Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Suppono 1. Tamquam certum Angelum plura cognoscere naturaliter, puta seipsum, alios Angelos, et obiecta quaeque corporea, sive per se, sive per sui species angelicum intellectum ad sui cognitionem moventia, imo et Deum ipsum, cognitione nedum abstractiva, quae fit per discursum, quaque nedum Dei existentia sed etiam eius divinae praecellentiae ex rebus creatis colliguntur ab omnibus, subindeque longe perfectiori modo colligi possunt ab Angelis: sed etiam ea cognitione abstractiva, quae fieret per speciem divinae essentiae repraesentativam: nam, inquit Doctor in 2. dist. 3. quaest. 9. n. 7.

talem speciem repraesentantem essentiam divinam intellectui angelico, non videtur inconveniens ponere intellectui Angeli inditam esse a principio: ita quod licet ipsa non sit naturalis intellectui, hoc modo quod iste intellectus possit ex naturalibus suis eam acquirere; neque etiam, quod possit eam habere ex actione alicuius obiecti agentis naturaliter, quia non potest eam habere praesentialitate alicuius obiecti finiti moventis, nisi essentiae divinae tantum, quae nihil aliud a se causat naturali > causatione: tamen sicut perfectiones datae Angelo in sua prima creatione, licet non necessario sequantur naturam eius, dicerentur naturales, distinguendo contra mere supernaturales, scilicet gratiae et gloriae: ita ista perfectio data intellectui angelico, qua essentia divina esset ei praesens distincte, licet abstractive, potest dici naturalis, et ad cognitionem naturalem Angeli pertinere: ita quod quidquid cognoscit Angelus de Deo, virtute huius speciei, aliquo modo cognoscit naturaliter, et aliquo modo non naturaliter: naturaliter, in quantum ista non est principium actus gratuiti, nec gloriosi; non naturaliter autem in quantum, quod ad istam non posset pertingere ex naturalibus, neque aliqua actione naturali.

Hoc est, illa species distincte repraesentativa divinae essentiae, quam esse possibilem demonstravimus agendo de visione beatifica sectione 2. quaest. 1. esset naturalis, quantum ad substantiam, quippe non esset eiusdem ordinis cum qualitatibus, quae sunt ordinis gratiae, vel gloriae; esset autem supernaturalis quantum ad modum, quia nec ab intellectu exigeretur naturaliter tamquam perfectio ipsius naturali complemento debita, nec posset ab eo propriis viribus obtineri.

— Hanc autem speciem Angelo fuisse inditam a primordio suae formationis sibi persuadet Doctor hisce rationibus. 1. Quia naturalis felicitas Angeli praestantior fuit, quam extiterit nativa hominis felicitas: sed verisimile est hominem ante peccatum habuisse naturalem Dei notitiam aliqualiter distinctam: ergo Angelus perfectiorem, nempe quidditativam habere debuit. 2. Talis species possibilis non excedit capacitatem naturalem receptivam ipsius Angeli, summeque confert ad eius perfectionem, quae maxime ex veritatis cognitione integratur, subindeque praestantior est, quae colligitur ex veritate praestantissima, qualis est distincta Dei cognitio. 3. S. Aug. lib. 4. De Gen. ad litteram cap. 21. tribuit Angelis omnibus ante lapsum cognitionem matutinam rerum creatarum in Verbo, praeter cognitionem vespertinam earumdem rerum in seipsa: illa autem cognitio rerum in Verbo, vel fuit cum cognitione Dei intuitiva, vel cum abstractiva, et per speciem: primum dici nequit, alioquin etiam daemones intuitivam Dei cognitionem habuissent, sicque fuissent revera beati, maxime in sententia Thomistarum, qui formalem beatitudinem in visione beatifica constituunt. Hoc autem nullus Theologorum admittit, adeoque necessum est fateri cognitionem illam rerum in Verbo extitisse simul cum cognitione abstractiva Dei per speciem. Insuper ex illo actu cognitionis potuit remanere notitia habitualis, et species ipsius memoriam causans, qualem habuit S. Paulus dum recordabatur eorum, quae ad tertium Coelum raptus audiverat, et viderat.

— Hic itaque solum inquirimus, an Angelus naturae viribus cognoscere possit Deum, ut Auctorem naturae, et gratiae, necnon et ea, quae intra utrumque ordinem continentur, seu quae supernaturalia sunt tam quoad substantiam, v. g. gratia, lumen gloriae, etc., quam quoad modum, v. gr. resurrectio mortuorum, aquae in vinum mutatio, etc.

Suppono 2. Futura contingentia esse triplicis generis: quaedam enim necessario proveniunt ex causis naturalibus, nec ullo modo pendent a libero arbitrio, ut motus corporum coelestium, et cursus astrorum, imo etiam omnes eventus naturales, qui in his inferioribus fiunt, sive a coelorum influxu, sive ab aliis causis inferioribus naturalibus, ubi nullo modo liberum intercedit arbitrium. Alia sunt futura, quae non necessario, sed ut plurimum ex suis causis sequuntur absque ullo etiam liberi arbitrii interventu, ut sanitas ex tali medicina. Alia denique futura sunt, quae omnino contingenter, et a causis liberis fiunt, aut eveniunt. Certum est autem Angelos naturaliter cognoscere necessaria, quae continentur in causis naturaliter ad eorum productionem determinatis, atque de lege ordinaria a Deo rerum omnium Opifice non impediendis. Habent enim Angeli universalem, et mirabilem causarum naturalium scientiam, et consequenter effectuum ex illis naturaliter, et necessario provenientium. Certum pariter Angelos posse futura contingentia, et libera, idest a causis contingentibus, et liberis provenientia percipere cognitione quadam coniecturali, et aliquibus indiciis; idque quatuor modis, ut ex S. Augustino lib. 5. De Genesi ad litteram de daemonibus docet Seraphicus Doctor 2. d. 1. p. 2. a. 1. q. 3. videlicet:

vel ingenii acrimonia, aut multa experientia, aut dolosa cautela, aut aliena doctrina: sensus acrimonia, ut quando vident diligenter ac considerant ad quid inclinetur affectio nostra, vel quae sint inducentia, vel retrahentia. Experientia temporum, quia ex talibus vident accidere talia. Dolosa cautela quando proponit aliquid factum, et praedicit quod aliquid sit facturus. Aliena doctrina, quando iusto Dei iudicio permittitur addiscere ab Angelis.

Suppono 3. Maximam apud Theologos versari difficultatem, an Angeli naturaliter cognoscere possint secreta cordium, seu affectus et cogitationes, vel ab hominibus vel ab aliis Angelis libere elicitas. Quamquam enim consentiant omnes contra Durandum, illos internos, et liberos affectus, non solum futuros, sed etiam praesentes revera Angelis de facto occultari, et soli Deo patere; quippe qui hanc notitiam sibi soli reservavit; tamen varias scinduntur in partes quantum ad virtutem, et activitatem naturalem intellectus angelici; an videlicet ex se sufficienti virtute polleat, qua possit hos liberos affectus, hasque internas cogitationes deprehendere. Id communiter negant omnes Thomistae. Affirmant vero Doctoris Subtilis discipuli cum ipso in 2. dist. 9. n. 27. et in Reportatis dist. 10. Observandum autem cum Seraph. Doctore in 2. dist. 2. parte 2. q. 6. ex S. Augustino lib. 12. De Genesi ad litteram cap. 17.

