Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Fide constare Angelos a Deo fuisse productos. Scriptura namque sacra aperte tradit, Deum unicum esse, a quo caetera omnia sint condita: sic Ioannis 1. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Et Romanorum 11. Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Quippe, ut legitur Esther 13. Tu fecisti Caelum, et Terram, et quidquid Caeli ambitu continetur; Dominus universorum tu es. Quod speciatim testatur Apostolus de Angelis, quos inter Dei opera recenset ad Colossens. 1. In ipso condita sunt universa, * in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt; quibus Apostolus aperte significat a Deo conditos esse Angelos. Ut enim per visibilia creaturas omnes corporeas, sive caelestes, sive sublunares complecti voluit: ita per invisibilia creaturas spirituales et intelligentes, puta Angelos denotari certo certius est.

Neque id obscure declarat Moyses Gen. 2. perfecti sunt caeli et terra et omnis ornatus eorum: seu ut ait textus hebraicus omnis exercitus eorum, nimirum Angeli. Nihil enim familiarius est Scripturae quam quod Angeli caeli exercitus vocantur. Sic psalm. 23. vers. 20 et 21; et psalm. 148. vers. 2; et Luca 2. vers. 13. Unde Deus dicitur Sabaoth seu exercituum, maxime a multitudine Angelorum qui ipsum circumstant.

*Hinc Regius Vates postquam Psal. 145. dixisset: Laudate eum omnes Angeli eius, subdit: Quoniam ipse dixit, et facta sunt, ipse mandavit, et creata sunt. Mitto Concilia generalia, et fidei Symbola quibus asseritur Deum esse factorem Caeli, et Terrae, visibilium, et invisibilium. Hanc namque veritatem nedum naturalis ratio demonstrat, ut significavimus in primo Tom. Tract. 1. Disp. 1. Sect. 1. ubi probatum est, necessario admittendum esse aliquod ens a se, a quo sunt caetera omnia; sed etiam ipsamet experientia suadet, quippe constat Angelos Deo subici, eique famulari: bonos quidem sponte, malos autem invitos, ut apparet in Exorcismis Energumenorum: at si Angeli essent a se, non ita Deo subiicerentur: ens enim a se nullatenus ab alio pendet, nec ipsi potest subici.

Notandum 2. Angelos triplicem ob finem a Deo fuisse conditos. Primo quidem propter divinarum laudum concentum, unde Plato eos Syrenes appellat; S. Bernardus Caeli cantores; Gregorius, divinarum laudum praecones: Athanasius, Hymnum indesinentem, et laudem irrequiescentem magnificentiae Dei: hinc ipsemet Deus Iobum alloquens, ait: Ubi eras cum me laudarent astra matutina, et iubilarent omnes Filii Dei? Secundo, Angeli creati sunt, ut mundum corporeum administrarent. Divina namque Providentia regere solet inferiora per superiora, et corporea per spiritualia administrare: unde Angeli mundi rectores, divinae Providentiae administri, orbemque portare dicuntur, iuxta illud Iob. cap. 9. Deus, cuius irae nemo resistit, sub quo curvantur, qui portant orbem. Quam etiam veritatem novit Seneca, ait namque apud Lactantium libro 1. Divinarum Institutionum cap. 5.:

Deus cum prima fundamenta molis pulcherrimae iaceret, et hoc ordiretur, quo neque maius quidquam novit natura, neque melius, ut omnia sub Ducibus suis irent. quamvis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros regni sui Deos (idest Angelos) genuit.

Tertio, creati sunt Angeli ut hominibus opitulentur, eosque regant, ac custodiant, iuxta illud ad Hebraeos 1. Omnes sunt administratorii Spiritus, in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis.

Notandum 3. Revera Angelos non esse de facto ab aeterno creatos; non quod ab aeterno creari nequiverint: siquidem Deus ab aeterno quamlibet creaturam, maxime Angelum producere potuit, ut fuse demonstravimus in nostra Physica: sed quia Deo ita placuit creaturas quascumque producere post earum non existentiam, ac proinde non ab aeterno. Nec etiam diu post formatum mundum fuerunt conditi; siquidem Iob 38. dicuntur laudasse Deum quando fundabat terram: ergo iam tunc erant in lucem editi. Difficultas ergo superest examinanda, an Angeli creati fuerint ante illud momentum, de quo dicitur: In principio Deus creavit Caelum, et Terram: circa quam maxime duae sunt oppositae Auctorum sententiae. Prima quidem plurium Patrum Graecorum, qui cum Origene Tractatu 9. in Matthaeum, contendunt, Angelos esse antiquiores, non solum homine post creato, sed et omni creatura propter eum condita; quam sententiam Cassianus Collatione 8. cap. 7. indubitatam apud omnes fideles affirmat: reclamant nihilominus omnes paene Scholastici cum plurimis e sanctis Patribus tam Graecis, quam Latinis, ut aperiet

Conclusio prima. — Revera Angeli non fuerunt creati ante mundum corporeum, sed una cum ipso.

