Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Angelorum in humanum genus infinita propemodum, et illustria ac quotidiana sunt officia et beneficia; In supernis enim Spiritibus non solum admirabilis dignitas, sed etiam dignatio amabilis invenitur, ait S. Bern. serm. 1. de S. Michaele. Praecipuum autem in homines angelicae beneficentiae munus est eorum custodia, quam tum publice universorum, tum singulorum privatim suscipiunt; quocirca merito homines, ut aliqua ex parte tanta ab Angelis impensa sibi beneficia rependere valeant, dignum est, ut eos in grati animi testimonium laude, et cultu celebrent. Unde in hoc Articulo tria suscipimus determinanda: Primum, an omnes Angeli a Deo ad homines interdum mittantur, ut aliquod ipsis beneficium aut obsequium impendant; secundum, an et qui Angeli ad privatam et publicam hominum tutelam et custodiam a Deo deputentur. Tertium, quo cultu et qua veneratione homines sanctos Angelos venerari, et celebrare debeant.

Notandum 1. Angelos omnes, praeter eorum distributionem in tres Hierarchias, et novem Ordines, communiter dividi in Assistentes, et Ministrantes, quae divisio sumitur ex Daniele 7.¹ Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei: ex quo oraculo Doctores inferunt plures esse Angelos assistentes, veluti coelestis aulae Principes, quam Ministrantes; maiori namque numero assistentes designat Propheta quam Ministrantes. Hinc coniiciunt aliqui non omnes Angelos a Deo ad homines e Coelo in terras deputari: sed eos qui sunt ultimae Hierarchiae, ceteros vero Deo semper in Coelo praesentes assistere, nec usquam hominibus apparere, quod an verum sit, hic determinandum.

Notandum 2. Ex Doctore in 2. dist. 10. qu. unica, num. 2. duplicem distingui posse Angelorum Missionem: exteriorem unam, sensibilem, et immediatam: interiorem alteram, insensibilem, et mediatam. Prior est, qua Angeli a Deo ad homines mittuntur, quatenus vel eis divinam voluntatem insinuent, vel eorum affectum ad divinum amorem stimulent, et accendant, vel intellectum illustrent, et illuminent, nedum eis divinam lucem impertiendo, sed et sibi concreditas veritates suggerendo: posterior vero est, qua Angeli superiores ad inferiores mittuntur, ut eos de divinis mysteriis, divinaque voluntate instruant, quatenus ipsi eadem homines possint docere: Secundum communem processum, et ordinem, inquit Doctor, revelantur ingentia Dei mysteria superioribus, priusquam inferioribus: et ita superiores mittuntur ad inferiores loquendo, et illuminando eos interius: et illi inferiores mittuntur exterius, ad illa revelata nuncianda hominibus, vel explicanda: et ita non omnes communiter mittuntur extra. An autem extraordinarie saltem omnes Angeli a Deo ad homines propter grandia quaedam denuncianda mysteria aut implenda negotia, vel beneficia conferenda mittantur, hic est resolvendum.

Notandum 3. Quod quamquam conveniant omnes Doctores Scholastici, Angelos interdum a Deo ad homines mitti, ut eorum intellectum illuminent, et affectum inflamment; dissentiunt tamen invicem plurimi in assignando modo illius illuminationis et inflammationis, nam inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 2. par. 2:

animae nostrae a beatis Angelis per eorum revelationes illuminari possunt tripliciter; Uno modo, inquit, ut intelligatur Angelus interiorem portionem illuminare per modum luminis irradiantis: Alio modo, ut intelligatur illuminare per modum speculi deferentis: Tertio modo, ut intelligatur illuminare per modum linguae vivaciter exprimentis. Omnes hi modi etsi aliquo modo sint intelligibiles, cum Angelus sit lumen, et speculum, et habeat etiam spiritualis interpretationis sive locutionis officium, sustineri possunt; tertius tamen modus intelligibilior est. Non enim multum bene apparet quomodo Angelus irradiet, nec quomodo se offerat aspectui animae; sed hoc satis intelligibile est, quomodo possit anima quod concepit, suggerere: et sicut Doctor > dum exterius loquitur, et viam parat ad intelligendum, et viva et efficax locutio quadam vivacitate ad intellectum nostrum habet ingressum, dum sonat in aure corporis exterius, ratione cuius etiam libentius audit homo bonum Clericum, cuius sermo est efficax, et vivus: cum habeat aliquid latentis energiae vivae vocis actus, ut dicit Hieronymus: sic et hoc modo intelligendum est, quod Angelus hoc possit facere interius, et sic illuminare, non lumen infundendo nec solum offerendo sicut obiectum vel speculum, sed etiam vivaciter excitando, sicut Doctor exterius, et adhuc efficaciori modo.

His ita praenotatis, tria sunt resolvenda. Primum, an revera Angeli a Deo ad hominum obsequia e coelo in terram mittantur: Secundum, an non solum ex ultima Hierarchia, sed etiam ex aliis duabus superioribus interdum ita deputentur: Tertium, quisnam sit praecipuus, et ordinarius illius angelicae missionis effectus.

Conclusio prima. — Angeli revera interdum mittuntur ad homines. Haec est de fide, et probatur variis Scripturae textibus: Exodi 23. Ecce ego mittam Angelum meum qui praecedat in via. Lucae 1.² Missus est Angelus Gabriel. Act. 12. Nunc scio vere quia misit Dominus Angelum suum, et eripuit me de manu Herodis.

Probat hanc Conclusionem Seraphicus Doctor loco supra laudato q. 1. ex eo quod haec missio maxime congruat charitati divinae, quae per eam missionem manifestatur; et angelicae, quae per ipsam nos adiuvat; et nostrae, quae cum sit infirma, per angelicum obsequium fovetur, nutritur, et excitatur. Haec, inquam, missio concordat charitati divinae, quia in hoc manifestatur divina bonitas, quantum nostram salutem diligat, dum nobilissimos Spiritus, qui ei intima charitate iunguntur, dirigit et transmittit ad procurandam salutem nostram. Et competit etiam charitati angelicae, cum enim charitatis ardentis sit maxime desiderare aliorum salutem, ob quam dicit Dominus sicut etiam dixit Isaias cap. 6. Ecce ego, Domine, mitte me: et Angeli possint nos iuvare, pro eo quod vident nos suo auxilio indigere, et malos Angelos indesinenter nos impugnare; ideo, quod ad nos mittantur, lex exigit charitatis angelicae. Competit etiam hoc charitati humanae, quae quoniam parvula est, quamdiu sumus in via, indiget foveri, et nutriri, et excitari. Et quoniam Angeli sunt concives hominibus, cum non sint eis iuncti per similitudinem naturae quae excitat ad amorem, oportuit iungi per obsequium beneficentiae.

Dices 1. Frustra mittit quis nuntium, ubi ipse praesens est, et melius potest facere per seipsum: ergo cum Deus nobis praesentissimus sit, et omnia possit facere per seipsum, ad nos frustra mittit Angelum: sed Deus nihil frustra molitur: ergo nec Angelum mittit.

— Respondet Seraphicus Doctor, quod quamvis sit Deus praesens, tamen propter caecitatem et caliginem intellectus nostri in qua sumus, ipsum cognoscimus ut absentem. Et quia illi Spiritus propter claritatem luminis, et beatitudinis perfectionem semper vident Deum facie ad faciem, et sunt ei praesentes, quemadmodum illi qui sunt in camera Regis indicant his qui sunt in exercitu Regis voluntatem, et ad hoc mittuntur a suo Domino: sic intelligendum est in proposito. Nec valet: Dominus per se potest facere: ergo non debet ad hoc nuntium mittere. Multa enim potest ille qui praeest per se facere, quae tamen iniungit servo, vel nuntio, ut salvetur in ministerio de actionibus decens et congruus ordo.

Dices 2. Deus misit Filium, et Spiritum sanctum ad nostram salutem instaurandam: ergo ad eam procurandam non est necessaria Angelorum missio. — Negat consequentiam Seraph. Doctor: quamquam enim revera Filius, et Spiritus sanctus per suam ad nos missionem sufficientissime salutem nostram instauraverint, quoniam tamen libertate donantur, et nostrum arbitrium pigrum est, et non bene gratiae cooperatur, ideo indiget excitari: ad hoc autem nullus est magis idoneus, quam sit Angelus: et ideo conveniens est, ut ad nos mittatur, non propter indigentiam procurationis salutis nostrae ex parte Filii, vel Spiritus sancti, sed propter negligentiam cooperationis ex parte nostri.

Dices 3. Angelus beatus sedem habet in coelo empyreo, tamquam in loco sibi congruo, et maxime convenienti, subindeque appetit ibi esse: ergo si extra coelum empyreum mittatur, frustratur eius appetitus, sicque non erit perfecte beatus: hoc autem consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur. — Respondet idem, quod locus non debetur Angelo propter eius necessitatem, vel indigentiam, sed solum propter quamdam congruentiam. Haec autem congruentia compensari potest, et tunc nullam ponit imperfectionem vel indecentiam per sui ipsius absentiam: et sic est in proposito. Plus enim delectatur Angelus implere voluntatem Domini sui, et adiuvando hominem placere Deo, quam delectetur esse in empyreo.

