Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Quod locutio est intelligentis naturae cogitatio ad notitiam alterius certo indicio producta: quo fit ut tribuatur non solum hominibus, sed etiam Angelis, et ipsi Deo: verum diversa longe ratione; nam, ut observat S. Gregorius lib. 2. Moralium cap. 5.

Aliter loquitur ad Angelos, aliter Angeli ad Deum: aliter Deus ad sanctorum animas, aliter sanctorum animae ad Deum, aliter Deus ad Diabolum, aliter Diabolus ad Deum. Nam quia spiritali naturae ex corporea appositione nihil obstat, loquitur Deus ad Angelos sanctos eo ipso quod eorum cordibus occulta sua invisibilia ostendit, ut quidquid agere debeant, in ipsa contemplatione veritatis legant: ut, velut quodam praecepta vocis sint ipsa gaudia contemplationis. Quasi enim accidentibus dicitur, quod videntibus inspiratur. Tum quibusdam interpositis, Deus ergo Angelis loquitur, cum eis voluntas eius intima videnda manifestatur. Angeli autem loquuntur Domino cum per hoc, quod super semetipsos respiciunt, in motum admirationis surgunt.

Et cap. sequenti: Animarum verba, ipsa sunt desideria: nam si desiderium sermo non esset, Propheta non diceret: desiderium cordis eorum audivit auris tua.

Notandum 2. Fide tenendum esse Angelos sibi invicem loqui manifestando proprios conceptus, et affectus: id namque Scriptura sacra pluribus indicat, sic Isaiae 6. Seraphim clamabant alter ad alterum: Zachariae 1. Respondit Angelus Domini, et dixit: Domine Deus exercituum usquequo tu non misereberis Ierusalem! Et apud Iudam in sua Canonica Michael cum Diabolo disputat de Moysis corpore: disputatio autem nequit intelligi absque aliquo genere locutionis: hunc Angelorum sermonem linguae vocabulo apud Apostolum intelligi plerique omnes existimant, qui sic 1. Cor. cap. 13. scribit: Si linguis hominum loquar, et Angelorum, etc. Quem ad locum scribit ita Chrysostomus: Linguam Angelorum hic appellat, non corpus Angelis attribuens, sed eiusmodi est quod ait: Quamvis ita loquar, ut Angeli inter se colloquuntur, etc.

Subscribit Theophylactus, angelis, inquit, porro lingua est intellectiva, his nimirum illa, quae sibi mutuo divinarum rerum intellectum, ac divinas contemplationes impertiunt.

Consentit etiam Theodoretus in eumdem textum ita scribens: Angelorum linguas dicit, quae non sensu, sed quae intelligentia percipiuntur; per quos et universorum Deum laudant, et inter se differunt. Eos enim laudantes audierunt Isaias, et Ezechiel, quin etiam Daniel inter se loquentes, et Zacharias, et Michaeas.

Suffragatur etiam ratio; nam si Angeli sibi mutuo non loquerentur, nulla inter eos esset, nec esse posset societas; haec enim communicatione comparatur, et sine illa constare nequit; dicere autem Angelos societatis capaces non esse, absurdum est; nam aptitudo naturalis ad societatem videtur esse proprietas naturae rationalis; aut sane in aliud maius absurdum incidamus oportet, ut dicamus Angelos non indigere communicatione, et sermone, quia omnia secreta unius cuicumque alteri manifesta sunt, quod supra falsum esse demonstravimus.

Adde quod Angeli ad hoc a Deo conditi fuerint, ut divinas eius perfectiones continuis laudibus celebrent, quoties coeli cantores, coelestes aves, et divinarum laudum praecones a SS. Patribus, maxime Gregorio Magno in caput Iob. 38. appellantur.

Qualiter autem divinas laudes personare possent, si facultate loquendi carerent, nec possent invicem sacra miscere colloquia? Certum ergo est, ac prorsus indubitatum, Angelos revera sibi invicem loqui; qualiter autem id fiat, ibi difficultatis cardo, et summa.

Notandum 3. Circa modum locutionis angelicae declarandum gravem esse apud Theologos controversiam, miramque sententiarum varietatem. Sunt enim, qui putant Angelos loqui inter se per signa quaedam corporea et sensibilia ab ipsis in aliquo corpore exarata, sicut nos in aere, vel carta voces et litteras edimus; quam opinionem refert Durandus in 2. dist. 11. qu. 2.; quod arbitrantur fieri alterutro ex his duobus modis; Unus est, quod illa signa sensibilia sint figurae in coelo exaratae habentes peculiarem significationem Angelis notam. Alius est quod illa signa, quibus invicem loquuntur Angeli, sint quidam soni sensibiles in aere formati instar vocis, vel sint nutus, et signa facta in corporibus assumptis, sicut homines sibi invicem loquuntur: priorem modum improbat Durandus; posteriorem vero approbat utpote necessarium, sicut existimat, ad proprie dictam locutionem.

Aliqui volunt Angelos sibi invicem loqui per signa quaedam spiritalia, ita quod Angelus loquens possit efficere signum repraesentativum illius verbi, quod de re cognita formavit; quodque signum ex natura sua non est occultum, sed notum aliis, et ideo formatio illius signi est sui conceptus expressio, et locutio. In quam sententiam propendet Vasquez.

Sunt qui asserunt locutionem Angelorum consistere in sola ordinatione conceptus loquentis ad eum, cui loquitur, absque eo quod loquens quidquam efficiat in audiente. Ita pene omnes Thomistae cum Angelico suo Doctore, * qui quaest. 107, art. 1, cum triplicem distinxisset modum quo intelligibile est in intellectu, primo quidem habitualiter et secundum memoriam, secundo actualiter, sive ut actu conceptum, tertio ut relatum et ordinatum ad aliud, inde concludit quod > quando mens convertit se ad actu considerandum, quod habet in habitu, loquitur aliquis sibi ipsi, nam ipse conceptus mentis interius verbum vocatur. Ex hoc vero, quod conceptus mentis angelicae ordinatur ad manifestandum alteri per voluntatem ipsius Angeli, conceptus mentis unus Angelus innotescit alteri, et sic loquitur unus Angelus alteri. Nihil est enim aliud loqui ad alterum, quam conceptum mentis alteri manifestare. Et respondendo ad primum, postquam protulit duplex obstaculum ne prodatur conceptus mentis humanae, scilicet voluntas, et corporis grossities, dicit Angelum hoc secundum obstaculum non habere. Ideo, inquit, quam cito vult manifestare suum conceptum, statim alius cognoscit. Praeterea ad secundum: dicendum quod locutio exterior, quae fit per vocem, est nobis necessaria propter obstaculum corporis. Unde non convenit Angelo, sed sola locutio interior, ad quam pertinet, non solum quod cogitet sibi interius concipiendo, sed etiam quod ordinet per voluntatem alterius manifestationem: et sic lingua Angelorum metaphorice dicitur ipsa virtus Angeli, quae conceptum suum manifestat.

