Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Conveniunt omnes Auctores Angelos esse cognitione intellectuali praeditos; dissentiunt vero circa principium eius intellectionis: quidam enim volunt Angelos intelligere per ipsammet suam substantiam, et essentiam, ut docuisse videtur Commentator 12. Metaph. text. 52., ubi affirmat quod in substantiis separatis essentia, et operatio non est quid distinctum, ac proinde quod intelligere Angeli sit ipsamet eius substantia.

Durandus vero in 2. distinct. 3. quaest. 5. asserit quod licet intellectio ista, qua Angelus intelligit alia a se realiter, distincta sit ab eius substantia; illa tamen qua seipsum cognoscit, prorsus est indistincta.

Thomistae contendunt intelligere angelicum esse distinctum realiter ab eius substantia; quippe cum sit purum accidens.

Verum Subtilis Doctoris Discipuli cum eo volunt intellectum angelicum, sicut et humanum, esse virtutem formaliter solum distinctam a substantia ipsius Angeli vel animae, elicitivam tamen intellectionis realiter distinctae.

Quocirca tria maxime sunt in praesenti Quaestione resolvenda: Primum, quod Angelus non intelligat per suammet substantiam, sed per vim intellectivam formaliter a sua substantia et essentia distinctam. Secundum, quod illa vis intellectiva habeat rationem intellectus agentis, et possibilis. Tertium, quod intellectus angelicus fiat intelligens formaliter per verbum mentis a se productum.

Notandum 1. Hoc esse discrimen inter intellectum, et intellectionem, quod ille sit actus primus intelligendi, seu virtus, et activitas substantiae spiritualis ad percipiendum, et cognoscendum obiectum intelligibile; haec autem est actus secundus, seu ipsamet operatio substantiae spiritualis, qua de facto obiectum intelligibile percipit. Ille autem dicitur actus primus, quia nimirum est prima ratio cur substantia spiritualis sit capax percipiendi obiectum intelligibile; haec vero dicitur actus secundus, quia nimirum emanat ab ipsamet vi, et capacitate intelligendi, velut effectus a causa. Unde prior non solum dicitur actus, sed etiam potentia, eo quod ordinetur ad ulteriorem actum qui ab eo emanat, et eum ultimo perficit: posterior vero simpliciter actus nominatur, quia nimirum est ipsius virtutis intellectivae quasi forma eam ultimo perficiens in ratione intelligendi.

Notandum 2. Duobus modis intellectum agentem dici posse. Primo late prout est facultas quomodocumque activa, sive productiva propriorum actuum, sive specierum vel habituum intellectualium; et hoc sensu nemo Theologorum negat esse in Angelis intellectum agentem. Secundo, stricte, prout est facultas solum, et immediate productiva specierum intelligibilium in intellectu possibili carente illis, sive abstrahendo species illas a phantasmate, sive agendo aliter. Igitur intellectus agens est interna facultas animae per modum principii intellectivi in actu primo; ideo ipsum activum et factivum appellat Aristoteles lib. 3. De anima, textu 17 et 18, ubi scribit, intellectum agentem omnia facere, et possibile omnia fieri, ut observat Subtilis Doctor Quodlibet. 5. art. 1. Huius autem intellectus agentis duo praesertim sunt munia, nimirum illuminare et praeparare species intelligibiles.

Haec autem illuminatio non est praecise solum respectu phantasmatis a sensibus hausti et intellectui praesentati, sed etiam respectu speciei intelligibilis, undecumque illa veniat, et intellectus possibilis, quatenus ei species ad intelligendum obligatur, quod utique indicat Doctor in primum dist. 3. quaest. 6. ubi scribit, intellectum agentem nihil revera causare in phantasmate per illustrationem; sed tantum in intellectu possibili imprimendo speciem intelligibilem.

Itaque licet nullum adesset phantasma illustrandum ab intellectu, nihilominus hoc illius munus adhuc subsisteret respectu specierum intelligibilium.

Quod utique confirmat Aristoteles loco laudato, textu 28. cum scribit: intellectum agentem se habere ad intelligibilia, sicut lumen ad colores quos facit visibiles in actu, cum tantum essent visibiles in potentia.

Itaque sicut lux illustrat colores, et ipsammet visivam potentiam, ita et intellectus agens, etiam secluso phantasmate, illuminat species intelligibiles excitando eas, et proponendo illas expeditas in actu primo ad intelligendum intellectui possibili, qui ab eo dicitur illuminari, quia principium intellectionis suae accipit ab illo.