Quod sicut substantiae corporales habent aliqua velamenta, quibus se alienis aspectibus occultant, sic et habent substantiae spirituales suo modo. Quod quidem obstaculum non debet intelligi per interpositionem alicuius naturae opacae, sicut est in visu nostro corporeo, vel obscure, vel minus clare; sed abscondere in eis, idem est, quod nolle manifestare. Et licet non sint ibi diversitates plicarum ex compositione diversarum naturarum, sunt tamen in anima gradus potentiarum, et statuum, secundum quos quaedam dicuntur esse animae magis intima, utpote quae respiciunt potentias superiores, et simpliciores, sive puriores, secundum quas anima magis in se colligitur, et ei quod summe unum est unitur, et simplicatur; et penes has minime residet conscientiae secretum. Inde supra intulit, quod nulla creatura, nec humana, nec angelica potest conscientiae humanae nosse secreta, nisi per signa et coniecturas, vel nisi illa noverit Dei revelatione, aut hominis denuntiatione. Et quo> niam pauca sunt ita secreta, quin prodeant in opera exteriora, vel appareant per signa exteriora faciei, vel per signa cordis, quod movetur diversimode secundum diversitatem actionum: hinc est, quod multae cogitationes, et affectiones nostrae deprehendi possunt a malignis spiritibus, nisi arceantur Dei virtute; haec autem cognitio potius est coniectura, quam certae scientiae.

His itaque sic praeilibatis, Primo, determinandum est, an Angeli virtute naturali cognoscere possint, quae supernaturalia sunt quantum ad entitatem, et quantum ad modum. Secundo, utrum futura contingentia a causis liberis omnino pendentia, certo possint apprehendere. Tertio, an cogitationes internas, et affectus liberos cum Angelorum, tum hominum, non solum ex coniectura, sed etiam ex certa scientia nosse queant.

Conclusio prima. — Angelus res in entitate supernaturales, et quae vere sunt intra ordinem gratiae, et gloriae, cognoscere non potest viribus naturae: bene vero eas, quae supernaturales sunt tantum penes modum.

Haec est receptissima apud Theologos quantum ad utramque partem: quarum Probatur prima ex illo primae ad Corint. 2. Quis hominum scit, quae sunt hominis nisi spiritus hominis, qui in ipso est? et quae Dei sunt nemo cognovit nisi Spiritus Dei; quasi diceret, quae ex sola Dei, et libera voluntate pendent, nullus nisi illo tribuente cognoscit: itaque subinde haec Apostolus addit: Nos autem non Spiritum huius mundi accepimus; sed Spiritum, qui ex Deo est, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. Ubi Spiritum mundi recte Theodoretus interpretari videtur de creato Spiritu. Hoc enim Apostoli propositum est, nempe Christianae fidei mysteria nullam creatarum rerum intelligentiam etiam Angelorum potuisse consequi, sed solo Dei revelante Spiritu fuisse cognita. Deinde spiritum mundi Dei spiritui opponit ex adverso. Quam in rem faciunt Ambrosii verba in commentario ad eum locum: Sensum Dei nemo novit, nisi qui de Deo est Spiritus Dei. Inferiora enim non possunt superiorum scire consilium, neque creatura Conditoris sui dignoscere voluntatem. — Probari pariter potest ex illo ad Ephesios 3. ubi idem Apostolus ait: Sibi datam hanc esse gratiam, ut illuminaret (idest instrueret, et doceret) quae sit dispensatio Sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit, ut innotescat principatibus, et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam, multiformis Sapientia Dei. Quae enarrans S. Chrysostomus copiose demonstrat, ab Apostolis arcana illa detegentibus illustratos esse Principatus, et Potestates, hoc est supremos Angelorum ordines, et quae hactenus ignorabant hoc ab illis didicisse.

Id autem potissimum verum fuit de cognitione mysterii Incarnationis, ut diserte expendit Gregorius Nyssenus hom. 8. in Cant.

Etenim, inquit, hactenus simplicem, et uniusmodi potestatem Dei, et efficientiam intelligebant Angeli, qui una, et simplici Dei voluntate, ac solo verbo omnem illam conditarum rerum varietatem extitisse viderant. Varium autem illud et multiplex genus Sapientiae, quod ex contrariis rebus invicem nexis, aptisque constat; per Ecclesiam manifeste cognoverant: Quemadmodum Verbum caro factum est, utpote quod vita cum morte miscetur: quomodo livore suo nostra vulnera persanat, quomodo > crucis infirmitate vires hostis evertit: quemadmodum id quod aspectabile non est, in carne manifestatur, ut qui captivos redimit, idem ille, qui emptor est, et pretium; tum quemadmodum mortem sic obit, ut vita non recederet.

— Favet etiam Anselmus in Commentariis ad Epistolam Pauli, ubi ait: Per Ecclesiam profecisse in cognitione huius sapientiae etiam Angelicos Spiritus asserit; quia dum eam Christus vel per se, vel per Apostolos institueret, plurima secreta didicerunt Angeli, quae ignorabant.

— Mirandum quid magis loquitur Ambrosius lib. 4. De init. cap. 7. dum ait: Dubitaverunt etiam Angeli cum resurgeret Christus, dubitaverunt Potestates coelorum videntes, quod caro in Coelum ascenderet; denique dicebant: Quis est iste Rex gloriae? et cum alii dicerent, Tollite portas etc.; alii dubitabant dicentes: Quis est ille Rex gloriae? etc.

Verum minime induci possum, ut credam Angelis tunc temporis incognitum fuisse Incarnationis mysterium; nam ipsemet S. Paulus ad Hebr. 1. scribit: Et cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae dicit, et adorent omnes Angeli Dei: eo itaque momento quo in terram, idest, in carnis consortium inductus est Filius, hunc Pater Angelis suis proposuit adorandum. Deinde, non solum Gabriel nasciturum illum Dei, ac Virginis Filium nuntiat, sed etiam caeteri natum eumdem postea frequentia, et festis acclamationibus celebrarunt, apud Lucam, ac Pastoribus ortum illius indicarunt: Quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in Civitate David. Denique, multo antequam carnem assumeret, Angelis cognitum esse persuadet ista ratio, quod cum Prophetae Deum, hominemque venturum esse praedixerint, velut Isaias, non sit credibile hoc Angelos latuisse, qui coelestium vaticinationum Administri fere atque Interpretes erant.

Quae quamquam de sanctissimis Spiritibus vera sint, verisimilius tamen apparet hoc mysterium Incarnationis daemonem latuisse: id namque aperte declarat S. August. De Civitate Dei cap. 21. ubi de Angelorum, ac daemonum scientia, eiusque discrimine loquens:

Tantum, inquit, eis innotuit, quantum voluit: Tantum autem voluit, quantum oportuit: sed sic innotuit, non sicut Angelis sanctis, qui eius secundum id quod Dei Verbum est, participata aeternitate perfruuntur; sed sicut eis terrendis innotescendum fuit, nimirum per quaedam temporalia suae virtutis effecta, et occultissima signa praesentiae, quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius, quam infirmitati hominum possent esse conspicua.

Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit, et aliquando altius latuit, dubitavit de illo daemonum Princeps, eumque tentavit, an Christus esset, etc.

Huic veritati suffragatur quod scribit Apostolus 1. ad Cor. 2. cum de incarnata Sapientia ait: Quam nemo Principum huius saeculi cognovit. Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent: Principes enim saeculi, daemones intelligunt plurimi Patres, maxime vero S. Leo, serm. De Passione, ubi de Christo Domino ita scribit:

Qui ut humanum genus vinculis mortiferae praevaricationis absolveret, et servienti diabolo potentiam suae maiestatis occuluit, et humilitatem nostrae infirmitatis obiecit. Si enim crudelis, et superbus inimicus consilium misericordiae Dei nosse potuisset; Iudaeorum animos mansuetudine potius temperare, quam iniustis odiis statuisset accendere: > ne omnium captivorum amitteret servitutem, dum nihil sibi debentis persequitur libertatem.