— Denique Subtilis Doctor in 2. dist. 9. quaest. 2. affirmat Angelum loquentem dirigere suum conceptum expressum in intellectum audientis; ad cuius conceptus praesentiam Angelus audiens efformat conceptum vitalem ac formalem similem illi quem loquens intimare ei voluit, per quem formalem conceptum audiens vitaliter intelligit id omne quod alius ei significare voluerat.

• Quae sententia tamquam verior, et certior firmabitur, sed prius sit

Conclusio prima. — Angeli sibi invicem non loquuntur per signa corporea, nec per spiritualia.

Probatur prima pars. Primo quidem auctoritate S. Gregorii Nysseni cap. 12. libri Contra Eunomium dicentis:

In experte materiae, et intelligibili natura, mentis actio sermo est, nequaquam materiali utens organorum ministerio. Etenim in humana natura nihil opus haberemus verborum, ac nominum usu, si nudos animi motus mutuo demonstrare possemus; nunc cum interiores mentis nostrae notiones, pro eo quod carnis involucro natura circumscribitur, palam fieri nequeant, necessario facimus, ut certas nominum impositiones tamquam signa rebus affingentes, illarum ope mentis nostrae motus invicem vulgemus.

Rem dilucide explicat Scotus Erigena in commentariis ad Dionysium De coelesti Hierarchia cap. 25.

Quis, inquit, mortalium digne concipiat modum spiritalis sermocinationis eorum? Noli ergo in eis fingere formam humanorum, lineamenta membrorum, linguae corporalis officium, distinctiones sonorum. Talia enim in eis non sunt, nisi spiritaliter tantum, nec corporali indigent locutione: quoniam conscientias suas spiritaliter invicem contemplantes, ad alterutrum quodammodo sine voce loquuntur, dum alter alterum videndo intelligit, nam et post resurrectionem futuram corda nostra erunt sibi invicem claritate fulgentia, et puritate translucentia, ipsa quippe eorum claritas sibi mutuo in alternis cordibus patebit. Et cum uniuscuiusque vultus attendetur, simul et conscientia penetrabitur. Ibi namque uniuscuiusque mentem ab alterius oculis corpulentia non abscondet: sed patebit animus, patebit et corporalibus oculis ipsa corporis harmonia: sicque erit tunc unusquisque conspicabilior alteri, quam nunc sibi. Cum ergo de nobis hoc in> desinenter speremus, similia de illis, qui nobilioris, et subtilioris substantiae sunt, intelligamus.

Probatur etiam haec veritas ratione theologica: Angeli mutuam inter se societatem, et conversationem naturae suae spirituali correspondentem * exigunt: sed locutio per signa corporea nullatenus eorum naturae quadrat: ergo hic loquendi modus non est eis tribuendus. Minor constat, siquidem locutio pendens a rebus corporeis naturae spirituali non correspondet; maior probatur, nam Angeli intra gradum suae intellectualitatis, et spiritualitatis sibi invicem sociantur, adeoque debent habere modum connaturalem, quo suos conceptus, et affectus promere possint; constat autem, quod signa sensibilia non sint connaturalia substantiae spirituali, subindeque ad Angelorum locutionem nullatenus possunt deservire.

— Deinde, etiamsi nullas res corporeas Deus creasset, revera tamen strictissimam invicem amicitiam, et societatem Angeli habuissent, subindeque locutionem, et manifestationem conceptuum, utpote sine qua vera amicitia, perfectaque societas non possit subsistere; ergo huiusmodi angelica locutio fieri potest independenter a signis sensibilibus.

— Denique, idcirco Angeli in corporibus assumptis, hominibus loquuntur per signa sensibilia, quia nempe anima rationalis sensibus illigata non potest obiecta percipere, nec aliorum nosse conceptus, nisi moveatur, et immutetur a phantasmate: sed in Angelis non sunt phantasmata, nec ulla naturalis connexio sensuum cum intellectu: ergo nec inter eos potest sensibilis sermo habere vim locutionis, quae ad intellectum immutandum perveniat; nam, inquit S. Damascenus lib. 2. De Fide c. 3., Non lingua, atque auribus opus habent: verum citra sermonis adminiculum cogitationes suas, atque consilia inter se communicant. Cui quadrat illud S. Basilii homilia 3. dictum, affirmans hominibus datum esse sensibilis sermonis usum propter corporis impedimentum; si enim, inquit, ipsi viveremus, anima omnium oculis conspicua, et nuda inter nos mox conveniret per mutuam cogitationum intelligentiam.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod haec locutio angelica fieri nequeat per signa spiritualia: vel enim illa signa essent naturalia, vel ex instituto; sed neutrum dici potest. Non quidem primum: tum quia si essent signa naturalia, maxime essent quaedam qualitates; ad nullum enim aliud praedicamentum congrue possent reduci: at nulla qualitas potest esse signum naturale conceptus angelici. Probatur; nihil potest esse signum naturale alterius nisi quatenus est illi simile, vel physice, vel intentionaliter: at talia esse nequeunt: non quidem physice, quia revera essent diversae rationis: deinde licet unus homo sit alteri physice similis, non tamen dicitur eum repraesentare: ergo multo minus haec species repraesentaret. Non etiam intentionaliter: quia nihil habet talem similitudinem, nisi species impressa, vel expressa alterius: sed illae qualitates non essent tales species conceptus: ergo sic eos non repraesentarent. Tum quia si essent signa naturalia, deberent esse publica, et communia, subindeque omnibus Angelis manifesta; et sic unus Angelus non posset alteri loqui, quin caeteri conceptum eius intelligerent, quod valde Angelorum dignitati, et libertati detraheret, cum nullum privatum possent alteri intimare secretum. Non etiam secundum, quia si illa signa essent ex instituto, et significarent ad placitum, maxime quia essent ordinata ex communi Angelorum consensu, adeoque omnibus essent nota: ergo quotiescumque unus Angelus tale signum usurparet ad manifestandum alteri suum conceptum, caeteri quique Angeli hoc ipsum signum manifestativum cognoscentes, etiam conceptum significatum intelligerent.

Deinde, illa signa communi omnium Angelorum consensu institui non potuissent sine praevia locutione, qua nempe invicem convenirent ut hanc rem ad hoc significandum usurparent: ergo antecedenter ad illius signi institutionem potuissent loqui, adeoque locutio Angelorum necessario non exigit fieri per aliqua signa.

Secundum etiam dici nequit: illa enim usurpatio privata, et particularis institutio signi, quae fieret ab aliquo Angelo, non poterit alteri Angelo intimari nisi per locutionem: ergo absque signi manifestativi conceptus usurpatione potest unus Angelus alteri loqui, sicque eorum locutio non censenda est fieri per ulla signa, vel corporea, vel spiritualia.

Dices 1. Glossa in illud Apostoli, 1 ad Corinthios 13. Si linguis hominum loquar, et Angelorum, affirmat Angelos sibi invicem loqui nutibus, et signis: ergo Angelorum locutio fit per aliqua signa.

