Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Nomen Spiritus omnium pene aequivocorum esse maximum, et varie tum a Philosophis, quum a Theologis usurpari. Primo quidem pro re tenuissima, et subtilissima, sive illa sit accidens, sive substantia: sic rerum imagines ab obiectis ad facultates emissae, vocantur species intentionales; sic pariter tenuissimae, ac puriores sanguinis partes, per quas vegetandi, sentiendique vis manat in reliquas, dicuntur spiritus, vel animales, quatenus a cerebro ad motus, ac sensus officia per nervos effunduntur, aut vitales, quando per arterias a corde propagati insitum calorem recreant, quo animantis vita continetur. Secundo, accipitur pro vento, aere, exhalatione, etc.; hinc spirare, respirare, etc. idem est quod aerem trahere, et ventus nimio impetu irruens spiritus procellarum vocatur. Tertio, pro anima, sive rationali, sive sensitiva: sic Eccles. 3. Quis novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum? et si spiritus iumentorum descendat deorsum? Quarto, pro substantia incorporea, qualiter opponitur corpori crasso, et carne, ac ossibus compacto. Sic Christus Dominus Lucae 24. veritatem suae resurrectionis coram Discipulis astruens, dicit: Palpate, et videte quoniam Spiritus carnem, et ossa non habet: qua ratione antiquissimi quique Theologi arbitrati sunt Angelos constare corporibus aereis, seu ita subtilibus, ut nec tangi, nec ullo sensuum percipi possint; adeoque nihil prohibere quominus cum hoc aereo corpore Spiritus possint appellari. Quinto denique, nomen Spiritus significat naturam intellectualem nulla materia constantem, nulloque corpore, quamvis etiam tenuissimo, concretam.

Notandum 2. Plurimum variare tum Veteres, tum Recentiores circa definitionem substantiae omnino spiritualis. Primo namque nonnulli ex sanctis Patribus spirituale idem, ac increatum putant; qua ratione quidquid creatum est, corporeum esse, solumque Deum corporis expertem docuerunt. Sic S. Hilarius Canon. 5. in Matth.

Nihil est (inquit) quod non in substantia, et creatione corporeum sit, sive in Caelo, sive in terra, sive visibilium, sive invisibilium elementa formata sunt; nam et animarum species, sive obtinentium corpora, sive corporibus exulantium, corpoream tamen naturae suae substantiam sortiuntur: quia omne quod creatum est, in aliquo sit necesse est.

Eum in illa sententia praecesserat Origenes, nam lib. 1. De Principiis, cap. 6, scribit: Solius Dei, id est, Patris, Filii, et Spiritus Sancti naturae id proprium est, ut sine materiali substantia, et absque ulla corporea adiectionis societate intelligatur subsistere. Eadem fuit Minutii Felicis opinio, docet namque solum Deum materia simul ac corpore carere; quae pariter fuit veterum et recentium Platonicorum sententia qua triplex enim distinguebant substantiarum genus, nimirum pure corpoream, ut sunt elementa et mixta corpora; materialem simul ac spiritualem, quales sunt homines; corpoream vero et spiritualem sed non materialem, ut sunt genii et angeli corpore quidem, aiebant, subtili et aethereo constantes non vero materiali, cuius opinionis etiam fuit S. Athanasius, sive quisquis est auctor libri De Communi Essentia, ubi angelum definit: animal discursivum immateriale ζῷον λογικὸν ἄϋλον. Ei subscribit Caesarius qui Dial. 1. interr. 48 angelos quidem ἀΰλους esse dicit, sed non ἀσωμάτους, hoc est, immateriales quidem, non vero incorporeos, quibus verbis iuxta Platonicorum et Peripateticorum placita existimat corporeum magis accedere ad spirituale quam materiale. — Quartum tandem substantiae genus dicebant esse Deum, qui nec materialis est nec corporeus, sed omnis prorsus materiae et corporis expers.

Secundo, nonnulli incorporeum idem, ac illimitatum acceperunt. Sic Elias in Orat. 1. Nazianz. Solus Deus, inquit, circumscriptionis expers est: quia solus proprie corpore vacat; circumscripti autem Angeli, quia nec incorporei proprie sunt, etiamsi nostri respectu incorporei dicantur. Ipsi concinit Faustus quidam, cuius liber habetur Tomo 1 Bibliothecae sanctorum Patrum, in quo demonstrare conatur Angelos, et animas esse materiales, eo quod locis circumscribantur.

Tertio, nonnulli incorporeum pro incommutabili usurparunt, ut videre est apud S. Augustinum Epistola 28. ubi cum statuisset animam esse incorpoream, addit:

Ne verbi controversiam, vel superflue faciam, vel incaute patiar. Si corpus est omnis substantia, vel essentia, vel si quod aptius nuncupatur, id quod aliquo modo est in seipso, corpus est anima. Item si eam solam placet incorpoream appellare naturam, quae summe incommutabilis, et ubique tota est, corpus non est anima, quoniam tale aliquid ipsa non est. Porro si corpus non est, nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudine, altitudine ita sistitur, vel movetur, ut maiori sui parte maiorem locum occupet, et breviori breviorem, minusque sit in parte, quam in toto, non est corpus anima.

Denique non desunt ex Recentioribus, qui putent spirituale proprie dictum, idem esse ac penetrare corpora, et penetrationem pati: vel idem ac non pendere a materia: vel idem ac esse incommutabile, et ubique totum. Verum aberrant a conceptu spiritus, seu rei spiritualis: quippe iuxta primam definitionem, formae materiales, substantiales, et accidentariae, spirituales essent: siquidem tum materiam ipsam, tum corpora, quae afficiunt aut efficiunt, penetrant, ac pervadunt. Iuxta secundam, materia ipsa dicenda esset spiritualis, quia non pendet a materia. Iuxta tertiam vero Deus solus esset reipsa spiritualis.

Itaque Spirituale, vel incorporeum, melius videtur posse definiri per negationem materialis, ac crassae entitatis, qua corpora constant; ita quod substantia, vel entitas spiritualis sit purior, tenuior, et subtilior, quam quaecumque materialis creata, vel creabilis, sive sit divisibilis, sive sit indivisibilis. Iuxta hanc autem vocabuli Spiritus acceptionem quaeritur primo, an Angeli sint omnino spirituales; secundo, an sint naturae simplices, aut compositae.

Notandum 3. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 3. art. 1. quaest. 1. Angelum non habere essentiam omnino simplicem per privationem cuiuslibet compositionis. Certum enim est, quod Angelus compositus est compositione multiplici: potest enim, inquit, considerari in comparatione ad sui principium, et sic in tantum est compositus, in quantum habet ad ipsum dependentiam: simplicissimum enim absolutum est, et omne dependens hoc ipso cadit in aliquam compositionem, quia in illo differt quo est, et quid est. Secundo, considerari potest in comparatione ad suum effectum, et sic componitur ex substantia, et potentia. Tertio, potest considerari per respectum ad ens in genere, et sic metaphysice componitur ex actu, et potentia; logice vero ex genere, et differentia. Quarto denique considerari potest secundum suam entitatem, et sic quantum ad esse actuale est in ipso compositio entis, et existentiae: quantum ad esse essentiale componitur ex quo est, et quod est: quantum ad esse individuale, seu personale in illo reperitur quod est, et quid est, seu natura, et persona. Cum ergo Angelica essentia dicitur simplex, non propterea excludit praefatas omnes compositiones; sed tantum illam, quae fit, vel ex natura corporali, et spirituali, vel ex partibus quantitativis, vel heterogeneis, aut tandem ex materia, et forma corporea, et elementari. An autem admittat aliquam compositionem ex diversis naturis, vel ex materia, et forma aliqua purissima, ut docere videntur tum Alensis, tum S. Bonaventura, hic est resolvendum; sed prius sit

Conclusio prima. — Angeli sunt omnino incorporei, et pure spirituales.