Haec veritas videtur esse determinata in Concilio Lateranensi cap. Firmiter, ubi legimus:

Unum est universorum Principium, Creator omnium, visibilium, et invisibilium, spiritualium, et corporalium, qui sua omnipotenti virtute simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem, et corpoream, Angelicam scilicet, et mundanam: et deinde humanam quasi communem ex spiritu, et corpore constitutam.

Loquitur autem Concilium de simultate temporis, ut patet ex illis verbis: Deus simul ab initio temporis: nam licet alioqui particula simul accipi posset in sensu collectivo, non vero temporali, quasi diceret: Deus pariter seu aeque condidit utramque creaturam; qualiter sumitur in quibusdam aliis Scripturae locis, puta simul insipiens et stultus peribunt, idest aeque peribunt, eodem nempe genere mortis corporeae, licet non simul tempore, et eodem instanti: non posse tamen illam particulam simul a Concilio scriptam aliter accipi, quam de simultate temporis, sufficienter declaratur ibidem, quia Concilium non dicit tantum, quod Deus condidit simul, sed addidit: simul ab initio temporis utramque condidit creaturam. Insuper statim subiungit: et deinde humanam etc. Sed particula deinde nihil aliud significare potest, quam posterioritatem temporis, quia creatura humana condita est tantum sexto mundi die, cum primo fuerint creati Angeli simul cum Caelo, et Terra: ergo sicut particula, deinde, necessario significat posterioritatem temporis, ita et particula simul denotat eius simultatem.

Hoc ipsum probatur etiam ex Concilio Constantinopolitano Actione 11. ubi lecta fuit, et approbata epistola Sophronii, in qua Deus dicitur omnia invisibilia, et visibilia condidisse, creaturam spiritualem, et corporalem, et omnibus temporale constituisse principium.

Hoc ipsum indicat Scriptura sacra Genesis cap. 1. In principio creavit Deus Caelum, et Terram, quo loci particula, in principio, idem sonat, ac antequam quidquam faceret, quemadmodum sumitur Proverb. 8. cap. ubi Sapientia ita loquitur: Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio: sic enim eandem particulam explicat S. Aug. libr. 11. De Civitate Dei cap. 6. Deinde ex 20. cap. Exodi, Sex diebus fecit Deus Caelum, et Terram, et omnia, quae in eis sunt: quae postrema particula more loquendi sacrae Scripturae comprehendit, et ipsos Angelos: nam Psalm. 148. Angeli annumerantur iis, quae sunt in Caelis.* *Accedit quod quidquid fuit ante mundum, idipsum est Deus, quia haec praerogativa illi vindicatur in Scriptura psalm. 91. vers. 2; et Proverb. VIII. vers. 22; et Ioan. I. vers. 1, cum dicitur: In principio erat Verbum, quibus significatur ante mundum conditum nihil extitisse praeter divinam Trinitatem, ac subinde nondum exstabant angeli*

Hanc eamdem veritatem edocent sancti Patres: ex Graecis quidem S. Epiphanius haeresi 65. ubi ait clare indicare Scripturam Angelos non fuisse ante Caelum, et Terram: Cum palam, inquit, immutabile sit verbum hoc, quod ante Caelum, et Terram nihil erat ex creatis. Consentit Theodoretus, Quaestione 3. in Genesim, etsi non satis probanda utatur ratione: scilicet quia Angelus indiget loco, in quo reciperetur: Quia si non sit, inquit, in rerum natura, quod comprehendat, quomodo erit, quod comprehendatur? Procopius item Praefatione in Genesim, utramque referens sententiam, hanc profert, dicitque Moysen nomine Caeli, comprehendisse Angelos cum dixit: In principio creavit Deus Caelum, et Terram: ubi continens pro contento ponitur. Ipsi concinit Beda tom. 4. in Exameron, dicens Angelos in principio cum Caelo, et Terra conditos esse, et ideo Moysen de terra dixisse in principio fuisse inanem, et vacuam, quia fructibus, et habitatoribus carebat: non dixisse autem id de Caelo; Quia mox creatum suis incolis, hoc est, beatissimis Angelorum Spiritibus repletum est: unde subdit Moyses: Perfecti sunt Caeli, et omnis ornatus eorum; quippe debitos incolas habebant. — Huic etiam sententiae subscribunt plurimi e SS. Patribus Latinis cum sancto Augustino lib. 11. De Civit. Dei, cap. 6. et libro imperfecto super Genesim cap. 3., maxime S. Gregorius libro 32. Moral. cap. 9., Beda in Exameron, etc.