Unde apparet secundum munus illius intellectus agentis. Utrum vero ipse intellectus agens intellectionem producat etiam in actu secundo, non levis est inter quosdam Scotistas controversia, ut videre est apud Mastrium disput. 6. De anima, quaest. 5. art. 3. At cum de his egerimus in Physicis, ab ampliori hac de re disquisitione supersedimus. Ex his autem apparet alterum munus ipsius intellectus agentis, nimirum praeparare species intelligibiles, eas illustrando et efficiendo idoneas ut in intellectu patiente recipiantur.

— Similiter intellectus possibilis vel patiens dupliciter accipitur: Primo late, pro facultate quomodocumque passiva, et receptiva, vel existente in potentia ad patiendum, et recipiendum. Sicque intellectus Angelorum est passibilis quatenus est in potentia ad actus proprios, et species, et habitus intellectuales, qui ex ipso educuntur, et in eodem recipiuntur. Atque eo sensu S. Bonaventura in secundo, distinct. 3. intellectum Angelorum possibilem vocat. Secundo stricte, prout sumitur ab Aristotele lib. De anima c. 4. pro facultate quae sit prius nuda potentia in genere intelligibilium, posteaque fiat omnia intelligibilia per susceptionem specierum vel verbi mentis.

Notandum 3. Intellectionem inchoative consistere in illa intellectus actione qua producit eam qualitatem quae verbum mentis dicitur; consummative autem in eiusdem qualitatis receptione: in eo siquidem formaliter consistit intellectio, quod intellectum assimilat rei intellectae, eumque formaliter intelligentem efficit: sed id praestatur inchoative per actionem illam verbi mentis productivam, complete vero per eiusdem verbi receptionem; illa siquidem qualitas, cum sit rei intellectae expressa similitudo, proculdubio intellectum informando, et ei adhaerendo cum obiecto cognito assimilabit, ac proinde complete intelligentem efficiet. Est autem verbum mentis actus intelligentiae productus a memoria foecunda non habens esse nisi dependenter ab actuali cognitione; ita Doctor in primum dist. 27. q. 3. Dicitur primo actus intelligentiae, quia constituit animam formaliter intelligentem, sicut calor constituit calidum. Secundo a memoria foecunda, idest, ab intellectu informato, et quasi gravido specie intelligibili obiecti. Tertio non habens esse nisi dependenter ab actuali cogitatione, quia est ipsamet completa intellectio.

Conclusio prima. — Angelus non intelligit per suammet substantiam, sed per virtutem ab ipsa substantia saltem formaliter distinctam, quam intellectum appellamus.

Haec duas partes complectitur, quarum Probatur prima, primo quidem auctoritate SS. Patrum, nam S. Dionysius lib. De coelesti Hierarchia cap. 11. distinguit in summis Spiritibus substantiam, virtutem, et operationem, In tria, inquit, omnes divinae Mentes coelesti ratione sua divisae sunt, in Essentiam, in Virtutem, et in Actionem. Et S. Anselmus libro De conceptione originali cap. 4., haec tria similiter distinguit. Et libro De casu Diaboli cap. 8. affirmat voluntatem Angeli non esse substantiam, licet sit aliqua essentia. Et S. Augustinus lib. 6. De Trinitate, cap. 6. dicit animam humanam deficere a simplicitate divina, propter multitudinem operationum, et virtutum.

Probatur etiam ratione. si substantia Angeli esset suum intelligere, esset etiam actus purus, quia sibi identificaret ultimam actualitatem ordinis intellectualis, ac proinde nihil haberet potentialitatis admixtum: sed nulla substantia creata potest esse actus purus: ergo substantia Angeli non potest esse suum intelligere. Secundo, si substantia Angeli esset ei ratio cognoscendi omnia, sequeretur quod Angelus semper, et necessario intelligeret omnia: at certum est, ut patebit infra, Angelum non omnia intelligere vel necessario, vel semper, et aliqua posse fugere cognitionem eius: ergo Angelus non intelligit omnia a seipso distincta per suam substantiam. Tertio denique, si Angelus per suam substantiam esset sui ipsius intellectio, etiam per suam substantiam foret sui ipsius amor; etenim inter intellectionem, et amorem naturalis est proportio: sed Angelus esse nequit essentialiter ac substantialiter sui amor: ergo nec sui intellectio. Minor probatur: si enim Angelus esset amor sui per substantiam, talis amor esset essentialiter ac invariabiliter rectus in Angelo: sed hoc dici nequit: ergo nec illud. Sequela maioris patet; tota siquidem substantia Angeli est creata a solo Deo; quae autem a solo Deo sunt, necessario, et essentialiter ordinata sunt. Minor vero suadetur; nam Angeli mali non habent rectum et ordinatum sui amorem; cum rectus et ordinatus sui amor non possit subsistere cum peccato, et odio Dei; unde Psalmo 10. dicitur: qui diligit iniquitatem, odit animam suam: ergo in Angelis amor sui non est essentialiter, et invariabiliter rectus.