— Respondeo. Angelos in tantum dici posse loqui nutibus, et signis, in quantum ad se invicem dirigunt suos conceptus, vel conceptuum species, quibus nempe significant alteri, quod prius in mente latens habebant; qua ratione pariter nonnulli sunt explicandi sancti Patres, qui Angelos per signa quaedam invicem loqui significant.

Dices 2. Ut unus Angelus alteri dicatur loqui, intellectus Angeli audientis debet per aliquid immutari, et moveri, quo percipere possit conceptum loquentis: sed nihil aliud excogitari potest ad id exequendum magis congruum, quam signum aliquod spirituale, ad cuius praesentiam Angelus audiens advertat et percipiat conceptum loquentis: ergo haec signa sunt admittenda.

— Nego minorem. illa namque Angeli audientis advertentia, et perceptio longe faciliori modo concipitur fieri per impressam sibi notitiam obiecti, de quo fit locutio, ut statim dicemus: ergo haec signa minus sunt congrua, immo sunt prorsus frustranea.

Conclusio secunda. — Angelica locutio non fit per simplicem conceptus manifestationem, et ordinationem ad audientem absque aliqua in audiente mutatione reali.

Probatur 1. Per locutionem unus Angelus debet alterum excitare ad audiendum: sed per illam manifestationem, et directionem non potest Angelus de non audiente fieri audiens: ergo, etc. Maior constat: minor probatur: ut Angelus de non audiente fiat audiens, necessario debet immutari, et moveri, non enim semper est in actuali consideratione eorum omnium, quae cognoscere potest: sed per illam simplicem manifestationem, et directionem non potest Angelus, qui diceretur audiens, realiter immutari. Probatur: nihil immutatur realiter, nisi per aliquid reale in se receptum, vel a se productum: sed per illam simplicem manifestationem, et directionem Angelus audiens nihil in se reale recipit, nec quidpiam producit: ergo nec dici potest realiter immutari, subindeque nec de non audiente fieri audiens.

— Deinde, illa simplex manifestatio, et directio potius est actus voluntatis, quam intellectus, non solum quia est actus liber, quippe cum unus Angelus alteri nonnisi liberrime loquatur, sed etiam quia est ordinatio quaedam, et directio ad aliquod extrinsecum, quae fit per ipsam voluntatem Angeli dirigentis; nihil enim loquens aliud praestaret, quam volendo ut suus conceptus tali vel tali fiat manifestus: at locutio angelica non est actus voluntatis, sed intellectus, ut probatum est superiori Conclusione ex SS. Patribus; idque apertissime tradit Theodoretus in illud Apostoli: si linguis hominum etc. ait enim: Angelorum linguam dici debet intelligendi vis, per quam, non quae sensu, sed intelligentia percipiuntur, manifestant: ergo nec illa locutio est simplex directio.

— Denique, si locutio illa angelica esset simplex directio, non posset unus Angelus manifestare privatum suum conceptum, et affectum alicui particulari cui loqui diceretur, quin omnibus eum pariter manifestaret, quamvis ipsis non censeretur loqui; siquidem in tantum audienti diceretur suum indicare conceptum, in quantum exponeret illum, ut facile percipiatur ab Angelo in ipsum advertente; at ex hypothesi, quod essent tres Angeli simul, Michael, v. g. non posset manifestare suum conceptum Gabrieli, quin Raphael in Michaelem advertens eum pariter conceptum agnosceret: sed hoc vergit in praeiudicium libertatis angelicae, quod non possit uni aliquid indicare quin ab altero conciperetur: ergo, etc.

Obiciunt Thomistae: Loqui alteri nihil aliud est, quam suae mentis conceptum manifestare, et aperire: sed unus Angelus per hoc solum alteri manifestat suum conceptum, quod voluntate sua ipsum ad illum dirigit: ergo per hoc praecise eum alloquitur. Maiorem supponit Gonetus ut veram; minorem vero sic probat: ut conceptus unius Angeli manifestetur alteri, sufficit quod ab eo possit cognosci: sed ex eo praecise, quod unus Angelus conceptum suum voluntarie ordinet ad alterum, ut ei innotescat, potest ille alter Angelus cognoscere: ergo per talem ordinationem, seu directionem manifestatur. Maiorem supponit, ut evidentem: minorem probat: ut actu conceptus liber unius Angeli possit ab alio cognosci, sufficit quod incipiat pertinere ad eum, qui debet illum cognoscere, cum enim quilibet Angelus natus sit per species, quas in se habet sine ulla impressione, vel actione obiecti in ipsum, intelligere quidquid ad se pertinet, eo ipso quo Angelus loquens ordinat suum conceptum ad alium, ut illi possit innotescere, eo inquam ipso reddit huiusmodi cogitationem pertinentem ad illum ad quem eam dirigit: ergo hoc ipso facit quod illa cogitatio possit ab eo cognosci.

— Respondeo 1. Negando maiorem; locutio enim non est sola rei manifestatio, alioquin qui velum quo tabella aliqua obtegitur subduceret, ut imaginem in ea depictam alteri cernendam exhiberet, diceretur per hanc exhibitionem et manifestationem, loqui: et quotiescumque aliquid conspiciendum nobis ab altero subiicitur, toties ille nobis loqui diceretur, quod certe nullus dixerit; siquidem mutus potest taliter rem videndam exhibere, nec propterea dicitur loqui, adeoque locutio non est simplex rei cognoscendae manifestatio, maxime in sententia Thomistarum, qui locutionem omnem per signa fieri posse denegant, ut etiam docet ipse Gonetus, qui disp. 13. art. 3. affirmat locutionem angelicam non fieri per signa corporea, aut spiritualia; itaque ad locutionem non sufficit simplex rei manifestatio, sed insuper requiritur, ut idem conceptus loquentis, vel alius in audiente formetur.

— Respondeo 2. Negando minorem; nam ut revera unus Angelus alteri suum conceptum manifestet, non sufficit quod ipsum dirigat, et ordinet ad illum per suam voluntatem, sed ultra requiritur ut Angelus ille ad quem talis conceptus dicitur dirigi, in se recipiat aliquid, quo moveatur et excitetur, ut advertat in illum Angelum, qui vult ipsi conceptum denudare et manifestare. Quantumvis enim Raphael, v. g. velit suum conceptum liberum aperire Gabrieli, nullatenus in eum advertet Gabriel, maxime si alteri obiecto cognoscendo detineatur, nisi recipiat in se aliquid, quo amoveatur a consideratione, et cognitione prioris obiecti, ut suum cogitatum in Raphaelem transferat. Intellectus enim unius Angeli non est secundum se sufficienter constitutus in actu primo ad cognoscendos actus liberos alterius, alias posset pro libitu, et independenter ab alterius locutione, et voluntate eos cognoscere: ergo ut fiat potens in actu primo ad illos liberos actus cognoscendos, necessario debet compleri per receptionem alicuius speciei a loquente ad ipsum directae, vel per productionem conceptus a loquente in ipso formati.