Hoc ipsum probat ratio theologica, 1. Quidem Angelus id solum nosse potest, quod suae virtuti naturali proportionatum est: at mysteria gratiae non sunt proportionata activitati naturali intellectus angelici, quippe cum sint altioris, et superioris ordinis, nec aliunde dicantur supernaturalia, quam quia omnimode excedunt vires agentis naturalis. Deinde, cum mysteria omnia ex mera Dei voluntate pendeant, cognosci nequeunt per eorum species nativas, nec per aliquid quod habeat cum eis connexionem: species enim illas, vel a rebus ipsis excipit intellectus angelicus, vel a Deo sibi divinitus infundente. Non primum, cum enim res illae sint inferioris ordinis, ad quem sese applicare non potest nativa Angelorum virtus; multo minus poterit ab eis species mutuari. Si secundum: ergo illas species non possunt naturaliter sibi vindicare, adeoque nec illa mysteria naturae viribus cognoscere.

Dices 1. Daemones revera cognoverunt Incarnationem Verbi, non per revelationem, nec per speciem sibi divinitus inditam: ergo, etc.

— Respondent sacri Interpretes illos adulatorie locutos fuisse, ut veritatem elicerent, an esset Dei Filius, et Messias in mundum missus, nec ne; non tamen inde sequi illos viribus naturalibus cognovisse Incarnationis mysterium.

Dices 2. Ens creatum non excedit activitatem intellectus angelici; atqui entia illa supernaturalia sunt creata: ergo, etc.

— Distinguo maiorem. non excedit activitatem intellectus angelici sub quacumque ratione consideratum, nego; sub aliqua, concedo. Est enim terminus, et obiectum facultatis intellectivae, quatenus ens est limitatum, et finitum, et sub hac ratione proportionatum cuicumque intellectui creato, et limitato; non vero quantum ad gradum supernaturalitatis, penes quem excedit virtutem, et activitatem eiusdem facultatis, ac proinde non mirum si non possit ab ea attingi.

Patet etiam secunda pars, nempe quod supernaturalia quantum ad modum non excedant vim naturalem intellectus angelici. Quae revera sunt intra ordinem rerum naturalium, possunt ab intellectu angelico facile percipi: sed quae tantum supernaturalia sunt penes modum, secundum suam entitatem revera sunt intra ordinem naturalem rerum, ut constat: ergo etc. Nec refert quod habeant gradum, et modum supernaturalitatis: cum enim Angelus perspectam habeat omnipotentiam divinam, noveritque Deum plura posse, quae causarum naturalium activitatem omnimode superant, nullo modo entitatem naturalem effectus producti cognoscendo, etiam modum supernaturalem illius productionis saltem arguitive cognoscere poterit. Videndo namque hominem, qui prius caecus extiterat, nunc donari visu; non solum hunc visum restitutum intelligere poterit, quippe cum visus ille secundum suam entitatem sit pure naturalis; verum etiam poterit iudicare eum divinitus esse restitutum; siquidem perspicacius novit Angelus, quam Philosophi, a privatione ad habitum non dari regressum naturae viribus: adeoque necessum fuit, ut homo ille oculis orbatus eos donante virtute supernaturali receperit. Hac ratione poterit Angelus nosse naturaliter Christi Domini humanitatem carere propria subsistentia, et accidentia eucharistica privari inhaesione, et Christum esse sub speciebus modo indivisibili. Haec enim quantum ad entitatem naturalia sunt, licet fiant modo supernaturali.

Dices. Si possit Angelus detegere Christi Domini humanitatem propria subsistentia spoliari; poterit etiam cognoscere eam subsistere divina, quod est praeternaturale quantum ad substantiam; sed hoc est contra primam partem: ergo oportet alterutra sit falsa.

— Nego sequelam maioris. cum enim Deus conservare possit substantiam omni subsistentia, ut volunt aliqui, spoliatam, cumque saltem suspendere possit suum concursum, ne Angelus videndo humanitatem videat etiam eius subsistentiam ab ea realiter distinctam, si contingat Angelum videre Christi Domini humanitatem propria spoliatam subsistentia, exinde colligere non potest eam subsistere divina, quippe dubitare poterit num sibi Deus suum deneget concursum, ne videndo humanitatem videat pariter subsistentiam.

Conclusio secunda. — Angeli de facto non cognoscunt secreta cordium: possent tamen ea percipere, si Deus prohiberet.

Probatur prima pars. illis omnibus Scripturae textibus, quibus secretorum cordis notitia soli Deo reservari significatur: sic 3. Regum 8. Tu solus nosti cor omnium filiorum hominum: et 2. Paralip. 6. Redde unicuique secundum vias suas, quas nosti eum habere in corde suo: tu enim solus nosti corda filiorum hominum, ait Salomon Deo: et Ierem. 17. Pravum est cor hominis, et inscrutabile; quis cognoscet illud? Ego Dominus scrutans cor, et probans renes. Quae interrogatio eiusque responsio videtur cuilibet alteri, praeterquam soli Deo, negare notitiam cordis humani, et eius agnoscendi difficultatem, non in Dei placitum, sed in ipsammet Dei naturam refundere.

Hanc ipsam veritatem praeter Scripturarum testimonia, etiam SS. Patres nos docent, imprimis Origenes Homilia 7. in Genesim, ubi negat Angelos propositum mentis nostrae cognoscere;

Verbi causa, inquit, propositum habeo martyrium, non ex hoc dicere ad me Angelus poterit, quia nunc cognovi, quod tu times Deum. Deo enim soli cognitum est propositum mentis: si vero accessero ad agones, protulero bonam confessionem, quae inferuntur constanter cuncta suscepero, tunc potest dicere Angelus velut confirmans me, et corroborans: nunc cognovi, quod tu times Deum.

Subscribit Hilarius in Psalmum 139.

Cogitationes cordis, inquit, nosse non nostrum est, sed eius de quo dictum est: scrutans corda et renes Deus: eius quoque qui dixit, sciens cogitationes eorum, quid cogitatis mala in cordibus vestris? Ille occultos omnes malignorum cordium sensus penetrabili, atque pervio aditu obeunte natura virtutis suae contuetur.

— Hoc ipsum suadent alii S. Patres, dum probant Christum fuisse verum Deum ex eo quod internas mentis cogitationes cognoverit: si autem cognoscere secreta cordium non esset actio Deo propria, et alteri quam Deo conveniret, non bene ex ea inferretur Christum esse Deum: ergo cognoscere secreta cordium est actio Deo propria, quae nulli creaturae humanae, vel angelicae competit. Probatur maior ex Ioann. 2.¹ ubi dicitur, quod Christus non credebat semetipsum aliquibus, qui in ipsum se credere profitebantur, quia eorum corda a se aliena esse cognoscebat. Ex quo infert Evangelista indicans Christi divinitatem: Opus ei non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine, ipse enim sciebat, quid esset in homine: ad quae Cyrillus 2. in Ioann. Haec quoque dignitas, inquit, uti et caeterae quae sunt in Christo, Deo competit; nec inest ulli rei creatae. Soli enim vero Deo ipsam tribuit Psalmista dicens: Qui finxit sigillatim corda eorum, qui intelligit omnia opera eorum. Hinc Ambrosius in caput 5. Lucae; Dominus, inquit, salvos volens facere peccatores, et occultorum cognitione Deum se esse demonstrat. Quibus subscribit S. Chrysologus serm. 5. ubi Pharisaeum alloquens cuius cogitationem Christus detexerat Lucae 7. Cape, inquit, eius Divinitatis insignia, audi eum pectoris tui penetrasse secretum: aspice eum ad cogitationum tuarum latebras pervenisse. Intellige eum cordis tui tacita nudare consilia. Et serm. 94. Dum Pharisaei cordis patefecit arcanum, seipsum fuisse totius Propheticae demonstrat Auctorem. Quibus omnibus constat revera Angelis negare secretorum cordis cognitionem, quippe soli Deo propriam.

