitur, quod uni respondeat solum instans temporis nostri, et alteri pars eiusdem temporis: sed utrumque est absurdum. Primum quidem, sequeretur enim illa duo instantia nostri temporis esse sibi invicem immediata: etenim si inter illa mediaret aliquod tempus, verificari non posset, quod secundum instans motus discreti esset primum non esse Angeli in termino a quo; quippe cum in illo tempore intermedio prius verum fuisset dicere: Angelus non est in termino a quo. Adde quod sequeretur Angelum immediate non transire ab uno termino ad alterum, ut volunt adversarii: necessarium enim esset, quod illo tempore intermedio, priusquam pertingeret terminum ad quem, esset in aliquo loco medio inter utrumque terminum, et consequenter deserendo terminum a quo per ultimum sui non esse, non acquireret terminum ad quem per primum sui esse in eo. Secundum etiam dici nequit, alias sequeretur non dari aut primum esse Angeli in termino ad quem, aut ultimum esse eiusdem in termino a quo, quia neque datur prima, neque ultima pars temporis.

Reponunt 2. Non videri inconveniens, quod alicuius rei inceptio, aut desitio indivisibilis fiat in tempore, quando non sit in eo per se, et tamquam per propriam mensuram, sed tantum per accidens, et secundum quamdam coexistentiam: quia non est iudicandum de natura durationis alicuius rei per ordinem ad quamcumque aliam durationem cui coexistit, sed per ordinem ad eam, quae habet rationem mensurae respectu ipsius: et ita existentia Angeli in termino a quo diceretur desinere indivisibiliter, et per ultimum sui esse, et in termino ad quem incipere per primum sui esse, quia quod ita desinit, et incipit per ordinem ad propriam mensuram, idest, ad tempus discretum, licet incipiat aut desinat coexistendo parti divisibili nostri temporis, non minus incipit, aut desinit indivisibiliter. Sicut esse substantiale Angeli non minus incipit, aut desinit indivisibiliter, quam existentia in loco, et tamen non repugnat, quod suum primum, aut ultimum esse coexistat tempori nostro, alioqui non posset unus Angelus creari immediate post alium per respectum ad nostrum tempus; quia si creatio primi Angeli coexistit instanti nostri temporis, necessarium erit, quod creatio secundi coexistat tempori, eo quod in tempore nostro non dentur duo instantia immediata.

— Contra. repugnat, quod acquisitio termini ad quem coexistat tempori habenti partes, et fiat simul, et indivisibiliter; nam vel illa acquisitio in fieri coexistit secundum se totam toti tempori, et secundum diversas partes distinctis partibus temporis, ita ut tantum una illius pars respondeat uni parti temporis, et altera alteri: aut tota coexistit simul toti tempori, et tota singulis partibus: sed neutrum dici potest. Non primum, alioquin sequeretur, quod illa acquisitio non fieret tota simul, sed successive, et per partes, quod in motu discreto negant adversarii. Non etiam secundum, etiam si in qualibet parte illius temporis sit tota acquisitio, sequitur quod fiat infinities, quia in quolibet tempore sunt infinitae partes aliquotae. Adde quod duae medietates temporis non possint esse simul; sed adveniente secunda recedit prima, idemque dicendum de aliis partibus: ergo illa termini acquisitio non potest simul coexistere toti alicui tempori.

Probatur secundo Conclusio. motus localis essentialiter est transitus medius inter duos terminos: sed si Angelus deserat simul terminum a quo, et simul etiam acquirat totum terminum ad quem, non potest inter duos illos terminos mediare aliquis transitus: ergo neque sic fieri motus localis ab uno ad alterum. Maior constat: omnis enim motus, maxime localis, est via, seu tendentia ab uno termino ad alterum.

Reponunt Thomistae. ipsam desitionem unius termini, et acquisitionem alterius habere rationem viae, et tendentiae; successio enim, et habitudo unius termini ad alium, inquiunt, habet rationem alicuius medii.

— Contra. abiectio unius termini, et acquisitio alterius non sunt extra ipsos terminos: ergo neutra potest habere rationem medii, seu transitus. Antecedens patet; vel enim illa abiectio, et acquisitio sunt simul in termino ad quem, vel una fit in termino a quo, et altera in termino ad quem, quia cum illa abiectio, et acquisitio termini sit operatio Angeli, aut operationem supponat, debet reperiri in altero extremorum simul, vel abiectio debet esse in uno, et acquisitio in altero. Consequentia etiam est evidens; nam transitus est quid medium inter terminos; medium autem condistinguitur ab utroque extremo aequaliter, cum non magis se teneat ex parte unius, quam alterius.