Rogabis 1. Num etiam Deus interdum malos Angelos ad homines mittat. Affirmo. id enim expresse Scriptura significat. legimus enim 3. Regum cap. ultimo, quod daemonem alloquens, qui habebat in animo petere facultatem, ut deciperet Achab: Egressus est autem Spiritus coram Domino, et ait: ego decipiam illum: cui ait Dominus: in quo? Et ait: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium Prophetarum eius. Cum ergo Angelus ille offerebat sese ad decipiendum, sequitur quod sit malus, et a Deo missus sit, ut significatur verbis sequentibus: decipies, et praevalebis, egredere, et fac ita. Ergo mali interdum ad homines mittuntur. Hoc ipsum inculcenter explicat Gregorius lib. 2. Moralium, ubi loquens de bonis Angelis, et malis, dicit: Sicut de bonis Angelis in hac vita laborantibus auxilium pietatis impenditur: ita isti occultae eius iustitiae nesciendo servientes, ministerium exequi reprobationis conantur: non enim ministrant Deo soli, qui adiuvant boni, sed etiam mali, qui probant, non solum qui redeuntes a culpa sublevent, sed etiam qui redire volentes gravent. Nec refert, quod Angeli perversi seductionem hominum et animarum perditionem intendant: licet enim, inquit Alensis noster, q. 41. membro 2. sit contraria intentio ipsius diaboli intentioni divinae, quantum ad hoc, quod haec est bona, et illa mala, nihilominus utitur Dominus tentatione diaboli ad bonum; tentatio enim qua tentavit Diabolus Iob, quantum fuit de voluntate diaboli, fuit ad seducendum: sed illam ordinavit Dominus ad bonum, ut patientia Iob probaretur. Missio ergo Domini respicit ordinationem potestatis ad tentandum, quae est sub potestate divina, non in ordine ad voluntatem Dei, sed eius malam voluntatem ordinat Deus ad bonum.

Rogabis 2. An Angeli inferiores interdum a superioribus mittantur ad homines. Affirmo, idque probat S. Gregorius in Moralibus ex illis Zachariae Prophetae verbis, ubi dicit Propheta, quod Angelus, qui loquebatur in me egrediebatur, et alius Angelus egrediebatur in occursum eius, dixit ad eum: loquere ad puerum istum dicens: absque muro habitabitur Ierusalem. Ex quo accipitur, quod Angelus mittit, unde dicit: In conspectu Conditoris angelica ministeria ordinata sunt, ut pro communi felicitate beatitudinis Opificem suum videntes, gaudeant: cum pro dispositione dignitatis alii aliis subministrant. Ad Prophetam Angelus Angelum mittit, et quae secum de Deo communiter conspicit, edocet, et eligit, quia cum per superiorem scientiam virtute cognitionis, et praestantiorem gratiam culmine potestatis excedit. Haec S. Gregorius. Ex quibus manifeste colligitur, quod unus Angelus ab alio interdum mittatur.

Confirmatur. quia verisimile est quod quando Deus inferioribus Angelis vult revelare aliquid, id revelat prius superioribus, communiter loquendo, et his mediantibus inferioribus: ergo mittuntur superiores ad inferiores illuminandos: sed inferiores etiam similiter illuminant alios sibi inferiores, donec veniatur ad ultimum ordinem, ex quo verisimiliter mittuntur aliqui ad illuminandos homines.

Dices. Quod etsi superiores illuminent inferiores, tamen non inde sequitur, quod mittantur, quia ad missionem, de qua hic agitur, requiritur motus localis: sed ut superiores illuminent inferiores, non est necesse, ut moveantur localiter, alioqui non possent sibi proximos illuminare. — Respondeo, fortassis choros angelicos superiores esse tam distantes ab inferioribus, ut non possint eos illuminare, quin moveantur localiter. Deinde posset dici, quod missio quaecumque non necessario importet motum localem, sed ordinationem Angeli ad illuminandum alium, ita ut ille Angelus dicatur ad alium mitti, cui Deus praecipit ut alium instruat, sive interim id fiat cum, vel absque motu locali.

Conclusio secunda. — Angeli non solum inferiores, sed etiam superiores quique interdum a Deo ad homines deputantur. Ita Doctor loco supra laudato num. 2. ubi ait: Videtur quod supremi, vel aliqui de supremis mittantur quandoque ad extra.

Probaturque Conclusio ex Scriptura Sacra, imprimis vero ex illo Isaiae 6. ubi legimus: Seraphim stabant super illud sex alae uni, sex alae alteri, et subdit statim: Et volavit ad me unus de Seraphim, et in manu eius calculus, quem forcipe tulit de altari, ac tetigit os meum. Sed Seraphim sunt superioris ordinis, ut supra probatum est, et indicat sanctus Damascenus lib. 2. c. 4. ubi referens doctrinam S. Dionysii ait: Primum ordinem Angelorum esse, qui Deum semper circumstat, assidueque, ac citra ullius rei interventum ei copulatur: nempe sex aligerorum Seraphim. Item Gen. 3. legimus, quod Deus collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium, atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Diximus autem supra Cherubim esse secundi ordinis Angelorum, qui Deo proximiores sunt, unde etiam 4. Regum 19. Domine Deus Rex Israël, qui sedes super Cherubim tu es Deus solus Israël. — Idipsum etiam evincitur ex eo Danielis 10.³ Michael unus ex principibus primis venit in adiutorium meum: et infra: nemo est adiutor meus nisi Michael princeps vester. Hinc Ecclesia in officio Angelorum orat: Angelum pacis Michael ad istam caelitus mitti rogitamus aulam. Et iterum: Michael Archangele veni in adiutorium populo Dei. At vero Michael unus ex primis, si non primus Seraphinorum esse creditur, ut censet Pantaleon Diaconus, in hom. De S. Michaele apud Surium 29. Septembris, necnon S. Basilius hom. 1. De Angelis, ubi haec legimus: Michael Dux supernorum Spirituum, qui dignitate, et honoribus praelatus es omnibus Spiritibus, tibi supplico. Idem sentit Laurentius Iustinianus dicens in sermone de S. Michaele: In spirituali primo conflictu ceteris Spiritibus sanctis praelatus est Michael, sicut Lucifer malis. Quod etiam firmari potest ratione, nam in bello angelico, quod in exordio mundi fuit, Michael fuit dux bonorum, qui illos ad obediendum Deo excitavit, sicut Lucifer socios ad defectionem induxit.

Confirmatur. verisimile est mentem Ecclesiae esse supremum omnium Angelorum plus venerari, quam reliquos: quia hoc etiam magis consentaneum voluntati divinae esse merito praesumi potest: sed Ecclesia maxime veneratur Michaelem, ut in officio Angelorum profitetur, et prae ceteris ipsi templa dicat: ergo sentit illum esse supremum Seraphinorum.

Non tamen me latet S. Thomam in 2. dist. 1. asserere Michaelem esse ex ordine Principatuum, et ad litteram intelligit verba Danielis cap. 10. ubi Michael dicitur, Unus ex principibus primis: quam sententiam sequitur Toletus in primum caput Lucae, et Pererius lib. 12. in Danielem: non desunt etiam, qui inter Potestates illum collocent, quia ad illum ordinem spectat debellare, et amovere daemones, in quo Michaeli maxima potestas tribuitur Apoc. 12. Cui sententiae videtur Ecclesia favere in officio ipsius sancti Michaelis dicens: quoties mirae virtutis aliquid agitur, Michael mitti perhibetur. Verum probabilior sententia iam invaluit, ipsum esse supremum inter Seraphinos, adeoque principem omnium prorsus Angelorum; qui cum ad nos mittatur, certum esse debet nedum inferiores, sed et superiores Angelos interdum a Deo ad homines delegari.

Denique hoc ipsum apprime edocet S. Paulus, ubi sine ulla exceptione testatur omnes Angelos mitti a Deo, et mandata sibi ministeria capessere, et perficere: Nonne omnes, inquit ad Hebraeos 1., sunt administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis? quae verba disertissime veritatem conclusionis confirmant; maxime si advertatur series totius S. Pauli discursus: intendit enim probare Christum rebus omnibus creatis antecellere; praesertim Angelis, qui ceteris creatis omnibus praestant: Tanto, inquit, melior Angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit, nimirum quod Dei Filius appelletur, et ad eius dexteram, ut Patri aequalis sedeat: unde subdit: ad quem Angelorum dixit aliquando: sede a dextris meis, quoadusque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? quas dignitatis praerogativas, ut evincat Apostolus Angelis non convenire, subdit: omnes sunt administratorii spiritus, etc. quae certe ratio imbecillis et nulla prorsus appareret, nisi Angelos omnes sine ulla dignitatis, vel ordinis exceptione comprehenderet, nam si summi ordines eximantur, videri quidem poterit Christus Angelis, et Archangelis, aut aliis quibusdam excellere; non autem Cherubinis, et Seraphinis, qui nec a Deo cum ceteris mitterentur, nec in ministrandi partes venirent. Quare quod de Angelis dicit illo loco Paulus, ad omnes etiam supremos Angelos pertinet. Certum ergo esse debet omnes etiam superiores Angelos ad nos interdum a Deo deputari.