Dices 1. Nonnulli etiam SS. Patres affirmant Angelos suos invicem affectus naturaliter nosse, necnon et hominum cogitationes. Sic Philippus Presbyter in commentariis ad librum Iob, existimasse videtur Angelos intimas suas cogitationes, et affectus invicem cognoscere. Non enim, inquit, quidquam affectuum suorum ab invicem latere Spiritus possunt. Simplices enim creaturae nullum habentes quasi obstaculum corpulentiae, perspicuae sibi sunt. Ita pariter sentire videtur S. Gregorius lib. 18. Moralium cap. 27. In beatitudine resurgentium, inquit, perspicabilis alteri sicut ipse sibi; et cum unusquisque intellectus attenditur, simul conscientia penetratur. Unde concludit, Civitatem Beatorum allegorice vocari vitrum mundum. Et immediate post subiicit: Nunc autem corda nostra quamdiu in hac vita sumus, quia ab altero in alterum videri non possunt, sed intra lutea vascula concluduntur. Subscribit etiam Beda libro 2. In Iob. c. 7. ubi ait: Non enim quidquam affectuum suorum ad invicem latere spiritus potest: Simplices enim creaturae, nullum habentes quasi obstaculum corpulentum, perspicuae sibi sunt.

— Respondeo 1. SS. Patres intelligendos esse vel de cognitione coniecturali, quam habere possunt Angeli, maxime ex hominibus per quamdam corporis eorum concitationem, qualiter S. August. lib. De divinatione Daemonum, aliquando dixerat: Angelus hominum dispositiones non solum voce prolatas, verum etiam cogitatione conceptas, cum signa quaedam exprimuntur in corpore, tota facilitate perdiscere. Quod deinde retractavit 2. Retract. c. 30.

Rem, inquit, dixi occultissimam audaciore asseveratione, quam debui; nam pervenire ista ad notitiam Daemonum, per nonnulla etiam experimenta compertum est: Sed utrum signa quaedam dentur ex corpore cogitantium, illis sensibilia, nos autem latentia; an alia vi, et ea spirituali ista cognoscant; aut difficillime potest ab hominibus, aut omnino non potest inveniri.

— Respondeo 2. SS. Patres laudatos solum velle, quod Angeli non impediantur propter membrorum corpulentiam, sicut homines, ne alter alterius mentem penetrent.

Obicies 2. Experientia constat, quod Angeli etiam mali plerumque cognoscant et prodant cogitationes internas et secreta cordium. Nam Magi et Energumeni aperiunt interdum quid homines inter se deliberaverint, aut cogitaverint; ut de Alberico quodam Mago testatur S. August. lib. 1. contra Academicos c. 6. Alia etiam refert Delrio libr. 4. Disquisitionum magicarum c. 2. quaest. 2.

— Respondeo. daemones haec quidem cognoscere, et aperire ex coniectura propter concitationem quam vident in corpore; vel ex eo quod illi interni affectus mentis, et cordis repraesententur in phantasmate, aut in appetitu sensitivo propter motus internos concitato; nam ut 2. suppositione observatum est ex S. Bonaventura, possunt daemones quatuor modis res abditas et occultas detegere, vel ut addit ibidem:

Dico quod nulla creatura, nec humana, nec angelica potest conscientiae humanae nosse secreta, nisi per signa vel coniecturas, vel nisi noverit Dei revelatione aut hominis denuntiatione. Et quoniam pauca sunt ita secreta, quin prodeant in opera exteriora, vel appareant per signa exteriora faciei, vel per signa cordis, quod movetur diversimode secundum diversitatem affectionum, hinc est quod multae cogitationes, et affectiones nostrae deprehendi possunt a malignis spiritibus, nisi arceantur Dei virtute; haec autem cognitio potius est coniectura, quam certae scientiae.

Probatur secunda pars. nempe quod Angelus posset virtute naturali detegere secreta cordium, nisi Deus praepediret, ut asserere videtur Doctor in 3. dist. 9. qu. 9. num. 27. et in dist. 10. q. 8. *ubi respondens ad argumentum S. Thomae initio quaestionis propositum ex prima parte quaest. 57. art. 4. et quaest. 17. art. 3. quo Angelicus Doctor contendit cogitationes et affectiones intellectus et voluntatis soli Deo esse notas, quia voluntas rationalis creaturae soli Deo subiacet, et ipse solus in eam operari potest qui est principale eius obiectum et ultimus finis; sic illud impugnat: licet aliqui dicant quod Angelus potest intellectionem suam per actum voluntatis suae occultare, et non occultare, et istud non occultare, est loqui: tamen non videtur quare aliquid actu intelligibile esset praesens intellectui passivo, et non posset ipsum immutare: nec videtur maior ratio, quare per voluntatem suam possit occultare magis intellectionem suam, quam essentiam. Et in 4. dist. 45. quaest. 4. num. 7. ubi disputat utrum Beati cognoscant orationes quas offerimus, cum proposuisset secundum argumentum pro parte negante, nimirum quod solus Deus novit secreta cordium, qualis est oratio mentalis, sic respondet: Dico quod nihil est in mente, operatio scilicet quaecumque intellectus et voluntatis, vel quaecumque proprietas, vel conditio realis huius, vel istius, quin totum ita pateat Angelo proportionaliter praesenti non impedito, vel animae non impeditae proportionaliter praesenti, sicut animae coniunctae apparet albedo praesens per sensus. Ex quibus constat Doctoris sententiam esse quod Angeli non solum hominum sed et suas invicem cognoscere possent mentis cogitationes et affectiones naturaliter, nisi a Deo praepediantur.*

— Omne obiectum actu intelligibile, et proportionatum, ac sufficienter praesens intellectui angelico, potest ab eo naturaliter percipi: sed secreta cordium et affectus mentis sunt eiusmodi: ergo, etc. Maior est evidens: minor probatur: illud est actu intelligibile, et proportionatum intellectui angelico, quod revera est existens; omne enim ens reale est actu intelligibile, quodque continetur intra ordinem naturalem: sed illi mentis affectus, ac secreta cordium supponuntur actu existere: sunt etiam intra ordinem naturalem, non enim sunt supernaturales actus, ut supponitur, adeoque proportionantur intellectui angelico.

Reponunt aliqui. illos affectus mentis esse quidem naturaliter cognoscibiles ab intellectu angelico, nisi per voluntatem alterius Angeli tales affectus habentis occultarentur: cum autem uniuscuiusque Angeli voluntas sit libera, et domina suarum actionum, eos potest pro libito occultare, vel manifestare: adeoque non posset alter Angelus detegere quacumque virtute naturali, nisi consentiat alius.

— Contra, inquit Doctor, non est potior ratio, cur Angelus posset per volitionem suam occultare mentis affectum, et cogitationem internam, quam essentiam: sed efficere nequit ut alter Angelus suam essentiam non videat: ergo nec impediet quominus videat suos affectus. Maior est evidens: illi namque affectus tam reales sunt, quam essentia, subindeque sunt aeque intelligibiles. Deinde, illa volitio per quam diceretur occultare suos affectus, est etiam ens naturale, et actualiter intelligibile, adeoque vel pateret simul cum eo, quod occultare dicitur, vel deberet occultari per alteram volitionem, et illa rursus per aliam, et sic fieret processus in infinitum.

