Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore lib. 5. Compendii Theologici cap. 11.:

Quod meritum est boni operis efficacia ad obtinendum id quod non habetur, vel ad habendum iustius, quod habetur: unde per meritum de non debito fit debitum, et ipsum debitum fit magis debitum. Sicut Rex dat equum quem miles non meruit; sed per usum equi meretur eumdem equum iam datum. Meritum autem generatim triplex distinguitur, scilicet, congrui, digni, et condigni. Meritum congrui est per quod disponitur subiectum, ut possit recipere gratiam secundum rationem divinae Iustitiae, istud vocatur dispositio materiae, scilicet cum quis facit, quod in se est. Meritum digni dicit idoneitatem operantis ad assequendum id quod meretur. Meritum condigni dicit aequalitatem meriti ad remunerationem: dico autem aequalitatem non arithmeticam, sed geometricam, idest non quantitatis, sed proportionis, et hoc patet, quia Deus semper remunerat supra meritum, sicut punit citra condignum. Unde non est inter meritum et praemium aequalis quantitas, sed proportio, quia > apud Deum non est iustitia commutativa, iustitia fori, qua datur unus panis pro uno denario, vel ulna panni pro solido; iustitia vero distributiva est principium, quo distribuuntur dona, secundum proportionem ad merita, et ista est apud Deum. Unde Apostolus primae ad Corinth. 3. Unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem. Unde infert Seraphicus Doctor, quod nullus meretur sibi primam gratiam merito digni, vel merito condigni, sed tantummodo merito congrui. Similiter existens in charitate non potest alteri mereri primam gratiam merito condigni, sed merito digni, et merito congrui. Potest autem existens in gratia mereri sibi augmentum gratiae ex condigno, et per consequens merito digni, et merito congrui.

Notandum 2. Ex eodem ibidem c. 13.:

quod opera meritoria totaliter sunt a gratia, et totaliter sunt a libero arbitrio, licet principaliter a gratia, quia gratia comparatur ad liberum arbitrium, sicut sessor ad equum: sicut enim sessor equum dirigit; ita gratia dirigit liberum arbitrium in exercitio virtutum: per nos enim malum facere possumus, sed non bonum. Insuper ad efficaciam merendi, tria valent: Primum est difficultas operis, quod patet in martyrio. Secundum promptitudo voluntatis; nam, inquit Apostolus secundae ad Corinth. 5. Hilarem datorem diligit Deus. Tertium est magnitudo charitatis, ipsa enim charitas pondus est sanctuarii secundum quod omnia, quae erant in templo, ponderabantur: ut legitur Levitici 27. — Rursus, ut aliquod opus sit meritorium, tria requiruntur: Primo, quod ipsum opus fiat in charitate, quia opera, quae fiunt extra charitatem mortua sunt, sicut carbo extinctus. Secundo, quod fiat ex charitate: multa enim fiunt in charitate, quae tamen non sunt meritoria, ex eo, quod non fiunt ex charitate: idest, quia non referuntur ad finem debitum. Tertio, quod ipsum opus sit referibile ad bonum: mala enim non possunt bona intentione fieri, alioquin sequeretur absurditas, quod idem opus esset meritorium, et demeritorium.

— Denique tria attenduntur in merito ex parte hominis, scilicet subiectum, hoc est anima, principium, idest liberum arbitrium, et intentio finis: quibus tria respondent ex parte Dei, scilicet gratia, virtus, charitas: gratia quidem reddit subiectum Deo gratum: virtus autem habilitat liberum arbitrium: charitas vero dirigit intentionem ad debitum finem.

Notandum 3. Ex eodem ibidem c. 15.:

quod opera bona sunt meritoria trium, scilicet vitae aeternae, augmenti gratiae, remissionis poenae. Primum respondet radici operis, scilicet charitati, et hoc est praemium substantiale vitae aeternae; praemium vero accidentale respondet generi operis, sicut et augmentum gratiae, quia operibus excellentibus, et supererogativis meremur magis augmentum gratiae, quam aliis operibus; remissio autem poenae respondet poenalitati operis, quia opera quo magis sunt poenalia, magis sunt meritoria remissionis poenae.

Haec Seraphicus Doctor.

Sciendum autem est, hic sermonem non institui de merito remissionis poenae, quippe cum Angelis peccantibus non pepercerit Deus, nec tempus ad poenitendum, et veniae gratiam concesserit; solum itaque hic superest examinandum: Primum an Angeli propriis suis operibus cum gratia actuali sese disposuerint ad recipiendam gratiam sanctificantem. Secundum, an revera bonis suis operibus S. Angeli beatitudinem suam meruerint. Tertium, quibus maxime virtutibus illam fuerint assecuti.