Eamdem veritatem probant sancti Patres, maxime S. Athanasius Oratione secunda contra Arianos, ubi demonstrat Filium Dei esse vere Deum, ex eo quod superior sit Angelis, qui ad ministerium mittuntur. Et Angeli qui Deum, ait, sursum, deorsumque comitantes ministros se praebent; de Filio vero dicit: et adorent eum omnes Angeli eius. Quae ultima verba ex Apostolo desumpta omnes prorsus Angelos etiam superiores denotant; quippe non minus principes quique Angeli, quam infimi Christum venerari iussi sunt.

Expressissimus est etiam Chrysostomi locus Hom. 8. in Gen. ubi illa verba, Faciamus hominem, non ad Angelos, ut Hebraei putant, referri probat, quod Angeli non sint divinorum arcanorum principes, sed ministri: Non est, inquit, Angelis tributum, ut sint consilii participes, sed ut assistant, et ministerio fungantur; quod ut discas audi magni loquentissimum Isaiam de superioribus Angelorum virtutibus loquentem: Vidi Cherubim stantes a dextris Dei, et Seraphim.

Consentit Gregorius Nazianzenus Oratione 34. Cum Angelorum summos et infimos recensuisset ordines, mox universe ait: Illos divinae voluntatis administros loca omnia peragrare, omnibus ubique adesse promptos ministerii alacritate, tum naturae agilitate, alios aliam mundi partem obtinentes, sive alteri cuipiam parti universitati attributos.

Mitto plurimos alios e SS. Patribus idem affirmantes, unicumque profero S. Bernardum, qui sermone de S. Benedicto, Luciferum interpellans ait: Cherubim, inquit Propheta, stabant, et non sedebant, quid laborasti, ut iam sedeas! Omnes administratorii sunt spiritus missi in ministerium propter eos, qui haereditatem capiunt salutis, et tu sedebis? Et Sermone primo de S. Michaele, cum dixisset ipsum licet e superioribus Angelis, nobis tamen advigilare et opitulari, subdit: Neque id quidquam incredibile videatur, quandoquidem ipse quoque Creator, et Rex Angelorum, venit non ministrari, sed ministrare, et animam suam dare pro multis.

Eamdem veritatem probat Doctor Subtilis loco laudato, ex eo quod Gabriel missus ad Beatam Virginem fuerit unus ex supremis Angelis, quippe cum cognoverit mysterium Incarnationis, quod multos inferiores Angelos (ut putat) latuit.

Nam, inquit, Incarnationem nescierunt multi Angeli ante tempus Incarnationis, vel Passionis Christi, sicut patet, per illud Isaiae 63. ubi quaeritur in persona inferiorum Angelorum, quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus? etc. et per illud Psalmi, quis est iste Rex gloriae? et respondit Dominus fortis, etc. Apparet etiam per Apostolum ad Ephesios 3. et innotescat Principibus, et Potestatibus per Ecclesiam, etc. ubi glossa Hieronymi, angelicas potestates, vel dignitates dicit praefatum mysterium Incarnationis ad plenum nesciisse, donec completa esset Passio Christi, et Apostolorum praedicatio fuisset gentibus dilatata, quod tamen usque tunc non latuit maiores, secundum glossam Augustini ibidem dicentis: Constat autem, quod Angelum missum ad beatam Virginem, ad hoc nunciandum non latuit: ergo ille cui hoc patuit erat de superioribus, et non de infimis, quos latuit illud sacrum mysterium.

Ita Doctor.

Dices. S. Dionysius, cap. 13. De Caelesti Hierarchia, arbitratur supremos Angelos nunquam ad haec infima ministeria descendere: quod autem ad Isaiam purgandum unus e Seraphinis lapsus legitur, id sic explicat, ut non summi ordinis quispiam munus hoc obierit, sed interior aliquis, cui Seraphinorum proprium nomen imponitur, quia propriam istius ordinis functionem gerebat, cum ignito carbone Prophetae labia perurebat. Quam etiam interpretationem S. Gregorius Magnus in caput primum ad Hebraeos amplectitur, probatque, ex eo quod etiam interdum Angeli nomine Dei appellentur quando vices illius gerentes opera maioris momenti obeunt: ergo isti Patres censent superiores Angelos ad nos non transmitti. — Respondeo equidem illam fuisse illorum sententiam; verum hac in re non videntur audiendi, maxime cum Scriptura sacra satis aperte nostram sententiam firmet, et caeteri Patres nobis adstipulentur, ut supra dictum est.

Addo illam expositionem S. Dionysii videri pugnare in ipsamet verba Prophetae: Seraphim stabant super illud sex alae uni, et sex alae alteri, Seraphinorum qui per illas imagines repraesentabantur: sicut enim dicit Propheta: Vidi Dominum sedentem super solium, ita dicit se vidisse Seraphinos illi assistentes: ergo sicut priora illa verba intelliguntur de Deo ipso repraesentato in illa imaginaria visione; ita posteriora intelliguntur de veris Seraphim assistentibus et laudantibus Deum. Adde quod, inquit Suarez lib. 6. c. 10., in nullo alio loco Scripturae fit mentio Seraphinorum, nisi in illo, ut ibi notat Hieronymus: ergo si ibi Seraphim non significat proprium ordinem, sed generaliter Angelum accendentem, non habebimus in Scriptura mentionem illius ordinis, nec unde illum probemus; nam quod dicit Psalmo 103. Qui facis Angelos tuos Spiritus, et ministros tuos flammam ignis, licet ab aliquibus de Seraphinis exponatur, ita ut sensus sit, Deum etiam supremos Angelos in se ardentes, ut flammam ignis, facere ministros suos; verus tamen sensus est, Davidem loqui de omnibus Angelis, quos vocat flammam ignis, vel quia charitate ardent, vel quia efficaciam habent spiritaliter urendi, et accendendi homines, ut ibi exponunt Augustinus, Theodoretus, et Gregorius hom. 31. in Evangelium. Unde potius roboratur argumentum; nam cum omnes Angeli ministri Dei sint, et generali ratione flamma ignis, si propter hoc solum vocantur Seraphim apud Isaiam, non superest locus, unde ex nomine Seraphim proprium ordinem Seraphinorum probemus.

Dices 2. Angeli, ut diximus in primo Notabili, solito distribuuntur in assistentes, et ministrantes: sed illa divisio nulla foret, si omnes deligerentur ad ministerium: ergo necessario fatendum est superiores Angelos, qui Deo dicuntur assistere, ad ministeria deputari. — Confirmatur ex S. Gregorio lib. 17. Moral. cap. ubi verba illa Danielis declarans: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei, ita scribit: Aliud est assistere, aliud ministrare: assistunt enim illae proculdubio Potestates, quae ad quaedam hominibus nuntianda non exeunt; ministrant vero hi, qui ad explenda officia nunciorum veniunt; sed tamen ipsi quoque contemplatione ab intimis non recedunt: et quia plures sunt, qui ministrant, quam hi qui principaliter assistunt. assistentium numerus quasi definitus, ministrantium vero infinitus ostenditur.

— Distinguo maiorem: distribuuntur Angeli in assistentes, et ministrantes, secundum ordinariam divinae providentiae dispositionem, concedo: secundum extraordinariam, et quantum ad extraordinaria opera, nego.

Ordinarie quidem soli inferiores Angeli ad tutelam et custodiam deputantur. Nihilominus etiam interdum superiores emittuntur; quod utique ex Scriptura testificatione liquet, quae Angelos quosdam, qui nominatim assistere dicuntur, e caelo mitti docet in terras, ac variis legationibus, ministeriisque perfungi: talis fuit Raphael, qui se unum e septem esse fatetur, qui adstant ante Deum, et is tamen ad Tobiam missus, nulla ne infima quidem servorum obsequia detrectavit; ita Gabriel Zachariae Sacerdoti oblatus in templo: Ego sum, inquit, Gabriel, qui asto ante Deum: idemque Angeli alterius iussu Danieli se stetit, et ei ventura praedixit: Michael vero unus de principibus primis apud eumdem Danielem venire nihilominus ad opem ferendam legitur, ac de Moysis corpore certasse cum diabolo, in Iudae canonica: nam de Seraphinis, qui supremi omnium habentur, satis ex Isaia constat mitti eos, ac diversis functionibus operari. Cherubim item ante Paradisum voluptatis collocatus refertur a Moyse. Quod autem de utrisque Dionysius quorumdam ex opinione scribit, non illos ex Seraphinorum, aut Cherubinorum ordinibus fuisse, sed ex inferiore, ac maiorum illorum gessisse vices, minime consentaneum videtur, eique complures reclamant veterum, qui quorum nominibus appellantur, eorum ad ordines pertinere illos putant; unius ex omnibus Hieronymi testimonio ero contentus, qui de Seraphinis ita loquitur: Quidam Graecorum in Scripturis apprime eruditus Seraphim virtutes quasdam in coelis esse exposuit, quae ante tribunal Dei assistentes, laudant eum, et in diversa ministeria mittuntur, maxime quae ad eos, qui purgatione indigent, et ob pristina peccata aliqua ex parte suppliciis purgari merentur.