Reponunt 2. Thomistae, existentiam in termino a quo posse sumi dupliciter, nempe aut secundum se et absolute, aut ut dicit ordinem cuiusdam potentialitatis ad existentiam in termino ad quem sibi immediate succedenti. Si sumatur primo modo, verum est quod Angelus dum est in termino a quo non movetur: si autem sumatur secundo modo, falsum est; quia secundum hanc rationem est terminus successionis discretae, in qua consistit motus discretus; et hoc satis est, ut existentia sic sumpta dicatur inchoative successio, et motus. Similiter existentia in termino ad quem potest dupliciter sumi, scilicet absolute, vel ut dicit ordinem actuantis, et terminantis potentialitatem quam importat existentia in termino a quo: primo modo sumpta non dicitur motus; sumpta tamen secundo modo dicitur motus terminative. Ratio vero ob quam quaelibet ex his existentiis, ut dicit ordinem ad alteram, potest dici motus discretus, sumitur ex propria natura huius motus, nam motus discretus nihil est aliud, quam numerus diversarum operationum, ratione quarum Angelus est successive in diversis locis: unde sicut numerum componunt unitates, non quidem absolute consideratae, sed una in habitudine ad aliam; sic etiam motum discretum componunt operationes diversae, non absolute sumptae, sed prout una dicit ordinem ad aliam.

— Contra. sive existentia Angeli in termino a quo sumatur absolute et secundum se, sive respective et per ordinem ad terminum ad quem, semper verum est, quod Angelus realiter sit in termino a quo, et non in termino ad quem, nec in medio: ergo pariter verum est, quod realiter non moveatur: motus enim realis est tendentia a termino a quo ad terminum ad quem, ita quod unus deseratur, alius acquiratur: quamdiu autem Angelus realiter est in termino a quo ipsum non deserit, nisi aliquam eius partem abiiciat, et consequenter non potest dici moveri. Deinde, respectus ille, et ordinabilitas Angeli ad terminum ad quem, nullatenus potest dici motus formaliter: ergo nec ratione illius Angeli dici potest formaliter moveri. Probatur antecedens: illud dici nequit motus formaliter, quod subsistere potest cum quiete: atqui Angelus etiam quiescens per horam in termino a quo, non solum in ultimo instanti illius horae, sed etiam in quolibet illius momento, dicere potest respectum, et ordinabilitatem ad terminum ad quem: ex eo enim dicit illam ordinabilitatem, ex quo voluntarie statuit, et se ordinavit ad illum locum ad quem acquirendum: at in primo instanti illius horae quo existit in termino a quo, potest statuere, et ordinare acquisitionem termini ad quem; adeoque ad ipsum ordinari, et consequenter illa ordinabilitas subsistere potest cum quiete Angeli, subindeque non potest dici verus motus. Denique, fatentur omnes Thomistae omnem motum sive discretum, sive continuum, fieri posse in instanti vero, et reali; sed motus ille discretus fieri deberet in instanti, quippe cum inter abiectionem termini a quo, et acquisitionem termini ad quem nullum verum supponant tempus, nec instans medium; ergo eorum responsio invalidum est, et purum effugium.

Probatur tertio. de ratione motus localis est, quod sit unus: atqui motus in quo Angelus ita se habet, quod per ultimum esse deserat simul totum terminum a quo, et immediate per primum esse acquirat totum simul terminum ad quem, non est unus, sed aggregatum ex pluribus instantaneis mutationibus: ergo, etc.

Probatur minor. motus interruptus quiete non est unus: sed iste motus esset interruptus aliqua quiete: ergo non esset unus.

Probatur minor. non potest Angelus esse in uno termino per solum instans, quin sit in alio per tempus, quia post instans necessario sequitur tempus; quippe cum, ut diximus, duo instantia temporis non possint esse sibi invicem immediata: ergo Angelus se movens necessario debet aliquo tempore permanere in termino a quo, vel ad quem, ac subinde in alterutro quiescere.