Conclusio prima. — Probabilius est omnes Angelos gratiam sanctificantem accepisse per propriae voluntatis cooperationem, et veluti dispositionem. Haec est communior inter Theologos, eamque aperte docent S. Thomas prima parte quaest. 62. art. 2. et omnes illius Discipuli. Quamvis autem Doctor Subtilis de ipsa veritate nihil expresse determinet, eam tamen satis indicat, dist. 5. quaest. 1. num. 5. ubi varios referens dicendi modos de duratione, et statu viae Angelorum, dicit: Quod possunt quatuor morae assignari, in quarum prima omnes Angeli fuerunt in naturalibus: in secunda omnes in gratia: in tertia boni steterunt, et meruerunt in gratia, et mali deliquerunt, in quarta, et hi, et illi fuerunt in termino. Quam assertionem licet probabiliorem non iudicet, ut explicat infra, verius existimando Angelos omnes in gratia sanctificante fuisse creatos: illam tamen non improbat, sed probabilem existimat.

Suadetur conclusio primo: Angeli sanctificati fuerunt nobiliori modo, qui creaturam rationalem decebat: sed sanctificatio, quae fit per propriam dispositionem, longe nobilior est, et praestantior, quam quae fit per puram Dei misericordiam et liberalitatem: quia ex suo genere ac caeteris paribus, semper est perfectius habere aliquid a se, quam ab alio tantum, et esse saltem ex parte causam suae perfectionis, quam illam totaliter ab altero emendicare: qui autem ad gratiam habitualem se praeparat per proprium actum, est saltem ex parte causa suae sanctificationis, quippe cum concurrat cum auxilio actuali ad illam gratiam habitualem, et sanctificantem recipiendam. Hinc communiter Theologi distinguunt duplicem sanctificationem; unam quidem adultorum, qui secundum proprium actum sanctificantur: alteram puerorum, qui non sanctificantur per proprium actum fidei; sed secundum fidem parentum, vel Ecclesiae: fatentur autem primam sanctificationem esse perfectiorem quam secundam, eo quod actus sit perfectior quam habitus: habitus enim ordinatur ad actum; adeoque perfectius fuit in Angelis sanctificari per propriam dispositionem, quam per simplicem Dei concessionem.

Adde. quod qui se disponit ad gratiam habitualem, seu sanctificantem, illam impetrat a Deo, et meretur saltem de congruo, Deumque aliquatenus excitat, et allicit ad illam gratiam sibi conferendam, ac subinde aliquo modo est causa suae gratiae sanctificantis, concurrit nempe cum auxilio supernaturali actuali ad illam ita promerendam.

Secundo, homines adulti non recipiunt gratiam sanctificantem nisi mediante propria dispositione, eo quod libertatis usum habeant, quo carent parvuli, in quibus illa praevia dispositio non exigitur: sed Angeli conditi fuerunt cum perfecto usu liberi arbitrii: Neque enim, inquit S. Basilius in Psalm. 32., in infantili statura sunt creati, deinde paulatim exercitati; sed ab initio suae productionis perfecta notitia, et libertate donati sunt: ergo verisimilius est, quod gratiam sanctificantem aliter quam per propriam dispositionem et consensum, non receperint. — Confirmatur. quia causae liberae non minus possunt operari cum primum habent omnia ad agendum requisita, quam causae naturales seu necessariae: sed causa naturalis quae in primo instanti suae formationis habet omnia requisita ad agendum, eodem instanti operatur, ut patet de Sole, et quolibet alio corpore luminoso, quod statim illuminat ac existit: ergo pari ratione causa libera potest operari primo instanti, quo est, si in eo habeat omnia requisita ad libere operandum: atqui Angeli habere potuerunt omnia necessaria ad operandum in primo instanti suae formationis, tam ex parte Dei, quam ex parte eorum. Ex parte quidem Dei, nempe auxilium actuale supernaturale, quo eorum voluntas ad Deum moveretur, et pio in ipsum affectu tenderet: ex parte vero sui, nimirum plenam cognitionem, et vim completam voluntatis, qua concurrere possent cum auxilio divino sibi oblato ad actum supernaturalem eliciendum, vel non eliciendum: igitur habuerunt ab initio omnia necessaria quibus se libere disponere poterant ad gratiam sanctificantem recipiendam.

Tertio denique, per receptionem gratiae sanctificantis initur amicitia inter Deum et creaturam, imo et quoddam spirituale matrimonium contrahitur: amicitia autem fundatur in consensu amantium, et ad matrimonium contrahendum requiritur utriusque partis consensus: ergo gratia sanctificans non communicatur creaturae intellectuali usum libertatis habenti, nisi adsit eius consensus.

Adde. quod conveniens est, ut Deus, quos in filios adoptat, adultos iam, et liberos non promoveat ad statum illum supernaturalem, nisi ut liberos, idest, volentes et consentientes libere, idque magis consentaneum est naturae rationali et liberae, atque amicitiae ineundae quam mutuo partium consensu iniri convenit: quo etiam modo Deus se gerit cum hominibus adultis iam, et liberis, iuxta illud, Convertimini ad me, et ego convertar ad vos: quae lex respectu nostri certa et universalis est, iuxta Tridentinum sess. 6. cap. 5.

Dices 1. Christus Dominus secundum humanitatem paulo minus minoratus est ab Angelis: sed illi datus est habitus gratiae ab instanti suae conceptionis, sine propria dispositione, et ab illo habitu proveniebat primus actus ab eo elicitus: ergo idem de Angelis ferendum est iudicium.