Conclusio tertia. — Ordinarius, et praecipuus angelicae ad homines missionis effectus est animae purgatio, intellectus illuminatio, et affectus inflammatio. Ita Seraphicus Doctor dist. 10. art. 2. qu. 1. et 2. Hancque veritatem luculenter expendit ipsemet, vel alius ex ipso quisquis fuerit auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. ubi ait:

S. Dionysius attribuit Angelo tres actus, scilicet purgare, illuminare, et perficere: purgant itaque Angeli removendo phantasmata, quae impediunt illuminationem, quam Angelus intendit facere in nobis. Unde tria removent ab anima, scilicet ignorantiam, et nubila phantasiarum, ac falsas opiniones philosophicarum rationum revelationi contrariarum. Illuminant vero animam tripliciter, scilicet ad sensum, ut patet quando aliquid manifestatur in sumpto corpore: item ad imaginationem, scilicet cum fumositates, quae per spiritum animalem ad cerebrum elevantur transmittunt in diversa phantasmata; et hanc potestatem habet etiam diabolus: item ad intellectum, et talis illuminatio solum perfecta est. Non autem, quod Angelus illuminet intellectum efficiendo novam cognitionem in anima, quia non potest in intellectu novam speciem imprimere, nec habitum novi luminis dare, sed nec eius intentionem quo vult convertere, quia hoc est contra naturam liberi arbitrii. Haec enim tria requiruntur ut intellectus noster intelligat aliquid, scilicet species, qua cognoscatur, et lumen in quo cognoscatur, et intentio qua convertatur intellectus super speciem. Illuminat autem Angelus intellectum nostrum excitando, et disponendo, et lumen divinum in nos transferendo, facit enim ut dictum est, in phantasia transmutationem specierum componendo, et dividendo secundum exigentiam rei, quam vult revelare. Item irradiat lumen intellectus sui super illas species, ut moveant intellectum nostrum, et sic plura et subtiliora videre possunt in lumine duplicato. Item excitat intentionem animae aliquo motu, ut ipsa convertat se super illa phantasmata abstrahendo se ab aliis: perficit autem, idest, promovet ad melius.

Idem docet quantum ad inflammationem affectus, dum probat, prius praemonendo accendi posse intellectum humanum tripliciter: scilicet vel efficiendo, vel excitando, et adiuvando, vel movendo.

Primo modo, solus Deus potest inflammare affectum, scilicet per effectum. Secundo modo, ipsum desideratum inflammat affectum, scilicet excitando et adiuvando. Tertio modo potest Angelus affectum nostrum incendere per motum. De his habemus exemplum in naturis: quia primo modo ignis accendit ligna; secundo modo ligna incendunt ignem; et tertio modo, qui ligna igni apponit, ignem accendit. Differentia autem est, inter emittere cogitationem, et incendere, et mentem illuminare: quia cogitationem immittere est, ut dicit Beda, intus creare, et facere cogitationem; sed incendere est cogitationem iam factam inflammare; illuminare vero est dare revelationem de aliquo occulto intelligibili.

Observandum est autem 1. cum Subtili Doctore in 2. dist. 11. n. 4. quod Angeli intellectum humanum illuminando, nullam intellectionem actualem, aut speciem intelligibilem ullo modo causare possunt ut causae totales. Ratio autem, inquit, non est ex aliqua impotentia ex parte Angeli, quia sufficienter est in actu primo, et potest causare in alio Angelo actum secundum: sed ratio est ex intellectu nostro, qui pro statu isto est passivum determinatum ad determinatum activum, ut ad phantasmata, et intellectum agentem: et ideo impeditur ne possit recipere immediate immutationem ab aliquo actu intelligibili sine phantasmate; quia phantasmata se habent pro statu isto ad intellectum nostrum sicut sensibilia ad sensum; quoad hoc scilicet, ut sicut sensus non immutatur primo nisi a sensibili extra, sic nec intellectus noster prima immutatione immutatur nisi a phantasmate. Ex quibus infert, quod nullus Angelus potest naturaliter hominem in extasim rapere per intellectionem seu visionem intellectualem, et quod omnis raptus factus virtute diaboli, fiat primo, et directe ad imaginationem aliquam vehementem, quam concomitatur, aut potest comitari cognitio intellectualis eiusdem obiecti, quae imaginatio potest esse tam vehemens, ut distrahat hominem ab attentione ad ullum aliud obiectum; et denique quod hominis raptus ad quem homo potest seipsum per consuetudinem disponere, sit etiam ad aliquid imaginabile considerandum. Quamvis forte Deus animam consuetam se retrahere ab omnibus aliis obiectis ad considerationem alicuius unius obiecti boni, v. g. passionis Christi, aut gloriae Paradisi, quandoque rapiat ab illa consideratione ad considerationem mere intellectualem independentem a phantasmatibus, talem scilicet, quam haberet anima extra corpus.

Observandum 2. ex eodem ibidem n. 5. ut ipsum explicat Poncius, quod Angelus non possit in homine producere cognitionem ullam independentem a phantasmatibus, neque etiam dependentem tamquam causa totalis aut partialis immediate concurrens effective ad ipsam cognitionem; posset tamen docere hominem; quae sententia est communis, et probatur: quia sicut homo docet hominem proponendo signa illi taliter inter se ordinata, ut ipse possit cognoscere quod ignoravit ante, ita etiam Angelus potest facere; quia in corpore assumpto posset loqui tam bene quam homo, et quia melius cognoscit naturas rerum, facilius, et citius posset perducere ad cognitionem, quam homo. Deinde, Angelus potest excitare illas species quas quis habet, eo ordine quo determinare possint ipsum ad cognoscendum aliquid antea ignotum, et hoc faciendo doceret et instrueret. Rursus posset ipsasmet res proponere secundum talem rationem, secundum quam ex ipsis posset quis cognoscere aliquid quod antea ignoravit; et sic etiam doceret, in quo non est difficultas. — An autem Angelus citius hominem docere posset utendo signis naturalibus ad placitum institutis, quam doceri possit ab altero homine, id fore mirum existimat Doctor; Mirum enim, inquit, videretur, si citius posset immutare visum multis sensibilibus, vel visibilibus, a quibus abstraherentur species necessariae ad unam magnam argumentationem hominis, quam posset ipse, vel homo uti signis illis ad placitum institutis repraesentantibus illa obiecta. Verum id non solum mirum videri debet, sed etiam impossibile, si sit sermo de cognitione, quae indigeret variarum rerum propositione; sed non dubito quin possit citius docere monstrando rem ipsam unam, vel alteram de natura illius, quam homo posset loquendo.

Observandum 3. ex eodem ibidem n. 6. quod Angelus nequit producere novum phantasma in phantasia hominis, nisi mediante obiecto naturaliter causativo eius; et ratio est, quia non potest producere visionem albedinis cum oculo absque concursu ipsius albedinis, nec potest etiam consequenter producere speciem visibilem eius absque albedine, ut omnes fatentur; et certe gratis illa virtus ipsi concederetur: ergo a pari, non potest producere actum phantasiae, aut speciem requisitam ad talem actum absque concursu obiecti: posito autem concursu obiecti, sufficit concursus ipsiusmet potentiae, et sic Angelus nullum debet habere concursum immediatum ad actum aut speciem. Itaque solum potest concurrere per modum proponentis obiectum, aut speciem eius, et per modum etiam removentis impedimentum.

Notandum 1. Quod quamvis Deus, sicut omnia per semetipsum immediate produxit, ita pariter res omnes sua providentia particulari administret, dirigat, servet, et certos ac sibi debitos in fines ordinet ac deducat; nihilominus executionem huius providentiae, quam gubernationem, seu directionem appellamus, solus immediate non intendit, nec efficit; sed quibusdam creaturis interdum utitur ad alias servandas, et moderandas. Consentaneum enim suae divinae bonitati iudicavit, non solum creaturas sui esse participes efficere, sed et virtutem agendi, et communicandi se aliis voluit impertiri, quatenus divinam bonitatem, et modum illius communicationis possent aliquatenus aemulari, et participare. Ideo per quasdam creaturas in alias influit, sicut per Solem in alia corpora lucem ac splendorem diffundit, et ut loquitur S. Augustinus lib. 3. De Trinitate, cap. 4.:

Sicut corpora crassiora et inferiora per subtiliora et potentiora quodam ordine reguntur: ita omnia corpora per spiritum vitae, et spiritus vitae irrationalis per spiritum vitae rationalis, et spiritus desertor per spiritum pium et iustum, et ille per ipsum Deum regitur et administratur... Nihil enim fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiore, invisibili, et intelligibili aula summi Imperatoris, aut iubeatur, aut permittatur.

Notandum 2. Duos maxime esse modos custodiendi rem aliquam: Primus fit cum ab ea removentur, et eliminantur causae omnes, vel occasiones, quae ipsi nocere possunt, et bonum ipsius, vel acquisitum auferre, vel acquirendum praepedire. Secundus vero fit cum bonum ipsius promovetur, ipsam nempe ad perfectiorem statum aut excitando, aut ad eum adipiscendum illam adiuvando per vires internas superadditas, vel per interius inspiratam maiorem illius boni notitiam, ex qua desiderium ardentius illius consecutionis accendatur. Sic bonus Pastor oves dicitur custodire, non solum ab eis lupum, et omnia nocentia removendo: sed etiam uberiora et meliora pascua, et alia ipsis commoda animo vigili procurando. An autem utroque hoc modo Angeli nos custodiant, hic determinandum est.

Notandum 3. Angelos maxime nobis invigilare, et servire propter tria, ut observat Seraphicus Doctor, vel quisquis est alius Auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. scilicet, propter ruinae suae reparationem, quia homines salvandi intrabunt in locum cadentium Angelorum. Item propter meriti accidentalis cumulationem, quod augetur in eis usque ad diem Iudicii. Item propter amoris erga nos demonstrationem. Ut fusius infra demonstrabimus.

