Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Angelos maximo esse numero, ingentique ac prorsus stupenda multitudine passim in Scripturis doceri; sic Daniel. 7. cap. Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei: Apocalypsis 5. Audivi vocem Angelorum multorum, et erat numerus eorum millia millium: et ad Hebraeos 12. Accessistis ad multorum millium Angelorum frequentiam; constans ergo est veritas ingentem esse, ac maximam Angelorum multitudinem.

— Valde autem conveniens fuit creari Angelos maximo numero: tum ut Deus liberalissime perfectioribus creaturis sese communicaret: tum etiam ut omnipotentiam suam magis ostenderet, tot simul spiritus, tamque nobiles unico instanti creando: quod utique animadvertens S. Chrysostomus, hom. 2. De Incompre. ait: Dena sunt millia myriadum Angelorum supra, et decies centena millia Archangelorum: Item Throni, et Dominationes, et Principatus, et Potestates, et infiniti populi corpore carentium Virtutum, ac gentes innumerabiles; et tamen has omnes Virtutes tanta facilitate condidit, quantam sermo nullus assequi potest. Accedit alia ratio congruentissima, quod Principem summum ac potentissimum Imperatorem deceat habere numerosissimam familiam, et copiosum exercitum; nam Prov. 14. In multitudine populi gloria regis, et in paucitate plebis ignominia Principis: sed Deus est Rex maximus, nempe Rex Regum, et Dominus Dominantium, Apoc.: decuit ergo ipsum plurimos habere sibi assistentes Angelos.

Notandum 2. Dupliciter inquiri posse quantus sit numerus Angelorum: Primo absolute, et praecise: Secundo comparative, puta sitne maior tota multitudine hominum, vel etiam omnium substantiarum corporearum. Certum est autem Angelorum numerum non posse absolute, et praecise a nobis designari. Scriptura enim verbis supra relatis cum certum ponit numerum Angelorum, non loquitur de omnibus, bonis aeque ac malis, et determinatum numerum ponit pro indeterminato, ut Interpretes et sancti Patres ibidem agnoscunt: alia vero traditio certa nulla profertur: imo ipsimet sancti Patres fatentur numerum illum praecise nobis esse ignotum, et ita ingentem, ut respectu nostri innumerabilis, et infinitus dici possit, ut infra patebit: restat ergo investigandum, an sciri possit determinatus Angelorum numerus ex facta comparatione, tum cum hominibus tum cum caeteris entibus creatis.

Notandum 3. Circa hanc determinationem, variam et multiplicem esse Auctorum sententiam. Sunt enim qui putant Angelos esse numero infinitos: volunt aliqui eos esse plures omnibus creaturis corporeis, tam in specie, quam in individuo consideratis. Refert etiam Auctor quaestionum ad Antiochum, (quae inter Athanasii opera extant) quosdam existimare Angelos ita haberi ad homines, ut nonaginta novem ad unum, ex parabola centum ovium: alios sic ut novem ad unum, secundum alteram parabolam Drachmarum decem; alios denique aequali ambos esse numero putant. Sunt etiam qui electos ad aeternam felicitatem homines totidem fore censent, quot Angeli prolapsi sunt. Quid autem in tam multiplici, et ancipiti sententia verius nobis appareat, ut distincte aperiamus, tria sunt in hac Quaestione determinanda: Primum, an Angelorum numerus revera sit infinitus: Secundum, an plures sint Angeli quam res omnes corporeae, tam in specie, quam in individuo consideratae: Tertium denique, an saltem numerum hominum excedant.

Conclusio prima. — Angeli non sunt numero infiniti. Haec est communis apud Theologos, eamque egregie probat Guillelmus Parisiensis par. 2. secundae partis de Universo cap. 17., ex eo quod rerum creatarum numerus necessario sit determinatus ac limitatus.