Nego paritatem. nam prima gratia habitualis Christi erat veluti resultans ex gratia unionis, et ita illam habebat nobiliori modo quam per dispositionem propriam. Insuper, Gratia Christi ab initio fuit consummata, et primi eius actus fuerunt visio et fruitio beata, qui non poterant esse dispositiones ad gratiam, sed potius fructus illius.

Dices 2. Deus alias res creavit cum fructibus perfectas, v. g. arbores, et absque ulla dispositione ex illarum parte: ergo multo magis Angelos condidit cum fructibus, hoc est, gratia habituali et iustitia inhaerente, absque praevia eorum dispositione.

Respondeo. res alias non posse per dispositiones proprias recipere altiores perfectiones, sicut possunt Angeli et homines adulti.

Dices 3. Perfectior agendi modus Angelis ab initio tribuendus est, ipse namque divinae operationi et angelicae dignitati consentaneus est: sed nobilius est, et perfectius operari ex habitu supernaturali, quam sine eius concursu: ergo nobilius erat Angelis primo operari ex habitu gratiae sanctificantis, quam per auxilium actuale, adeoque non potuerunt sese disponere ad receptionem eius gratiae habitualis.

Distinguo maiorem. operari ex habitu caeteris paribus, melius et connaturalius est, quam operari sine illius habitus concursu, concedo: quando caetera non sunt paria, nego: fieri namque potest, ut convenientius sit operari sine habitu quam cum eius concursu: ita autem fit in proposito; nobilius namque fuit Angelis sese disponere ad propriam sanctificationem, et esse aliqualiter causam suae iustitiae, et per proprium consensum Dei amicitiam, ac desponsationem acceptare, quam aliter hanc recipere: ergo ita factum fuisse iudicandum est.

Dices 4. Angeli habuerunt gratiam sanctificantem sibi concreatam: ergo ad eam non potuerunt sese disponere. Antecedens patet ex dictis in priori Quaestione: consequentia probatur: dispositio praecedit formam, quippe subiectum praeparat ad illam recipiendam: sed aliquid concreatum non potest praesupponere aliquid praevium in subiecto quod sit dispositivum ad sui receptionem: ergo cum gratia sanctificans fuerit Angelis concreata, ad eam non potuerunt sese disponere.

Nego consequentiam. et maiorem illius probationis distinguo: dispositio praecedit formam, instanti naturae, concedo: temporis, nego: siquidem, ut etiam constat in rebus physicis, ultimum esse dispositionis est primum esse formae substantialis; et actus contritionis, qui est dispositio ad gratiam sanctificantem simul est cum ipsa gratia sanctificante, licet natura eam praecedat: ergo a simili Angeli cum auxilio supernaturali sibi ab initio concesso, eodem instanti, quo creati sunt, potuerunt sese ad Deum convertere per actum amoris, quo veluti quadam dispositione acceptabant ea omnia, quae sibi tum in naturalibus, tum in supernaturalibus ab ipso magnifico rerum omnium Artifice monstrabantur: ipsique propter ingentia sibi collata beneficia grates referebant.

Instabis. Si Angeli per auxilium actuale sibi concessum aliquem elicuerint actum quo sese disponerent ad gratiam habitualem, sequitur, quod simul tempore duos actus habuerint, unum quidem elicitum a voluntate cum concursu illius gratiae actualis, alterum vero cum concursu gratiae habitualis: sed una eademque facultas duos simul actus elicere non potest: ergo nec Angeli illos duos actus simul habuerunt. Probatur sequela maioris: Primo asserimus eos elicuisse actum cum auxilio supernaturali actuali, quo sese ad gratiam habitualem disponerent; sed etiam debuerunt alterum actum elicere ex illa gratia habituali sibi concreata, alioquin habitus ille fuisset aliquamdiu in Angelis otiosus, quod apparet absurdum: ergo, etc.

Respondeo. concessa maiore distinguendo minorem: una eademque facultas non potest simul elicere duos actus totales, et non subordinatos, concedo: partiales, et invicem subordinatos, nego: quemadmodum enim Sol, v. g. eadem illuminatione adaequat et Lunam, et ipsa mediante aërem noctu lumine perfundit: ita eadem voluntas duobus actibus simul in Deum poterit tendere, quando maxime unus se habet per modum dispositionis ad alterum.

Conclusio secunda. — Angeli de facto meruerunt beatitudinem, idque prius tempore, quam eam fuerint adepti. Ita

Doctor dist. 5. quaest. 1. n. 3. ubi refert, et impugnat sententiam Magistri dicentis Angelos non meruisse eam beatitudinem antequam accepissent: sed postquam illam acceperunt: sicut miles dicitur mereri equum per opera non facta, sed fienda. Quae sententia, inquit Doctor, absurda est, si enim propter opera praevisa quis diceretur mereri, sequeretur gratiam non esse gratiam, ex eo namque, inquit, quod aliquis praevidetur bene usurus accepto, non meretur accipere illud. Tunc enim posset homo mereri primam gratiam, quia praevidetur a Deo dante, bene usurus ea, et tunc gratia non esset gratia, quia esset ex meritis, licet non positis in effectu, tamen praevisis: igitur Angelus non meruit beatitudinem, si tantum habuit eam propter bonum usum praevisum ipsius in obsequendo circa electos. Deinde subdit: Ideo tenetur, quod Angeli meruerunt beatitudinem suam priusquam receperunt eam.