Quibus praemissis, tria sunt hic determinanda: Primum, an revera Angeli ad hominum custodiam deputentur. Secundum, an hominum quilibet sibi specialem Angelum custodem destinatum habeat. Tertium, an etiam ceterae creaturae Angelo custode donentur.

Tametsi haec veritas aperte constet ex plurimis S. Scripturae textibus: nihilominus Calvinus, 1. 1. Instit. c. 14. sect. 7. ut nullum catholicum dogma intactum relinqueret, primo in dubium revocavit, utrum singulis hominibus a Deo constitutus et designatus sit Angelus ad illorum custodiam. Deinde audacior factus, comment. in 32 cap. Genes. pernegat Angelos singulos custodes, singulis hominibus dari, atque id affirmantes dicit maligne gratiam Dei extenuare: seque non dubitare fingit, quin diabolus hoc astu, fiduciam nostram aliqua ex parte minuere conatus sit. Quem errorem ut refellamus, sit

Conclusio prima. — De fide est SS. Angelos per ineffabilem Dei providentiam ad hominum viatorum custodiam deputari.

Probatur 1. Ex Scriptura, imprimis vero ex illis verbis Psalmi 33. Immittet Angelus Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos; seu ut ex Hebraeo vertit S. Hieronymus, Circumdat Angelus Domini in gyro timentium eum. Vel ut alia versio habet, Castrametatur Angelus Domini in circuitu timentium eum. More quidem Ducum, qui castra sua iuxta arcem, vel civitatem constituunt, et ordinant, ut eam ab hostibus tueantur. Unde Salmeron ex Graeco vertit, Castra sua instructis aciebus Angelus collocavit in circuitu timentium eum. Nempe, ut immissiones per Angelos malos undequaque propellat. Hinc S. Basilius in eadem verba Psalmi, Sicut, inquit, muri civitatis circumducti omni ex parte arcent propulsantes hostiles incursus: sic et Angelus te praemunit a fronte, et a tergo custodit: et nihil utrinque in custodiendo relinquit. Clarius hanc angelicam tutelam, et custodiam describit, et aperit Regius Vates Psalmo 90. his verbis: Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis, in manibus portabunt te, etc.: quem Psalmum licet ad litteram de Christo exponant S. Ambrosius Luc. 4, et Augustinus ad illa Psalmistae verba, nihilominus censent alii S. Patres, et Doctores cum S. Hieronymo, et ibi sermonem esse generalem de omnibus hominibus, maxime de Iustis: siquidem Psalmi principium Iustos omnes designat his verbis: Qui habitat in adiutorio Altissimi. Unde praefata verba mirum in modum exponens S. Bernardus in Psalmum, Qui habitat, ait: Mira dignatio, et vere magna dilectio charitatis, quis enim, quibus, de quo, quid mandarit, consideremus fratres. Tum singula ea quatuor expendit, et

Primum quis? quantusque sit, qui tale mandatum dedit, Deus nempe qui magnus est, et laudabilis nimis, et cuius magnitudinis non est finis. — Secundum, quibus mandavit? Angelis ipsis, utique creaturis nobilissimis, potentissimis, sapientissimis: tam sublimibus, tam beatis, tamque sibi proxime cohaerentibus, et familiariter adhaerentibus, ac vere domesticis. — Tertium, de quo mandavit Deus? Utique de homine, unde exclamat idem Bernardus cum Davide: Domine quid est homo, quod memor es eius, aut filius hominis quoniam reputas eum? Quasi vero non sit homo putredo, et filius hominis cinis. Apponis tamen erga eum cor tuum, geris pro eo sollicitudinem, curam eius habes, neque ei solum mittis Unigenitum tuum, immittis Spiritum tuum, promittis vultum tuum: sed interim, ne quid in caelestibus vacet ad opera sollicitudinis nostrae, beatos illos Spiritus propter nos mittis in ministerium, custodiae nostrae deputas, nostrosque iubes fieri Paedagogos.

Addo quid est admirabilius, quam pulcherrimos Aulae sydereae proceres, Triadis honorarios, Palatinos caelites? Genios illos magnificos, et ornatu omnium gratiarum nobiles, illos divinis honoribus perfruentes, et beatos devolare ad homines, se illis benignissime adiungere, eosque tueri, et humanissime complecti? Homines, inquam, in Deum impios, irae filios, multis criminibus maculatos, crudelitate prope belluas, vecordia pecudes, in eos ipsos tutelares ingratos? Sunt enim Angeli Olympiei Dynastae, et Empyreae domus purpurati, apud Augustum orbis terrae opificem, et Dominum gratiosi. Praefecti Universitatis, et rerum omnium creatarum Praesules, quibus dominans in nobis Deus, et supremus Imperator, dedit hominum atque omnium, quae sub Coelo sunt curam providentiamque, ait Iustinus martyr Apol. 1. — Quartum denique considerandum occurrit ex S. Bernardo: quid mandavit Deus Angelis suis de nobis? ut videlicet custodiant nos in omnibus viis nostris nempe in omnibus vicis, foris, et plateis in quibus instar sponsae Canticorum Deum quaerimus: in omnibus itineribus, locis, negotiis, et exercitiis, quippe in omnibus lapis offensionis, petra scandali, et laqueus tentationis ab hoste immittitur.

Haec ipsa veritas firmatur pluribus ex Novo testamento depromptis oraculis; maxime vero ex illo Matthaei 18. ubi Christus de fidelibus, pusillorum, hoc est, humilium nomine, loquens, ait: Videte ne contemnatis unum ex his pusillis, dico enim vobis, quia Angeli eorum in Caelis semper vident faciem Patris mei qui est in Caelis. Quasi diceret, eos non esse contemnendos, maxime quia tanti sunt meriti apud Deum, ut non dedignatus fuerit Angelorum illis custodiam tribuere: namque, inquit Euthymius in haec verba, Quos servant Angeli, hos despicere non oportet, et si non propter illorum virtutem, saltem propter Custodes eorum. Unde S. Hilarius: periculose ille contemnitur, cuius desideria, et postulationes ad Deum, Angelorum ministerio pervehuntur. Confirmatur ex illo Pauli ad Hebraeos: Omnes sunt Administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis.

Probatur haec eadem veritas testimonio SS. Patrum, primo quidem Dionysii, qui in cap. 9. De Caelesti Hierarchia, specialiter de tertia, seu infima Hierarchia Angelorum dixit praeesse humanis ordinibus, ut referantur ad Deum, et convertantur. Hermas etiam alius S. Pauli Discipulus, ut fertur in lib. qui Ecclesia dicitur, divisione 3, scribit se custoditum, et praeservatum per Angelum bonum dictum Hegrim, a magna quadam bestia quae in forma Retis apparuerat, ex cuius ore locustae igneae egrediebantur. Clemens Alexandrinus lib. 6. Stromatum circa finem: Divina virtus, inquit, praebet bona per Angelos, sive videantur, etc. Origenes hom. 8. in Genesim: Angeli tenent curam animarum nostrarum, et quod eis ab infantia tamquam Tutoribus, et Curatoribus committimus. Idem lib. 3. Periarchon, cap. 2. Iudith clarissima herois Angelum itineris sui directorem, et castitatis inter profanorum barbaras atque impuras manus propugnatorem, conservatorem, et salutis custodem palam fatetur et praedicat.

Ipsis adstipulatur S. Cyrillus scribens lib. 4. contra Iulianum:

Angeli tutelaris sui beneficio, Helias furores Iezabelis in desertum usque fugiens, et sub iunipero dormiens, primo excitatur, ac pane et aqua reficitur: secundo quoque excitatur, recreatur, ac de grandi via quae illi conficienda supererat, admonetur.

Accedit Chrysostomus, qui ex eisdem et consimilibus Scripturae locis probat unumquemque nostrum Angelum custodem habere; scribit enim: Unusquisque credentium Angelum habet. nam et ab initio quisque virorum celebrium ac probatorum Angelum habeat; quemadmodum Iacob dixit: Angelus qui pascit me, et qui liberavit me a iuventute mea.

Idemque rursus, homil. de Ascens. Domini: Ut scias quod Angeli ubique versantur, audi quod Paulus foemineo pudori prospiciens, ait: Debent mulieres velamen habere supra caput propter Angelos. Et iterum Iacob ait: Angelus qui me liberavit a iuventute mea. Et illi qui cum Apostolis erant, aiunt ad Rhodem: Angelus ipsius est. — Hactenus S. Chrysostomus, qui Scripturis quas adduximus innixus, unicuique nostrum Angelum singularem designari, confidenter adseruerat.

Nazianz. carm. 6. De substantiis separatis, De ministrantibus Angelis sic ait: Pronaque ad obsequium pars altera sustinet orbem, auxilioque suo servat, etc.

Gregorius Nyssen. lib. De Vita Moysis:

Est, inquit, sermo ex Maiorum traditione fidem sibi vendicans, quod postea quam natura nostra in peccatum decidit, Deum hunc lapsum nostrum providisse, sua cura minime destituisse: sed Angelum quemdam ex iis qui naturam corporis expertem sortiti sunt adhibuisse, ad unius cuiusque tutelam ac praesidium. At ex adverso, naturae corruptorem pari machinatione contra niti, et pravo quodam ac malefico adiuncto daemone humanae vitae perniciem efferre. Porro hominem in amborum medio constitutum alterutrius ad certum scopum ac propositum alterius proposito contrarium suopte momento, valentius reddere.