Probatur 1. Ex Scriptura sacra illis omnibus Oraculis, quibus Angeli Spiritus dicuntur. Sic Psalmo 103. Qui facis Angelos tuos Spiritus; hoc est qui eos, quorum natura, et substantia spiritualis est, ministros tuos, et nuntios instituis, et mandatorum tuorum executores, ut explicat S. Gregorius Nazianzenus Orat. 34. et Damascenus lib. 2. De Fide, cap. 3. Quod utique confirmat S. Paulus ad Hebr. 1. Omnes sunt administratorii Spiritus in ministerium missi, etc. Idem de bonis Angelis saepius legitur in Evangelio, necnon et de daemonibus. Sic Matth. 8. Eiciebat Spiritus: et Lucae 10. Spiritus subiicientur vobis: et cap. 11.

Assumit alios septem Spiritus nequiores se. Sed nomen Spiritus sic usurpatum in Scriptura proprie rem incorpoream significat: quod utique patet ex supremo, et infimo Spiritu, Deo nempe, et anima rationali, quibus hoc nomen tribuitur; Deo quidem absolute, et per antonomasiam, ut Ioannis 4. Spiritus est Deus; animae vero quia distinguitur a corpore. Sic 1. Corinth. 5. Tradere huiusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat in die Domini: hoc est, ut anima salvetur: ergo pari modo Angeli, qui inter Deum, et hominem medium tenent, idcirco dicuntur Spiritus, quia sunt incorporei.

Probatur 2. Ex definitione Concilii Lateranensis cap. Firmiter iam a nobis laudato, quo statuitur:

Unum esse universorum Principium, Creatorem omnium spiritualium, et corporalium, qui sua omnipotenti virtute simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem, et corpoream; Angelicam scilicet, et mundanam, et deinde humanam, quasi communem ex spiritu, et corpore constitutam.

Quibus verbis Concilium asserit, primo Angelos esse creatos ex nihilo: ergo non sunt formati ex aere, ut vult Rupertus; nec ex aliqua materia, ut aliqui coniiciunt. Affirmat insuper Angelos esse Spiritus, quemadmodum anima hominis Spiritus dicitur: sed constat animam rationalem esse pure spiritualem, et incorpoream, ut sancitum est in altero Concilio Lateranensi sub Leone X.: ergo Angeli sunt omnino spirituales, et incorporei. Denique docet hominem esse substantiam inter Angelicam, et corporalem creaturam, quia homo constat spiritu, et corpore: ergo cum Angeli non sint medii inter creaturam spiritualem, et corporalem, debent esse omnino incorporei.

Confirmari potest ex eo, quod in Concilio Generali Nicaeno 2. actione 5. ex libro Ioannis Thessalonicensis, animae rationales, et Angeli ponuntur in eodem ordine intellectualium, seu, quod idem est, spiritualium substantiarum: atqui animae rationales sunt pure spirituales, et incorporeae, ut vidimus supra sancitum fuisse in Lateran. sub Leone X.: ergo pariter Angeli sunt pure spirituales, et incorporei. Item in professione fidei Synodi septimae generalis, seu Nicaenae II. actione 4. sancti Angeli vocantur incorporei, quod falsum esset, si ex corpore partim, et spiritu constituerentur: Veneramur, inquit, imagines sanctorum, et incorporeorum Angelorum, utpote qui tamquam homines figura humana iustis apparuerunt.

Probatur etiam ex sanctis Patribus. Primo quidem ex S. Ignatio qui in epistola ad Smyrnenses agens contra eos qui carnem Christi veram esse ac realem sua aetate negabant, inter cetera scribit:

Ego autem non solum natum eum et crucifixum in corpore factum scio, sed etiam post resurrectionem, in carne eum novi et credo esse. Et quando ad Petrum, et eos qui cum Petro erant venit, ait illis: palpate me et videte, quia non sum δαιμόνιον ἀσώματον, daemonium incorporeum. Spiritus enim carnem et ossa non habet sicut me videtis habere.

Unde vero ista verba Christi hauserit S. Ignatius, diversa est veterum auctorum sententia; nam Eusebius lib. 3. Eccles. historiae cap. 36. ingenue fatetur id sibi non esse manifestum. Ignatius, inquit, in epistola ad Smyrnenses de Servatore nostro loquens, quaedam eius verba recitat, quae unde acceperit ignoro. Ego vero, inquit, post resurrectionem Dominum apparuisse in carne scio et credo. Qui cum ad Petrum, et ceteros comites accessisset, dixit illis: apprehendite, contrectate me, et videte quod non sim spiritus incorporeus. Existimat Origenes lib. 1. periarchon, verba ista Christo attributa esse desumpta ex libro inscripto Periodus seu Doctrina Petri.

Si quis velit, inquit, nobis proferre, ex illo libello, qui Petri doctrina appellatur, ubi Salvator videtur ad discipulos dicere, quod non sit daemonium incorporeum, respondendum ei quoniam liber iste inter Ecclesiasticos non habetur, et ostendendum quia neque Petri est ipsa scriptura, neque alterius cuiuspiam qui spiritu Dei fuerit inspiratus.

Verum S. Hieronymus proemio in libro 18. commentariorum super Isaïam, et in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum dicit illa verba de daemonio incorporali exscripta esse ex Evangelio Nazareorum, nam cum de S. Ignatio verba fecisset haec addit:

inde egrediens scripsit ad Smyrnaeos, et proprie ad Polycarpum, commendans illi Antiochensem Ecclesiam, in qua et de Evangelio quod nuper a me translatum est, sub persona Christi ponit testimonium dicens: ego vero et post resurrectionem in carne eum vidi, et credo quia sit. Et quando venit ad Petrum, et ad eos qui cum Petro erant, dixit eis: ecce palpate me, et videte me, quia non sum daemonium incorporale.

At quidquid sit de exscriptione verborum istorum, certum est S. Ignatium ea fuisse sententia, quod daemones, atque proinde ceteri Angeli, sint incorporei, utpote cum validum cudat argumentum ad confirmandam veritatem Catholicam quod Christus verum ac solidum induerit humanum corpus, ex eo quod ipse dixerit: non sum daemonium incorporale.

Eadem fuit sententia S. Dionysii lib. De coelesti Hierarchia cap. 1. illos Spiritus simplices, et Intelligentias nullis figuris adumbratas appellat: Ad simplices, inquit, nullisque figuris adumbratas coelestium rerum Intelligentias, assimilationesque subvehamur: et c. 4. De Divinis Nominibus, de Angelis ait: Incorporales omnino, utque materia carentes intelliguntur, et tamquam spiritus supra mundanum intelligunt modum. Et c. 6. affirmat Deum tribuere supercoelestibus vitis, id est Angelis, immortalitatem immaterialem, et divinae similem, hominibus vero commixtam. Nec aliter sentit de daemonibus, licet cap. illo 4. tribuat illis furorem, concupiscentiam, imaginationem protervam: per haec enim significare voluit pravam daemonum affectionem, ut patet, quia ibidem asserit mali originem non ex corpore esse desumendam; quandoquidem daemones summa sint malitia inquinati, nec tamen corpore constent.