Primam autem Conclusionis partem sic Probat: Omnis natura consequitur suam perfectionem per operationem propriam: sed perfectio, et finis cuiuslibet creaturae rationalis, est beatitudo, quae soli Deo est naturalis: ergo illam Angelus per propriam actionem consequi debuit. Finis autem consequendus per operationem, vel est per eam faciendus, vel per eam promerendus, seu, ut loquitur Doctor, omnis operatio ducens in finem, vel est factiva finis, quando scilicet finis non excedit virtutem operantis propter finem, sicut medicatio respectu sanitatis: vel est meritoria finis quando scilicet finis excedit virtutem operantis propter finem, et tunc expectatur finis ex dono alterius: beatitudo autem excedit omnem naturam creatam: ideo tam Angelus, quam homo non potest illam consequi per operationem effectivam, sed tantum per meritoriam.

Probatur 2. Natura angelica ita capax est merendi suam beatitudinem, quam homo: ergo qua ratione homines non consequuntur beatitudinem, nisi per proprium suum meritum, eam pariter Angeli debuerunt promereri. Consequentia patet: tum quia, caeteris paribus, Angeli sunt aptiores ad merendum apud Deum, quam homines: tum quia si hominibus natura imbecillioribus, et infirmioribus non datur gloria sine merito, pari ratione non videtur absque merito Angelis concedenda: tum denique quia Apoc. 21. Mensura hominis, quae est Angeli: hoc est, ut quidam interpretantur, eadem ratione se habet erga homines, ac se habuit erga Angelos in eorum ordinatione ad beatitudinem, quia nempe in consequenda beatitudine, eadem mensura seu regula mensurantur homines et Angeli: ergo cum in hominibus mensura consequendae beatitudinis sit meritum, pari ratione dicendum est, Angelos per proprium meritum beatitudinem fuisse adeptos.

Confirmatur. haec veritas auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Augustini lib. De Correptione, et Gratia cap. 11., ubi loquendo de statu primi hominis, cui Deus auxilium concesserat, quo perseveranter bonum tenere posset, si vellet, inquit:

sed quia noluit permanere, profecto eius culpa est, cuius meritum fuisset, si permanere voluisset: sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, per liberum arbitrium steterunt ipsi, et huius mansionis mercedem recipere meruerunt, tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certissimum sit semper se in illa esse mansuros.

Fatetur ergo S. Augustinus revera sanctos Angelos promeruisse suam beatitudinem.

Probat etiam secundam partem Doctor, nempe quod Angeli meruerint gloriam prius tempore, quam ipsam fuerint adepti: non potest voluntas simul et semel esse in eo statu, in quo velit obiectum mutabiliter, et contingenter, et etiam immutabiliter, et necessario: sed si Angeli eodem tempore acciperent beatitudinem, quo ipsam merentur, sequeretur eos velle idem obiectum mutabiliter et immutabiliter, contingenter et necessario; ergo non possunt mereri, et obtinere eodem instanti temporis beatitudinem. Maior patet: duo namque actus omnino oppositi non possunt simul ab eadem facultate procedere. Probatur minor: ut quis mereatur debet esse in statu, ut non sit ita determinatus ad actum, quin habeat libertatem non solum essentialem, sed etiam contradictionis, habendi talem actum, vel non habendi, seu debet esse indifferens ad actum eliciendum, vel non eliciendum: sed quando voluntas est in statu beatifico non habet amplius talem indifferentiam, quippe cum per visionem beatificam ita determinetur et alliciatur ad amandum Deum, ut ab eo eliciendo actu non possit cessare; ergo si eodem instanti, quo meretur, haberet beatitudinem, sequeretur, quod simul mutabiliter et immutabiliter, contingenter et necessario posset per actum amoris in Deum tendere; quod cum sit absurdum, etiam absurdum est, eos simul mereri beatitudinem, et eam accipere.

Deinde, status beatitudinis omne meritum excludit, alioquin homines de facto mereri possent in Coelo; nec status viatoris ad merendum necessario desideraretur: sed consequens est contra communem Theologorum sententiam, qui ad meritum volunt requiri statum viae, non patriae: ergo meritum nequit esse simul cum beatitudine, subindeque debet illam tempore praecedere.

Denique, dispositio ad formam, et via ad terminum, debent esse prius forma, et termino, quando ex ratione sua speciali quamdam habent incompatibilitatem, ratione cuius non possunt simul subsistere: sed meritum Angelorum est via et dispositio ad beatitudinem, quae cum ipsa non possunt subsistere; quia meritum Angelorum supponit fidem, et cognitionem, ac statum viae: utrumque autem beatitudo excludit; ergo non possunt simul subsistere: adeoque meritum tempore beatitudinem debet praecedere.