Probatur denique Conclusio. ratione Doctoris qua solvit praecipuum adversariorum fundamentum, nempe: quod qui quiescit in toto aliquo tempore non potest aliter se habere in ultimo instanti illius temporis, sed etiam necessario quiescere debet in eo. Hoc, inquam, fundamentum sic impugnat Doctor: si id verum foret, inde sequeretur, quod panis qui erat sub speciebus Eucharisticis in esse quieto toto tempore prolationis verborum consecrationis, esset sub illis in instanti ultimo prolationis verborum, quod est falsum, quandoquidem in illo instanti fiat transubstantiatio, et Corpus Christi sit sub speciebus illis, panis vero non sit tunc existens in rerum natura. Deinde sequeretur quod aër, qui erat in esse quieto sub tenebris toto tempore ante instans in quo illuminatur, esset etiam sub tenebris in illo instanti, et sic vel tenebrae, et illuminatio essent simul, quod implicat, vel certe illuminatio non fieret in instanti. Nec refert quod Sol per motum localem applicetur ad aërem tenebrosum quem illuminat, et quod illuminatio fiat in instanti terminante istum motum localem: tum quia, si in instanti crearetur Sol, et aër praeexisteret sub tenebris usque ad istud instans, certe adhuc illuminatio fieret in illo instanti. Adde quod quamvis illuminatio non fiat de facto nisi in instanti terminante motum, hinc non sequitur quin fiat in illo instanti: ergo vel tenebrae non sunt in illo instanti, vel simul existunt tenebrae, et illuminatio. —

• Hanc Doctoris rationem refellere nititur Caietanus, primo quidem ad exemplum de transubstantiatione Eucharistica respondet duobus modis: altero quod sit miraculosa, et ex divina virtute: altero quod ibi non detur quies opposita. Verum, inquit noster Macedo, sive quies illa sit propria, sive non, certe ei succedit mutatio instantanea, quemadmodum mutatio instantanea Angeli succedit quieti praecedenti, quaecumque demum sit. Secundae de illuminatione respondet eam cum de novo fit, non esse per se primo terminum motus localis, sed per se secundo secundum naturae cursum. Quae solutio rem non continet: quid est enim per se primo vel secundo? Satis est quod illuminatio fiat post quietem tenebrarum aëris, et fiat in instanti, ut convincat in mutatione Angeli, quae fit in instanti illius antecedentis quietis localis.

Impugnat secundo Doctor: * Si fundamentum S. Thomae verum foret, sequeretur quod Angelus numquam moveretur localiter, nec in tempore continuo, nec discreto: sed consequens non admittunt Adversarii: ergo nec admittere debent id unde sequitur. Probatur sequela maioris: ex hypothesi v. g. quod Angelus quieverit per horam temporis nostri in uno loco, secundum adversarios deberet necessario etiam quievisse ultimo instanti terminativo illius horae in eodem loco. Hoc supposito, quaero, quando dicunt adversarii quod possit se moveri in instanti temporis discreti ad alium locum, an illud instans temporis discreti coexistat instanti temporis nostri, aut alicui parti eius? Si parti: ergo motus ille angelicus fit in tempore continuo nostro, et non habet aliquod instans in quo inciperet. Si in instanti; ergo vel illud instans erit immediatum instanti terminativo quietis, et sic duo instantia sequerentur se invicem immediate, quod supponitur hic etiam ab adversariis esse falsum, quia alias sequeretur tempus nostrum componi ex indivisibilibus, et consequenter non esse continuum, sed discretum. Si mediatum: ergo inter illud instans mediatum, et instans terminativum quietis, mediat tempus in quo quiescit adhuc Angelus; sed si quiescat in illo tempore, debet quiescere in instanti terminativo illius temporis secundum adversarios: sed illud instans terminativum est instans illud mediatum in quo dicitur moveri: ergo non posset moveri in illo instanti, quia alias moveretur, et quiesceret in eodem instanti.