Primo quidem (inquit) ipsa determinatio adeo essentialis est numero, ut omni additione, vel diminutione nova ipsius species constituatur. Verbi gratia, si ternario unitatem addideris, alius numerus quam sit ternarius, et alterius speciei constituitur, videlicet quaternarius: si vero ei unitatem detraxeris, alius numerus, et alterius speciei, ex eo relinquitur, videlicet binarius. Haec igitur determinatio, quam essentialem dixi, prohibet omnem numerum recipere magis et minus, et maioritatem et minoritatem. Secundo, haec determinatio constituit unumquodque numerorum in sua specie. Quapropter ubi determinatio mutatur, et species numeri cuiuscumque mutatur, idest, alia est a priori: quia igitur necesse est unumquemque numerorum in aliqua specie numeri, vel sub aliqua esse, utpote individuum: necesse est unumquemque numerorum determi> natum esse, et limitatum, et esse binarium vel ternarium vel aliquem aliorum determinatorum: quapropter impossibile est modis omnibus esse numerum aliquem infinitum. Tertio, si esset numerus huiusmodi substantiarum infinitus, cum esset numerus, esset ex necessitate vel par, vel impar: quod si esset par, haberet medietatem, quae vel esset finita, vel infinita: si finita, totus numerus igitur esset finitus, cum esset aggregatus ex partibus finitis: si infinita esset, non esset minor toto suo, quoniam non esset reperire numerum vel etiam cogitare, qui excederetur a toto suo. Quarto, omne quod recipit additionem super se est finitum, et terminatum additione huiusmodi, cum totum sit citra eam, et nihil omnino habens ultra. Quia igitur numerus omnis recipit additionem unitatis supra se, vel etiam numeri alterius speciei, necesse est omnem numerum finitum esse. Quare impossibile est hunc numerum esse infinitum. Quinto necesse est omnem numerum, et omnem mensuram genere esse quantitatem, quantitas autem est omne faciens quantum, et numerus est faciens quot; totus igitur coetus huiusmodi substantiarum, et numero quantus est et numero quot, idest aliquot; quemadmodum non est aliquis, de quo non est assignare vel respondere quis, neque qualis, neque aliqualis, de quo non est assignare, et respondere interroganti qualis. Quia igitur non potes assignare vel respondere de toto coetu sive de universitate substantiarum de quibus agitur, quantus est vel quanta est numero, vel quot est: manifestum est non esse numerum aliquem huiusmodi substantiarum: non est igitur numerus infinitus. Sexto Creator omnia formavit in pondere, numero, et mensura: quae autem in numero sunt, numerabilia sunt, et quae numerabilia sunt, in aliquo numero determinato sunt; neque enim intelligibile est aliqua esse in numero, et esse innumerabilia.

Cum igitur numerus infinitus repugnet, etiam repugnat res creatas esse numero infinitas. Adde quod Angelorum infinita multitudo nec ex Scriptura sacra, nec ex SS. Patribus, aut aliqua ratione suaderi queat.

Dices 1. Iob cap. 25. ait: numquid est numerus militum eius? Ac si diceret: non est numerus militum eius, nempe Angelorum, quos idcirco Dei milites appellat, quia pro Dei gloria hominumque salute adversus Daemones pugnant ab eo tempore quo factum est praelium magnum in coelo a fidelibus Angelis contra perduelles: ergo cum Angelorum numerus non sit determinatus, necessario censeri debet infinitus.

Distinguo antecedens. Angelorum numerus non est determinatus respectu nostri, concedo: respectu Dei, nego; nam, inquit S. Gregorius Magnus in praefatum textum Iobi, In cognitione humanae rationis supernorum spirituum numerus non est, quia quanta sit illa frequentia invisibilis exercitus nescit; et lib. 27. Moral. cap. 9. conferens praefatum textum Danielis, cum hoc supradicto addit: Supernorum civium numerus infinitus est, et definitus est, et exprimitur: ut qui Deo numerabilis est, esse hominibus innumerabilis demonstretur. Fateor itaque illum ingentem Angelorum numerum a solo Deo determinate posse cognosci, et idcirco nobis quasi infinitum apparere, uti etiam non raro a SS. Patribus nominatur; quamquam revera in se sit determinatus ac finitus.