Probatur secunda pars. a Doctore in secundum distinct. 15. ubi demonstrat facultates animae non esse realiter ab ipsa distinctas, illis omnibus rationibus philosophicis, quas in nostra Philosophia quaest. 3. conclusione 2. de Anima iam expendimus. Sufficit itaque nunc illam veritatem firmare SS. Patrum oraculis. In primis itaque S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 11. haec habet: Haec tria igitur, memoria, intelligentia, et voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita, nec tres mentes, sed una mens; consequenter utique nec tres substantiae, sed una substantia: ergo illae facultates non sunt accidentia seu qualitates realiter ab anima diversae, ut volunt Thomistae. Insuper S. Bernardus sermone 11. Super Cantica dicit: Quaedam in anima intueor, memoriam, intelligentiam, et voluntatem, et haec tria ipsa anima sunt: sed quod est distinctum realiter ab anima, non est ipsa anima.

Denique Hugo Victorinus lib. De Spiritu, et anima, haec habet:

Anima secundum sua opera variis nominibus nuncupatur, dicitur namque anima dum vegetat, sensus dum sentit, animus dum sapit, mens dum intelligit, etc.: ista vero non differunt in substantia quemadmodum et in nominibus, quoniam omnia una essentia, proprietates quidem diversae.

His constat intellectum humanum revera ab essentia animae esse distinctum; non quidem realiter, nec nomine tenus; adeoque est tantum formaliter ab animae substantia diversus. Sed eadem est ratio de intellectu angelico, ut patet, adeoque constat ipsum non realiter, sed formaliter esse distinctum ab essentia.

Dices 1. Angeli sunt puri actus, et intellectivi essentialiter: ergo nihil distinctum a sua substantia possunt recipere quod cum illorum intellectu efficiat cognitionem rerum ab illis distinctarum: sed sola eorum substantia supplebit eiusmodi medium.

Distinguo. Angeli sunt puri actus, puritate excludente solam materiam, cum qua recte potest aliqua forma spiritalis in illis recepta consistere, quae cum illorum intellectu efficiat in illis cognitionem rerum omnium ab illis distinctarum; similiter sunt essentialiter cognoscitivi, et intellectivi in actu primo et radicali, concedo: sunt actus puri puritate excludente potentialitatem facultatis; similiter sunt in actu proximo, et in actuali cognitione, quae sit de intrinseco conceptu illorum, nego; hoc enim esse nequit ex praecisa ratione creaturae, quam Angeli intrinsece includunt, et quae necessario admittit compositionem ex actu et potentia.

Dices 2. Idcirco anima nostra non intelligit per substantiam nec est sua intellectio, quia est intelligens solum in potentia, eo quod ita sit coniuncta corpori, et ita ab ipso pendeat in operando, ut nonnisi eo mediante rerum species acquirat, et per eas constituatur intelligens: ergo cum Angelus non sit intelligens solum in potentia, sed actu, consequens est ut sit ipsa sua intellectio, seu quod sit intelligens per seipsum.

Respondeo. concesso antecedente, negando consequentiam, natura enim intellectualis tripliciter se habere potest ad suam intellectionem: primo, ita ut sit intelligens solum in potentia: secundo, ita ut actu intelligat, sed per actum distinctum ab ipsa: tertio, per actum, qui sit eadem natura intelligentis. Primum, et secundum conveniunt anima nostra, et Angelis: tertium vero est proprium Deo, qui est actus purus. Unde negari debet consequentia simul cum suo antecedente.