Ipsis subscribunt plures alii sancti Patres. Ex Graecis quidem Gregorius Nyssenus Epistola ad Eustachium, quae est inter Epistolas Basilii octogesima, ubi ait: Natura hominis ex anima, et corpore est complexa: Angelica vero incorpoream naturam sortita est. Et Oratione 4. in Dominicam orationem: Omnis, inquit, natura rationalis dividitur in corpoream, et incorpoream naturam: incorporea porro est Angelica creatura, altera nos sumus. Subscribit Nazianz. Orat. 34. ubi diserte Angelos dicit esse incorporeos, et ad Deum proximi accedentes. His plane consentit S. Chrys. Hom. 22. in c. 6. Genesis, ubi probat Angelum fuisse lapsum priusquam homo in Paradisum fuisset deportatus, quia ipsis invidit: Alias, inquit, quomodo rationi consonum est Angelum incorporeum, et in tali dignitate constitutum homini invidere corpore circumamicto? Sed inridit, quia a suprema gloria in extremam ignominiam deiectus est, licet esset incorporeus. Adstipulatur S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. ubi Angelum definit Substantiam intelligentem, materiae, atque corporis expertem: tametsi cum Deo comparati materiales, et corporei sint habendi.

Eamdem veritatem probant ex Latinis plurimi. Sic S. Leo Papa, Epistola 93. scribit: Fides vera, quae est Catholica, omnium creaturarum sive spiritualium, sive corporalium, bonam confitetur substantiam. Subscribunt alii plurimi, qui illud Apostoli ad Hebraeos, Omnes sunt administratorii Spiritus interpretantes, Angelos omnino esse incorporeos pronuntiant: sic sancti Ambrosius, et Hieronymus in illa verba.

Suaderi etiam potest ratione theologica: Primam quidem subministrat Alensis noster, qu. 20. membro 1.: Deus potuit creaturam omnino incorpoream producere, conveniensque fuit ad universi complementum illius creaturae productio: ergo affirmandum est illam ita esse conditam: at illa creatura omnino incorporea dicitur Angelus: ergo revera Deus ipsam formavit. Patet maior, quantum ad primam partem; siquidem Deus produxit animam rationalem, incorpoream, et intellectualem, tamquam substantiam incompletam, ut esset forma corporis; quidni ergo potuerit etiam producere integram, et completam substantiam intellectualem, et incorpoream, absque ulla habitudine ad corpus? Minor etiam constat; etenim ad Universi complementum spectat, ut in eo sint omnes rerum gradus: ergo sicut in illo est gradus substantiae corporeae completae, et incompletae; sic pariter debuit esse gradus non solum substantiae spiritualis incompletae, qualis est anima rationalis, sed etiam completae, qualis est Angelus.

Deinde, ubi datur unum extremum, et medium, conveniens est etiam dari aliud extremum: quemadmodum enim (inquit Guillelmus Parisiensis secunda parte de Universo) datur oximel, quod ex melle, et aceto compositum est, consequens est etiam dari acetum a melle seiunctum, et mel ab aceto separatum in rerum natura inveniri: sed in ordine entium datur aliquid omnino materiale, ut corpora, et aliquid medio modo se habens, sicut homo, qui partim corporeus, partim spiritualis est: ergo debet etiam admitti aliud extremum, nempe substantia pure spiritualis, quam Angelum dicimus. Denique, si Angeli haberent aliquod corpus, maxime ex aere compactum, ut volunt illi, qui illos corporeos sentiunt: sed Angeli corpus non potest dici aereum: tum quia in eo organa, nervi, et alia id genus necessaria ad motum, et operationem vitae corporeae, requirunt commixtionem quatuor primarum qualitatum, qua corpus aereum caret: tum quia corpus Angeli deberet esse humano corpore praestantius: sed corpus pure aereum non est perfectius humano corpore: imo minus perfectum; nam omne corpus elementare imperfectius est corpore mixto: tum denique quia corpus angelicum deberet esse solidissimum, et omnino indissolubile, alioqui interitui esset obnoxium, nec possent Angeli tam miranda patrare opera, quae ab ipsis fieri ratio et experientia docet: sed corpus aereum non potest esse omnino solidum, et indissolubile, aer namque facile cedit, et dissolvitur: ergo Angelus nequit habere corpus aereum.

Confirmari possunt ex praefatae rationes ex eo, quod ab uno homine daemonum legionem pulsam esse Christi Domini imperio

Scriptura sancta refert Lucae 8. Legio autem continet sex millia sex centum sexaginta sex: Porro, inquit Richardus Victorinus libro 4. De Trinit., si tot ab uno homine eiecti sunt, tot in eo ante eiectionem fuerunt. Si daemones corpora habent, ubi quaeso in eo fuere? in spiritu, an in corpore? Constat autem, quia omne corpus longitudinem, latitudinem, altitudinem, locales videlicet dimensiones habet, et eo ipso sine locali capacitate subsistere non valet, qualem quidem spiritus omnino non habet: ergo non in spiritu, sed in corpore fuerunt. Sed quomodo, vel in qua hominis parte tot corpora habitabant? Sed quantumcumque subtilia duo eiusdem praesertim quantitatis corpora unum, eumdemque locum occupare non valent: cuius ergo quaeso exiguitatis putas angelicum corpus esse, si credas vel solam hominis pellem corpori detractam tot angelica corpora posse comprehendere!

Nec refert, quod S. Augustinus Epistola 115. de aereis, aethereisque animalibus, et corporibus disputans, id est, de Angelis, et daemonibus, scribat: Nequaquam absurdum est eos, qui aereo, vel aethereo corpore aliquid in operibus agunt, quae naturali ordine penetrant, longe maiore uti facilitate ad movendum quidquid volunt, etc. Hoc enim est verum corpus non esse, cum corpori cuilibet quantitas impenetrabilis naturaliter conveniat; nec ab eo nisi per miraculum separari queat.

Dices 1. Generatio sensibilis, et corporea corpus supponit: sed Scriptura sacra corpoream generationem tribuit Angelis: ergo in eis esse corpus supponit. Maior constat: minor probatur ex illo Genesis 6. Videntes Filii Dei filias hominum quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant, etc. Quo loci, ubi nostra versio habet particulam Filii Dei, septuaginta Interpretes legunt Angeli Dei. Unde plurimi ex sanctis Patribus existimant primum peccatum Angelorum fuisse illam commixtionem cum mulieribus.

Ita docet in primis S. Iustinus Martyr in Apologetico primo, ubi cum dixisset Deum terrarum orbem a se conditum Angelorum curae ac providentiae commisisse, addit:

Angeli porro hunc ordinem progressi consuetudine mulierum capti sunt, ac filios genuerunt, quos daemones appellamus, atque insuper humanum deinde genus sibi subiecerunt, partim magicis scriptis, partim terroribus ac suppliciis quae inferebant; partim sacrificiorum ac suffituum, et libaminum institutione, quibus indigere coeperunt: postquam cupiditatum perturbationibus tamquam servos se subiecerunt: atque in homines, caedes, bella, adulteria, libidines ac nequitiam omnem disseminarunt.