Dices 2. Plurimi ex sacris Doctoribus existimant Angelorum numerum esse infinitum, nec ullatenus ab hominibus viatoribus posse deprehendi. Ita prae caeteris Origenes lib. 1. De Principiis, cap. 5, ubi expendens hunc Apostoli textum ad Ephesios 1, vers. 21: super omne nomen quod nominatur non solum in saeculo hoc, sed etiam in futuro, postquam commemorasset ab Apostolo declaratos Angelorum ordines, addit:

Ex hoc videlicet, inquit, ostendit esse quaedam praeter haec quae commemoravit, quae commemorantur quidem in hoc saeculo, non tamen ab ipso enumerata fuerint, forte nec ab alio aliqua intellecta: esse vero alia quae in hoc saeculo quidem non nominentur, tamen nominabuntur.

Nec unus id sibi persuasit Origenes praeter eos Angelorum ordines qui nominantur in Scriptura, alios esse numero infinitos, et hominibus ignotos. Scripsit siquidem Chrysostomus homil. 4. De Incompr.: Sunt enim, sunt et aliae virtutes, quarum ne nomina quidem scimus. Quod paulo post ex supra memorato Pauli ad Ephesios loco se colligere profitetur, atque idipsum iterat Orat. 5 contra Anomoeos, et Homil. 3. in epist. ad Eph. Assentiuntur Chrysostomo Theodoretus in eumdem eius epistolae locum et Oecumenius et Theophylactus.

Respondeo. praefatos scriptores in ea quidem fuisse sententia quod existimaverint alios esse Angelorum ordines praeter eos qui in Scriptura sacra declarantur, quod nondum satis liquido constaret, uti iam constat apud Theologos Angelorum series et distributio in tres hierarchias et novem ordines, tametsi vero censuerint longe plures esse Angelos quam sint ii quorum characteres, officia et nomina nobis innotescunt. Inde tamen colligere non licet eos existimasse Angelos esse numero infinitos; aliud enim est asserere numerum aliquem rerum esse ingentem et maximum quam qui possit a mortalibus deprehendi, aliud vero quod ille sit infinitus.

Dices 3. Si finitus esset Angelorum numerus, maxime quia limitatus, et determinatus fuisset vel ex parte Dei creatoris, vel ex parte Angeli creabilis, vel ex utroque: at ex neutra parte videtur necessario Angelos produci debuisse in certo ac determinato numero. Non quidem ex parte Creatoris; id enim proveniret vel quia non potuit, vel quia noluit Angelos infinito numero producere: at neutrum recte videtur asserendum;

nullus enim (ait Guillelmus supra laudatus) adeo imbecillis, et brevis intellectus fuit, qui de virtute et potentia Creatoris cogitaverit, quin ipsa sit in ultimitate tam amplitudinis, quam fortitudinis, quam libertatis; et propter ultimitatem fortitudinis incogibilis, ad id quod non vult, et improhibilis ab eo quod vult, similiter infatigabilis, et indefectibilis. Ipsa etiam coarctatio seu determinatio non provenit ex parte bonitatis ipsius; cum enim aeque facilis fuerit ei creatio multarum, ut paucarum huiusmodi substantiarum, et infinitarum ut finitarum, quis hunc finem imposuit Creatori? quis eum sic limitavit, et stare fecit in numero finito? quis eum prohibuit in infinitum extendi? quis vel modicae largitatis, si eadem facilitate posset dare magna, qua parva, et multa, qua pauca, et infinita, qua finita, praesertim cum laudabiliter omnia dare possit, restringeret se et aretaret ad bona finita? Quanto fortius igitur largitas Creatoris dare non potuit in numero aliquo vel etiam quantitate donabilium? Non etiam illa limitatio, et determinatio repeti potest ex parte Angelorum, cum inter eos nulla esset contrarietas aut adversatio qua sese invicem ullatenus impedirent. Non enim apud eos est, quemadmodum apud substantias corporeas, loci angustatio, qua fit ut sese invicem expellant.

— Respondet idem Guillelmus, id equidem provenire non ex parte Creatoris, sed creaturae:

quemadmodum (inquit) non defuit Creatori virtus sive potentia, ut mundum infinitum creare posset, sed mundo defuit potentia, cuius defectu infinitus creari non potuit; defuit enim ei receptibilitas infinitae magnitudinis. Corpus enim aliquod non potest esse infinitae magnitudinis, igitur mundus corporeus ut corpus esset, vel aggregatum ex corporalibus, necesse habebat esse finitus. Non igitur fuit arctata divina potentia, ut maiorem ei magnitudinem praestare non posset. Sed cum videret eum non posse recipere infinitam, providit ei finitam naturae suae congruentissimam, quae omnia alia corpora capere sufficeret, et inter se continere. Sic etiam providit omnibus aliis corporeis naturis suis congruentissimas quantitates. Non enim sine causa formicam minorem esse voluit Elephante, et muscam tam longe a magnitudine gruis vel aquilae. Si tamen multitudo infinita esse non possit, ex parte multitudinis fuit ista finitio: quapropter stetit largitas et bonitas Creatoris in numero determinato, quoniam indeterminatus esse non poterat seu infinitus.