Conclusio secunda. — Admittendus est in Angelo intellectus agens et patiens proprie dictus. Haec est Doctoris in secundum distinctione tertia quaest. 11. n. 4. Eamque sic probat. 1. Omnis activa potentia, quae absque imperfectione tribuitur naturae inferiori, non est deneganda superiori: sed intellectus agens in hominibus, qui sunt Angelis inferiores, est eiusmodi: ergo non est Angelis denegandus. Maior, et consequentia per se constant. Minor probatur: maxima est perfectio in qualibet natura quod habeat in se virtutem, et principium, quo sibi convenientem perfectionem possit acquirere, si eam aliunde non habeat: sed intellectus agens est principium, per quod homo potest assequi veram notitiam, et scientiam, quae est summa sui intellectus perfectio: ergo perfectionis est in homine habere intellectum agentem.

Confirmatur. natura nobilissima debet in se eas complecti virtutes, quibus suam assequi possit perfectionem, si aliunde eam non habeat: ergo natura angelica, quae omnium rerum creatarum primas tenet, debet in se habere principium, quo possit sibi comparare cognitionem rerum universalium, si eas ab initio suae formationis iam non novisset per sibi inditas a Deo earum species, quo pariter possit acquirere cognitionem plurium rerum singularium, quarum notitiam non habet congenitam. Patet antecedens, necnon et consequentia; rerum etenim cognitio est Angeli perfectio, quam nonnisi intellectus agentis beneficio sibi comparare potest.

Reponunt Thomistae. maiorem argumenti esse quidem veram de perfectione simpliciter, quae nullam in suo conceptu imperfectionem includit, et praesupponit, falsam autem de perfectione illa, quae tantum comparatur ad supplendam imperfectionem: intellectus autem agens (inquiunt) non est perfectio simpliciter, sed tantum conceditur in homine ad supplendam in eo imperfectionem, nempe carentiam cognitionis rerum, quam tenetur emendicare a rebus ipsis dependenter a phantasmatibus, qua imperfectione cum careant Angeli, etiam in eis non est admittendus ille intellectus agens, sicut nec admittitur in eis generatio, quae tamen in hominibus perfectionem importat, nempe speciei propagationem.

Contra. qua ratione admittitur intellectus agens in hominibus, eadem concedi debet in Angelis; quamquam enim rerum praestantissimarum habeant species sibi concreatas, tamen rerum omnium, maxime singularium, notitiam sibi congenitam non obtinent; adeoque vel eam sibi comparare possunt, et sic egent intellectu agente; vel si non possint, haud dubie sunt deterioris conditionis, quam homines: nam illa natura perfectior censenda est, quae cum non habeat ab intrinseco suam perfectionem, habet tamen facultates, et vires naturales, quibus eam possit acquirere. Deinde, quamvis Angeli ab eorum formationis exordio habuissent sibi concreatas rerum omnium etiam materialium, et singularium species, non minus tamen habere deberent intellectum agentem et passibilem: nam (inquit Doctor) licet Christus Dominus rerum omnium cognitionem habuerit ab instanti suae conceptionis, omniaque viderit in Verbo, nihilominus habuit intellectum agentem et passibilem, alioqui perfectus homo non extitisset, quippe cum non habuisset utrumque illum intellectum, quem in omnibus hominibus etiam Adversarii concedunt. Denique actio, qua agens superioris ordinis praevenit operationem agentis inferioris, non aufert ab eo potentiam activam respectu suae operationis; si enim Deus nunc crearet aquam, cui calorem inderet, eumque continuo servaret, non propterea diceretur aquam spoliasse sua virtute frigefactiva: etenim si Deus decerneret eum calorem conservare, statim aqua ex se sibi naturaliter debitum frigus compararet non minori facilitate, quam ipsum frigus repetit, ubi semovetur ab igne, qui in eam calorem induxerat. Ergo a simili, quamquam Deus indiderit Angelis species rerum statim ab eorum creatione, non propterea dici debet eis abstulisse intellectum agentem, quibus ea possent comparare, si tales species in eis conservare desineret. Nec quidquam iuvat exemplum de generatione; siquidem imperfectio, ad quam tollendam, vel supplendam conceditur generatio, nempe corruptibilitas, non reperitur in Angelis, adeoque nec reperiri debet illius reparativa generatio. Secus est autem de intellectu agente; siquidem imperfectio, quam tollit, et supplet, nempe carentiam notitiae plurium rerum, maxime singularium et immaterialium, aeque reperitur in Angelis ac in homine: ergo in utrisque est admittendus.