Tatianus, S. Iustini discipulus, libro contra Graecos docuit daemones quidem non omnes esse carne vestitos, sed tenuissimis ac velut igneis et aereis indutos;

daemones, ait, omnes carne praediti non sunt, sed spiritualis inest illis concretio, ut ignis, ut aeris: porro ab eis solis qui Dei spiritu muniuntur daemonum corpora perspici possunt, non item a ceteris, hoc est, animalibus. Nam quod minus est comprehendere non potest id quod maius est.

Eadem qua S. Iustinus docet Athenagoras ipsi coaevus in legatione pro Christianis, ubi cum dixisset ex Angelis quosdam in officio fideles perseverasse, addit:

Alii et concreditae sibi naturae ac substantiae petulanter illuserunt, et imperio abusi sunt; tam illi materiae et formis quae insunt illi praepositi, quam alii, qui circa primum illud firmamentum versantur. Scitote vero nihil nos temere ac > sine teste dicere: sed quae a prophetis pronuntiata sunt declarare. Atque illi quidem in cupiditatem prolapsi virginum, et carnis illecebra superati sunt: iste autem negligenter se gerens, et in eorum quae commissa sibi erant, administratione improbe versatus est. Ceterum ex illis qui ad virgines adhaeserunt, nati sunt, quos gigantes appellarunt.

S. Clemens Alexandrinus eadem opinione fuit imbutus, nam lib. 2. Pedagogi, cap. 2. dicit Angelos quosdam Dei pulchritudinem reliquisse propter pulchritudinem quae flaccescit, ac propterea e coelo in terram delapsos. Quod plenius et distinctius declarat lib. 5. Stromateon, ubi ait: Angeli illi quibus superna sors obtigerat, delapsi ad voluptates, enuntiarunt arcana mulieribus, etc.

Confirmat ista praeclare Lactantius lib. 2. De origine erroris cap. 14. ubi scribit:

Cum ergo numerus hominum coepisset increscere; providens Deus ne fraudibus suis diabolus, cui ab initio terrae dederat potestatem, vel corrumperet, vel dispergeret homines, quos in exordio rerum fecerat; misit angelos ad tutelam cultumque generis humani: quibus quia liberum arbitrium erat datum, praecepit ante omnia ne terrae contagione maculati, substantiae coelestis amitterent dignitatem: scilicet id eos facere prohibuit quod sciebat esse facturos, ut veniam sperare non possent. Itaque illos cum hominibus commorantes, dominator ille terrae fallacissimus, consuetudine ipsa paulatim ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit.

Et post pauca adiicit: Ita duo genera daemonum facta sunt, unum coeleste, alterum terrenum. Hi sunt immundi spiritus, malorum quae geruntur auctores: quorum idem diabolus est princeps.

In eamdem sententiam descendere videtur S. Ambrosius pluribus, sed praesertim lib. 1. De virginibus, ubi scribit: quam praeclarum autem angelos propter intemperantiam suam in saeculum cecidisse de coelo; virginem propter castimoniam in coelum transiisse de saeculo. His subscribit etiam S. Cyprianus lib. De disciplina et habitu virginum, ubi cum exagitasset vana mulierum ornamenta, adiicit: quae omnia peccatores et apostatae angeli suis artibus prodiderunt quando ad terrena contagia devoluti, a coelesti vigore recesserunt.

Pra ceteris autem hanc opinionem tuetur Tertullianus qui libro De velandis Virginibus cap. 7. expendens illud Apostoli 11. Mulieres in Ecclesia debere velari propter Angelos, exinde colligit multo magis Virgines obvelari debere:

Si enim, inquit, propter Angelos, scilicet quos legimus a Deo coelo excidisse ob concupiscentiam foeminarum, quis praesumere potest tales Angelos, maculata iam corpora, et humanae libidinis reliquias desiderasse, ut non ad Virgines potius exarserint, quarum flos etiam humanam libidinem excusat?

Concludit: Debet ergo adumbrari facies tam periculosa, quae usque ad coelum scandala iaculata est. Eidem sententiae favere videtur S. Ambrosius lib. 1. De Virginibus, ubi ait: Castitas Angelos fecit, qui enim eam servavit, Angelus est, qui perdidit, Diabolus.

Nego minorem. Ad cuius probationem dico in textu Hebraico, et in 70. sicut et in Vulgata legi Filios, non Angelos Dei, ut constat in exemplaribus correctioribus, sicut observat S. Augustinus lib. 15. De Civit. Dei, cap. 23.: nomine autem Filiorum Dei, convenientissime intelliguntur filii Seth, et Enos, qui divino cultui pra ceteris hominibus maxime dediti, Filii Dei dicebantur a pietate, aut paterna, aut propria, qui cum filiabus hominum, hoc est, mulieribus oriundis a Caino, et eius posteris, hominibus maxime terrenae, ac corporeae voluptati deditis, commixti genuerunt Gigantes. Vel nomine Filiorum Dei intelliguntur homines statura proceri, iuxta Scripturae consuetudinem, quae res celsissimas nomine Dei appellat phrasi Hebraica, ut cedri Dei, montes Dei. Vel denique nomine Filiorum Dei intelliguntur filii Magnatum, et Principum, iuxta Hebraeum Elohim: quod non solum Deo, sed etiam Principibus, ac iudicibus Scriptura sacra tribuit Exodi 7. et Psal. 81.; quorum filii commixti cum filiabus plebis, et ignobilibus progenuerunt Gigantes, hoc est homines ceteris robustiores, et ad libidinem promptiores; ut interpretantur SS. Chrys. Aug. Cyril. Alexandrinus.

Huicque expositioni favet Scriptura: siquidem subdit diluvium esse a Deo immissum propter hominum peccata, maxime propter illam commixtionem Filiorum Dei cum filiabus hominum: igitur illa commixtio non de Angelis, sed de hominibus intelligenda est. Hinc apparet quantum a vero exorbitaverint, qui censuerunt primum Angelorum peccatum fuisse libidinem corpoream, qua diluvium procuravit: iampridem enim Angeli lapsi fuerant; nam eorum Princeps non multo post mundi creationem primos parentes tentavit, et seduxit. Adde quod Christus Dominus diserte pronuntiat Angelos esse generationis incapaces; dicit enim Lucae 20. in laudem Virginitatis: Filii huius saeculi nubunt, et traduntur ad nuptias, illi vero qui digni habebuntur saeculo illo, et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores: neque enim ultra mori poterunt: aequales enim Angelis sunt.

Ad SS. Patres in obiectione laudatos. Dico eos illam amplexos fuisse sententiam, occasione libri inscripti Revelationes Enoch, cuius fragmentum profert Scaliger in notis Eusebianis, quem librum Tertullianus loco supra laudato conatur inter sacros asserere, tametsi iam dudum habitus fuerit ut apocryphus: quod utique observare licet ex his S. Hilarii verbis in psalmo 132:

Fertur autem id, de quo etiam nescio cuius liber exstat, quod angeli concupiscentes filias hominum cum de coelo descenderent, in hunc montem maxime convenirent excelsum. Sed haec praetermittimus. Quae enim libro legis non continentur, ea nec nosse debemus, commemorata autem ob id tantum sunt, quod nos de hoc monte Dei per prophetam professio commonebat. Certe hodie gentes montem hunc profana religione venerantur, et interpretationem nominis sui, quod est anathema, illa ipsa impiae superstitionis sede testantur.