Obiciunt adversarii: Moveri motu discreto est deserere per ultimum esse totum aliquem locum, et immediate post per primum esse acquirere alium totum simul, et non per partes: sed hoc praestare potest Angelus: ergo etiam moveri potest motu discreto. Maior constat, per hoc siquidem differt motus discretus a continuo, quod in motu continuo mobile per partes deserit terminum a quo, et per partes acquirit terminum ad quem: in motu vero discreto e contra. Minor probatur: Angelus est indivisibilis, subindeque non commensuratur loco in quo existit; ergo potest per ultimum esse deserere totum aliquem locum, et immediate post totum alium locum simul acquirere. Probatur consequentia: primo, quia hoc ipso quod Angelus non commensuratur loco, non debet esse in illo secundum exigentiam eius, subindeque nec continue moveri in illo loco, licet sit continuus. Secundo, quia ex sola mobilis extensione provenit, quod non possit acquirere totum simul terminum ad quem: Angelus autem hoc ipso quod est indivisibilis caret extensione. Tertio, quia anima rationalis eo ipso quod est indivisibilis in momento actuat totum corpus divisibile, et in instanti simul totum deserit: quidni ergo poterit Angelus locum aliquem totum simul, et semel deserere, et alium immediate post similiter totum simul acquirere? Ita Gonetus.

— Nego minorem. et ad eius probationem distinguo consequens: Angelus sic deserere potest totum aliquem locum, et immediate post alterum totum simul acquirere abiectione, et acquisitione, quae sit verus motus localis, nego: quae sit tantum mutatio, concedo: nam, ut patebit sequenti Conclusione, potest Angelus in instanti, saltem virtute divina, transire a termino a quo ad terminum ad quem, non per verum motum localem, sed per simplicem mutationem. Hic autem sermo est de vero motu locali.

Ad primam illius consequentiae probationem dico, non esse necessum quod Angelus commensuretur loco ut in eo dicatur moveri continue, sed sufficere quod uni parti illius loci possit se sistere praesentem, deinde alteri, et rursus alteri.

Ad secundam probationem, nego idcirco mobile non posse acquirere totum simul terminum ad quem eo quod sit extensum; nam, ut in secundo Notabili observavimus, divisibilitas motus non solum ex mobilis extensione, sed etiam ex parte temporis, seu spatii desumenda.

Ad tertiam probationem, nego paritatem. Anima enim non informat totum corpus per motum, sed per quemdam illapsum instantaneum, adeoque exemplum illud instantaneae informationis, aut derelictionis corporis non est ad rem; quippe cum hic non de qualibet mutatione, sed de mutatione motus localis sermo fiat.

Obiciunt 2. Ideo corpus non potest moveri motu discreto, sed continuo tantum, quia cum sit extensum, subindeque habeat partes correspondentes partibus loci, non potest simul totum aliquem locum deserere; sed necesse est quod ultima pars sui prius egrediatur ab ultima parte loci in quo est, et ingrediatur alium locum quam prima pars: sed Angelus caret extensione: ergo motu discreto moveri potest.

— Nego maiorem. non enim sola hac ratione corpus moveri non potest motu discreto, sed etiam ex eo quod decurrere debeat spatium divisibile medians inter terminum a quo, et terminum ad quem: siquidem, ut mox diximus, motus divisibilitas ex triplici capite repetenda est, videlicet ex parte mobilis extensi, medii interiacentis, et terminorum a quo, et ad quem divisibilium. Unde licet motus Angelicus non habeat primariam rationem divisibilitatis et successionis, sufficit quod dici possit divisibilis ratione divisibilitatis spatii et terminorum.

Ex his colligit Doctor, non esse necessario recurrendum ad aliud tempus ad mensurandum motum localem Angeli, sive quo continue et successive movet se localiter, sive quo instantanee et non successive se movet; sed omnino posse Angelum successive se movere pro tempore nostro, non minus quam corpus, et posse etiam seipsum instantanee movere pro instanti temporis nostri.

Probat primam partem; quia nihil potest salvari per tempus discretum, quod non possit salvari per tempus continuum: nam per tempus discretum non potest salvari aliud, quam quod Angelus possit moveri a loco ad locum vel indivisibiliter et sine successione, vel divisibiliter et cum successione: sed utrumque horum potest facere in tempore nostro, comprehendendo sub tempore instantia ipsius quae suppono in ipso includi: ergo, etc.

Probatur maior quoad primam partem, quia si moveatur indivisibiliter absque successione, motus ille potest fieri in instanti, ut est evidens.

Probatur eadem maior quoad secundam partem de motu divisibili; quia si moveatur divisibiliter et successive, aut illae partes motus sunt omnes divisibiles et non continuae, sed discretae succedentes sibi invicem, et tunc possunt omnes esse successivae, et discretae pro instantibus temporis nostri, et quae sunt divisibiles possunt esse pro partibus divisibilibus temporis nostri; aut omnes sunt divisibiles, sed discretae, et tum etiam possunt esse pro diversis partibus temporis nostri a se discretis, ita scilicet ut una habeatur pro quadrante, et tunc fiat cessatio, et alia pro alio quadrante post cessationem: ergo quamvis ipsamet existentia Angeli mensuretur aevo, tamen ubi ipsius, et motus ad ipsum non debent necessario sic mensurari, sed possunt mensurari tempore nostro, sicut possunt ubi corporeum, et motus ad illud.