Potest quoque haec veritas theologica ratione suaderi: Primo quidem a priori. illa scilicet congruitate, quam profert S. Thomas quaest. 61. art. 3.; nempe quod Deus hunc Universum condidit per modum opificii praestantissimi, absolutissimi: ut autem perfectum sit, ex spiritualibus, et corporalibus constare debet: igitur utramque hanc partem Universi simul producere debuit, non vero unam post alteram, ne scilicet priore longe ante alteram producta, Universum non staret integratum, nec suis partibus constans. — Potest vero sic probari a posteriori: dum peccaverunt Angeli, iam Caeli extabant, siquidem statim in rebellantes factum est praelium magnum in Caelo; nam Michael, et Angeli eius pugnabant cum Dracone, puta Lucifero, Apocalyps. 12. ipseque perduellis Lucifer cum perditissimis suis asseclis e Caelo statim post peccatum fuit deturbatus, iuxta illud Lucae 10.: Videbam Satanam tamquam fulgur de Caelo cadentem. Quod omnes paene sacri Interpretes de ruina, et lapsu Angelorum explicant.

Sed probabilius est peccasse Angelos paulo post eorum formationem; non enim fit verisimile malos diu in gratia stetisse, eo quod credibile sit statum viae Angelorum breviori spatio finiri, quam hominum; cum Angeli suapte natura promptiores sint in operatione, et electione, quam homines; constat autem Adamum non ita diu innocentem stetisse: ergo multo minori temporis intervallo videtur daemon in gratia perseverasse.

— Confirmatur ex eo quod Angelis peccantibus paratus sit ignis aeternus, ut constat tum ex illo Matth. 25. Ite in ignem aeternum, qui paratus est Diabolo, et Angelis eius: statim ergo ac peccaverunt, reatus sui poenas dederunt: tum ex 2. Petr. 2. Si enim Angelis peccantibus Deus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos in Tartarum tradidit cruciandos; igitur iam tunc erant tartarei loci cum primum Angeli peccaverunt.

Dices 1. Scriptura sacra non ita obscure insinuat Angelos iam extitisse, cum Deus Universum condidit; ergo cum ipso non fuerunt creati. Probatur antecedens. Primo ex cap. 28. Iob, ubi Deus eum alloquens, ait: Ubi eras quando ponebam fundamenta terrae..... cum me laudarent simul astra matutina, et iubilarent omnes Filii Dei? hoc est, Angeli. Item cap. 40. De Behemoth dicitur, Ipse est principium viarum Domini, idest, creaturarum: ergo Lucifer, qui per peccatum factus est Behemoth, et Diabolus, fuit prius productus, quam caeterae creaturae, idemque de caeteris Angelis dicendum. Denique ad Titum 1. de Incarnatione Verbi dicitur: quam promisit, qui non mentitur Deus, ante tempora saecularia: oportuit ergo ante mundum conditum fuerint aliqui, quibus fieret incarnandi Verbi promissio: non aliis certe, quam Angelis: ergo tunc stabant.

Nego antecedens. et ad primam eius probationem dico, Angelos astrorum creationi adesse potuisse, maxime cum Sol, et Luna, caeteraque astra non primo die fuerint condita. Adde quod ipsi Angeli cum fuerint creati cum omnibus Intelligentiae dotibus, statim ab eorum formatione Deum nosse, *atque in illius laudes erumpere potuerunt. At ex illo sacro textu nihil habetur unde colligi possit eos longe ante principium Mosaicum conditos fuisse. Imo cum exinde constet eos esse partem quamdam universi, ratio dari non potest, quare pars illa a toto suo per tot saecula manserit separata. Et quid opus fuerit spiritus istos ministratorios tanto temporis intervallo creare, antequam essent ad quos mitterentur, quibusque ministrarent?*

Ad secundum textum dico, quod per Behemoth, ad litteram intelligitur Elephas, aut animal aliud terrestre ex genere Draconum; sicut Leviathan significat aut cete maris, aut genus aliquod piscis. Recte autem dicitur principium viarum Dei; non quod duratione caetera opera antecedat, sed quia virtute corporis, magnitudine, ac fortitudine caeteris belluis praestat. Si autem ista de daemone accipias; reponam cum Beda quaest. 9. ex variis, Luciferum primum extitisse, ordinis praelatione, non temporis quantitate.