Dices 1. Angeli merentur aliquid propter obsequia hominibus impensa: sed illud meritum simul consistit cum praemio, alias illud expectarent, haec autem expectatio eorum felicem statum interturbaret: nam ex Prov. 13. Spes quae differtur affligit animam: illud autem, quod merentur non potest esse aliud, quam beatitudo, subindeque meritum, et beatitudo simul possunt subsistere, et consequenter Angeli simul potuerunt mereri beatitudinem, et eam possidere.

Distinguit maiorem Doctor. per illa obsequia Angeli merentur beatitudinem essentialem, negat: accidentalem, concedit; quamvis autem hanc accidentalem beatitudinem prius non habuerint, et illam possint appetere, ac desiderare: inde tamen nulla in eis sequitur molestia, quippe cum eam omnem beatitudo essentialis excludat.

Dices 2. Maius praemium supponit maius meritum; sed Angeli maius praemium, amplioremque beatitudinem habent, quam plurimi homines electi: ergo pariter maius meritum debent habere: sed non potuerunt habere maius meritum ante perceptam suam beatitudinem, quam plurimi sancti homines, qui diuturno viventes tempore plurima merita congesserunt: ergo necesse est, quod Angeli mereantur gloriam per opera consequentia, et consequenter ipsorum meritum simul cum beatitudine subsistit.

— Distinguit maiorem Doctor: maius praemium requirit maius meritum intensive, concedit: extensive, negat: hoc est, requirit opus meritorium, quod sit praestantius et perfectius, ratione scilicet vel praestantioris principii, vel intensioris actus charitatis et amoris, non vero requirit plura opera meritoria quantum ad numerum. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia: meritum enim Angelorum, quamquam modico tempore comparatum fuerit, nihilominus longe perfectius potuit esse intensive, quam merita hominum multiplicata per varios annos.

Instabis. meritum adiunctam habet difficultatem: sed in Angelis nulla fuit difficultas in bonum prosequendo: ergo vel nullum eis meritum, vel saltem minus perfectum quam in hominibus, qui maximam difficultatem patiuntur in prosecutione boni.

— Distinguit minorem Doctor: non fuit in Angelis difficultas prosequendi bonum ex inclinatione sensibili ad oppositum, concedit: ex proportione obiecti, circa quod tendere debebant, negat; sciendum enim est, inquit, quod difficultas aliquando accidit in aliquo opere ex inclinatione voluntatis ad oppositum: aliquando accidit difficultas in opere propter hoc illud, circa quod operatur, quod excedat naturam operantis. Et hoc modo fuit consecutio beatitudinis difficilis, et laudabilis in Angelis, non autem primo modo, quia non inclinabant ad oppositum. Sed omnino verisimile esse, quod Angeli magnam passi sint difficultatem, ut Deo amore, et obsequiis adhaererent: id enim denotat praelium magnum initum inter Angelos perduelles, et fideles: significat etiam ex lapsu tot Angelorum, qui probabiliter ita non corruissent, nec a Deo exorbitassent, nisi quamdam difficultatem in eius adhaesione passi fuissent. Denique si quid argumentum concluderet, dicendum esset, quod etiam Angeli non possent ullatenus mereri per opera sua facientia adeptionem beatitudinis, quippe cum status ille omnem difficultatem removeat, maxime circa amorem Dei, quem intuentes facie ad faciem etiam summe diligibilem agnoscunt.

Conclusio tertia. — Angeli meruerunt suam beatitudinem maxime per actus virtutum theologicarum, fidei, spei, et charitatis.

Probatur Conclusio. Primo quidem ex fide, nam ex Habacuc 2. Iustus ex fide vivit, et ut addit Apostolus ad Hebraeos 11. sine fide impossibile est placere Deo. Angeli autem, ut mererentur, iusti esse debuerunt et Deo placentes: ergo et fidem habere: non minus oportebat Angelos per fidem iustificari, et ad visionem pervenire, quam homines; sed homines sine fide iustificari nequeunt, et ad visionem pervenire absque fide; siquidem, inquit Apostolus ad Hebraeos cap. 11. Fides est sperandarum substantia rerum. Unde ibidem concludit: credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit: ergo, etc. Denique visio quaedam peculiari ratione fidei respondet tanquam praemium sibi specialiter proportionatum. Hinc beatis accommodari potest illud Psalmistae, sicut audivimus per fidem in via, sic videmus per evidentem manifestationem, in civitate Domini virtutum. His adde, quod Angeli charitatem habuerunt, est enim charitas, vel eadem cum gratia, vel ab ipsa inseparabilis: charitas autem necessario fidem supponit, subindeque necessum fuit, ut Angeli fidem infusam habuerint.