Reponunt 2. Thomistae. intellectum angelicum posse quidem naturaliter attingere omnem entitatem naturalem spectantem ad ordinem physicum, non vero eam quae spectat ad ordinem moralem. Actus autem liberi, inquiunt, pertinent ad ordinem moralem, non autem ad ordinem physicum; adeoque non mirum si ab intellectu angelico non possint naturaliter percipi. In tantum enim, inquiunt, intellectus angelicus potest aliquod obiectum percipere, in quantum est pars Universi; ea autem quae ad lineam moralem et liberam pertinent, non sunt partes Universi, sicque non sunt intra obiectum proportionatum intellectus angelici.

— Contra 1. Omne ens reale, sive sit physicum sive morale, est ex se actu intelligibile, eo modo quo ens reale est, sive sit ordinis physici sive moralis: sed illi affectus mentis sunt entia realia naturalia: ergo naturaliter intelligibilia, subindeque naturaliter possunt cognosci: ens enim naturaliter cognoscibile potest naturaliter cognosci. Deinde, concedunt ipsi Thomistae quod Michaël, v. g. possit naturaliter cognoscere suos proprios affectus, suasque internas cogitationes: ergo pari iure eas poterit cognoscere Gabriel; tam enim illae cogitationes sunt naturaliter cognoscibiles respectu Gabrielis, quam respectu ipsius Michaëlis: adeoque qua ratione Michaël illas concipit virtute naturali, licet sint intra lineam moralem, pari ratione eas percipere poterit Gabriel. Denique, unus Angelus potest percipere affectus alterius Angeli eos sibi revelantis; nam, ut constabit infra, Angeli sibi invicem loquendo promere possunt internas cogitationes, et mentis affectus: ergo ratio illa entis moralis non impedit quominus illae cogitationes, et mentis affectus possint naturaliter cognosci, si fiant debite praesentes; sive interim manifestentur voluntarie, sive non. Revera itaque unus Angelus cognoscere posset internos mentis affectus alterius, nisi Deus praepediret. — Quod autem Deus illam cognitionem prohibeat, colligitur tum ex Scriptura, tum ex SS. Patribus supra laudatis.

Dices 1. Praefatae Scripturae ac SS. Patrum sententiae simpliciter affirmant non posse internos mentis affectus ab alio, quam a Deo cognosci: sed hic loquendi modus verus non esset si naturaliter cognosci possent, ut asserimus: ergo haec nostra sententia tam Scripturae, quam SS. Patribus videtur adversari. Probatur minor: Primo, quia quod naturaliter fieri potest, dicitur absolute fieri posse; quamquam enim Deus praepedire possit ignem ne comburat, nihilominus revera ignis dicitur posse comburere, quia vim comburendi naturalem habet; ergo si dici potest simpliciter, quod illi interni affectus possint cognosci naturae viribus, propositiones contradictoriae fieri poterunt, nempe quod possint cognosci naturaliter, et non possint cognosci naturaliter. Secundo, quia si naturaliter intellectus creatus videre posset alienae mentis affectus, sequeretur illum semper esse in statu violento, fierique miracula perpetua; sicut miraculum esset si ignis debite applicatus non combureret, quod certe videtur minus congruum, maxime cum Deus non videatur privare concursu connaturaliter debito totum aliquod genus causae (saltem a principio suae formationis) ad aliquam actionem, ad quam habet naturalem inclinationem, et virtutem proportionatam: alias illa inclinatio, et virtus essent frustraneae. Tertio denique, quia ex locutionibus SS. Patrum, quibus Deus asseritur absolute invisibilis, non posset colligi quod non videri queat naturaliter. Simili namque ratione diceretur Deus invisibilis, non quia non possit naturaliter videri, sed quia Deus non decrevit concurrere ad sui visionem, nisi post hanc vitam: at consequens videtur absurdum: ergo et antecedens.

— Nego minorem. et ad eius primam probationem dico, quod licet Angelus de facto non percipiat alienos mentis affectus, ad quos tamen cognoscendos naturalem habet cognitionem, et virtutem, exinde non sequitur dicendum illum posse naturaliter illos mentis affectus percipere, quod esset contradictorium. Etenim ut propositiones sint revera contradictoriae, debent fieri de eodem, eodemque modo spectato, quod non occurrit impraesentiarum. Dum enim concedimus Angelos habere vim ad percipiendos alienos mentis affectus, concedimus in eis facultatem et potentiam solum in actu primo expeditam ad hanc operationem eliciendam: dum vero negamus eos mentis affectus de facto percipere, etiam negamus illam nativam cognoscendi facultatem esse ad hanc operationem expeditam in actu secundo, propter negatum sibi divinum concursum: adeoque nostra affirmatio, et negatio licet sit de eodem, non est tamen de eodem modo se habente. Affirmatio enim est de potentia Angeli in actu primo; negatio vero de eadem potentia in actu secundo considerata; et sic illae propositiones non sunt revera contradictoriae.

Ad secundam probationem nego minorem. res enim non censetur esse in statu violento nisi dum suspenditur, et praepeditur eius naturalis virtus omnimode, non vero tantum quantum ad aliquam operationem; plura namque possumus naturaliter exequi iuxta nativam propensionem appetitus rationalis, et sensitivi, quae tamen Deo prohibente non facimus; nec propterea dicimur esse in statu violento: nec congrue diceretur Deus nobis vim facere, dum ut supremum suum in nobis dominium demonstret, nostramque erga se reverentiam et observantiam obtineat, plura fieri prohibet, ad quae naturalis appetitus propensionem iniicit. Sic a simili quamquam Deus suum Angelo deneget concursum ad detegendos alienos mentis affectus, non idcirco dicendus est ei vim inferre, quippe cum liberum eum faciat ad caetera quaeque cognoscenda. Nec pariter inde sequitur frustraneam illam esse virtutem intellectivam naturalem; non enim necesse est, ut virtus aliqua ingenita non dicatur frustranea, quod exerceri possit circa quaecumque obiecta, et in quibuscumque subiectis: nam inclinatio, quam Deus Angelis, et hominibus initio indidit ad beatitudinem, non impletur in daemonibus, et damnatis, nec tamen dicitur inutiliter indita, sufficit enim, inquit Doctor, quod impleatur in aliquibus individuis naturae angelicae, et humanae, ut revera fit in beatis Angelis, et sanctis mentibus.

Ad tertiam probationem, nego sequelam. ratio namque disparitatis est, quod Deus absolute, et simpliciter dicatur naturae viribus invisibilis, quippe cum eius intuitiva cognitio non sit intra lineam ordinis naturalis, sed supernaturalis, adeoque quando dicitur invisibilis, sufficienter intelligitur eum esse extra spheram activitatis mentis creatae, nec ab ea posse attingi, nisi illustretur, et roboretur indito sibi divinitus auxilio: secus autem est de affectibus mentis ab Angelo cognoscendis; cum enim sint intra lineam ordinis naturalis, nec excedant activitatem ingenitam mentis creatae, ex eo quod ab ea naturaliter possint percipi, nec tamen percipiantur, non sequitur eos esse naturaliter imperceptibiles, sicut sequitur Deum esse invisibilem, non praecise quia non videtur naturae viribus, sed quia non potest videri, propterea quod non sit intra lineam, et ordinem naturalem, sed supernaturalem.