Ad tertium contextum dico, quod verbum illud promisit non significet promissionem aliquam verbo factam, sed aeternam Dei praedestinationem, ut explicant SS. Chrysostomus, et Anselmus in eum locum; eo scilicet modo, quo loquitur 2. ad Timoth. 1. Secundum propositum suum, et gratiam, quae data est nobis in Christo Iesu, ante tempora saecularia: quod enim hic propositum, ibi promissionem appellat.

Dices 2. Plurimi e sanctis Patribus aperte docent Angelos revera nedum ante mundi creationem extitisse, sed etiam aliqui contendunt illos fuisse ab aeterno conditos: sic *in primis Origenes, lib. 3. De Principiis c. 5. ubi dicit mundum, ac multo magis substantias spirituales, ab aeterno Deum condidisse. Si enim, inquit, mundus ex tempore, quid ante faciebat Deus antequam mundus fieret? Otiosam enim dicere naturam Dei, otiosum est simul et absurdum; vel putare quod bonitas aliquando non fecerit, vel omnipotentia aliquando non egerit potentatum. His subscribit *S. Basilius, Homilia prima Exameron;

Erat sane, inquit, status quidam mundi generatione superior, abstractis illis a concretione materiae potentiis mundo praestantioribus, pro decoro accommodatus, temporis etiam conditione anterior, aeternus nimirum, et perpes. Sic Hieronymus super Epist. ad Titum cap. 1.: Sex millia nondum nostri temporis complentur annorum, et quanta tempora, quantasque saeculorum origines fuisse arbitrandum est, in quibus Angeli, Throni, Dominationes, ceterique Ordines Deo servierunt? Cui subscribit S. Damasc. lib. 2. De Fide: Quidam dicunt, quod ante omnem creaturam geniti sunt Angeli, ut Theologus dicit Gregorius. Primum quidem Deus excogitavit Angelicas virtutes, et coelestes, et excogitatio opus eius fuit. Ex Latinis Patribus significat S. Clemens Papa lib. 8. Constitut. cap. 12. dicens: Deus, qui ante omnia, Cherubim, et Seraphim fecisti, et Saecula, et Exercitus Virtutesque, et Potestates, Principatus, et Thronos, Archangelos, et Angelos: et qui fabricatus es post haec omnia hunc mundum, qui cernitur, et omnia, quae in eo continentur: ergo certum est ex eorum mente, Angelos ante mundum fuisse creatos.

Respondeo. Revera quidem laudatos sanctos Patres in ea fuisse opinione, quod Angeli ante res corporeas creati fuerint: verum contraria est plurium aliorum Patrum sententia, iamque magis invaluit apud sacros omnes Doctores, videturque conformior Scripturae sacrae, ut constat ex textibus a nobis supra laudatis. Ad sanctum autem Basilium, qui videtur super mundanas substantias, quas potentias appellat, asserere ab aeterno extitisse, censerem eum sic esse intelligendum, quod Angeli, in eius opinione, creati fuerint ante Coelorum motum, quem tempus appellamus, ante quod censet fuisse intervallum quoddam imaginarium tempore, et generatione vetustius, in quo creatos Angelos ipse putat; quodque idcirco aeternum dicit, quod nullo vero tempore praecedatur.

Dices 3. Non videtur rationi consentaneum, credere Deum tot saeculis ante creationem corporeae creaturae fuisse otiosum: ergo asserere debemus Deum suam bonitatem communicasse spiritualibus creaturis, antequam corporeas creaturas produceret. Respondet Theodoretus Quaestione 3. in Genesim, rationem illam inanem, et futilem esse, nam si alicuius momenti esset, probaret utique Angelos ab aeterno productos fuisse a Deo, ne per aeternam durationem Deus esset otiosus. Nam quomodocumque Spiritus creasset ab initio, etiamsi ante corpoream creaturam illos produxisset, sequeretur per aeternam durationem ante illorum productionem Deum otiosum fuisse: hoc autem nemo Catholicorum non existimabit absurdum.