Obiciunt 2. Ideo actus liber unius Angeli est ex natura sua ante consensum ipsius incognitus alteri Angelo, quia ipse Angelus qui eum libere elicuit habet ex vi suae libertatis dominium in talem actum, et ius sibi connaturale notitiam ipsius reservandi quamdiu voluerit: sed ex eo praecise quod dirigat ad alterum Angelum eiusmodi conceptum, ut ei possit innotescere, eo ipso, inquit Gonetus, cedit dominio et iuri quod habet praedictum conceptum occultandi: ergo eo ipso incipit manifestari illi Angelo ad quem dirigitur: subindeque Angelus sic suum conceptum manifestans, censetur sufficienter alterum Angelum alloqui.

— Respondeo. concedendo totum Argumentum, et negando illationem ex eo consequentem; nam, ut supra dictum est, locutio non est simplex rei manifestatio, adeoque falsum est quod Angelus libere exponens suum conceptum videndum, quantumvis cedat iuri et dominio quod habet occultandi praedictum actum, non propterea censendus est alteri loqui. Si enim nullus sit qui in eum conceptum advertat, nulla illius erit perceptio, et notitia; subindeque praeter manifestationem conceptus ex parte loquentis, necessario etiam ab eo produci debet, et transmitti aliquid in ipsum quem alloqui intendit, ut nempe de non advertente, et non audiente fiat advertens, et audiens.

Obiciunt 3. In hoc differt locutio humana ab angelica, quod homo non censeatur alteri loqui ex eo praecise quod ad illum suum conceptum voluntarie dirigat; duplici namque obstaculo, inquit S. Thomas, illius conceptus velut obtegitur ne alteri innotescat: primo quidem ipsa libertate voluntatis, qua homo internos suos motus sibi ipsi reservare potest: secundo crassitie corporis, ratione cuius homo debet uti aliquo signo sensibili, ut alteri homini suum conceptum manifestare queat: conceptus autem unius Angeli uno dumtaxat velamine obtegitur, nempe solo libertatis dominio, pro quo libito potest, vel occultare, vel suos conceptus alteri manifestare: ergo hoc ipso quod tollitur ipsum velamen, quodque tali dominio cedit, et ad alium suos conceptus dirigit, censetur ipsi loqui.

— Nego conseq. Quia ut iam pluries dictum est, locutio, praeter declarationem conceptus, exigit non solum ut dirigatur moraliter, sed etiam physice in audientem, quo nempe de non advertente, et non audiente fiat advertens, et audiens. Nec valet reponere cum Goneto, ad id sufficere illam directionem moralem: siquidem illa directio moralis est actus pure internus Angeli loquentis, quippe cum sit tantum eiusdem volitio, qua vult suum conceptum alteri manifestari, et consequenter per illum actum internum nihil producitur in eo ad quem talis conceptus dirigitur, ut ad eius intuitum possit moveri, et determinari. Insuper, motio moralis supponit facultatem iam advertentem ad obiectum, vel finem cognoscendum aut amandum: intellectus autem Angeli ad quem dirigitur conceptus loquentis non supponitur advertere in Angelum loquentem: ergo illa directio vel motio moralis, quae se tenet ex parte Angeli loquentis, non sufficit, ut determinet audientem ad ipsius conceptus manifestati cognitionem.

Conclusio tertia. — Probabilius est unum Angelum alteri loqui producendo in eo conceptum obiecti de quo loquitur, ita ut Angelus audiens passive se habeat ad notitiam rei, de qua fit locutio.

— * Haec est expressa Doctoris Subtilis sententia in 2. dist. 9. quaest. 2. n. 15., ubi propositam quaestionem resolvens ait: Respondeo: Angelus loquitur Angelo, causando in eo conceptum immediatum illius obiecti de quo loquitur. Ad cuius assertionis probationem duas profert rationes quas expendemus infra; sed prius advertendum est cum ipso num. 20., quod Angelus loquens alteri, id efficere potest tribus modis, nam, inquit, potest in ipso causare actum tantum, ita quod non speciem: et potest causare simul actum et speciem; et potest causare tantum speciem: quem triplicem angelicae locutionis modum ibidem explicat et applicat.

— At brevius et clarius in Reportatis, n. 13. ubi cum dixisset Angelum loquentem in audiente producere posse primo actum cum specie; deinde actum sine specie; postea speciem sine actu; probat singula: Primum, quia quod est receptivum a quolibet habente actu primo causatum in virtute potest ipsum recipere: sed Angelus est receptivus speciei, et actus quandoque simul, et alius sufficienter causans: igitur etc. Secundum, quia possibile est Angelum communicare conceptum alteri, cuius notitiam habet habitualiter, cum prius habuit speciem: quia in nobis videmus quod actus potest causari novus sine specie nova; igitur et in Angelis. Et sic credo quod communiter loquuntur. Tertium, quia inferior Angelus non potest impedire superiorem ab actu suo; igitur si superior stet in actu suo, qui incompossibilis est actui quem vellet causare inferior per suam locutionem, non retrahit ipsum ab illo actu; potest tamen causare speciem, quia species causata non retrahit ipsum a tali actu. Unde sicut existens in forti imaginatione bene recipit albi oblati coram oculis, et actum non recipit tunc, tamen postea potest rememorare, sic si Angelus etc.

Probatur itaque conclusio ratione Doctoris, quam sic efformo *: Loquens intellectualiter intendit eum cui loquitur deducere in cognitionem rei, de qua fit locutio: ergo si possit tamquam causa totalis, et absque ullo medio eam cognitionem producere in audiente, revera censendus est eam de facto producere: sed certo id potest: ergo eius locutio fit per formationem notitiae illius rei de qua fit sermo. Maior constat, ad id enim unice ordinatur locutio, ut audiens rem cognoscat, et apprehendat, de qua a loquente fit sermo. Minorem probat Doctor: intellectus Angeli loquentis cum specie intelligibili obiecti concurrentis ad sui notitiam, est causa effectiva adaequata sufficiens ad producendam talem notitiam in quocumque intellectu debite applicato, et capaci talis cognitionis: sed intellectus Angeli audientis est capax talis cognitionis habendae, et sufficienter censetur applicari quoties est in potentia ad eam cognitionem habendam, qualiter est dum habet rationem audientis: ergo tunc intellectus Angeli loquentis potest causare in ipso cognitionem illam.

Maior constat, quidquid enim est potens producere effectum aliquem in uno subiecto capaci ad recipiendum eumdem effectum, revera potest eum effectum in eo producere: ergo cum intellectus Angeli informatus specie intelligibili ab obiecto excepta possit effective illius obiecti cognitionem producere in seipso, poterit etiam illam producere in quocumque intellectu capaci ad recipiendam talem cognitionem.

Probatur minor: ut intellectus censeatur capax percipiendae cognitionis alicuius, duo tantum requiruntur: primum quod habeat vim intellectivam, qua possit obiectum sibi repraesentatum percipere, quoquo modo in eo fiat illa obiecti repraesentatio et receptio, nempe vel a seipso, vel a Deo, vel ab altero Angelo: secundum, quod ita non detineatur circa cognitionem actualem alicuius obiecti, ut nullatenus ab ea possit removeri, nec aliam suscipere: at quilibet Angelus audiens taliter se habet, quippe nullus est Angelorum, qui facultatem intellectivam expeditam non habeat; nullusque, qui non possit ab uno obiecto conspiciendo subduci, ut ad alterius notitiam, et intuitum deducatur.