Dices 2. Quotiescumque nullum individuum alicuius speciei habet de facto aliquem effectum, quantumvis ita expedite sese habeat ad illum sicut se habere potest ad alios effectus producendos, affirmari non debet ad eum effectum habere vim naturalem, nisi aliunde constet ratione, vel auctoritate negationem productionis eius effectus, non ex eius activitate naturali, sed ex negato sibi divinitus concursu provenire; sed nullus intellectus angelicus quamvis suas vires exerat ad percipiendum alienum mentis affectum, ipsum usquam percipiet, absque voluntaria alterius manifestatione, vel speciali Dei revelatione: ergo si ratione, vel auctoritate aliunde non constat hanc cognitionis negationem oriri solum ex negato divino concursu, fatendum erit illam provenire ex impotentia Angeli cognoscentis, qui ad eos mentis affectus percipiendos nativam activitatem non habet: sed hoc suaderi nequit, nec auctoritate, nec ratione; ergo, etc.

— Concedo primum argumentum, sed nego subsumptum. siquidem ratione sufficienti probatum est Angelos habere sufficientem vim naturalem ad percipiendos alienos mentis affectus: cumque auctoritatibus tum Scripturae, tum SS. Patrum constet etiam aperte illos de facto tales mentis affectus non percipere, consequens est, quod illa non perceptio proveniat, non ex impotentia virtutis intellectivae, sed ex negato sibi divinitus concursu. *Nam, ut loquitur Doctor in Reportatis, dist. 9. quaest. 2. n. 6. Ideo dicitur solus Deus cognoscere volitiones, quia non coagit in volitionibus cognoscendis, ut unus Angelus agat in intellectum alterius. Igitur Deus non concurrit cum ullo angelo ad detegendas volitiones alterius, nisi ipse Angelus alter libere velit suam volitionem per locutionem alteri significare; cum tamen volitio illa natura sua sit intelligibilis et cognoscibilis, facileque cognosceretur ab altero Angelo nisi Deus per negationem concursus cognitionem illam actualem suspenderet.

Instabis. Ibidem Doctor significat suspensionem illam divini concursus spectare tantum ad actus morales et meritorios; loquitur enim solum de voluntatibus quae meritoriae sunt aut demeritoriae, quia, inquit, volitiones ordinantur ad punitionem et praemiationem, quae soli Deo conveniunt secundum illud: Mihi vindicta, et ego retribuam. Et ideo cognitionem istam sibi reservavit, quia sibi convenit primaria potestas et iudiciaria. Sed illa ratio non ita concludit de intellectionibus sicut de volitionibus: quia non ita sunt ordinatae ad praemium et poenam. Inde non sunt meritoriae.

— Respondeo. revera Doctorem in ea esse sententia quod Angeli boni de facto cognoscere possint suas invicem operationes quatenus mere naturales sunt, seu secundum earum entitatem naturalem; non vero ut sunt liberae moraliter et bonae vel malae, meritoriae aut demeritoriae, quatenus videlicet ordinantur ad bonum vel malum finem, qua ratione proprie dicuntur secreta cordium. Hanc autem utramque cognitionem censet Doctor Deum denegare pravis Angelis, ut ipsemet distincte docet in 4. dist. 10. quaest. 8. n. 12. ubi scribit:

De malis Angelis dico, quod si absolute permittatur quicumque angelus malus uti sua cognitiva potentia naturali, potest intelligere quidquid intelligibile causatum, et per consequens cogitationes cordium, et mysteria gratiae, ex quo posita sunt in effectu. Sed, sicut dicit Magister lib. 1. d. 7. multa possunt ex natura sua, quae non permittuntur eis. Et ita supponitur, quod non permittitur Angelo malo videre secretum cordis, et hoc modo, et non alio posset videre corpus Christi in Eucharistia. Sic ergo supponitur quod non permittuntur eis videre mysteria gratiae.

Quibus verbis Doctor negat malis Angelis cognitionem secretorum cordium, tam quantum ad eorum esse morale quam quoad esse naturale. — Itaque cum obicitur: solus Deus novit secreta cordis, respondendum est cum hac distinctione: solus novit secreta cordis, quatenus sunt ordinis pure naturalis, nego, siquidem ea hac ratione sunt etiam bonis Angelis manifesta: quatenus sunt supernaturalis et moralis atque ad eum ut praemiatorem et vindicem ordinata, concedo. Haec enim genuina videtur esse Subtilis Doctoris sententia.*

Dices 3. Ex dictis constat SS. Patres probasse Christi Domini Divinitatem ex eo quod noverit secreta cordium, et internos mentis affectus: ergo signum est eos censuisse talem cognitionem soli Deo esse propriam, nec alteri ullatenus posse competere, alioquin nulla certe foret eorum illatio.

— Nego consequentiam. sicut et eius illationem: etenim ad efficacitatem argumenti sanctorum Patrum sufficiebat, quod ex Scriptura constaret Deum solum habere de facto cognitionem cogitationum cordium: quam cum etiam Christus de facto haberet, consequens erat, quod esset Deus. Adde quod illud argumentum Christi Divinitatis videatur quidem sufficiens, sed non efficax: nam etsi non fuisset revera Deus, potuisset tamen internos mentis affectus nosse, nempe per revelationem divinam, uti contigit pluribus Prophetis, maxime cum illius cognitionis modum, esse vel naturalem et proprium, vel supernaturalem et aliunde acceptum Scriptura sacra non explicet.

*Ut caetera quae adversus Doctoris Subtilis hac in re sententiam solent obici facilius dissolvantur, signanter advertendum est eum secretorum cordis notitiam diversimode tribuere Deo, angelis et daemonibus: ita quod Deus ex infinita intelligendi virtute ea noverit non solum secundum eorum esse naturale, sed etiam secundum esse morale et supernaturale; nec aliqua dumtaxat, sed omnia prorsus, nec per notitiam ab alio acceptam sed sibi maxime propriam. Angeli vero boni per virtutem a Deo sibi concessam possint quidem ea cognoscere secundum eorum esse naturale, non vero secundum esse morale et in ordine ad finem supernaturalem. Daemones vero ea dumtaxat noverint notitia coniecturali, maxime in iis quae spectant ad hominum affectus internos quos ex quibusdam corporis motibus et concitationibus augurantur et inferunt.

— Audiendus ipsemet Doctor in 4. dist. 45. quaest. 4. n. 7. ubi respondens ad secundum argumentum propositum initio huius quaestionis utrum beati cognoscant orationes quas offerimus; cum obiecisset solum Deum nosse secreta cordis ac subinde eum solum habere compertas orationes mentales, sic respondet:

dico quod nihil est in mente, operatio scilicet quaecumque intellectus vel voluntatis, vel quaecumque proprietas, vel conditio realis huius vel istius, quin totum ita pateat Angelo proportionaliter praesenti non impedito, vel animae non impeditae proportionaliter praesenti, sicut animae coniunctae apparet albedo praesens per sensum. Illud ergo dictum quod solus Deus novit abscondita cordium, verum est universaliter et ex propria perfectione, ita quod impossibile est, quod per aliquid impediens sibi lateat. Novit etiam ut Iudex universalis omnium talium occultorum, illo modo quo nec Angeli boni, nec mali, nec animae separatae noverunt. Imo de facto Beati multos tales motus non noverunt, propter defectum praesentiae debitae. Mali autem multa talia etiam praesentia proportionaliter non noverunt, Deo impediente, propter cuius impedimentum non possunt multa, quae tamen non impediti naturaliter possunt.

Ita Doctor.*

Conclusio tertia. — Futura contingentia a causis liberis pendentia Angeli non cognoscunt.