— Hinc verius dicendum arbitror, Angelis revelatum fuisse, et eos per fidem cognovisse, primo Deum ut Auctorem gratiae, et finem ultimum, obiectumque beatitudinis supernaturalis, nam ut supra dicebamus ex Apostolo, accedentem ad Deum, etc. Quae verba de Angelis aeque, ac de hominibus intelligi debere docet S. Thomas 2. 2. qu. 5. art. 1. Secundo explicite noverunt mysterium Trinitatis. Nam, inquit Thalassius t. 5. Biblioth. Patrum sententia 59., tam Angelorum, quam hominum sanctificatio, et deificatio est sancta consubstantialis Trinitatis cognitio. Suaderi etiam potest, quia cognitio viae Angelorum debuit respondere cognitioni patriae: fides enim est dispositio maxime accommodata per quam paulatim ad scientiam beatificam rationalis creatura promovetur: sed beatitudo supernaturalis maxime consistit in cognitione mysterii Trinitatis: ergo, etc. Tertio, probabilius etiam existimo mysterium Incarnationis illis pariter fuisse revelatum: tum quia talis revelatio, et cognitio, non solum ad perfectionem ipsorum Angelorum spectabat; sed etiam valde conveniens erat honori et maiestati Christi, idque indicat S. Paulus Hebr. 1. dicens: Cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae, dicit: et adorent omnes Angeli eius: quod praeceptum dari decuit etiam Angelis viatoribus, non solum erga Filium ut Deum, sed etiam ut Deum hominem; nam cum mysterium Incarnationis cognoscatur a beatis Angelis, ut unum e praecipuis, cumque cognitio viae Angelorum correspondere debeat cognitioni patriae, congruum fuit, ut mysterium illud in via cognoscerent.

Dices. S. Paulus ad Ephesios 3. et 1. ad Timoth. 3. significans mysterium Incarnationis fuisse absconditum a saeculis in Deo, et per Ecclesiam Evangelium innotuisse Principatibus, et Potestatibus in caelestibus; unde illae Angelorum interrogationes, Quis est iste Rex gloriae? Psal. 23. Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? Isai. 63. ergo, etc.

— Respondet Poncius, ex eodem Apostolo ad Hebr. 1. constare, Angelos ante omnem pacem, et Ecclesiae praedicationem agnovisse mysterium Incarnationis ab eius initio, et Christum Dominum adorasse in ipso eius Conceptionis vel Nativitatis puncto. Alia ergo eius loca intelligenda sunt de cognitione Incarnationis, non simpliciter, sed secundum quid, nimirum vel secundum cognitionem intuitivam eiusdem iam executioni traditae, vel secundum tractum in omnes gentes, praedicatione Pauli, et Ecclesiae patefactum Angelis experimentaliter saltem; vel secundum abrogationem legalium, et alias circumstantias rei praesentatae exhibitas. Istae vero interrogationes, vel Prophetarum sunt, vel potius Angelorum, non ignorantium, sed admirantium. Neque enim verum est, quod a nonnullis affirmatur, aliquos quidem ante cognovisse, sed alios ignorasse, puta eos, qui interrogarunt in Ascensione Christi; Paulus enim ad Hebr. 1. affirmat omnes Angelos Christum Dei primogenitum adorasse cum in orbem terrae introduceretur. Confirmatur ex eo, quod S. Dionysius cap. 1. Caelestis

Hierarchiae, affirmat, omnes Angelos edocuisse omnia mysteria, quae hominibus praenuntiarunt, maxime vero, quae Christum spectabant. Unde subdit: Divinum etiam humanitatis Iesu mysterium, Angelis primum patefactum esse video, deinde per eos ad nos cognitionis beneficium pervenit. Cui concinit S. Augustinus lib. 1. De Civit. cap. 32. dum ait: Ab exordio generis humani Incarnationis mysterium fuisse Angelorum ministerio praenuntiatum, et praefiguratum; supponit ergo ab Angelis fuisse praecognitum: adeoque praefata S. Pauli verba non possunt eo rigore accipi, ut excludant omnem notitiam ante habitam ab Angelis de adorando Christi Verbi incarnati mysterio; maxime vero quantum ad Angelos superioris ordinis: nam Doctor Subtilis, dist. 19. num. 2. non vult illius mysterii cognitionem innotuisse Angelis inferiorum ordinum, ut constabit quaest. 1. sequentis Articuli.

Dices 2. Cognitio angelica fuit evidens: sed cognitio, quae habetur per fidem, non est evidens: ergo illa cognitio non erat per fidem. Probatur maior: Angeli evidenter cognoscebant Deum sibi revelare illa mysteria, quorum notitiam accipiebant; unde merito S. Bonaventura in 3. dist. 28. art. 2. quaest. 3. docet quod Angeli, a prima conditione sua habuerunt cognitionem aliquam de articulis pertinentibus ad Trinitatem, quae tamen non meretur dici fides; imo potius cognitio contemplationis propter absentiam aenigmatis.

— Distinguo maiorem: cognitio illa fuit evidens ex parte attestantis, et revelantis, quia Angeli evidenter cognoscebant revelationem, sive manifestationem mysteriorum fieri a Deo, concedo: ex parte rei revelatae, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: evidentia enim ex parte attestantis absolute non repugnat fidei. Nos enim nobis loquentes cognoscimus, et tamen eorum verbis credimus. Similiter contingebat in Angelis, qui Deum quidem sibi loquentem noverunt, sed quae referebat, et manifestabat, evidenter non cognoverunt.