Probatur secunda pars; quia si moveatur ad plura ubi continue absque ulla intermissione, sicut movetur corpus, quandoquidem adveniente posteriore ubi desinit prius, certe omnino movebitur in tempore tam bene, quam corpus; et si moveatur ad locum unum sine successione, ita ut non prius sit praesens uni parti quam alteri, omnino movebitur in instanti temporis nostri ad illum locum.

Conclusio tertia. — Angelus non potest in instanti moveri ab uno loco ad alterum motu proprie dicto: potest tamen in instanti ab uno loco ad alterum transire per simplicem loci mutationem. Haec est communis Subtili, et Angelico Doctori eorumque Sequacibus, ait enim Doctor laudato loco num. 6.

Dico quod dupliciter potest intelligi mutatio, et potest dici duplex mutatio, una includens totam realitatem motus, alia praecise includens realitatem termini motus. Exemplum huius est, quod istud mutatur ab ubi, usque ad B ubi. Ubi potest intelligi dupliciter, vel quod simul habeat omnia ubi intermedia, sicut haberet, si praecise moveretur successive, vel quod illa mutatione praecise haberet ultimum ubi, sicut haberet si illa mutatio esset ultimus terminus motus. Primo modo contradicendo secundae opinioni, non video qualiter Angelus virtute naturali potest mutari vel moveri in instanti, quia non videtur quod virtute sua naturali potest habere plura ubi aequalia. Secundo modo, non videtur inconveniens quin posset mutari in instanti, quia quod terminus motus non statim inducatur, hoc est ex imperfectione virtutis ipsius moventis, quae imperfectio non est attribuenda Angelo nisi aliqua necessitas appareat, quia dignificanda est natura quantum apparentia permittunt.

• Sanctus Thomas vero 1. p. q. 53. a. 3.; et in 1. dist. 57. q. 4. a. 1. diserte probat Angeli motum debere fieri in tempore vel continuo vel discreto.

Relinquitur quod motus Angeli sit in tempore: in continuo quidem tempore si sit motus eius continuus: in non continuo autem, si motus eius sit non continuus. Utroque enim modo contingit esse motum Angeli, ut dictum est. Continuitas enim temporis est ex continuatione motus, ut dicitur in 4. Physic. Sed istud tempus, sive > sit tempus continuum, sive non, non est idem tempus quod mensurat motum caeli, et quo mensurantur omnia corporalia, quae habent mutabilitatem ex motu caeli, motus enim Angeli non dependet ex motu caeli.

Quod autem Angelus non possit moveri in instanti motu proprie dicto, probatur: si ita moveretur, necessum esset quod in instanti haberet plura ubi adaequata: sed hoc naturae viribus fieri nequit: ergo nec in instanti moveri. Probatur sequela maioris: si Angelus moveretur successive per horam ab hac aula, quae esset locus adaequatus eius, ad aulam continuam, in quolibet instanti istius horae haberet locum adaequatum sibi. Nam in priori instanti esset tamquam in loco adaequato in parte huius aulae, et in parte alterius aulae; in posteriori vero instanti esset in alia parte huius, et in alia etiam alterius aulae, et ita paulatim et successive mutaret locum adaequatum, relinquendo partem post partem loci adaequati prioris, et acquirendo partem post partem loci adaequati posterioris, donec tandem perveniret ad occupandam totam aulam secundam, nullam amplius partem occupando huius aulae: ergo, etc. — Deinde, illud quod per essentiam suam est successivum, non potest esse in instanti: sed motus ex sua ratione intrinseca et essentiali est successivus: ergo implicat esse in instanti: consequentia est evidens cum minore supra probata. Maior vero probatur, quia omne successivum habet partem post partem sibi invicem succedentes, et incompossibiles, adeoque in instanti esse nequeunt, quia iam essent simul. Denique, ubi est intrinsece prius et posterius, ibi est intrinseca successio: sed in motu Angeli est intrinsece prius et posterius: ergo et intrinseca successio. Minor probatur: motus est tendentia mobilis a termino a quo ad terminum ad quem per spatium inter utrumque medians: sed in hac tendentia est prius et posterius, quippe cum mobile deserendo terminum a quo, prius debeat esse in medio quam in termino ad quem: ergo, etc.