Dices 4. Si Angeli creati fuissent cum mundo corporeo, creationis illorum mentionem aliquam fecisset Moyses: at nullam mentionem illorum fecit, cum de creatione mundi corporei loqueretur: signum igitur est eos non fuisse cum mundo corporeo creatos. Respondet S. Augustinus libro de Genesi ad litteram, et cum eo Beda in Exameron, Angelorum creationem a Moyse non fuisse praetermissam, sed expressam nomine lucis, quam primo dierum omnium formavit Deus. Arbitrantur aliqui revera quidem Angelos a Moyse praetermissos fuisse, idque consulto, ne videlicet Iudaeis ad Idololatriam pronis ansam praeberet illos pro Diis colendi. Verum, hac ratione eorum nusquam meminisse debuisset, quippe ille de Angelis sermo eamdem idololatriandi occasionem praebuisset. Existimarem igitur verius dicendum, ideo Moysem creationis Angelorum non meminisse, quia sui instituti ratio id non postulabat: scopus enim eius erat historiam Ecclesiae texere, et eius initium ab initio mundi repetere; ideo originem mundi, ex quo Ecclesia originem ducit, delineare satis habuit. De Angelis etiam non silendo subinde, prout postulabat instituti in adornanda Ecclesiae historia ratio; simili fere modo, quo in historiis Regnorum, non fit semper mentio accurata originis vicini Regni. Angelos vero fuisse a Deo productos satis constabat in unico temporis momento; quippe cum sint spirituales substantiae, nullam in suo esse successionem involventes.

Conclusio secunda. — Probabilius est Angelos fuisse creatos in Coelo sydereo, quod Empyreo proximum est.

Probatur 1. Auctoritate S. Hieronymi lib. 6. In Isai. cap. 14. ubi expendens illa verba: In Coelum ascendam, quae de Angelorum lapsu posse intelligi prius dixerat, interrogansque: si adhuc in Coelo positus, quomodo dicit: Ascendam in Coelum? respondet: Sed quia legimus Coelum Caeli Domino, cum esset in Coelo, id est, in Firmamento, in Coelum, ubi solium Domini est, cupiebat ascendere.

Suadetur pariter ex eo quod hac ratione facile intelligi possunt ad litteram omnes illi Scripturae sacrae textus, quibus constat Luciferum cum Angelis cecidisse de Caelo, et appetiisse ascendere in Caelum. Sic etiam apparet Angelos habuisse locum suae dignitati naturali correspondentem, et postmodum obtinuisse condignum pro suis meritis, ita quod fideles, et in Deum observantes evecti fuerint in Coelum empyreum, perduelles vero in Tartarum detrusi.

Dices. Lucifer dicitur Ezech. 28. in deliciis Paradisi fuisse: at Caelum quod est Paradisus non est sydereum, sed empyreum: ergo non in illo, sed in hoc creati fuerunt, et steterunt Angeli. Deinde, Angeli creari debuerunt in loco omnium nobilissimo, et supremo; locus enim semper dignitati locati respondet, ut patet in ipsis rebus corporeis, quae quanto nobiliores sunt, tanto superiorem locum obtinent: non est autem locus nobilior, et sublimior empyreo: ergo Angeli in ipso debuerunt creari. Denique, cum Angeli sint substantiae incorruptibiles, et consistentes, formari debuerunt in loco consistente, et immobili: at tale non est Caelum sydereum, sed empyreum: ergo in hoc, non in illo, formari debuerunt Angeli.

Respondeo ad primum. Paradisi nomine hic non significari locum illum amoenissimum, quem occupant beatae mentes, quique sedes Beatorum vulgo nominatur; in eo namque Diabolum aliquando stetisse nullus Theologorum admittet: sed intelliguntur illa coelestium charismatum dona, quibus Lucifer cum aliis Angelis illustratus, et ditatus fuerat, in illo nempe Caelo sydereo, propterea Paradisi nomine insignito quod fuerit non solum astris micantibus, sed etiam Angelis illustratus.

Ad secundum. Dico falsum esse, locum superiorem rei nobiliori convenienter assignandum; homo namque in rebus corporeis primatum tenet, attamen inferiorem locum incolit.

Ad tertium denique respondeo. Angelum non necessario moveri ad motum Caeli, cum locum corporeum non occupet, nec ipsi adhaereat: adeoque immoti stare potuerunt in mobili. Adde quod nullum appareat inconveniens, quod Angeli cum Caelo Sydereo moti fuerint; siquidem ubique Deum habebant praesentissimum.