Dices 2. Scriptura sacra affirmat Angelos sensibus humanis esse perceptibiles, et in figura humana Patriarchis, ac Prophetis apparuisse, nam tres ex eis Abraham convivio excepit, Iacob cum Angelo luctatus est per totam noctem, vidit etiam Angelos ascendentes, et descendentes, ut refertur Genesis 18. 19. 28. 32. et in libro Tobiae Angelus Raphael comes fuit Tobiae iuniori in via, cum ipso manducabat, eumque docuit, quod iecore piscis combusto fugarentur daemones, ut videre est cap. 6. et 8. Denique daemones cruciantur igne inferni, Matth. 25., vinculis captivantur, Iudae 6., detrahuntur rudentibus in Tartarum 2. Petri 2. ex quibus omnibus liquet Angelos esse corporeos.

Respondeo ad priora. Angelos haec omnia praestitisse non in corpore proprio, sed in assumpto, et formato vel ex aere, vel ex alia materia tenui, et subtili: possunt enim Angeli sibi formare corpora, et illa movere localiter, ac in eis sese praebere visibiles, et cum hominibus conversari, licet in eis corporibus opera vitae corporeae non exerceant vere, sed tantum secundum apparentiam, iuxta illud Tobiae 12. Videbar vobis manducare, et bibere: sed ego cibo invisibili utor, et potu, qui ab hominibus videri non potest: id est, visione beatifica, quae in Scripturis explicari solet metaphora convivii. Ut autem igne inferni crucientur physice, aut moraliter, non est opus eos esse corporeos: nam et animae separatae, licet pure spirituales, eo torquentur. Iecur vero piscis combustum Tobiae 6. fugavit daemonem moraliter, quia nempe religiosa fumigatio erat precibus, et usui castitatis adiuncta, et insuper Christum piscem sacrum, in Passione amoris igne combustum praesignabat; ut exponunt Aug. serm. 4. de SS. Petro, et Paulo, et Prosp. lib. De Promissionibus, p. 2. c. 39. Sic et in exorcismis fumigationes adhibitae daemones torquent moraliter, aut impediunt, vel quia sacrae, vel quia in eorum contemptum factae, vel quia humoribus temperandis aptae, ut iis minus commode uti possint; rudentes denique, et vincula, quibus dicuntur alligari, intelliguntur tropice, prout exigit natura Spiritus, pro coercitione spirituali, et alligatione ad certum locum: quae detentio per res corporeas, saltem moraliter exerceri potest.

Dices 3. In Concilio Nicaeno 2. actione 5. approbatur sententia Ioann. Episcopi Thessalonicensis asserentis Angelos esse pingendos, non vero Deum ipsum.

Quippe, inquit, revera Deus incorporeus, et incircumscriptus est: intelligibiles vero creaturae non penitus incorporeae sunt, et invisibiles, ut Deus. Ideo in loco sunt, et circumscribuntur. Sicubi autem incorporeos appellari Angelos invenias, aut daemones, aut animas, idcirco sic appellantur, quod ex materialium quatuor elementorum permixtione non constent: nec eiusmodi sint corpora crassa, et solida, qualia nobis circumfusa sunt. Etenim, ut vere dicam, etsi respectu ad nos habito, invisibiles sint, tamen a plerisque visi sunt, sensuque percepti in specie propriorum corporum: visi, inquam, sunt ab iis, quorum Deus oculos aperuit: ac cum loco circumscripti sint, satis ostenditur, non eos omnino incorporeos esse, perinde ut est Deus.

Quam utique sententiam videtur Synodus approbasse, siquidem cum eam retulisset Tharasius Concilii Praeses, universa Synodus dixit: Etiam Domine.

Respondeo. Concilium approbasse tantum Conclusionem ex praefata sententia excerptam, nempe Angelos posse depingi, quia hominibus apparuerunt aliquando in specie humana; non vero illam, quod sint corporei. Quod utique patet, tum quia Concilium id tantum approbavit, quod ex libro Ioannis Thessalonicensis excerpsit, et proposuit Tharasius: at ille sapienter praetermisso errore de Angelorum corporeitate (de qua tunc non erat quaestio, sed tantum de cultu sanctarum Imaginum) proposuit tantum Angelos posse depingi, iuxta sententiam Ioannis Thessalonicensis, eo quod in specie humana apparuerunt: Ostendit, inquit, Pater, etiam Angelos oportere pingi, quoniam circumscripti sunt, et hominum specie multis apparuerunt: quibus auditis statim subiecit Synodus: Etiam Domine.

Itaque acclamatio illa Concilii cadit tantum in id quod proxime dixerat Tharasius, qui in referenda Ioannis sententia id unum arripuit, nempe Angelos posse pingi, quia sunt circumscripti, id est, definiti certo loco, et humana forma apparuerunt; consulto autem praetermisit alteram rationem a Ioanne prolatam, nempe quia corporei sunt, et quia in proprio corpore apparuerunt. Tum etiam quia Concilium actione quarta refert, et approbat sententiam S. Athanasii asserentis Angelos esse incorporeos: imo ibidem haec fidei professio legitur: Veneramur Imagines sanctorum, et incorporeorum Angelorum, qui tamquam homines figura humana iustis apparuerunt: adeoque ex hoc Concilio nihil contra assertum nostrum evincitur.

Dices 4. Ea probanda est sententia, quam communi calculo sancti Patres edocent, et propugnant: sed omnes pene tam Graeci, quam Latini Angelos esse corporeos edocent: ergo tales esse dicendi sunt. Probatur minor. Primo namque Methodius martyr Angelis corpus ex aere puro, et igne assignare videtur: Quin, inquit, puro ex aere, igneque moles est conflata, et eiusdem est cum Angelis substantiae, non potest habere qualitatem terrae. Subscribit S. Basilius libro De Spiritu Sancto c. 16. ubi cum dixisset sanctos Angelos esse spiritus aereos, aut igneos, subdit: Idem et in loco sunt, et fiunt aspectabiles in specie propriorum corporum, iis qui digni sunt, apparentes. Consentit S. Ephrem, Sermone de natura Dei minime scrutanda. Approbat et Caesarius, Dialogo primo interrogatione 48. Incorporei quidem, ait, Angeli sunt secundum nos, corpus vero secundum sese; quemadmodum ventus, aut ignis, aut fumus, aut aer, sunt enim tenuia et immaterialia corpora, a nostra crassitudine secreta. Eiusdem sententiae est Macarius, Homilia quarta, ubi de angelis scribit:

Unumquodque pro natura sua corpus est; sive sit angelus, aut anima, aut daemon. Licet enim haec corpora tenuia sint, nihilominus in substantiae charactere et repraesentatione pro subtilitate naturae suae corpora sunt subtilia: quemadmodum et corpus istud secundum substantiam suam corpus est crassum.