Ambrosius lib. De Viduis post medium: Obsecrandi sunt Angeli pro nobis, qui nobis ad praesidium dati sunt: et in Psalmum 37. Quomodo, inquit, longe stant qui ad adiumentum sunt attributi? Et Psalm. 43. in id, qui mandas salutes Iacob: Salus, ait, in ministeriis Angelorum, qui ad protectionem hominum deputantur.

Suadet hanc veritatem Seraphicus Doctor dist. 11. art. 1. qu. 1. triplici ratione;

Conveniens erat, inquit, homini lapso deputari custodiam angelicam: tum quia decet altitudinem divinae potentiae: tum quia decet ordinem sapientiae; tum quia etiam decet dulcedinem misericordiae. Altitudinem namque decet potentiae, duplici ex causa, una est, quia Deus non solummodo vult honorari in se, sed etiam in suis servis: unde non sufficit altitudini divinae potentiae quod Angeli ministrent sibi, sed etiam ad ostensionem excellentis suae potentiae hoc ab eis exigit, ut ministrent etiam creaturae suae: alia est ratio, quia cum Deus habeat diabolum, et eius daemones adversarios, magis decens est quod ipse eos vincat per suos ministros, ut per hoc ostendatur potentia manus Dei, quia non solum potens est in se, sed etiam in servis suis; et ut non indebite possit Dominus exercituum appellari. Ordinem vero sapientiae similiter decet; nam hic est ordo quem divina lex in suis operibus exequitur, et conservat, ut postrema per media deducat ad summa; quoniam igitur Angelus, tum ratione immortalitatis naturae, tum etiam ratione gratiae consummatus, medium tenet inter Deum, et hominem lapsum, decens fuit ut Deus hominem adiuvaret, et custodiret per Angelum. Dulcedinem etiam decet divinae misericordiae, quae aperuit sinum homini lapso, nec in aliquo ei defuit, quod spectat ad salutis suae promotionem; et ideo cum homo lapsus esset venumdatus ut faceret malum, ei ministravit pretium sanguinis Filii sui, per quod est redemptus, ut faciat bonum; et quia habet adversarium impugnantem, dedit ei ministrum custodientem, vel custodem auxiliantem; ut sic ex nulla parte miseria remaneret humana sine divinae misericordiae subsidio, et beneficio. Competebat igitur homini lapso dari ex hac triplici ratione angelicam custodiam.

Hanc eamdem veritatem mirum in modum probat, et confirmat Guillelmus Parisiensis, secunda parte De Universo c. 108.

Primo quidem quia, inquit, naturalis est pietas, et dilectio in hominibus ad invicem, naturalisque amor honestatis, et compositionis vitae, per quem unusquisque paterfamilias ad hoc intendit, ut componantur mores, et decoretur vita familiae suae in forinsecos. Etiam ostendit hanc pietatem et dilectionem, movens eos atque corripiens a vitiis et peccatis quibus deformantur mores hominum, et vita turbatur: et nemo dubitavit adhuc quin hoc et bonum sit, et Deo altissimo placitum. Quanto fortius igitur in Sanctis, ac beatissimis Angelis est ista naturalis pietas atque dilectio, et etiam tanto maior quam in hominibus, quanto nobilitas eorum ad haec, et alia bona omnia expeditior est atque potior quam ipsi homines in miseria vitae praesentis. Si igitur natura humana in ista depressione et miseria homines bonos a correptione et gubernatione hominum, quod possibile est, abstinere non patitur: quanto magis nobilissima illorum bonorum Angelorum natura ex incomparabiliter maiori pietate atque dilectione, miserabilissimos homines suis consiliis, et auxiliis aliisque omnibus ad gubernationem eorum pertinentibus, carere non sinet? — Secundo, si in tantum possunt apud homines naturalis pietas atque dilectio, ut quemadmodum praedixi, alii aliis consulant, alii alios adiuvent, aliisque officium regiminis impendant; quanto magis hoc poterunt pietas ac dilectio, ut beati ac sancti Angeli in tanta miseria ac desolatione deesse nolint hominibus? — Tertio, si iustitia est quae nec miserum facit, nec miserum deserit, nulla igitur erit iustitia sanctorum, ac beatorum Angelorum, si curam non gerant hominum. — Quarto, si hominibus datur potestas in homines, et praeficiuntur eis Rectores hominum, et hoc contra perturbatores publice faciunt homines atque privatim: quanto fortius contra malignos Spiritus, qui maxime infesti, maxime noxii sunt hominibus, necessarii sunt eis Rectores et Defensores? Si igitur cura est Creatoris, videlicet Deo altissimo, ut omnes Rectores et Defensores habeant sive Reges, et Principes contra infestatores, et perturbatores homines: quanto fortius cura est eidem Creatori benedicto, ut sint eis rectores et defensores contra infestatores et perturbatores spirituales, videlicet malignos spiritus, ubi tanto magis indigent huiusmodi regimine, et cura, quanto maiora sunt spiritualia bona, et mala corporalibus, et temporalibus. — Quinto, cum ordinata sit universalis gubernatio Dei altissimi, et nihil ultra gubernationem suam esse patiatur, nihil sinat debito carere regimine, unumquodque igitur pro modo et ordine suo congruentibus subiecit rectoribus: manifestum autem est quia homines hominibus nec congruentes pro toto, nec sufficientes rectores existunt, maxime cum in maiori et meliori parte regiminis eorum deficiant, videlicet contra principes militiae spiritualis; contra eos enim virtute sua aut sapientia incomparabiliter minus possunt, quam requirat cura gubernationis hominum. Ut igitur perfecta sit gubernatio Dei altissimi, qua regi totum indiget universum, necesse est et sapientiores, et fortiores atque modis omnibus meliores esse rectores hominibus; praesertim propter infestationes ac perturbationes quae hominibus et rebus humanis a spiritibus prove> niunt; praesertim cum manifestum sit per gubernationem Rectorum, hoc est regentium, homines nec astutiae, nec potentiae malignorum spirituum resistere posse; alioquin, quid aliud esset de hominibus? Nisi quod malignis spiritibus tamquam animalia occisionis absque Pastoribus et Custodibus dati essent in praedam et devorationem, quod bonitas atque benignitas Creatoris benedicti nullo modo patitur. Ita Guillelmus.

Haec etiam veritas Philosophis ethnicis manifesta fuit; sive eam a Iudaeis docentibus, sive e sacris Libris hauserint, sive per traditionem eam a maioribus acceperint. Qua de re sic scribit Appuleius libro De Deo Socratis:

Ex hac sublimiore daemonum copia, Plato autumat, singulis hominibus in vita agenda testes et custodes singulos additos: qui, nemini conspicui, semper adsint, omnium non modo actorum testes, verum etiam cogitatorum. Ac ubi vita edita remeandum est, eumdem illum, qui nobis praeditus fuit, raptare illico, et trahere veluti custodiam suam ad iudicium, atque illic in causa dicenda assistere; si qua commentiatur, redarguere; si qua vera dicat, asseverare; prorsus illius testimonio ferri sententiam.

Hinc salubre illud monitum adiungit:

Proinde vos omnes qui hanc Platonis divinam sententiam me interprete auscultatis, ita animos vestros ad quaecumque vel agenda vel meditanda formate, ut sciatis nihil omnino prae istis custodibus, nec intra animum, nec foris esse secreti: quando omnia curiose ille participet, omnia visat, omnia intelligat, et in illis penitissimis mentibus voce conscientiae diversetur.

— Socraticum postea exemplum in hoc Angelo colendo subdit verbis istis:

Hic prorsus custos, singularis praefectus, domesticus speculator, individuus arbiter, inseparabilis testis, maiorum improbator, bonorum probator, si rite animadvertatur, sedulo cognoscatur, religiose colatur, ita ut a Socrate iustitia et innocentia cultus est, in rebus incertis prospectator, dubiis praemonitor, periculosis viator, egenis opitulator, qui tibi queat tum somniis, tum signis, tum etiam fortasse coram cum usus postulat, mala averruncare, bona prosperare. Et mox: Socrates, cur apprime perfectus hunc Deum suum cognovit et coluit.

— Quod autem veteres summa religione genios coluerint sic declarat Censorinus, cap. 3:

Genio igitur potissimum per omnem aetatem quotannis sacrificamus. Quamquam non solum hic, sed et alii sunt praeterea dii complures hominum vitam pro sua quisque portione adminiculantes, quos volentem cognoscere indigitamentorum libri satis edocebant; sed omnes hi semel in unoquoque homine numinum suorum effectum repraesentant, quocirca non per omne vitae spatium novis Religionibus arcessuntur. Genius autem ita nobis observator appositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris exceptos ad extremum vitae diem comitetur.

Dices 1. Angelica custodia detrahit hominum libertati, et meritorum praestantiae: ergo non videtur admittenda. Probatur antecedens: homo per liberum arbitrium non potest ad malum compelli, nec violenter agitari: ergo de se sufficiens est qui resistat adversariis: frustra ergo Angeli ad eius custodiam deputantur, aut ipsius libertatis gloriae angelica illa custodia quidpiam detrahit. Insuper, tanto maior est gloria vincentis, quanto paucioribus auxiliis de adversario triumphat. Ergo gloriosius esset homini diabolum vincere per seipsum, quam cum adiuvante et compraeliante Angelo: subindeque ipsa angelica custodia ipsius gloriae sicut et libertati quidpiam detrahit.