Patet etiam secunda pars, nempe quod Angelus mutare possit suum locum adaequatum in instanti: primo, quia exinde non sequitur eum esse simul, et semel in duobus locis adaequatis, quippe cum illa subitanea mutatio fieret per primum non esse Angeli in termino a quo, et per primum esse in termino ad quem, quod ut patet non importat esse in duobus locis, sed tantum esse in uno, et non esse in altero. Deinde, si quid obesset huic instantaneae mutationi, maxime quia terminus ad quem, qui est in distans a termino a quo, habet partes divisibiles: at hoc non officit, quippe cum in instanti anima rationalis totum corpus informet, et lux per totum aërem subitanea diffusione protendatur. Denique, si Angelus crearetur extra mundum, haud dubium est quod in instanti totum locum adaequatum occupare posset in mundo: ergo idem fieri potest dum iam locum occupat.

Dices 1. Contra primam partem; motus quo Angelus movetur de loco ad locum per spatia media, potest omnino et absque ulla proportione excedere motum, quo corpus illud spatium decurrit; sed hic excessus non posset esse nisi Angelus moveatur in instanti: ergo, etc.

— Nego minorem. ut enim motus angelicus excedat in velocitate motum quemlibet corporis cuiuscumque, non opus est quod moveatur in instanti; sed sufficit quod fieri possit in minori, et minori duratione divisibili, quam possit esse motus cuiuscumque corporis: cum autem tempus sit divisibile in infinitum, consequens est quod Angelus poterit semper maiori, et maiori velocitate moveri quam quaelibet corpora.

Dices 2. Angelus, cum sit omnino spiritualis, longe subtilior, et velocior est luce corporea: sed lux corporea in instanti pervadit omne aëris spatium: ergo multo facilius illud pervadere poterit Angelus.

— Distinguo minorem. lux corporea pervadit universum aërem in instanti per verum motum, nego: per simplicem diffusionem, et mutationem quae est terminus motus, concedo. Angelus autem transiens de uno loco ad alterum, cum vere moveatur, non in instanti, sed successive potest aërem pervadere.

Dices 3. Motus localis Angeli nihil aliud est quam acquisitio loci: sed, ut probavimus in secunda parte huius Conclusionis, Angelus acquirere potest locum in instanti: ergo etiam poterit moveri localiter in instanti.

— Nego maiorem. nam, ut diximus, illa simplex loci acquisitio est tantum mutatio, non vero motus localis, qui ut sit proprie dictus debet esse transitus a termino a quo ad terminum ad quem; nam si Angelus produceretur extra mundum, posset acquirere locum in mundo, non propterea tamen sic diceretur moveri localiter.

• Porro ut motus angelici velocitatem declaret Scriptura sacra, dum eis spiritibus corpora in quibus apparuerunt attribuit, etiam alas affingit. Sic Daniel, Ezechiel, et Isaias eos ad se volantes conspexere. Quamobrem Moyses in Exodo Cherubim super arcam cum expansis alis repraesentari voluit, non solum ad significandam eorum altitudinem naturae, et sublimitatem loci quem incolunt, ut putavit S. Chrysostomus, homilia De incomprehensibili natura, sed praesertim, ut addit S. Hieronymus in caput 6. Isaiae, ad designandam eorum celeritatem. Alas, inquit, habere dicuntur, propter velocitatem et celerem in cuncta discursum: sive quia semper in altioribus commorantur. Nempe quomodo et ventis ad eorum velocitatem denotandam pennae tribuuntur, unde et Deus dicitur Psalm. 17. et 103. volare et ambulare super pennas ventorum. A poetis similiter alati finguntur, ut liquet ex Ovidio, Silio, Iuvenale, etiam Boreae filii Calais et Zethus, alati Apollodoro. Quamobrem non dubito, quin, quod Angeli referuntur alati, id maxime pertineat ad velocitatem indicandam: quam quia nec mali Angeli amisere, eo et hi alati dicuntur. Unde Thalmudistae in Anoth cap. 36: Tria sunt daemonibus communia cum Angelis; quod alati sint, quod praesciant futura, et quod ab uno mundi extremo ad alterum celerrime se transferant.