Non enim de facto, et actu Angeli noscunt ea omnia quorum cognitionem habere possunt, alioquin summa, et immensa foret eorum cognoscendi, et intelligendi virtus; subindeque capaces sunt cognitionis excipiendae a quocumque illa ingeratur. Quod autem Angelus capax sit cognitionis recipiendae ab alio quam a se formata, patet: tum quia unus Angelus ab altero illuminatur, ut sequenti Quaestione probabitur; illuminatio autem fit per impressam notitiam obiecti ab illuminante Angelo cogniti: tum quia nemo diffiteri potest Deum posse producere in quolibet intellectu creato notitiam, non solum habitualem, sed etiam actualem obiecti cuiuslibet, tam naturalis quam supernaturalis: ergo necessum est ut intellectus ille capax sit suscipiendae talis notitiae ab externo principio productae.

• Probat 2. Doctor, numero 19: Angelus inferior cognoscit se intuitive per essentiam: ergo et superior cognoscit ipsum per eamdem eius essentiam intuitive: sed Angelus cognoscit obiecta extra se formando de iis conceptum: igitur etiam per istum conceptum productum in intellectu Angeli audientis, potest hic audiens cognoscere obiectum intellectum ab Angelo loquente etiam in quacumque distantia. Confirmatur. si quid obstaret quominus Angelus loquens posset causare conceptum in intellectu audientis similem illi quem ipse loquens efformat, maxime quia intellectio illa seu conceptus est actio vitalis et immanens atque tota residens intra facultatem intellectivam a qua producitur: at hoc non obstat: quod ut manifestum fiat, duo sunt in intellectione distinguenda, nempe via, et terminus: expressio obiecti, et conceptus expressus: inter quae hoc discrimen occurrit, quod via et expressio sit actio vitalis: terminus autem et conceptus est qualitas vitaliter quidem producta, at non est qualitas formaliter vitalis. Implicat quidem intellectionem priori modo acceptam, nimirum quatenus est via et expressio, in alio produci quam in ipsa facultate formaliter intelligente. At nihil obstat quominus conceptus ille expressus, seu qualitas illa vitaliter producta et in suo esse qualitatis perfecta, concurrere possit ad productionem similis conceptus.

Si quid enim officeret, maxime quia producitur et conservatur vitaliter; vitalitas autem est quid immanens, et ita propria viventis et intelligentis, ut transire non possit ad alterum intellectum, ut vivat per vitam alterius. Sed haec ratio nulla est, siquidem conceptus ille expressus, seu qualitas illa per intellectionem vitalem producta non est sterilis ex se, nam fatentur omnes hunc conceptum in memoria relinquere sui vestigium seu speciem et imaginem; hoc autem non fit nisi per productionem: igitur conceptus ille foecundus est et productivus. Deinde, conceptus ille si sit formatus a cognitione scientifica vel fidei vel opinionis, producit aut auget habitum scientiae, opinionis aut fidei: itaque habet quamdam foecunditatem, nec omnino sterilis est. Quidni igitur concurrere poterit cum altero intellectu ad producendam intellectionem similem illi per quam ipse conceptus expressus fuerat formatus, maxime cum hic conceptus sit qualitas non vitalis formaliter, nec proinde ex se essentialiter exigens ut subsistat intra facultatem per quam producta est? Potest itaque fieri transiens ab uno intellectu ad alterum. Accedit quod una species intentionalis et una lux ad alterius productionem conducit, cur ergo pari ratione unus conceptus expressus ad alterius formationem non poterit concurrere? cum aeque ac illa sit qualitas absoluta. Nec his officit quod in proprio intellectu conceptus ille alterum non gignet, inde enim non sequitur quod conducere non possit ad formandum similem conceptum in altero intellectu. In proprio quidem, a quo formatus est, nihil producit quia hic intellectus non indiget alterius conceptus formatione, cum iam sit sub actu intellectionis. Verum alius intellectus indiget isto conceptu ut possit mentem loquentis intelligere et ei respondere. Igitur nulla ex parte repugnat ut conceptus ille expressus ab illo Angelo transmittatur in intellectum alterius quem Angelus ille vult alloqui. *

Obicies 1. Supradictum Doctoris Subtilis fundamentum videri omnino falsum; etenim si omne principium productivum alicuius effectus in seipso, esset etiam productivum eiusdem effectus in quolibet alio capaci ad eum recipiendum, sequeretur primo, quod oculus Petri, qui producit in se visionem parietis albi, posset eamdem visionem producere in oculo Pauli circa parietem non occupato: secundo, sequeretur quod Angelus beatus producere posset visionem beatificam in intellectu alterius Angeli non beati: tertio, quod intellectus Angeli absque omni suae voluntatis concursu posset cognitionem suam in intellectu alterius producere; siquidem secluso omni actu voluntatis potest intellectus cum specie impressa producere in se intellectionem obiecti, cuius speciem habet: sed hae illationes sunt absurdae, et improbandae: ergo absurdum pariter principium quo nostra sententia nititur.

Respondeo. negando maiorem: fundamentum enim Doctoris non ita debet accipi universaliter quasi velit, quod omne principium productivum effectus in se sit etiam productivum in alio; sed solum quando principium producens, et passum recipiens effectum productum invicem proportionantur, ita quod unum sit susceptivum effectus alterius eiusdem ordinis, et rationis. Unde ad primam rationem dico, nullam esse paritatem inter intellectum angelicum, et oculum corporeum; intellectus enim angelicus longe maiorem habet activitatem quam quaelibet potentia corporea, adeoque plura potest quam oculus, qui cum sit facultas materialis, et omnino corporea, nec sufficienter alteri oculo applicata. Inde non mirum si cum in se materiae sit expers, nullique corpori illigatus, sese intime praesentem alteri Angelo sistere possit, et in eius intellectum suam foecunditatem exerere; quippe cum nullo prorsus corporeo obstaculo praepediatur, et alter Angelus possit ab alio in se productam notitiam revera recipere; siquidem Deus in intellectum angelicum non solum species rerum, et omnes habitus supernaturales, sed et quamlibet cognitionem etiam ipsam visionem beatificam producere potest: adeoque nulla apparet repugnantia, nec ex parte Angeli loquentis, nec ex parte audientis, quod unus in alium suam notitiam ingerere possit. Secus est autem de facultate corporea, qualis est oculus, quia nec sufficienter in aliam est activa propter defectum sufficientis applicationis v. g. ad alterum oculum in quo deberet operari. Ad secundam illationem dico, nullam esse paritatem; principium enim Doctoris Subtilis tantum intelligitur de facultate propriis naturae viribus operante, quaeque sit veluti ex se suorum actuum domina, nec egeat ullo supernaturali auxilio ad illos eliciendos, qualis non est intellectus beatificus respectu visionis, quae cum a lumine gloriae tamquam a supernaturali principio pendeat, adeoque supernaturalis sit in entitate; inde fit quod non possit recipi, nec exeri in intellectu pure naturaliter se habente, qualiter se haberet, si illam ab alio productam unus Angelus non beatus exciperet. Ad tertiam illationem dico, plura requiri ut intellectus producat aliquid extra se quam in se; licet enim sit facultas naturalis, voluntati tamen subordinatur, et ad eius imperium potest suum actum non primarium, sed secundarium, qualiter voluntas statuerit, elicere: unde licet in se primariam rei intellectionem ad eius praesentiam, vel cum illius specie possit absque voluntatis imperio producere, tamen non posset eamdem actionem in aliud edere nisi ex imperio voluntatis: cum enim illa actio ad extra omnino sit libera, opus est ut a voluntate dirigatur.