Probatur 1. Ex Scriptura sacra, maxime ex illo Isaiae 41. Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus, quia Dii estis vos: et cap. 46.² Ego sum Deus, et non est ultra Deus, nec est similis mei annuntians ab exordio novissimum, et ab initio, quae nondum facta sunt, dicens. Et Daniel 2. Est Deus in Coelo revelans mysteria. Idem docent SS. Patres communiter. Hilarius in libro 9. Proprium Deo quid est, quam cognitio futurorum? Cyrillus quoque libro 4. in Ioan. Nulli, inquit, alii quam uni, ac soli naturali Deo futura nosse convenit. Et Hieronymus expendens illud Isaiae 46. ubi fuse probat daemones non potuisse per idola futuros rerum eventus praedicere, quippe cum nec templorum suorum ruinam praescierint. Quocirca certe Origenes lib. 6. Contra Celsum, merito concludit, Divini sermonis characterem esse futurorum praedictionem. Et S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 4. affirmat non solum daemonibus, sed etiam sanctis Angelis negari futurorum ex libertate pendentium praescientiam: Angelos quidem bonos illa nosse posse ex Dei revelatione, daemones autem ex sola coniectura.

Hanc veritatem probat Seraphicus Doctor, 2. dist. 7. quaest. 3. Haec futura contingentia, aut cognoscuntur ab Angelis in causis, aut in seipsis: non in causis, quia liberum arbitrium ex se indifferens est ad unam, et ad alteram partem, et aeque respicit unam, atque alteram: ergo ex illo non magis intelligitur eventus futurus, quam non futurus. Non in seipsis, quia hoc solius Dei videtur proprium, qui ut est aeternus, aeternitate sua omnia tam futura, quam praeterita habet praesentia.

Unde, inquit, divina cognitio non pendet a re aliqua: imo omnia, quae novit, secundum modum suae veritatis novit, et quia veritas sua est certissima, certissime cognoscit contingentia, ut necessaria, at sicut certissime novit, ita potest certitudinaliter denuntiare, et revelare; ideo haec praecognitio futurorum, vel Dei est, vel a Deo: et ideo cum talia praedicuntur, praedictio dicitur Divinatio, quia talis est actus divinus; et quia daemones superbi maxime desiderant honorari ut Deus, maxime conantur ostendere hoc in se habere, et hoc ideo dicere, quod daemones per seipsos futura contingentia praesciant certitudinaliter, hoc est eis attribuere quod Dei est; ideo est ibi infidelitas, et infidelitati frequenter annexa idololatria; ideo Divinatio est prohibita.

Verum haec ratio, quae communis est apud omnes Theologos suadere potest quidem Angelos de facto non cognoscere illa futura, quae ex libero Dei, vel creaturae rationalis arbitrio pendent; verum efficaciter non demonstrat ad eorum cognitionem Angelos naturalem activitatem non habere. Licet enim voluntas libera sit, tamen necessario determinata est veritas alterutrius propositionis rei venturae, illaque veritas cum sit intra limites ordinis naturalis, non videtur captum angelicum transcendere, ideoque ratio cur ipsam veritatem rei futurae Angelus non cognoscat, non est aliunde petenda, quam ab ipsa Dei voluntate sibi reservante cognitionem rei futurae, quam pro libito creaturis interdum denuntiat, et revelat.

Dices. Experientia constat daemones, vel per se, vel per homines quos inspirant multa libere futura denuntiare, puta bellorum exitus, regnorum permutationes, et alia his similia, quae a liberis hominum voluntatibus pendent; sed haec a Deo revelante non excipiunt: ergo sua virtute naturali praevidere possunt futura contingentia.

Respondeo ad maiorem. revera quidem daemones interdum haec denuntiare, sed ea vel a Deo accipiunt, qui malis, et impiis multa revelat, ut per Balaam, et Caipham, et Sibyllas Gentiles, et idololatras olim multa praedixit, sicut docet Augustinus lib. 2. De Genesi ad litteram, cap. 17. quique daemones interdum alloquio suo dignatur, ut patet ex cap. 1. et 2. Iob. iisdemque velut iustitiae suae ministris potest aliqua futura revelare per seipsum immediate, vel per sanctos Angelos; vel dico daemones vera praedicere per revelationes non sibi factas, sed sanctis hominibus, quas ex eorum vel dictis vel scriptis excipere possunt. Nam, inquit Tertullianus in Apolog. cap. 22. dispositiones etiam Dei, et nunc Prophetis concionantibus excerpunt, et nunc lectionibus resonantibus carpunt. Ita et hinc sumentes quasdam temporum sortes, aemulantur Divinitatem, dum furantur divinationem. Vel tertio dico cum sancto Augustino lib. 2. De Genesi ad litteram, cap. 17. Quod aliquando nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt velut divinando praedicant: quapropter bono Christiano sive mathematici, sive quilibet impie divinantium maxime dicentes vera, cavendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam puncto quodam societatis irretiant. Quarto denique dico, daemones aliquando cognoscere futura ex coniecturis, et siderum influentiis, quas optime norunt: Nam, inquit Tertullianus ibidem, habent de incolatu aëris, et de vicinia siderum, et de commercio nubium coelestes sapere paraturas: ut et pluvias, quas iam sentiunt, repromittunt. Cum autem aliunde sciant maximam hominum partem sequi magis passiones influentiis siderum excitatas, quam rationem, frequenter vera dicunt, licet non certo, sed tantum coniecturaliter illa cognoscant. Adde quod Deus in vindictam impiae curiositatis consulentium interdum permittat, ut vel Daemones, vel Magi vera praedicant: Nam, inquit S. Augustinus lib. 2. De Doctrina Christiana cap. 23., fit ut occulto quodam iudicio divino cupidi futurarum rerum homines tradantur illudendi, et decipiendi pro meritis voluptatum suarum, illudentibus eis, atque decipientibus Angelis; quibus illusionibus, et deceptionibus evenit, ut istis superstitiosis, et perniciosis divinationum generibus multa praesentia, et futura cognoscantur, nec aliter accidant, quam dicant, multa secundum observationes suas eveniant, quibus implicati curiosiores fiant, et sese magis, magisque inserant multiplicibus laqueis perniciosi erroris.

Obicies 2. Anima rationalis plura etiam aliquando inter dormiendum, et quando sit libera ab operatione sensuum, maxime exteriorum, futura detegit; plura namque in somniis cogitamus, quae postmodum eventu vera fuisse cogitata probantur. Ergo id multo magis tribuendum Angelis ab omni corpore defaecatis.

Respondet Seraphicus Doctor supra laudatus, quod

quintuplicis generis sunt Somnia. Quaedam contingunt ex dispositione corporis: quaedam ex sollicitudine mentis: quaedam ex illusione diabolica: quaedam ex revelatione angelica: quaedam ex visione divina. Prima duo Somnia sunt praesagia futurorum, quae habent causam in nobis, ut Somnia, quae contingunt ex causis corporis, sunt signa infirmitatis: Somnia quae contingunt ex sollicitudine mentis, sunt signa eorum, ad quae facienda vel desideranda nostra inclinatur affectio. Alia vero non sunt signa de se, imo si de se alia applicentur, potius praebent occasionem errandi, quam praesciendi Somnia, quae si sunt a diabolica illusione, nullius sunt roboris sicut nec divinationes Aruspicum. Somnia vero, quae sunt ab Angelis bonis, aut a Deo, sunt in nobis signa vera, et recta; et ita ex hoc non habetur, quod praecognitio futurorum contingentium aliter habeatur, quam a Deo.

* Quaeres. — Quotuplex et quae sit angelica cognitio? Respondeo duplicem assignari a S. Augustino Angelorum notitiam, quarum unam Matutinam, alteram Vespertinam appellavit, occasione sumpta a creatione universi per sex dies vespere et mane clausos; ita quod in istius sententia dies illi creationis mundi non fuerint in successione decurrentis temporis, sed in cognitione angelica quam ipse duplicem distinxit, quarum primam idcirco appellavit Matutinam quod per eam res productas aut producendas cognoscebant in Verbo divino velut in speculo, in quo res illae repraesentabantur, sed longe clarius ac distinctius quam sint et appareant in seipsis: alteram autem quam de rebus ipsis secundum earum esse entitativum et naturale spectatis intellectus angelicus habuit, cum fuerit subobscura, seu minus splendida quam praecedens, idcirco eam Vespertinam nominavit.