Conclusio secunda. — Angeli numero plures sunt quam species corporeae, et praestantiorum specierum individua: non videntur autem tot esse quot individua specierum corporearum minus nobilium. Haec videtur esse probabilior quantum ad utramque partem.

Primam indicat sanctus Dionysius cap. 14. De Coelesti Hierarchia, ubi ait:

Multi sunt beati coelestium mentium exercitus, qui infirmum et contractum numerorum corporeorum quibus utimur modum superant, et transsunt, atque scienter definiuntur a sola earum summa, coelestique intelligentia, ac scientia, quae eis abundantissime conceditur a Divinitate, et infinitae cognitionis causa, quae simul universarum rerum modo naturae superante principium est, et causa deficiens essentiae, et vis continens, et complectens determinatio.

Additque ibidem Dionysius Scripturam numerum Angelorum maximis numeris in se replicatis, et Myriadum Myriadibus explicare solere. Subscribit Aeneas Gazaeus tomo 2. biblioth. Graec. cuius in Theophrasto verba sunt eiusmodi:

Atqui intelligibilibus virtutibus plenum est coelum universum, plena sunt terra, mare, et quae sub terra sunt omnia, et quod quidam e nostris Sapientibus dixit, nihil est vacuum, ne tantillum quidem ut vel arista, et pilus immitti possit. Adeo ut etsi velit Deus ad decem annorum millia hominum propagare vitam, non tamen aequales numero futuras putem hominum animas, Angelorum, daemonumque multitudini.

Probatur etiam ratione theologica: quia cum perfectio Universi fuerit a Deo praecipue intenta in creatione rerum, quanto aliqua sunt magis perfecta, tanto in maiori excessu fuerunt creata. Quare sicut Deus corpora coelestia incorruptibilia, et perfectiora sublunaribus in eo modo essendi condidit, ut essent in mole infinito pene maiori, quam sublunaria, sic Angelos incorruptibiliter creavit longe maiori quantitate: non quidem continua, sed discreta, idest maiori numero, quam caetera omnia ipsis inferiora.

Secunda pars etiam constat; quis enim in animum inducet Angelos esse plures omnibus arenis maris, atomis aeris, olerum, et arborum foliis, culicibus, muscis, formicis, et omnibus fluviorum, marisque piscibus, necnon omnibus granis tritici, hordei, et omnium leguminum, quorum ingens numerus prope in infinitum vergit?

Conclusio tertia. — Probabilis est numerum Angelorum excedere multitudinem hominum, qui sunt, fuerint, et exituri sunt.

Probatur primo ex illa parabola boni Pastoris, qui relictis nonaginta novem ovibus, quaesitum abit unam deperditam, et inventam humeris reportat, ut legimus Lucae 15. nam ovis illa unica, humana dicitur esse natura: Angeli vero undecentenae reliquae. Sic S. Hilarius in Matthaeum:

Ovis (inquit) una, homo intelligendus est, et sub homine uno universitas sentienda est: sed in unius Adae errore omne hominum genus aberravit: ergo nonaginta novem non errantes, multitudo Angelorum coelestium opinanda est, quibus in Coelo est laetitia, et cura salutis humanae.

Subscribit S. Amb. lib. 7. ad cap. 15. Lucae:

Dives igitur pastor (inquit) cuius omnes nos centesima portio sumus, habet Angelorum, Archangelorum, Dominationum, Potestatum, Thronorum, aliorumque innumerabiles greges, quos in montibus dereliquit, qui quoniam sunt rationabiles, non immerito hominum redemptione laetantur.