Reponunt 2. Praefatum Doctoris Subtilis argumentum concludere quidem in rebus, quae non habent perfectiones sibi coaevas, non tamen in eis, quae ex natura sua, et a sua origine perfectiones sibi vindicant, quales sunt Angeli: quod probant exemplo coelorum, qui cum habeant naturales perfectiones sibi congenitas, frustra ponerentur in eis virtutes, et instrumenta, quibus ipsas possent assequi.

— Verum haec responsio Doctoris Subtilis argumentum nec infirmat, nec frangit; aliquid enim potest dici habere sibi coaevam suam perfectionem alterutro ex his tribus modis: primo scilicet quia talis perfectio ex eius natura, et principiis intrinsecis emanat, sicut ex natura hominis risibilitas oritur, et ex substantia animae facultates erumpunt: secundo, quod cum talis perfectio ab aliqua virtute naturali produci nequeat, necessario exigat causari ab Auctore naturae cum ipsa re, quae producitur; sicut v. g. coelorum qualitates, quae a causis naturalibus produci nequeunt, ab ipsorum Administratore et Auctore cum coelis ipsis formari debuerunt: tertio denique, aliquid dici potest habere coaevam sibi perfectionem ex beneplacito Creatoris volentis ipsi tribuere illam perfectionem ab ipso formationis exordio, quam tamen res ipsa propriis viribus, et temporum decursu sibi posset comparare: sicut anima Christi habuit sibi coaevam rerum omnium cognitionem ab ipsius conceptionis initio per infusas sibi divinitus species, quas successu temporis potuisset sibi comparare. Quibus praemissis, dico, quod natura, quae vel primo, vel secundo modo habet sibi coaevam suam perfectionem, non indiget equidem mediis, vel instrumentis, quibus eam possit assequi, quippe cum perfectiones illae, vel ab ipsius substantia oriantur, vel ab Auctore naturae fuerint ipsi concessae: quae vero tantum hanc perfectionem tertio modo obtinet, nempe ex beneplacito et arbitrio Auctoris naturae eam pro libito concedentis, quam tamen res aliunde posset sibi vindicare, nego quod ad eam obtinendam res ipsa habere non deberet facultates et virtutes intrinsecas, quibus illam perfectionem sibi vindicare posset, si ab Auctore naturae primitus non fuissent concessae. Cum igitur Angelus habeat notitiam rerum universalium sibi coaevam tantum hoc tertio modo, non videntur ipsi denegandae facultates, quibus illam possent assequi, si Deus illi hanc notitiam non indidisset.

Probat 2. Doctor Conclusionem ratione ipsa, qua S. Thomas oppositum Conclusionis stabilitae contenderat, quam vero Doctor deducit in oppositum. Obiectum adaequatum intellectus Angelici vel est quid singulare, vel quid universale per praedicationem, ita quod complectatur sub se omnia prorsus intelligibilia: non primum; res enim sin- gularis creata, quantumvis perfecta, continere nequit formaliter, aut eminenter omnia intelligibilia ab Angelo: obiectum autem primum, et adaequatum alicuius facultatis omnia, quae ab ipsa percipi possunt continere debet formaliter, aut eminenter, adeoque obiectum intellectus Angelici necessario debet esse aliquid universale et commune per praedicationem et attributionem: ita quod sub se contineat omnia intelligibilia ab Angelo, sive immaterialia, sive materialia: sed obiecta sensibilia non sunt proxime et actu intelligibilia: ergo ut illa percipiat angelus, necessario indiget intellectu agente, cuius virtute, et operatione possit a rebus ipsis materialibus species excipere, easque proxime, et actu intelligibiles efficere.

Reponunt Thomistae. obiectum adaequatum intellectus angelici non esse quid abstractum a sensibilibus, sed tantum speciem universalem naturaliter inditam intellectui angelico, qua percipere potest res singulares, sive materiales, sive immateriales.