Obicies 2. Cognitio est actus vitalis: sed hic ita exigit essentialiter produci a principio intrinseco in quo residet, ut nonnisi per miraculum ab alio posset effici, imo etiam nonnulli id divinitus fieri posse denegant: ergo multo minus poterit produci ab uno Angelo in intellectu alterius mere passive se habente.

Respondet 1. Noster Herrera Disp. 11. q. 7. dici posse, quod Angelus audiens non tantum passive se habeat ad actum quo cognoscit, et intelligit id, de quo alius loquitur, sed etiam quod revera concurrat ad formandam notitiam una cum specie verbi prolati, vel cum verbo ipso prolato a loquente, et ad intellectum audientis directo; ita quod loquens se habeat active, et operative respectu illius speciei, vel verbi ad audientem directi, et audiens se habeat receptive, et passive ad exceptionem illius speciei, vel verbi a loquente directi: sed concurrit effective cum ipso verbo, vel cum eius specie ad formandam notitiam; adeoque haec notitia qua audiens percipit obiectum, de quo fit locutio, revera est actus vitalis, quippe producitur ab eius intellectu effective concurrente cum verbo transmisso a loquente ad formandam illam notitiam. Verum cum haec responsio aliena videatur a mente Doctoris, ut patet ex his, quae ibidem maxime n. 20. subiicit, ubi resolvit quod loquens notitiam sui conceptus ingerere possit in audientem tribus modis: primo si audiens non habet speciem obiecti, de quo loquendum est, tantum in eo causat actum notitiae: secundo, si non habeat speciem, audiens potest accipere a loquente speciem, et actum: tertio, si habeat notitiam actualem de illo obiecto, tantum a loquente accipit speciem, qua moveatur ut attendat ad conceptum ab ipso loquente formatum; censet ergo Doctor posse interdum loquentem causare solum actum intelligendi in audiente; idcirco Respondeo negando minorem: non enim ad rationem actus vitalis requiritur, quod producatur ab ipsomet vivente, sed sufficit quod per eum tendat vitaliter, et quatenus est potentia vitalis in obiectum, sive interim talis actus producatur ab ipsa vitali potentia, sive non. In tantum enim dicitur actus vitalis, in quantum per ipsum potentia vitaliter obiectum suum percipit. nec ad rationem vitalis quidpiam videtur aliud desiderandum. Quod si contingat interdum actum illum, qui vitalis dicitur, ita exigere produci a potentia, in qua residet, ut a nulla alia videatur procedere posse, id non est repetendum ex parte vitalitatis, sed vel ex eo quod nulla adsit causa secunda, quae talem actum producere, et in potentiam vitalem eum transmittere valeat: vel quia per se cum sufficientissima sit ad eum actum producendum, congruentius actus illius productio videtur esse tribuenda potentiae, quae per eum actum operatur, quam alienae, etsi ab aliena potentia etiam posset produci.

— Si quis autem necessario exigat ad rationem vitalis actus, quod a potentia, quae per eum operatur produci debeat, illud absolute negabo: nec arbitror contrarium sentientes ulla ratione sufficienti id posse evincere.

Obicies 3. Notitia illa in audiente producenda formaretur vel ab intellectu, vel a voluntate loquentis: neutrum dici potest. Non quidem ab intellectu, hic enim non est principium productivum actionis vitalis extrinsecum, ipsius namque operatio tota immanens est, quippe cum operetur, non ut se communicet, sed ut se perficiat; nec circa obiecta effundatur quemadmodum voluntas, sed omnia ad se pertrahat. Non etiam secundum, voluntas namque non potest esse principium intellectionis, nec in suo, nec in alieno intellectu.

Nego minorem. nam affirmari potest, quod illa notitia in audiente producta formetur ab intellectu, et a voluntate Angeli loquentis; ab intellectu quidem efficienter, a voluntate vero imperative. Quod proveniat ab intellectu, constat ex probatione Conclusionis; licet autem intellectus sit facultas immanenter operativa respectu suae propriae notitiae, et perfectionis, inde non sequitur, quod non posset etiam esse operativa, et productiva respectu notitiae, et perfectionis alterius. Quis enim contrarium evincet? Quod etiam ad eam cognitionem formandam concurrat voluntas Angeli loquentis, docet Doctor ibidem n. 23. et ex eo Poncius dicens, quod quamvis intellectus, et species impressa obiecti, de quo fit locutio, sit causa totalis immediata cognitionis productae in audiente, tamen dependet in productione illa ab imperio voluntatis, ita ut sine ipso nequeat producere: quod patet a posteriori, quia alias Angelus necessario loqueretur omnibus Angelis applicatis, et non impeditis per attentionem ad alia obiecta, quod est inconveniens. Quod autem posset intellectus habere huiusmodi subordinationem ad voluntatem, etiam patet, quia sicut intellectus habens cognitionem alicuius obiecti, tamen a voluntate pendet quantum ad conservationem talis cognitionis, quippe cum ipsum avocare possit voluntas ab ipso obiecto considerando, et ad alterius notitiam deducere; ita pendere potest a voluntate in productione cognitionis in intellectu alterius Angeli.

— Observat pariter ibidem Doctor, quod quamvis Angelus loquens prius debeat formare in seipso notitiam obiecti, quam eam producat in intellectu audientis; illa tamen prior formata notitia non concurrit tamquam conditio sine qua non, quae praerequiratur in loquente ad hoc, ut possit velle alteri propriam suam notitiam ingerere; Quia, inquit Doctor, in effectibus subordinatis, quae sunt eiusdem rationis, et quorum uterque natus est gigni a causa aequivoca, non oportet priorem esse causam posterioris; sed utrumque causari ab eadem causa aequivoca: et hoc specialiter est in proposito: quia intellectio actualis non ita habet rationem parentis sicut memoria. Unde Pater in divinis gignit memoria, non intelligentia.