Nego antecedens, quantum ad utramque partem, quamvis enim forte homo per liberum arbitrium gratiae auxilio et beneficio roboratum, per se sufficeret ad repugnandum contra adversantes, et illustrem de ipsis triumphum reportandum: attamen quoniam non est ipsi colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus Principes et Potestates, et contra spiritualia nequitiae in coelestibus, cum ipse sit debilis, et infirmus, frequentius ab eis vinceretur, quam vinceret, nisi Angelos sanctos haberet adversus malos Angelos compraeliantes. Neque enim, inquit Petrus Damianus Epist. ad Alexand. II. summum Pontificem, versutiae tam callidi, et exercitati hostis posset fragilitas humana resistere, nisi eum a tentationibus Electorum virtus Angelica propulsaret. Multo igitur ei melius est, et gloriosius cum angelico praesidio tam formidandos hostes vincere, quam absque praesidio superari.

Dices 2. Ex illo Christi Domini Luc. 22. oraculo, Maior est qui recumbit quam qui ministrat: ergo si Angelus hominem custodiendo ei ministrat, sequitur hominem Angelo esse superiorem: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Insuper, si Angelus hominem custodiat, vel id habet a natura, vel a gratia: si a natura, sequitur quod daemones debeant etiam hominum custodes censeri, naturalia namque in eis integra permanserunt: si a gratia, cum una anima aliam in gratia excedat, ad illius custodiam deberet deputari.

Nego utramque consequentiam, et ad antecedens primae, dico illud quidem verum esse de ministerio subiectionis, non vero de ministerio praesidentiae: Angelus autem hominem custodiendo ministrat ei praesidendo, et illum regendo ac docendo, ut pedagogus parvulum; non serviendo, et obediendo, ut famulus domino. Ad antecedens secundae consequentiae, dico Angelum habere simul a natura et a gratia, quod hominem possit custodire: a natura quidem, quia est homine fortior, et potentior: a gratia vero quia est praestantior et firmior: ideo ex utroque capite ei convenit hominem regere et protegere.

Dices 3. Soli Deo convenit hominem custodire: ergo non Angelo. Probatur antecedens; tum quia Deus in Scriptura dicitur hominum custos; sic Iob 7. Quid faciam tibi, o custos hominum? Et Psalmo 120. Ecce non dormitabit neque dormiet qui custodit Israel... Dominus custodit te ab omni malo, custodiat animam tuam Dominus. Dominus custodiat introitum tuum, et exitum tuum. Tum quia custodia ordinatur ad praeservandum hominem, ne in diaboli captivitatem ruat: sed eiusdem est praeservare in libertate, cuius est liberare et redimere a captivitate: ergo cum solius Dei sit a captivitate redimere, etiam solius eius est in libertate custodire, et conservare.

Nego antecedens, et ad primam eius probationem dico cum Seraphico Doctore supra laudato ad 5, quod perfectio divinae custodiae non excludit utilitatem angelicae. Sicut enim Deus propter suae bonitatis ostensionem, et ordinis sapientiae manifestationem, creaturis communicavit posse operari, et effective alias creaturas producere, ipso tamen producente, et cooperante; sic dedit Angelis posse hominem custodire, cum tamen a servorum suorum custodia nusquam ipse desistat, quia talis custodiendi virtus angelicae gratiae, et naturae dignitatem decebat: divina ergo custodia angelicae non officit: imo divina confert ad angelicae perfectionem; et Angelica ad divinae commendationem et manifestationem.

Ad secundam probationem, nego paritatem cum eodem Seraphico Doctore: redimere enim est mortuum vivificare; solius autem Dei est vitam primo conferre, et eam deperditam de novo restituere: custodire vero dicit tantum aliquem beneficentiae actum externum, qui potest a praestantiori natura, et virtute potentiori conferri: ideo non mirum, si Angeli qui hominem a daemonis captivitate solvere non potuerunt, possint tamen eum custodire et servare, ne rursus in eam praeceps per peccatum ruat.

Conclusio secunda. — Singulis hominibus, sive parvulis, sive adultis, sive fidelibus, sive infidelibus, praedestinatis, aut reprobatis, peccatoribus, aut iustis deputantur singuli Angeli custodes.

Haec receptissima est apud Catholicos contra Calvinum lib. 1. Institutionum cap. 14. ubi mendacissime affirmat incertum esse an singulis hominibus singuli Angeli assignentur: et super Psalmum 90. addit falsum esse commentum. Hanc veritatem ex Scriptura Sacra colligit S. Basilius lib. 3. contra Eunomium:

Quod autem, inquit, unicuique fidelium adsit Angelus tamquam Pedagogus aliquis, et Pastor vitam gubernans, nemo contradicat, qui Domini verborum meminerit dicentis: Ne contemnatis unum ex his pusillis, quoniam Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in Caelis est. Et Psalmista dicit: Castrametabitur Angelus Domini in circuitu timentium ipsum. Et: Angelus qui eruit me a iuventute mea, et cetera id genus.

Quibus Scripturae locis commune Catholicorum dogma Basilius adversus Calvinum adstruit. Ipsi subscribit Hilarius, qui eumdem locum expendens ait: Magna dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui Angelum delegatum. Primo signanter dicit unaquaeque, non enim unus Angelus custodit plures homines: tum quia non potest esse Angelus custos simul in pluribus locis, et saepe potest contingere, ut duo homines loco distantes indigeant locali praesentia, et assistentia sui Angeli: unde si esset unus Angelus, et idem, non posset utrique convenienter subvenire: tum quia hoc magis magnificentiam et liberalitatem Dei commendat: tum denique quia verisimile est in infima Hierarchia plures esse Angelos, quam sint homines actu, et de facto existentes, subindeque non apparet necessum, quod unus plures homines custodiat.

Probatur insuper Conclusio; idque primo de infantibus, et parvulis. Hoc enim primo diserte edocet S. Hieronymus dicens: Supra hoc unaquaeque anima ab ortu nativitatis sibi deputatum habet Angelum. Quae verba licet aliqui, ut S. Thomas 1. p. q. 113. a. 5. ad 3, explicent de nativitate non in utero, sed extra uterum; quia, inquiunt, puer cum est in utero est veluti pars, et fructus matris; unde quemadmodum qui custodit corpus, aut arborem, etiam custodit partem corporis, et fructum arbori connexum, ita Angelus matrem custodiens, etiam puerum custodit quamdiu est in eius utero; attamen iam omnes pene conveniunt, quod illa Angeli deputatio fiat statim, ac anima corpori infusa est. Hocque aperte docuit S. Anselmus in Elucidario scribens: Unaquaeque anima, dum in corpus mittitur, Angelo committitur: anima autem in conceptione infunditur: ergo in conceptione ad eius custodiam Angelus deputatur.*

* Hoc praevenerat Tertullianus lib. De Anima cap. 37. ubi scribit: omnem autem hominis in utero serendi, struendi, fingendi paraturam, aliqua utique potestas divinae voluntatis ministra modulatur, quamcumque illa rationem agitare sortita. Quibus verbis non solum significat Angelum cuique homini in utero formato, sed etiam formando a Deo destinari: quam veritatem etiam ethnicis compertam declarat; subdit enim haec aestimando: Etiam superstitio romana Deam finxit Alemonam alendi in utero fetus, et Nonam et Decimam a solicitioribus mensibus; et Partulam quae partum gubernet, et Lucinam vero quae producat in lucem. Nos officia divina Angelos credimus.

Putat igitur Angelos a divina Providentia destinatos esse ut in utero materno formandis pueris, et ad partum promovendis invigilent, et ea praestent officia quae ab ementitis numinibus exhiberi Romani veteres delirabant, quorum insaniam insectatur et lepide ridet S. Augustinus lib. 4. De Civit. Dei, cap. 11. ubi gentilium doctores insectatur quod Iovi, quem Deum summum dicebant, adscriberent ea munia quae plebeis numinibus tribuebantur.

Ipse, inquit, praesit nomine Liberi, virorum seminibus, et nomine Liberae foeminarum. Ipse sit Diespiter qui partum perducat ad diem, ipse sit Dea Mena quam praefecerunt menstruis foeminarum. Ipse Lucina quae a parturientibus invocetur. Ipse opem ferat nascentibus, eos excipiens sinu terrae, et vocetur Opis. Ipse in vagitu os aperiat, et vocetur Deus Vaticanus. Ipse levet de terra, et vocetur Dea Levana. Ipse cunas tueatur, et vocetur Dea Cunina etc.