Contra primo. falsum est dari tales species universales eiusmodi rerum singularium expressivas, ut infra demonstrabimus. Secundo, obiectum adaequatum intellectus angelici, quod est commune per praedicationem iis omnibus, quae ab Angelo cognosci possunt; vel sic est commune, ut conveniat omnibus rebus intelligibilibus, sive materialibus, sive immaterialibus; vel quod tantum rebus immaterialibus quadret. Non secundum, quia sequeretur res materiales, et corporeas, v. g. coelos et elementa non posse ab Angelis cognosci, nulla enim facultas versatur circa id quod sub obiecto suo adaequato non comprehenditur. Si vero primum admittas, cum sensibilia, et materialia non sint per se proxime, et actu intelligibilia, quia non sunt proportionata obiecta facultati pure intellectuali, necessum erit ad ea percipienda, quod Angelus habeat intellectum agentem, quo mediante species a rebus ipsis materialibus excipiat, et earum ope res ipsas materiales cognoscere possit, si earum notitiam aliunde sibi inditam non haberet.

Probat 3. Doctor: in Angelo admittendus est intellectus passibilis: ergo et intellectus agens. Patet consequentia; intellectus enim non dicitur passibilis, nisi respectu agentis: ergo admisso uno, alter est necessario admittendus. Probatur antecedens: intellectus Angeli recipit species, quas Deus ab initio suae formationis indidit: ergo habet in se potentiam, et facultatem earum specierum receptivam. Antecedens admittunt Thomistae; necessum est ergo etiam consequentiam admittant, omne siquidem recipiens formam aliquam opus est habeat potentiam receptivam eiusdem formae; nec refert, quod recipiens non praecedat duratione, sed tantum natura, formae receptionem; nam si Deus animae nostrae concreasset species omnium intelligibilium, nihilominus in ea esset potentia receptiva, quam intellectum patientem appellamus, adeoque non est necessum, quod recipiens tempore praecedat formam in se receptam, ut dicatur habere facultatem eius receptivam.

Reponunt Thomistae. quod licet in Angelis admittatur illa facultas receptiva specierum, vocari tamen non potest intellectus possibilis, quia est semper sub actu, et nunquam sub statu potentiae ad ipsum actum ordinatae.

Contra. Angelus revera potest recipere species plurium rerum, puta singularium, quas a primordio suae formationis non habuit: ergo saltem respectu ipsarum habebit potentiam, quae intellectus possibilis appellatur. Consequentia patet ex terminis: antecedens probabitur inferius, suadeturque nunc ex eo, quod Deus potuit non tot concedere species infimo Angelo quot superiori contulit; adeoque inferior ille Angelus illas species sibi non coaevas de novo recipere poterit, vel ab ipso Deo, vel a superioribus Angelis ipsum illuminantibus, et consequenter respectu earum habebit potentiam receptivam, quia vere erit in potentia ad notitiam illarum rerum, quarum species de novo excipit: sicque habebit vere intellectum possibilem. Deinde non opus est ad hoc ut potentia proprie dicatur receptiva, quod aliquando non sit sub actu, seu quod actualiter non habeat formam, ad quam ordinatur; sed sufficit quod naturaliter illa forma destitui possit. Etenim materia coeli et elementorum est coaeva suis formis, nec usquam extitit sine illis; nullus tamen dixerit eam in se non habere potentiam receptivam illarum formarum: ergo a simili quamvis Angelus habuisset ab initio suae creationis sibi coaevas species rerum omnium, non minus propterea dicendus esset habere potentiam earum receptivam, adeoque etiam intellectum possibilem, et consequenter intellectum agentem.

Dices 1. Ideo anima nostra dependet in operando a corpore, quia dependet ab ipso in essendo: sed Angelus non dependet in essendo a corpore: ergo nec in operando: at accipere species a rebus ipsis corporeis est operatio pendens a corpore: ergo illam elicere non potest Angelus, nec consequenter habere intellectum agentem, cuius primarium munus est species cudere, sua corporeitate defaecare, easque spirituales efficere.

Distinguo maiorem. ideo solum dependet a corpore in operando, quia dependet in essendo ab ipso, nego maiorem: ideo dependet in operando ab ipso mediantibus sensibus, et phantasmatibus, concedo maiorem; et concessa minore, similiter distinguo consequens: Angelus non dependet a corpore in operando, quasi necessario operari deberet mediantibus sensibus et phantasmatibus corporeis, concedo; non dependet in operando a rebus corporeis, ut ab eis excipiat species, quarum ope res illas corporeas intelligat, nego. Itaque Angelus dependet a corpore non tamquam a principio, et concausa suae cognitionis, sed tamquam ab obiecto, a quo cognitionem rei materialis debet excipere.

Dices 2. Intellectus agens et passibilis solum ita nominantur et distinguuntur per comparationem ad phantasmata: sed in Angelo non sunt ulla phantasmata: ergo nec admitti debent illi intellectus.