Obicies 4. Quamvis Angelus posset producere cognitionem obiecti a se intellecti in alio Angelo, attamen non propterea diceretur ipsi loqui: ergo locutio non consistit in huiusmodi productione. Probatur antecedens: locutio importat necessario distinctam significationem conceptus loquentis de re, de qua fit locutio: sed per productionem cognitionis de obiecto non significaretur conceptus Angeli producentis ipsam; siquidem Angelus habens illam notitiam in se productam, nesciret quis eam produxisset: ergo per id formaliter non diceretur ipsi loqui.

Respondeo. ad veram locutionem non necessario requiri, quod audiens cognoscat distincte quis eum alloquatur. Fieri enim potest, ut quis nobis loquatur aliquo interposito obstaculo, quem idcirco nosse non poterimus, nec propterea minus vera et proprie dicta erit eius locutio: ergo a pari poterit Angelus loquens revera loqui suum significando conceptum audienti, quamvis audiens propter aliqua impedimenta, vel ipsum non videat, vel nesciat loquelam ab ipso provenisse. Unde neganda est sequela antecedentis, necnon et maior probationis illius; ad veram enim, et perfectam locutionem sufficit, ut cognoscatur illa res, de qua fit locutio, nec necessum est ut loquens etiam distincte ab audiente sit cognitus.

Obicies 5. Si Angelus alteri loqueretur producendo in eo suam notitiam, sequeretur quod Angelus malus loquens alteri non posset mentiri: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior patet: non enim posset in altero alium formare conceptum, quam omnino conformem ipsi, quem in se haberet, et consequenter non loqueretur contra, sed iuxta mentem propriam. Minor etiam constat: nam Angeli mali re ipsa sunt spiritus fallaces; pleni dolo, et omni malitia, et de diabolo dicitur Ioannis 8. 44¹ Quod homicida erat ab initio, et in veritate non stetit; quia non est veritas in eo; cum loquitur mendacium ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater eius, nempe mendacii.

Nego sequelam maioris. quamquam enim Angelus per productionem suae notitiae alteri loqueretur, non minus ea posset mentiri: siquidem posset in se formare unam notitiam oppositam, et contrariam primae, quam habuerat de obiecto, et ipsam secundam notitiam alteri significare quasi revera esset prima notitia, quam habuisset de obiecto, cum tamen non esset prima, nec prima conformis, sicque apparet quod mentiretur.

Dices 6. Si angelica locutio fieret per productionem notitiae in intellectu audientis, sequeretur unum Angelum non posse loqui alteri in quacumque distantia posito: sed hoc videtur absurdum: ergo et id unde sequitur. Probatur maior: non potest fieri ulla actio in distans, nisi prius agatur in medium; medius autem aer, vel aliquod aliud corporeum inter utrumque Angelum, non est medium locutionis angelicae receptivum: corporeum enim non potest esse subiectum rei spiritualis: ergo, etc.

Negat maiorem. Doctor n. 16. et ad eius probationem respondet Angelum posse sui conceptus notitiam in altero Angelo distante producere absque eo quod producat aliquid in medio: siquidem, ut probatum est in Physicis, fieri potest aliquando actio corporea in distans absque ulla prorsus actione in medium, maxime vero quando medium non est productivum similis qualitatis productae: ergo multo magis etiam fieri poterit actio spiritualis in distans.

• Sententiam istam luculenter declarat Doctor in Reportatis Parisiensibus, quaest. 3. dist. 9. num. 2. ubi ait: Potest Angelus alteri distanti loqui immediate nihil causando in medio. Quia, ut mox adiicit, in locutione Angelorum nullo modo dependet actio in extremum ab actione in medium. Quod cum multis modis et exemplis probasset distinxissetque n. 4. agentis praesentiam ab illius virtute, ita quod agens possit esse praesens alicui virtute et potentia, ubi non adest per entitatem et praesentiam, quia potentia non semper requirit contactum physicum inter agens et patiens; tandem concludit sic: potest Angelus loqui Angelo distanti, ita quod secundum terminum potentiae, quia sic causaret in eo effectum ac si non distaret localiter. Ex quibus formari potest hoc argumentum: quando actio talis est naturae ut ex se fieri possit erga passum distans independenter a medio, et tanta facilitate ac si passum ab agente esset indistans, actio illa fieri potest non obstanti quacumque distantia: sed talis est locutio angelica: igitur etc. Maior est certa. Minor pariter constat. Actio enim pure spiritualis et ab agente spirituali erga passum spirituale nullatenus pendet a medio corporeo, cum hoc illius actionis suscipiendae sit incapax. Igitur spatium aut medium interiacens Angelum loquentem inter et audientem praepedire non potest istam locutionem, et Angelus audiens quantumvis distans attingitur immediate per virtutem loquentis, ac si nullatenus distaret.

— Nec est quod obiciant adversarii inde sequi quod unus Angelus alterum etiam infinite distantem posset alloqui. Si enim, inquiunt, distantia huic locutioni non officiat, quaecumque tandem illa cogitetur, angelicae isti locutioni non obstabit.

Respondeo. enim hanc instantiam nullius esse roboris et momenti, utpote cum distantia infinita inter duos Angelos sit prorsus chimerica et fictitia, nam, intra universi limites haec cogitari nequit, utpote cum mundus omni ex parte finitus sit et limitatus. Si vero statuatur in spatiis imaginariis, certe imaginaria prorsus erit et commentitia atque otiantis et feriatae mentis inanis foetus.

Quoniam tamen Doctoris quidam discipuli, ut Lichetus, Mastrius, Tataretus et alii contendunt Doctorem ipsum non absolute statuere angelicam locutionem fieri posse in quacumque distantia, idcirco *

Respondeo 2. Quod si revera non posset fieri actio in distans, quin fieret productio similis in medio, non erit absurdum concedere, quod Angelus non possit loqui Angelo distanti; neque exinde sequitur ulla imperfectio in Angelis; sicut nec est imperfectio in hominibus, quod unus alteri non possit loqui in maxima distantia posito, adeoque negari potest Minor.

Hi autem, et caeterae quaeque difficultates faciliori negotio dissolveret, qui Subtilis Doctoris sententiam ita interpretaretur, quod velit Angelum loquentem non absolute producere notitiam totalem et adaequatam in intellectu audientis, sed tantum speciem et imaginem conceptus a se formati: ita quod illa species recepta in intellectu audientis cum ipso effective concurrat ad formandam notitiam de obiecto de quo fit locutio; quae est ipsissima sententia Alensis 2. parte q. 27. membro 1., necnon et Seraphici Doctoris in 2. dist. 10. art. 3. q. 1. ubi ait:

Ad loquendum sufficit ipsi Angelo ipsa species intelligibilis, quae ex virtute intellectiva ipsius Angeli per vim voluntatis potest ad alterum protendi. Et sicut illa species dum eam sibi, et in se contuebatur intellectus, erat verbum interius, sic dum eam protendit ad alterum, efficitur quasi nutus, et verbum exterius: et quia tam illa species, quam virtus protendens illam ad alterum, et ipsa protensio spiritualis est, ideo non indiget corporali medio deferente: sed quia virtus illa finita est, necesse est ad hoc quod unus Angelus intellectum alterius Angeli loquendo, hoc est illam speciem protendendo excitet, quod finita distantia ad invicem distent.