Patribus Graecis adstipulantur Latini Patres. In primis vero Tertullianus, libro De Carne Christi capite sexto: Constat Angelos carnem propriam non gestasse, ut puta naturae spiritualis, etsi corporis alicuius, sui tamen generis, in carnem autem humanam transfigurabilis ad tempus, ut videri et congredi cum hominibus possint. Similiter S. Ambrosius lib. 11. De Abraham cap. 8. Peripateticorum opinionem refellens, qui coelum quintam esse substantiam a quatuor elementis diversam, et incompositam asserebant, sic universe praescribit: Vos autem nihil materialis compositionis immune, atque alienum putamus, praeter illam solam venerandae Trinitatis substantiam, quae vere pura, et simplex, sincerae, impermixtaeque naturae est. Censet ergo etiam Angelos elementari substantia constare. Quod certe hauserat a Platonicis, nam Apuleius, lib. De Daemone Socratis scribit: Daemones esse genere animalia, animo passiva, mente rationalia, corpore aerea, tempore aeterna. Et S. Gregorius Papa, homil. cap. 10 in Evangelia, angelum qui nascente Christo pastoribus apparuit, animal rationale. Videndus etiam lib. 2. Moral. cap. 2.

Idem sentit S. Augustinus, pluribus docens corporeos esse Angelos. Sic secundo De Trinitate cap. 1. ait: Eos corpus suum, cui non subduntur, sed subditum regunt in species, quas volunt, accommodatas, atque aptas, actionibus suis mutare atque vertere, secundum attributam sibi a Creatore potentiam: et lib. 3. De Genesi ad litteram docet, Daemones aerea esse animalia, quoniam corporum aereorum natura vigent, et propterea morte non dissolvuntur, quia praevalet in eis elementum, quod ad faciendum, quam ad patiendum est aptius. Idem habet Epistola 175. ubi respondens Nebridio interroganti quomodo Angeli possint bonas, vel malas cogitationes nobis inserere, ait: Nequaquam est absurdum eos, qui aereo, vel aethereo corpore aliquid in corporibus agunt, quae naturali ordine penetrant, longe maiore uti facilitate ad movendum quidquid volunt. Iustinus martyr, in dial. cum Tryphone: Clemens Alexandrinus lib. 1. Pedagogi, cap. 6., constanter affirmant angelos esse corporeos et iisdem quibus homines corporeis voluptatibus deliniri, et concupiscentiae aestu effervescere; quo factum est ut vesana libidine in filias hominum exarserint.

Qua in sententia plures habuerunt sequaces intra laudandos, praesertim vero Origenem qui licet lib. 1. De Principiis, cap. 1. et 3. cap. ultimo: Omnis igitur haec ratio hoc continet, quod duas generales naturas condiderit Deus; naturam visibilem, id est corpoream, et invisibilem quae est incorporea. Et hoc omnium apertissimum lib. 4. Operis eiusdem cap. 2.:

Sed et rursum per Christum creata dixit omnia visibilia et invisibilia, per quod declaratur esse etiam in creaturis quasdam invisibiles secundum proprietatem substantias. Sed hae quamvis ipsae non sint corporeae, utuntur tamen corporibus, licet ipsae sint corporea substantia meliores. Illa vero substantia Trinitatis, quae principium est et causa omnium, ex qua omnia, et per quam omnia, et in qua omnia, neque corpus, neque in corpore esse credenda est, sed in toto incorporea.

Licet, inquam, illis et similibus locis Origenes videatur asserere angelos esse omnis materiae et corporis expertes; attamen eatenus illos dicit incorporeos quatenus eorum corpora subtilia sunt et aetherea, non vero materialia et crassiora, ut sunt humana. Quod utique manifeste indicat in proemio libri De Principiis; cum enim dixisset vocem incorporei in Scriptura non usurpari, obicit sibi quemdam locum ex libello qui Petri doctrina inscribitur, in quo discipulis dicit Christus se non esse daemonium incorporeum. Cui obiectioni respondet 1. librum istum esse apocryphum, nec inter Ecclesiasticos Petri libros haberi. Deinde subiicit quod etsi eius admitteretur auctoritas, vox illa incorporeum non eo sensu esset intelligenda qualiter eam usurpant auctores ethnici, nam

daemonis corpus, inquit, non est simile huic nostro crassiori et visibili corpori, sed est naturaliter subtile, et velut aura tenue; et propter hoc vel imputatur a multis, vel dicitur incorporeum.... In consuetudine vero hominum omne quod tale (hoc est solidum et palpabile corpus) non fuerit, incorporeum simplicioribus vel imperitioribus nominatur; velut si quis aerem istum quo fruimur incorporeum dicat, quandoquidem non est tale corpus, ut comprehendi et teneri possit urgentique resistere.

Similia habet lib. 2. In Cantica canticorum. Ei adstipulatur S. Methodius martyr qui Angelis in psalm. 144.

Deus ordinavit et fecit omnia, quibusdam dedit sensum et intellectum et immortalitatem, sicut angelis; quibusdam dedit sensum et intellectum cum mortalitate, sicut hominibus; quibusdam sensum corporis, nec intellectum, nec immortalitatem, sicut pecoribus; quibusdam vero nec sensum, nec intellectum, nec immortalitatem, sicut herbis, lignis, lapidibus; tamen et ipsa in genere suo deesse non possunt.

Censet igitur Angelos esse praeditos vita sensitiva quemadmodum homines et bruta animantia; ac subinde putat eos habere animam et corpus; tametsi alibi asserat se nusquam in Scripturis legisse Angelos habere animas. Unde S. Fulgentius in libro De Trinitate concludit:

Angelos esse plane ex duplici substantia asserunt magni, et docti viri, id est, ex spiritu incorporeo, quo a Dei contemplatione nunquam recedunt, et ex corpore, per quod ex tempore hominibus apparent....... Corpus vero aethereum, id est igneum eos dicunt habere. Angelos vero malos, id est daemones corpus aereum.

His consentit Venerabilis Beda libro 1. De elementis philosophiae, ubi de Angelis scribit:

Quidam dicunt quod corpora sint ita subtilia, quae sensu percipi non possint, unde respectu corporum nostrorum, quae spissa sunt et crassa, spiritus dicuntur, quemadmodum aër quamvis corpus sit, tamen propter subtilitatem sui spiritus vocatur.

Quod confirmat B. Gregorius qui in Moralibus lib. 11. cap. 2. de Angelis loquens ait: comparatione nostrorum corporum spiritus sunt, sed comparatione illius summi et incircumscripti Spiritus, corpora sunt dicenda. Hoc iterum probant auctoritate B. Augustini, qui Enchiridio quoddam ponit capitulum, qualia corpora angeli habeant. His simillima habet Cassianus collat. 1, cap. 13, ubi scribit:

Licet enim pronuntiemus nonnullas esse spirituales naturas, ut sunt Angeli ceteraeque virtutes, ipsa quoque anima nostra, vel certe aër iste subtilis; tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt, habent enim secundum se corpus, quo subsistunt, licet tenuius quam nos, nam sunt corpora secundum Apostoli sententiam, ita dicentis: et corpora coelestia, et corpora terrestria.

Eiusdem etiam sententiae sunt SS. Damascenus lib. 2. De fide orthod. cap. 3. et Bernardus in Cantica serm. 5, et alii bene multi.

Respondeo 1. Revera quidem plures e Sanctis Patribus sensisse Angelos habere corpus, vel aereum, vel aethereum. Verum reclamant plurimi, ut supra diximus pag. 27. Inde neganda est minor: siquidem nusquam fuit hac in re communis, et concors Ecclesiae doctrina, neque illi, qui Angelos corporeos sentiunt, id vel ex Scriptura, vel maiorum traditione confirmant, ut fatetur ipsemet Origenes libro secundo De Principiis c. 8. ubi cum scripsisset, non videri absurdum de sanctis Angelis, ceterisque coelestibus virtutibus, vel dicere, vel sentire illos animas habere; subdit: tametsi id ex nullius auctoritate Scripturae constet.