Nego maiorem. proprium enim munus intellectus agentis est cudere species spirituales rerum quas intelligit; unde quando obiecta intelligibilia corporea sunt, possuntque solum species corporeas emittere, necessario Angelus ad earum specierum materialium praesentiam spirituales debet effingere, quarum beneficio res ipsas materiales percipiat; nec ad id opus est ullo phantasmate, sicut contingit in nobis, qui cum nihil percipere possimus nisi dependenter a sensibus, hinc est quod intellectus noster phantasmatibus egeat ut ad eorum conspectum rerum intelligibilium imagines spirituales effingat.

Dices 3. Intellectus agens et possibilis dedecent dignitatem naturae angelicae: igitur neuter eorum ipsi est attribuendus. Antecedens constat, nam intellectus agens servilis est; illius enim functio et officium in eo potissimum consistit ut conficiat, aut accipiat species, easque in- star baiuli deferat et ministret intellectui possibili. Hic autem intellectus possibilis ita dictus est, quod patiatur et recipiat istas species, quo prodit suam imperfectionem, nimirum negationem actualitatis; ipsius enim passibilitas seu possibilitas in essendo negat actualitatem et efficaciam, ac subinde suam imbecillitatem et inertiam prodit.

Nego antecedens. nam munus species suppeditandi et conferendi non est servilis opera; alioquin Deus dicendus esset serviliter agere et operari, dum rerum species intelligibiles creato intellectui confert et suppeditat. Unde, sic retorqueri potest argumentum: summa dignitas est idipsum exequi, quod Deus ex infinita bonitate et potentia operatur et molitur: at intellectus agens conferendo species id exequitur quod praestat Deus: igitur etc.

Confirmatur. haec responsio ex eo quod indecorum non sit facultatibus et potentiis sibi invicem opitulari et adminiculari; imo valde honorificum; nemo enim dedecus imputabit intellectui quod voluntati subserviat, eam illustrando, eique proponendo bonum eligendum et malum fugiendum. Neque Angelis superioribus vertitur in opprobrium quod inferioribus ministerium suum impendant, eos illuminando et regendo. Itaque quantum ad primam partem, evidens est antecedentis falsitas. Patet etiam quantum ad secundum; non enim dedecus est intellectui patienti quod eius operatio sit quoddam pati, cum enim sit potentia ad intelligendum, quae non est purus actus ut est Deus, necessum est quod aliunde accipiat principia intelligendi, undequaque illa veniant, sive a Deo concreentur, sive ab intellectu agente subministrentur, sive ab obiectis profluant. Igitur nulla ex parte indecorum est quod in angelis admittantur intellectus agens et patiens.

Caetera quae possent obici dissolventur in Quaestione sequenti.

Conclusio tertia. — Intellectus angelicus discurrere potest, et ex rebus cognitis alias ignotas legitimo discursu concludere. Haec est Doctoris quaest. 4. et 5. Prologi: et in 2. dist. 1. quaest. 1. numero 3. et dist. 7. num. 7. ubi asserit non videri probabile Angelis esse denegandum omnem discursum: contra S. Thomam qui 1. p. q. 58. art. 3. et alibi docet intellectum Angeli non esse discursivum, ita ut procedat a principiis ad conclusiones seorsim eas intelligendo.

Probat conclusionem. Doctor: ideo Angelus non esset discursivus, vel quia non haberet virtutem deducendi conclusiones ex praemissis, ex hypothesi quod conclusiones non essent ipsi notae; vel quia omnes conclusiones ipsi fuissent notae ab initio suae creationis; vel denique quia saltem habitualiter eas novisset ab ipso suae formationis exordio: sed nullum horum rite potest affirmari. Non quidem primum, esset enim imperfectio in Angelo, si non haberet virtutem colligendi ignotum ex cognitis deducibile. Non etiam secundum; falsum enim est quod Angelus actu omnes conclusiones simul intellexerit, alias infinita pene cognovisset virtute naturali; infinitae siquidem sunt propemodum conclusiones ex rebus creatis deducibiles: Angelum autem infinita cognoscere implicat. Non denique tertium, quamquam enim habitualiter omnia novisset ab initio, quatenus nempe habuisset habitum ac species divinitus inditas, quibus mediantibus posset pro libito quamcumque cognitionem intelligere; tamen inde non sequeretur quod ex se non esset discursivus; sicut a pari homines non minus forent discursivi, licet omnes conclusiones per inditas sibi species cognoscerent, ut constat de anima Christi, quae etsi habuerit notitiam omnium rerum sibi divinitus inditam, non minus vere discursiva extitit, seu vim discurrendi habuit, alioquin per omnia nobis non esset assimilatus in naturalibus.