— Cyrillus quoque Hierosolymitanus cath. 15. non solum ex illa parabola idem colligit, sed hoc insuper argumento utitur, quod ex loci magnitudine, incolarum multitudo aestimari debeat: est autem universa terra puncti instar in unius coeli medio, in quo Angeli demorantur:

Nam pro locorum magnitudine (inquit) hominum incolatus cogitandus est, quod si haec terra nostra est tamquam centrum in medio coeli, et tantam habet multitudinem, quantam habebit multitudinem coelum, quod terram ambit, et coeli coelorum? Immensam certe habent multitudinem.

Suffragatur etiam alia ratio petita ex communi sententia Theologorum affirmantium singulis hominibus a Deo deputari custodem Angelum ex infimo ordine; ita quod unusquisque hominum qui fuerunt a mundi primordio, et ad finem sunt extituri, peculiarem suum habuerit, aut habiturus sit Angelum; imo legimus in Revelationibus S. Brigittae lib. 4. cap. 11. tot esse in illo infimo ordine S. Angelos, ut ex illo plusquam decem singulis hominibus in custodiam deputari possent. Cum autem plures sint in superioribus ordinibus Angeli, haud dubium est eos omnes longe numerum hominum excedere.

Dices. Homines salvandi tot sunt, quot Angeli mali, quia tot erunt beati homines quot ceciderunt Angeli, ruinam eorum ex pari numero reparaturi: sed constat quod tertia pars Angelorum cecidit, quando Draco tertiam partem stellarum traxit, Apoc. 12. homines vero, qui beatitudine donabuntur non sunt tertia pars hominum, siquidem Multi sunt vocati, pauci vero electi: ergo videntur esse plures homines, quam Angeli; siquidem homines damnandi longe plures sunt, quam salvandi, qui tertiam Angelorum partem exaequabunt.

Respondeo primo. falsum esse homines tantum ex accidenti ruina Angelorum, et non per se fuisse saluti destinatos; ideoque totidem praecise salvandos.

Secundo. incertum est, an illae Angelorum sedes sint per homines tantum in eodem numero, et secundum eamdem proportionem instauranda. Fortasse enim (inquit S. Augustinus in Enchiridio c. 29.) civitas illa coelestis, nulla civium suorum numerositate fraudabitur, sed uberiore etiam copia fortasse regnabit. Quia nescimus quantus sit vel salvandorum hominum, vel malorum Angelorum numerus.

Tertio denique dico. incertum esse, an Lucifer tertiam partem Angelorum praecise traxerit: nam Apoc. 12. numerus certus ponitur pro incerto. Et sensus litteralis est de Antichristo inducturo in errorem, et perniciem magnam partem fidelium etiam doctiorum, et praestantiorum, qui stellarum instar in firmamento Ecclesiae fulgent, ut docent Interpretes capitis citati, maxime Richardus 1. t. in Apoc., noster Lyranus in eumdem locum, et plurimi Recentiores post ipsos.

Dices 2. Tot sunt homines, quot Angeli: ergo Angeli hominum multitudinem non excedunt. Probatur antecedens ex illo Deuteronomii 32. Constituit terminos populorum iuxta numerum Angelorum Dei, ut legunt septuaginta Interpretes: nam pro eo quod est in Vulgata Iuxta numerum filiorum Israel legunt filiorum Dei, quibus Angeli possunt intelligi, ita quod Deus constituerit numerum multiplicationis hominum iuxta numerum Angelorum.

Respondeo. lectionem Vulgatam esse praeferendam, ut colligitur ex Hebraeo septuaginta interpretum, ut testantur Origenes, et alii. Sensusque est Deum cum Babylonae linguas contunderet, et in varias terrae partes homines dispergeret; iam tunc terram Chanaam filiis Israel destinasse in sufficientem et commodam habitationem: tum etiam quia licet proprie legatur, Iuxta numerum filiorum Dei: inde solum colligunt antiqui Patres humana Regna, et Imperia divina esse iuxta numerum Angelorum, qui ad illorum custodiam deputati sunt, ut exponit Theodoretus Orat. 10. in Danielem circa verba illa; Princeps regni Persarum restitit mihi, etc. Et iuxta eundem sensum dixit Clemens Alexandr. lib. 7. Strom. parum a principio: Sunt iussu divino, et antiquo per Gentes distributi Angeli.