Respondeo 2. Quod cum sancti Patres et Scriptores ecclesiastici asserunt Angelos esse corporeos, vocem corpus diversimode usurpant, et in laxiori significatione, nimirum vel quatenus umbrae seu phantasmati opponitur et notat rem existentem, quo sensu corpus Deo tribuitur a Tertulliano et hac ratione Angeli vere dici possunt corporei: vel corpus usurpant pro eo omni quod non est eiusdem immaterialitatis cum Deo, quo sensu S. Augustinus tom. 3, in lib. De spir. et anim. cap. 18: Anima, inquit, respectu incorporei Dei est corporea, nihil invisibile, et incorporeum natura credendum est praeter solum Deum, qui ex eo incorporeus et invisibilis dicitur, quia infinitus est et incircumscriptus: vel tandem nomine corporis Patres intelligunt aut motus illos iracundiae, invidiae, aliosque pravos affectus quibus hominum perversorum instar iactantur daemones: aut poenas quas a rebus corporeis, praesertim igne, ipsi perduelles angeli patiuntur corporum instar: vel tandem per corpus intelligunt illam praevaricatorum angelorum e coelo deturbationem et ad inferiora loca vere corporea et crassiora deiectionem, ubi corporum instar detinentur et admissi sceleris poenas luunt. Hinc Origenes tom. 1. in Ioan. dicit daemones pro criminum modo crassiori corpore fuisse addictos, et Minutius Felix dicit, istos spiritus simplicitatem substantiae perdidisse. Quin etiam, S. Augustinus lib. 3. De Gen. ad litteram, cap. 10, ait: Si autem transgressores illi antequam transgrederentur coelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est si conversa sunt ex poena in aëream qualitatem.

Addo. Plurimos ex his variare, et ancipites hac in re definienda videri: primo namque Origenes ipse libr. 6. contra Celsum, Angelos corpore carere dicit: Nos, inquit, corpoream substantiam putamus igne non conflagrare, neque in ignem resolvi hominis animam, vel Angelum. Similiter S. Basilius lib. 4. contra Eunomium, Angelorum naturam corpore carentem, et ratione praeditam affirmat. Quantum vero ad S. Augustinum, constat eum hac in re nihil certo determinasse, ut ex plurimis eius scriptis liquet, maxime vero in Enchiridio cap. 58. ubi ait, se ignorare an ad Principatus, et Potestates pertineant Sol, et Luna, et cuncta sydera tamquam eorum corpora. Imo lib. 1. Retractationum cap. 11. et lib. 2. cap. 14. revocat quod alibi scripserat, nempe Angelos esse animas, aitque dicendos non animas, sed spiritus, quibus fatetur ipsos corpore non supervestiri, cum animae rationem non habeant. Hinc Theodoretus quaestiones de corporeitate vel spiritualitate Angelorum inter inutiles et supervacaneas disquisitiones reponit. At tandem dummodo quis fateatur Angelos esse a Deo creatos, de ceteris liberum cuique relinquit pro arbitrio statuere. Si quis, ait, angelorum caetus ante coelum et terram conditos dixerit, non offendit verbum pietatis. At verbosis contentionibus insistere, quae nihil ad aliud prosunt quam ad subversionem audientium, expresse prohibet divinus Apostolus. Eadem fuit Petri Lombardi, sententiarum Magistri, hac in re mentis cespitatio. Nam libro 2, dist. 2, quaest. 2, cum SS. Augustini ac Hieronymi de Angelorum creatione exposuisset sententiam, subiungit deinde: Nos quod prius dictum est, pro capta intelligentia magis approbamus, salva tamen reverentia secretorum in quibus nihil temere asserendum est. Verum post concilii Lateranensis definitionem, quisquis hodie Angelos corporeos affirmaret, si non pro haeretico, certe pro temerario et praefidenti habendus esset.

Dices 5. Cum Caietano, et nonnullis Recentioribus, Angelos corporeos esse affirmantibus, quod omnes gradus viventium concedendi sunt, utpote necessarii ad perfectionem Universi: ergo sicut dantur vegetantia sine sensu, et sentientia sine motu progressivo: sic dari debent intelligentia sine sensu, cum solo motu progressivo, quales erunt Angeli praediti corporibus aethereis, vel aereis: ergo tales sunt concedendi.

Nego consequentiam. Licet enim ad Universi perfectionem requiri videatur ut in eo sint omnes gradus essendi possibiles, scilicet esse, vivere, et intelligere; non tamen necessum est, ut omnes modi, quibus haberi possunt tales gradus, de facto existant. Quare licet non implicaret existere formam intellectualem, qua informaret corpus non sentiens, quaeve minime uteretur sensibus ad excipiendas species intelligibiles, sed tantum ad motum, et alios quosdam effectus; non tamen sequitur illum modum habendi intelligentiam sine sensu, necessario desiderari: tum quia non omnes viventium gradus specifici, aut generici, qui existere possunt, debent esse reipsa, quippe cum perfectio Universi non tanta sit quanta esse potuit, sed quantam Deus voluit: tum quia ratio intelligendi sine sensu, et cum solo motu progressivo non constituit specialem gradum entis; sed tantum est specialis modus habendi gradum entis intellectualis.

Dices 6. Angeli, praesertim mali, habent aliquam cum quibusdam rebus corporeis sympathiam, et antipathiam. Sic ad pulsum citharae Davidis daemon a Saule recessit. Sic Tobiae 6. vers. 8. et cap. 8. vers. 2. dicitur fumo iecoris piscis cuiusdam fugatum fuisse daemonem, eiusque maleficium depulsum. Imo variis subinde pharmacis, et amuletis corporeis daemones arceri, eorumque infestationes impediri videmus. Eamdem daemones exagitandi, et expellendi vim, ut ait Delrius lib. 2. q. 30. sect. 3. tribuunt nonnulli rutae, halneis, stercori caprino, et flagellationi: ergo quiddam in se habere videntur qualitates corporeas, earum rerum qualitatibus contrarias.

Respondeo. Hos effectus non oriri ex vi naturali, et oppositione inter res ipsas, et daemones; sed ex eo quod Deus interdum rebus naturalibus, et corporeis ad daemones abigendos veluti instrumentis ad hoc assumptis utitur: ut patet exemplis allatis. Adde quod Raphaelis virtus, et Davidis sanctitas ad hosce spiritus compescendos conduxerit. Fateor tamen quasdam res naturales vi sua ad Daemonem compescendum, et infestationes eius impediendas, ac mitigandas conducere; dum scilicet hominis a Daemone vexati humores noxios removent, quibus maxime Daemon insidet, iisque utitur ad hominem infestandum.

Conclusio secunda. — Angeli non componuntur ex materia, et forma physica.

Haec sequitur ex praecedenti. Probaturque his omnibus sanctorum Patrum textibus, quibus docent Angelos esse incorporeos, et omnino simplices, quantum ad naturam; nam constat eos esse compositos tum ex subsistentia, tum ex accidentibus spiritualibus, puta intellectione, volitione, et similibus, quale compositionis genus nemo in Angelis negaverit. Patet insuper, eo quod praestantior, et nobilior sit natura Angelica, quam anima rationalis: sed anima rationalis, ut diximus supra, est simplex, et immaterialis: ergo multo magis Angeli.