Probat 2. Doctor: si Angelus discurrere non posset, maxime quia in illa virtute discursiva sequeretur nullum inter ipsum, et animam rationalem esse discrimen: sed haec ratio nulla est: ergo concedenda est Angelis virtus discursiva. Maior est praecipua, et fundamentalis ratio S. Thomae: Minor vero probatur: quamquam Angeli, et animae rationales in virtute discursiva convenirent invicem, non minus aliunde possent specifice distingui: ergo ex eo quod vis discurrendi utrique tribueretur, non sequitur nullum inter utrumque fore discrimen. Probatur antecedens: licet Angeli in sententia Adversariorum non discurrant, non minus invicem specie distinguuntur in ratione intellectivi: ergo a simili licet Angeli, et anima invicem non discreparent per virtutem discursivam, non minus aliunde habere possent differentiam specificam: non enim est maior ratio cur intra gradum intellectivi absque discursu possint admitti variae species distinctae, quam admittantur intra gradum intellectivi cum discursu.

Obicies 1. SS. Patres expresse negantes in Angelis discursum, eisque simplicem notitiam attribuentes. Sic S. Dionysius c. 7. De Divinis nominibus ait: Simplices, et beatas Intelligentias non indivisibilibus aut divisibilibus, sive sensibus, sive verbis, et rationibus divinam colligere scientiam: et infra: pure spiritualiter, et extra materiam unico indivisibili penetrant: ergo negat in eis esse multiplicitatem actuum qui in discursu desiderantur. Unde postea de anima nostra subdit: Per divinam item sapientiam, et animae ratiocinandi vim habent discursione, et longo habitu ad rerum veritatem adnitentes, atque in ea singularibus illis Spiritibus inferiores. Quibus verbis satis aperte discrimen inter animam et Angelum videtur constituere, quod anima discurrendo, Angelus vero simpliciori modo scientiam obtineat. Subscribit S. Bern. serm. 5. in Cantica, ubi docet Angelos non cognoscere spiritualia ex corporalibus sicut nos ea cognoscimus, sed inquit sola sua virtute ac capacitate naturae, summa et infima penetrant.

Respondeo. ex iis SS. Patrum sententiis solum inferri quod Angeli non intelligant divina ex corporalibus, modo corporeo, nempe per phantasmata, nec ea laborant difficultate qua nos plerumque desudamus in colligenda veritate, vel effectuum ex causis, vel causarum ex effectibus, propterea quod utriusque necessaria connexio nobis aperte non affulgeat. Secus autem est de Angelis, nam, ut subdit S. Bernardus loco laudato, Eo ille coelestium habitator ingenita subtilitate ac sublimitate sua, omni velocitate facilitateque pertingit.

Obicies 2. In hoc maxime distingui videntur intellectus angelicus et humanus, quod hic discurrendo, ille simplici intelligentia seu intuitu rerum veritatem deprehendat: unde nostri spiritus rationales solent nominari; Angeli vero sublimes intelligentiae: ergo revera Angelus non est discursivus.

Nego antecedens. in quo certe petitur principium; Angeli enim inter se specie distinguuntur, quamquam in sententia Adversariorum non sint discursivi; quidni ergo etiam specie distinguerentur ab anima, quamvis eamdem cum ipsa discurrendi virtutem haberent?

Obicies 3. Ita comparantur Angelici Spiritus ad humanos, sicut coelestia corpora ad sublunaria: ergo sicut corpora coelestia distant a terrenis quod haec sine motu suam perfectionem obtineant, illa vero per motum eam adipiscantur, sic homines indigent discursu, qui est veluti spiritualis motus, ut ad veritatis cognitionem perveniant; coelestes vero Spiritus sine discursu illam intuentur.

Distinguo antecedens. comparantur quoad omnia nego: quantum ad aliqua, transeat, possunt enim invicem comparari vel in incorruptibilitate vel in aliqua alia proprietate. Caetera rationes D. Thomae vel petunt principium, vel facile ex praecedentium solutione dissolvi possunt.