— Qua de re audiendus est ipsemet S. Augustinus lib. 4. De Genesi ad litteram, cap. 31. ubi loquens de cognitione angelica, et inquirens utrum Angeli simul res omnes noverint, respondet:

Nonne per omnes sex dies cum ea quae per singulos Deo condere placuit, conderentur. primo haec accipiebat in Verbo Dei, ut in eius notitia primitus fierent iam dicebatur, et sic est factum. Deinde cum facta essent in sua propria natura quae sunt, Deoque placuissent quia bona sunt, tunc itidem ea cognoscebat alia quadam inferiori cognitione, quae Vesperae nomine significata est, ac deinde facta vespera fiebat mane, cum de suo Deus opere laudaretur, et alterius creaturae quae deinceps facienda erat, ex Dei Verbo notitia priusquam fieret acciperetur. Non ergo tunc simul omnia et dies et vespera et mane, sed singillatim per ordinem quem Scriptura commemorat. Deinde cum statuisset discrimen inter cognitionem humanam et angelicam, quod illa cum tarditate, difficultate et temporis mora propter corpus corruptibile comparetur; mens vero angelica citissime cognoscenda deprehendat; adiicit: prius ea vidit in Verbo Dei facienda quam facta sunt: ac si prius in eius fiebant cognitione, cum Deus dicebat ut fierent, quam in sua propria natura, quae itidem facta in eis ipsis etiam cognovit. Minore itaque notitia quae Vespera dicta est, quam notitiam sane praecedebant quae fiebant, quia praecedit cognitionem quidquid cognosci potest; nisi enim prius sit quod cognoscatur, cognosci non potest. Post haec si eo modo sibi placeret, ut amplius se ipsa quam Creatore suo delectaretur, non fieret mane, idest de sua cognitione in laudem Creatoris non assurgeret. Cum vero factum est mane, faciendum erat aliud et cognoscendum Deo dicente: Fiat, ut prius itidem fieret in cognitione mentis angelicae, et posset rursus dici, et sic factum est; ac deinde in natura propria, ubi subsequente vespera nosceretur.

— Rem istam longe clarius ac distinctius explicat libro 11. De Civitate Dei, cap. 7. ubi cum dixisset quod in primo die creationis mundi, Lucis nomine significata est sancta civitas in sanctis Angelis et spiritibus beatis: addit in ista dierum opificii recensione fieri quidem mentionem vesperae non vero noctis, cuius hanc rationem profert:

Scriptura cum illos dies dinumerare ex ordine, nusquam interposuit vocabulum noctis. Non enim ait alicubi: facta est nox, sed facta est vespera, et factum est mane dies unus. Ita secundus et caeteri. Cognitio quippe creaturae in seipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, velut in arte qua facta est. Ita vespera congruentius quam nox dici potest, quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est. Cum in cognitione firmamenti quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, fit dies secundus. Cum in cognitione terrae et maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius. Cum in cognitione luminarium maioris et minoris, omniumque siderum, dies quartus. Cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium, dies quintus. Cum in cogi> tione omnium animalium terrenorum, atque ipsius hominis, dies sextus.

— Praefatum utrumque S. Augustini locum expendens Ludovicus Vives in commentario ad praedictum cap. 7. lib. 2. De Civit. Dei scribit, de his ipse lib. 4. De Gen. ad litt. quo loco mane appellat:

cum Angeli ex creatarum rerum in eis ipsis cognitarum aspectu, ubi tenebrae sunt et nox altissima, ad charitatem Dei se sustollunt: quod si Deum diligentes et spectantes omnia in ipso noscant, quae est certior rerum omnium scientia quam si ipsae perspicerentur, tunc dies est. Vergit autem in servum cum a Deo se convertit Angelus ad res creatas, intueturque illas non in Deo, sed in ipsis: nec tamen hic vesper in noctem abit, quoniam numquam artifici suo praeponunt opus ac potius habent, quae esset obscurissima nox. Tantum ex Augustino, qui primus scientias matutinas et vespertinas induxit.

Haec ille.

His adiiciendum quod tradit Doctor Subtilis lib. 2. dist. 3. qu. 9. num. 9. et 10, ubi priorem locum S. Augustini De Gen. ad litt. expendens, sic scribit:

Dies illi sex non erant in successione temporis, sed in cognitione angelica creaturarum ordinem naturalem habentium, ita quod prius naturaliter novit Angelus creaturam in Verbo, secundo in genere proprio: et non stando ibi, rediit in Verbum, laudans ipsum ex opere suo: et in illo iterum vidit rationem sequentis creaturae naturaliter, ita quod quando Deus dixit: Fiat lux, vidit Angelus se in Verbo aeterno: cum facta est lux, et cum factum est vespere, vidit se in genere proprio: et cum factum est vespere et mane dies unus, ex se exsurrexit in laudem Dei, in quo vidit secundam creaturam: ita quod ista visio erat terminus praecedentis diei (in quantum ex cognitione creaturae primae in Verbo, surrexit in cognitionem Verbi, imo requies omnium creaturarum in primo artifice et opifice; ita distinguit Augustinus singulos dies usque ad septimum diem, cuius erat mane ultimae creaturae in Verbo, et non sequebatur vespere) et erat principium sequentis diei in quantum vidit illam creaturam in genere proprio. Et licet ipse illam cognitionem rerum in Verbo posuerit cognitionem beatificam, sicut apparet ibi in principio 22. cap. Cum sancti Angeli semper videant faciem Dei, Verboque eius unigenito sicut Patri aequalis est, perfruantur, in ipso Verbo Dei prius noverunt creaturam universam in qua ipsi principaliter sunt conditi: perfruitio igitur pertinet ad beatitudinem. Similiter in eodem capite: Tunc nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti Angeli illud quod creaturam in ipso Creatore noverunt, referunt in ipsius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contemplantur, eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit Dominus. Cui coniungitur Ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus et laetemur in eo. — Potest tamen probari ex dictis suis, quod cognitio quae vocatur communissime cognitio matutina, sit naturalis, et non praecise beatifica: quia secundum eum, iste ordo erat in cognitione angelica, creaturae post creaturam, quod prius naturaliter praecessit cognitio angelica creaturarum in Verbo cognitionem earum in genere proprio. Factis autem creaturis in genere proprio, statim potuit Angelus cognitionem earum habere in genere proprio. Igitur: omnes istae cognitiones in Verbo praecesserunt naturaliter cognitio> nem creaturarum in genere proprio: omnes igitur secundum eum erant simul productae. Igitur cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit productionem earum in genere proprio, sed tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula fuit inter creationem et lapsum eorum. Erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum: et ita videtur quod oporteat dare distinctam cognitionem Angeli stantis in cognitione naturali, vel in gratia, quia alias in ipsa causa praecise cognita non posset prius cognoscere creaturas, et effectus ordinatos, quam in genere proprio. Nam ratio cognoscendi rem confuse, non est ratio cognoscendi eam distincte, et effectus ordinatos. — Et si obiciatur quomodo potuit in Verbo non intuitive sed abstractive cognito, alia cognoscere, respondeo: tota scientia naturaliter est nunc de passionibus abstractive per intellectum, ita quod non tantum subiectum intuitive cognitum, sed etiam abstractive, est illud, in quo cognoscitur passio.

— Ita Doctor, qui cum abunde rem istam explicet, ab ea fusius exponenda temperabimus.*