Dices 1. Sanctus Augustinus, lib. 7. De Genesi ad litteram c. 6. affirmat Deum ab initio creasse materiam aliquam spiritualem ex qua humanam animam eduxit, et a qua habet anima, quod sit mutabilis a virtute ad vitium, et e contra, sicut corpus est mutabile ad infirmitatem; vel, ut subdit:

Sicut caro in natura vel proficit ut pulchra, vel deficit ut deformis sit: habuit etiam materiam, id est, terram, de qua fieret ut omnino caro esset; sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura fieret, quae anima dicitur (cuius vel pulchritudo virtus, vel deformitas vitium est), habere aliquam materiam pro suo genere spiritualem, quae nondum esset anima: sicut terra de qua caro facta est, iam erat aliquid, quamvis non esset caro.

Ipsi subscribit Boetius libro De Unitate, et Uno, ubi docet eamdem esse materiam rerum corporearum, ac spiritualium: > Quia igitur (inquit) materia in supremis formata, est intelligentiae forma, et forma rationalis animae; deinde postea forma animae sensibilis; deinde forma animae vegetabilis; deinde forma naturae: ad ul> timum autem est forma corporis; hoc non accidit ex diversitate virtutis agentis, sed ex aptitudine materiae suscipientis.

Ac demum cum de Unius variis generibus agit, inter alia quoddam esse ait, Simplicium cognitione unum, ut angelus, et anima, quorum unumquodque est unum coniunctione materiae, et formae. Ipsis consentit Rupertus lib. 2. De Victoria Verbi Dei cap. 12. ubi Angelos de materia creatos existimat.

Respondeo 1. Sanctum Augustinum non affirmando, sed potius tentando, ac dubitando illa protulisse. Deinde nomine materiae non intelligit materiam primam, quae est omnium formarum physicarum susceptiva; sed informitatem, seu potentialitatem quamdam proportionaliter communem materiae corporeae, et substantiae spirituali: quemadmodum enim materia prima ex se informis est, ita Angelus prius est creatus secundum naturalia, quam converteretur ad Verbum a quo illuminatur; adeoque dicitur productus in potentia intelligibili, proportionaliter ad materiam, quae est in potentia ad formas. Vel denique dico ipsum forte locutum in sententia Platonicorum de ideis, et intelligibilibus formis, quales a corporibus abstractas constituebat Plato, et in quibus materiam esse volebant Platonici, cui formae illae intelligibiles inessent; Nam, inquit Plotinus Enn. 2. lib. 4.,

cum plures in illis ideis sint species, commune sit in iisdem aliquid oportet: sed et proprium, quo aliud ab alio discrepet. Hoc igitur proprium, ac differentia illa discernens, forma est propria. Quod si inest forma, est et formatum circa quod differentia est. Subest itaque materia, quae illam formam recipit.

Quo pariter sensu locutus videtur Rupertus supra laudatus.

Ad Boetium dico. Ipsum in libro De duabus naturis, et una persona Christi, asserere nullam in rebus corpore carentibus esse materiam,

Omne corpus quod in generatione, et corruptione subsistit, communem videtur habere materiam, sed non omne ab omni, vel in omni, vel facere aliquid, vel pati potest: Corporea vero in incorporea nulla ratione poterunt permutari, quoniam nulla communi materia subiecta participant, quae susceptis qualitatibus in alterutram permutetur: omnis enim naturae incorporeae substantia nullo materiali nititur fundamento.

Itaque vel in seipsum militat Boetius, vel loco in obiectione laudato materiam usurpat in mente Platonicorum, nimirum pro idea, quae materiae instar, spiritibus formandis praeexistit in mente divina, a qua habent, primo ut sint; deinde ut tales sint, hoc est, viventes, et intelligentes. Ita docet sanctus Maximus in scholio quinti libri De Divinis Nominibus;

Invisibiles (inquit) et supremae mentes, primum essentiae, vel existentiae fuerunt participes, ac deinde vitae, atque sapientiae, ut enim in nobis prima est producta materia ex qua sumus; sic in mentibus corpore carentibus instar materiae intelligitur ea, quae est uniuscuiusque per vitam forma, et per quam substantiatum est ad vitam, et sapientiam, et similitudinem.

Dices 2. Cum S. Bonaventura: nullum mutabile est simplex: sed Angelus ex sua natura est mutabilis: ergo non est simplex, sed compositus: at quod est compositum, et mutabile, constat materia, quae est principium mutabilitatis, et compositionis; Nam (inquit S. Augustinus 12. Confessionum) omne mutabile insinuat notitiae nostrae quamdam informitatem, qua forma capitur, vel mutatur, vel vertitur: et Boetius libro 3. De Trinit. Nihil quod est vere forma, accidentibus potest subiici.

Concedo totum argumentum, sed nego subsumptum. Angeli enim sunt mutabiles secundum perfectiones accidentales; et sic habent compositionem, non solum ex essentia et existentia, sed etiam ex subiecto et accidente; quia intellectio, et volitio perficiunt intellectum, et voluntatem Angeli, et consequenter intellectus, et voluntas sunt in potentia ad illas. Sicque explicari possunt Augustinus, et Boetius a sancto Bonaventura laudati, nempe quod in Angelis sit ratio potentiae, et subiecti per respectum ad formam accidentalem, quae Angelis inest; unde Angeli non sunt actus simplices, quatenus simplicitas negat omnem compositionem realem, qualis est simplicitas divina: sed tantum quatenus simplicitas opponitur compositioni ex materia, et forma physica.

Dices 3. Nihil idem, et secundum idem agit, et patitur: sed idem Angelus agit, et patitur, nempe illuminat inferiores Angelos, aut homines, et illuminatur a superioribus Angelis, et a Deo: ergo habet aliud principium secundum quod agit, et aliud secundum quod patitur: sed principium secundum quod agit, est forma, et principium secundum quod patitur, est materia: ergo in Angelo est compositio ex materia, et forma.

Respondeo. Angelum agere, et pati intentionaliter penes eamdem entitatem, et facultatem diversimode se habentem, vel ad effectum, quem producit, vel ad principium, a quo aliquid recipit: ut a simili constat de intellectu humano, qui licet sit una simplex, et individualis facultas, tamen denominatur, et est agens, et patiens, ut constat ex Physicis. Hic itaque observandum quod licet difficile videatur definire quid voluerit S. Bonaventura, arbitror tamen ipsum nihil aliud intendere, quam quod Angelus habeat compositionem ex materia, et forma metaphysica, idest, ex genere, et differentia; nam quaestione prima, sic ait: Essentia omnis creaturae composita est ex diversis naturis, et illae duae se habent per modum actualis, et possibilis, et ita per modum materiae, et formae, et ideo illa positio videtur verior esse, scilicet quod in Angelo sit compositio ex materia, et forma.

Clarius autem id indicat quaestione 2. dum ait: Dato quod Angelus habeat compositionem ex materia et forma, large sumpto nomine materiae ad omne potentiale, quod cum alio venit ad constitutionem tamquam fundamentum rei. Non igitur loquitur de materia physica, et stricte dicta; sed de gradu generico, qui dicitur materia metaphorice, et per quamdam proportionem, quam habet cum materia, ut dictum est in Logica.