Quod de fide diximus, idem potiori iure de spe, et charitate angelica dicendum est: constat enim Angelos bonos, tempore illius praelii, quod adversus perduelles habuerunt in Coelo, et Deum amasse, et in eo spem suam reposuisse; quippe propter eius tuendam gloriam praeliabantur, quod certe fieri non poterat, nisi maximo eius amore flagrarent, et opportunum ab eo auxilium adversus ingentem illam rebellantium Angelorum catervam praestolati fuissent.

Quaeres. Qualis fuerit viae Angelorum duratio?

Respondet Doctor dist. 5. qu. 1. num. 5. et sequentibus: varias hac in re determinanda fuisse Doctorum sententias: primo namque S. Thomas 1. par. qu. 65. art. 5. docet duas tantum fuisse Angelorum moras, unam qua creati sunt in gratia, et meruerunt, alteram qua boni beatitudinis essentiale praemium acceperunt, mali autem aeternum supplicium. Magister vero Sententiarum existimat tres statuendas esse durationis moras, quas sic explicat, ut velit in prima Angelos beatos conditos fuisse in puris naturalibus, in secunda vero mora mali peccarunt, meruerunt iusti; in tertia vero omnes fuerunt in termino, boni quidem in beatitudine, mali vero in tormentis. Sunt itidem aliae veterum Theologorum sententiae. Verum omnes iam pene recentiores Theologi conveniunt cum Subtili Doctore tres tantum admittendas esse angelicae viae morulas, quas instantia vocant, etsi non sint necessaria indivisibilia, uti instantia nostri temporis:

Primum instans fuit eorum creationis, in quo omnes, et naturam, et sanctificantem gratiam sibi concreatam acceperunt, et Creatori per amorem castum adhaeserunt, adeoque amore in illo instanti pariter meruerunt; sed non in merito steterunt omnes.

Secundum instans fuit, in quo facta est discretio inter bonos, et malos: bonis in merito perseverantibus, malis autem in perduellionem, et peccatum labentibus.

Tertium instans fuit, in quo consummata est illa discretio, bonis beatificatis, malis vero damnatis.

Seu, ut loquitur Doctor qu. 2. num. 15. Prima mora, in qua fuerunt uniformes in gratia, si volumus dicere, quod mali habuerunt gratiam, vel uniformes saltem in natura. Secunda mora, in qua adhuc in via existentes fuerunt difformes, quod isti ultimate meruerunt, et isti ultimate demeruerunt. Tertia mora fuit distinctio formalis unius ab alio necessario.

Probabile est etiam, quod in secunda mora, in qua fuerunt difformes in via, fuerunt multae morulae, quia mali peccaverunt multis speciebus peccati, scilicet superbiae, odii, et invidiae: et isti actus ordinate, et non in eodem instanti fuerunt eliciti.

— Dixi autem instantia illa non fuisse omnino indivisibilia, maxime primum, et secundum. Quantum enim ad primum spectat, oportuit ipsum fuisse virtualiter divisibile respondens aliquali durationi nostri temporis: gratis enim fingeretur Angelos perversos statim post primum instans omnino indivisibile lapsos fuisse: nec fit verisimile amorem illum castum, in quo omnes concreati sunt, unico tantum indivisibili instanti perseverasse, et illico extinctum fuisse; imo contrarium suadere videtur Ezechiel sub persona Regis Tyri graphice Luciferum delineans, dicens; In medio lapidum ignitorum ambulasti, perfectus in viis tuis: quod indicat ipsum aliquamdiu stetisse in amore casto, et velut in eo gressum fecisse per continuationem ipsius amoris, et bonorum operum pluralitatem. Unde multo minus verum apparet, quod docent plurimi Thomistae, post primum indivisibile instans bonos omnes fuisse beatificatos, malos vero damnatos, quia tot ponenda sunt instantia pro via daemonum, quot fuerunt operationes realiter inter se distinctae, sibique succedentes, quibus eorum via ultimo terminata fuit: supponunt enim Thomistae instantia temporis discreti, quo via Angelorum duravit, multiplicari iuxta numerum operationum sibi succedentium: sed daemones tria operationum genera exercuerunt: in primo namque instanti creationis elicuerunt actum meritorium, postmodum mortaliter peccaminosum, quem deinde secuta est damnatio: quae tres operationes omnino sunt incompossibiles: Prima namque fuit conversio actualis in Deum, ut ultimum finem: Secunda fuit aversio actualis ab eodem; Tertia vero necessario pariter distingui debuit a secunda; summa namque delectatio, et summa tristitia sunt inter se incompossibiles respectu eiusdem subiecti: Angelus autem in eo instanti, quo peccavit, habuit summam delectationem et complacentiam in sua perfectione naturali: ergo in eodem instanti non potuit habere summam tristitiam, subindeque tertium illud instans distingui debet a secundo.

Secundum instans viae similiter aliquam habuit temporis continuationem, quo boni augendis meritis, et pugna sive resistentia adversus peccantes, eorumque peccata occupabantur. In Angelis enim ad operandum expeditissimis per gratiam et naturam, quamvis longa mora per quamdam temporis durationem non fuerit necessaria; congruebat tamen, ut durationem sua merita prorogare possent, et sic ampliorem si vellent beatitudinem promereri: quemadmodum docent Theologi, quod si homo stetisset innocens, nec ipse, nec eius posteri statim fuissent in Coelum deportati, sed diuturno tempore in terris degissent, ut multiplicato bonorum operum foenore abundantiorem in Caelis gloriam et beatitudinem assequerentur.