Quorum utique sententiam saltem ex parte tuetur Doctor, quippe ut supra dictum est, docet aliquando Angelum loquentem solum producere speciem in intellectu audientis. Dum autem asserit Angelum loquentem esse causam totalem notitiae productae in intellectu audientis, dici posset eum loqui de cognitione obiectiva, nempe de specie quam ad audientem dirigit, et cum qua per modum obiecti concurrit * ad formandam intellectionem et conceptum formalem in intellectu Angeli audientis:

Petes primo: quomodo se habeat Angelus audiens in recipiendo illo conceptu expresso ab Angelo ipsi loquente in eius intellectu producto.

Respondeo. quod cum primum producitur et transmittitur ipse conceptus, Angelus audiens habet se mere passive; quemadmodum se habet ad speciem impressam in eorum sententia qui ipsam existimant necessariam in locutione angelica; neque enim, ut mox dictum est, Angelus audiens per immissum illum conceptum intelligit formaliter, cum hoc sit impossibile sicut impossibile existere existentia alterius et vivere alterius vita. Unde per illam receptionem conceptus expressi tantum excitatur intellectus Angeli audientis, sicut excitaretur per speciem receptam ab obiecto, ad formandam intellectionem et conceptum formalem similem illi quem efformavit Angelus loquens, per quem formalem conceptum vitaliter intelligit, et videt ac percipit id quod alius ipsi intimare ac significare voluerat. Deinde, producendo alium conceptum remittit illum ad Angelum prius loquentem eo modo quo ipsius conceptum acceperat, et sic Angeli invicem colloquuntur per mutuam suorum conceptuum expressorum ad alterutrum directionem.

Petes secundo: utrum quomodo unus Angelus loqui possit uni et non alteri?

Respondet Doctor. in 2. dist. 9. quaest. 2:

Dico quod sicut in potestate Angeli est quantum ad primam intellectionem, uti hac specie in memoria, vel illa ad illam intellectionem actualem istius, vel illius: ita si haberet plures intelligentias, esset in potestate eius quod notitia gigneretur in ista intelligentia, vel in illa: non enim magis determinatur passivum naturale ad patiendum, quam activum naturale ad agendum. Sicut ergo illud activum, quod de se subest voluntati, potest ex se agere et non agere propter eius imperium: ita potest illud activum determinari ad agendum in hoc passivum et non illud: et sicut fieret determinatio ad intelligentias intrinsecas ipsi Angelo, si essent plures, sic potest fieri determinatio ad intellectum hunc vel illum extrinsecum, qui quoad hoc sunt passiva eiusdem rationis cum illo passivo intrinseco, in quod ageret activum intrinsecum per imperium voluntatis.

Ita Doctor, quibus declarat quod cum locutio angelica pendeat ab Angeli loquentis voluntate, ipsique liberum sit conceptum suum ad unum Angelum ex pluribus Angelis potius dirigere quam ad alios, facile concipitur qualiter uni loqui possit, non vero aliis.

Petes tertio quot Angelis audientibus simul loqui? Nam, inquit Doctor supra laudatus: agens naturale non potest quoscumque effectus adaequatos producere simul, ac subinde unus Angelus non potest simul dirigere varios conceptus expressos in distinctos Angelorum audientium intellectus.

Responsionem ibi non adhibet Doctor scribitque eam esse quaerendam; in additione vero remittitur responsio quaerenda in Reportatis: at neque etiam ibi comparet. Unde Faber, disp. 38. num. 2. praefato argumento deterritus contendit unum Angelum non posse pluribus simul loqui. Cacteri vero Doctoris Subtilis discipuli contendunt unum Angelum loqui posse simul pluribus dummodo sufficienter adsint praesentes. Nam, inquit Poncius in Commentario:

non est maior in hac locutione difficultas quam in caeteris causis efficientibus; unus enim ignis potest simul producere plures alios ignes in distinctis subiectis apte dispositis, et idem obiectum potest producere plures species visibiles, et cum diversis oculis concurrere ad distinctas visiones: nec ex illa productione plurium effectuum sequitur maior aut praestantior virtus in causa efficiente quando effectus sunt eiusdem perfectionis. Quandoquidem eadem est virtus immutata tam realiter quam formaliter quae hos omnes producit effectus ac si unicum tantum ederet.

Verum, tam Poncius ipse quam alii eiusdem sententiae Scotistae non videntur hac in re Doctoris mentem assequi, nec difficultatem ab eo propositam solvere, nimirum quod una eademque causa non possit simul plures effectus adaequatos edere. Porro quaecumque angelica locutio per conceptum expressum ab Angelo loquente ad audientem directum, est adaequatus effectus. Nam, ut Angelus loquens conceptum suum gignat in mente audientis, debet ipse integram et adaequatam intellectionem formare, per quam producatur ille conceptus expressus. Non potest autem simul formare plures intellectiones adaequatas, igitur nec plures locutiones. Neque enim locutio angelica fit per aliquod signum extrinsecum quod sit expositum omnibus, quemadmodum fit locutio humana per voces externas, quae possunt simul a pluribus audientibus percipi. Itaque, aut statuendum est quod unus Angelus uni soli dumtaxat possit simul loqui, aut huius quaestionis solutio cum Doctore cuiusque arbitrio est permittenda.

Petes quarto. utrum Angeli loquentis alteri conceptus fieri possit manifestus et cognitus aliis Angelis praesentibus?

Respondet Doctor loco supra laudato, n. 27. quod cum locutio angelica fiat per intellectionem, quae pendet a directione voluntatis angelicae, Angelus loquens potest conceptum expressum per suam intellectionem dirigere ad unum Angelum potius quam ad alterum; adeo ut unus tantum eum conceptum excipiat, non vero alii, subindeque unus tantum eorum erit audiens per conceptum illum exceptum. Nihilominus tamen, inquit Doctor ibidem, num. 27., possent caeteri praesentes Angeli istum conceptum directum sicut et intellectionem Angeli loquentis percipere: quia, inquit, non videtur maior ratio quare Angelus loquens per voluntatem suam possit occultare magis intellectionem suam quam essentiam, nec ulla etiam apparet ratio cur Angelus non posset percipere volitionem illam Angeli loquentis, qua scilicet vellet ipsi occultare suum conceptum; cum ista volitio sicut et conceptus ille directus, sint ordinis naturalis et intra latitudinem obiecti intellectus angelici; ac proinde percipi potest a quolibet Angelo.

At, inquies. Si Angelus quisque nosse possit cogitationem alterius, frustranea est igitur locutio.

— Respondet Doctor ibidem. quod licet Angelus prius videret intellectionem alterius Angeli, quam haberet auditionem ab eo, non tamen frustra esset auditio, esset per se perfectio communicata ab alio Angelo liberaliter: et ad hoc est potissime locutio in intelligibilibus, ut liberaliter et libere communicent sibi invicem conceptus suos. Ita Doctor.