Adde quod eamdem protractam durationis moram suadeat vulgata opinio de peccato Luciferi caeteros ad perduellionis consortium instigatione inducentis: non enim verisimile fuit eodem indivisibili momento omnes rebelles Angelos ipsi adhaesisse; imo credibilius apparet, aliquos interdum fuisse reluctatos, et tandem urgente ipsius sollicitatione ad eius partes declinasse.

Tertium vero instans consummatae discretionis bonorum Angelorum a malis per illorum glorificationem, et horum damnationem, indivisibile quidem fuit, ea ratione qua viam clausit et terminavit, in aeternum tamen duraturum est.

* Pridem enim proscriptum est insanum illud Origenis commentum, quo putabat Angelos perpetua et inamissibili innocentia ac felicitate nondum esse donatos: sed eos adhuc inter peccatum et sanctimoniam, miseriam et beatitudinem, sicut et nos, fluctuare, unde homilia in Numeros 20. De Angelis ad hominum custodiam deputatis scribit: Venient enim, inquit, Angeli ad iudicium nobiscum, et stabunt pro nobis ante solium iustitiae, ne forte aliquis ex ipsis causa fuerit, quod nos deliquimus, ne forte minus erga nos operis et laboris expenderint, quod nos a peccatorum labe revocarent. Eandem probationibus confirmat et repetit homilia 13. in Lucam, atque ita concludit: Porro frequenter evenit ut nobis laborantibus ipsi suum officium non expleant, et in culpis sint. At homilia in idem Evangelium 3. non hominum omnium Angelos faciem Patris qui in caelo est videre dicit, sed eorum dumtaxat qui Ecclesiae nomen dederunt, tum ait postmodum: Quomodo enim si per curam eorum et industriam salus hominibus comparatur, faciem Patris semper attendunt: si autem per negligentiam eorum homo corruerit, danni sui periculum non nesciunt. Et Paulo inferius: Ignominia Angeli est si homo iustus creditus fuerit et peccaverit: ut e contrario gloria est Angelo si creditus sit saltem minimus in Ecclesia fuerit. Videbunt enim aliquando faciem Patris qui est in caelis, cum alii non videant: secundum meritum enim eorum Angeli sunt, aut semper, aut nunquam, aut parum, aut plus faciem Dei Angeli contemplantur. — Verum ista Origenis doctrina iam dudum a sanctis Ecclesiae Patribus, et ab universo Theologorum coetu proscripta est inter Origenis errores deputata. *

Quaeres 2. Quamdiu duraverit Angelorum via?

Respondeo. rem esse prorsus incertam; quidam enim existimant Angelos viae suae terminum habuisse ipsa prima die mundi, quando Deus divisit lucem a tenebris, quasi in ista discretione mystica delineata fuerit ac designata Angelorum bonorum a malis discretio. Sunt qui existiment id contigisse secunda die, quando Deus creato firmamento divisit aquas quae sunt super firmamentum ab his quae ipsi inferiores sunt, quasi per hanc divisionem adumbrata fuerit sanctorum Angelorum a daemonibus separatio.

Putant ceteri, nullos adhuc Angelorum lapsos fuisse sexta die mundi, quippe cum Deus vidit cuncta quae fecerat, et erant valde bona, subindeque nullae adhuc creaturae peccato deformes, et inficiatae tunc temporis videbantur.

— Verum has omnes sententias levioribus, et incertis ducuntur argumentis: siquidem Moyses illis mundi diebus rerum corporearum formationem delineat; sicque divisionem lucis, et aquarum in corporearum, ut natura ipsa demonstrat, refert sanctissimus Propheta, nec forte de illa bonorum Angelorum a malis discretione, quidquam tunc cogitabat; sic pariter docet Deum probasse omnia quae fecerat ad totius Universi integritatem, et ornatum: an autem illis verbis etiam complexus fuerit formationem spiritualium creaturarum, incertum prorsus.

— Nihilominus conveniunt omnes Theologi viam Angelorum non ita diu protractam, sed fuisse valde brevem: tum ob perfectionem potentiarum angelicarum, quae facillime opera sua implent, maxime cum nulla adversantia impedimenta, nec corporea organa habeant Spiritus illi ad intelligendum, et volendum expeditissimi: tum propter ingentia ipsis collata divinitus auxilia, quibus eorum intellectus irradiabatur, et voluntas ad operationem stimulabatur, adde quod praemii comparandi magnitudo, nec temporis diuturnitatem, nec bonorum operum multitudinem ac pluralitatem exigat: nam, ut loquitur Doctor dist. 5. qu. 1. num. 4. ad magnum praemium non requiritur multitudo meritorum, sed multo magis requiritur unum meritum intensum, quam centum millia remissa. In Angelis autem fuit motus meriti valde intensus pro ista morula qua merebantur, in tantum forte quod nullus homo secundum communem legem posset habere ita intensum actum meriti, sicut ipsi habuerunt.