— Rem istam sic explicat Origenes, tract. 5. in Matth.:

Item requires, pusillorum istorum Angeli qui praesunt eis, quando incipiunt curam eorum habere: utrum ex quo per lavacrum regenerationis geniti sunt in Christo, quasi tunc nascentes infantes, et ultra non subiecti cuidam adversariae potestati; an ex tempore nativitatis eorum carnalis, secundum praescientiam Dei et praeordinationem ipsius, quos praescivit et praedestinavit, ut sint conformes gloriae Christi. Vides, quoniam qui caute utrumque discusserit, illius est affirmare utrum eorum sit verum, et ad testimonium proferre Scripturam uni ex duobus consentientem. In utraque enim parte multus quidem sermo fieri potest, tamen ex multo parum aliquid proferamus. Qui enim volunt mox ut quis fuerit natus eorum, qui praecogniti sunt a Deo, accipere Angelum praepositum sibi, utuntur Apostoli voce dicentis: qui me segregavit ab utero matris meae, ut revelaret Filium suum in me; quasi ex eo necessarium habet Angelum se regentem, quoniam segregatus est secundum praescientiam Dei. Item in epistola Iudae scriptum est ita: In Deo Patre dilectis, et in Iesu Christo conservatis et vocatis. A quo conservati, nisi ab Angelis quibus traditi fuerant, ut conservarentur, et eruantur ab omni malo, qui praecogniti et praeordinati habebantur? Item proferet et illud quod in psalmis est dictum: De ventre matris meae tu es protector meus; ut sit protector praecognitorum Deus, per Angelos ob hoc ipsum ministerium deputatos. Sic et illud accipiet: Suscepisti me de utero matris meae; item: ad te proiectus sum ex utero; et alia mille huiusmodi habentia sensum etc.

* — Suadetur insuper haec veritas ratione: primo, quia statim ac parvulus formatus est, incipit esse homo viator: unde licet physice sit quasi pars matris, tamen in ordine ad salutem animae, est persona distincta; unde est capax peccati originalis, etiamsi mater sit sancta; et per gratiam Dei est capax meriti, ut in Ioanne Baptista cernere est. Item, credibile est statim illi adiungi daemonem, qui specialiter nocere, et damnum inferre procuret: ergo etiam debet illi Angelus ex tunc deputari, ut daemonem arceat, et alia impedimenta tam corporalia, quam spiritualia, ex tunc praecaveat. Neque obstat, quod Angelus custos matris possit hanc curam suscipere: quia solum pertinet ad illum quamdiu ad bonum matris est necessaria. Potest autem in solius filii utilitatem redundare, et speciali affectu, et magis proprio proprius Angelus illam habebit. Et interdum mater non parens suo Angelo, potest aliquid tentare filio nocivum, quod Angelus filii custos impedire poterit. Denique haec providentia liberalior est; ideoque huic parti libentius adhaereo.

— Qualiter autem, et quam ob causam fiat haec angelica custodia erga parvulum sive in utero, sive extra matris uterum existentem, edocet Alensis qu. 41. memb. 4. art. 3.

Accipitur autem, inquit, ratio huius custodiae tam ex parte Angeli custodientis, quam ex parte hominis custoditi. Ex parte Angeli, ratio est meritum, meretur enim praemium accidentale ex custodia huiusmodi. Ex parte vero parvuli accipitur ratio, tum ex parte corporis, ut scilicet bonus Angelus custodiat corpus parvuli a vexatione contrariae potestatis: tum ex parte animae, et hoc dupliciter; quia sumitur ratio animae secundum se, et ex coniunctione animae ad corpus. Ex parte animae in se, quia quam cito anima creatur, vertibilis est ad bonum, sive ad malum, et potest proficere, non tunc, sed postmodum: et ideo datur ei custos Angelus, non pro tempore isto, idest, non ut tunc faciat eam proficere, vel retrahere a malo, sed ut ordinet eam, et disponat, et habilitet ad hoc, ut postmodum proficiat, quando tempus erit utendi ratione. Ex parte autem animae prout coniungitur corpori, potest accipi ratio custodiae in parvulo, quia anima, quam cito unitur corpori, corrumpitur corruptione vitiosa; exinde contrahit corruptionem: unde anima, quam cito est coniuncta corpori, subito procedit in alteram habilitationem, sive ad malum, sive ad bonum; quamvis non sit nota huiusmodi habilitatio, et ad huiusmodi habilitationem iuvat, et ordinat Angelus bonus, qui datur ei custos: sicut forte illa corruptio, quam contrahebat ex corpore, iuvabat ad habilitandum ad malum,

Dices. Pueri non possunt deficere per culpam, nec in melius proficere per bonum opus, cum usu rationis careant: ergo frustranea ipsis est angelica custodia.

Distinguo antecedens; non possunt proficere pro tunc, et quamdiu rationis usum non obtinent, concedo: non possunt proficere pro tempore futuro, dum perfecto rationis usu donabuntur, nego; ut exposuit Alensis supra.

Probatur similiter Conclusio quantum ad ceteras partes: nempe quod omnes prorsus adulti sive praedestinati, sive reprobi, sive peccatores, sive iusti specialem sibi deputatum Angelum ad custodiam habeant. Et quidem primum constat de reprobis; tum quia ipsis conceditur auxilium sufficiens ad salutem: custodia autem angelica non est extra latitudinem talis auxilii sufficientis: ergo ipsis est concedenda. Maior constat: minor probatur: Deus permittit reprobos tentari a daemone; et consequenter debet illis protectionem, et sufficientem defensionem nem praebere: hanc autem per Angelos custodes subministrat: ergo illam ipsis denegare non debuit: Tum quia licet haec custodia non habeat effectum meriti vitae aeternae; nihilominus per illam revocantur a pluribus malis, quae haud dubie perpetrarent, nisi bonus Angelus illos retraheret. Tum quia Deus permittit praedestinatos habere daemones ipsorum saluti insidiantes: ergo pari iure angelicam custodiam reprobis debet concedere, ut eorum saluti qua possunt via invigilent. Tum denique quia haec custodia in bonum praedestinatorum redundat; nam per illam arcentur daemones instigantes reprobos homines, ne noceant Electis quantum cupiunt.

— His solvi potest, et explicari S. Paulus, dum asserit Hebraeorum primo, Angelos in ministerium mitti propter eos, qui haereditatem capiunt salutis: sic enim ministeria Angelorum circa reprobos redundant in bonum eorum, qui haereditatem capiunt salutis: praefatis enim verbis significare voluit S. Paulus, finem angelici ministerii in universum, esse hominum salutem, et ideirco circa homines exerceri, licet fructus maxime compleatur in his, qui effective salvantur.

Haec eadem veritas constat de peccatoribus quibusque: Tum quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. qu. 1,

Parcior non est bonus Angelus ad conservandum in bono, quam sit malus Angelus ad praecipitandum in malum: sed malus Angelus quantumcumque homo sit bonus, usque ad mortem non cessat ipsum infestare: ergo videtur quod nec bonus quantumcumque malum hominem usque ad mortem desinat custodire: Tum quia quanto aliquis peior est, tanto est pronior ad malum, et quanto pronior ad malum, tanto magis indiget retrahente: ergo cum Angelus ad custodiam deputatus ad hoc ordinetur, ut retrahat a malo, videtur quod non debeat hominem, quantumcumque peccatorem deserere: Tum denique quia de nemine desperandum est, dum adhuc viator existit: ergo quantumcumque aliquis in peccato sit obstinatus, semper affulget aliqua spes eius salutis: sicut igitur medicus nullum aegrotum deserit, nisi prius de restituenda eius salute spem omnem perdiderit: ita nec Angeli animarum medici, neminem deserere debent, quamdiu viget aliqua salutis spes.

Haec autem tamdiu viget, quamdiu homo viator existit: ergo neminem Angelus custos deserere debet ante mortem.

Dices 1. Plurimi e sanctis Patribus affirmant non omnes homines, sed iustos tantum habere Angelos custodes. Ita indicat Didymus apud Damascenum lib. 4. Parallel. c. 7. dicens: Probi, et sancti viri lucidos Angelos custodes habent: mali autem tenebrosos. Idem Evagrius apud eumdem indicat, scribens: Scientiae, ac Sapientiae sponsores multos vobis Angelos iungunt: at vir impius, ac flagitiosus etiam ab eo angelo, qui ipsi a puero datus est, disiungitur. Hoc ipsum significat S. Basilius in Psalmum 33. ubi docet solis fidelibus, et piis Angelos assistere, peccatores autem deserere: Cuicumque credenti in Dominum, inquit, Angelus assistit, nisi forte nos ipsum improbis factis effugemus: nam ut apes fumus in fugam agit, et columbas malus odor abigit: ita vitae nostrae custodem Angelum lacrymosum, foetidum peccatum repellit. Et in Commentariis ad Isaiam exponens illa verba Prophetae, et auferam sepem eius, de Angelorum custodia interpretatur, scribens: Fieri etiam potest Angelum, ut cum unusquisque nostrum habeat sanctum, qui castrametatur in circuitu timentium Dominum, in peccatis deprehensus, huic plagae, quam minatur, fiat obnoxius, et munere privetur, hoc est sanctorum virtutum tutela.* Confirmari potest ex illis verbis Ieremiae 51. Curavimus Babylonem, et non est sanata, derelinquamus eam.

Respondeo, Sanctos Patres ita posse explicari, ut solum velint Angelos homines pios dumtaxat custodire, et peccatores deserere, non quod omnino horum curam non habeant, sed quod actualem operationem, et exercitium custodiendi interdum remittant propter hominum incapacitatem, vel resistentiam. Non autem volunt, quod eum omnino deserant, nec ullam illius curam amplius gerant, contrarium enim legimus Exodi 23. ubi Deus promittens Iudaico populo Angelum custodem subdit: non dimittet cum peccaveris. Et hoc ipsum ratione suadetur: cum enim daemon non desistat a tentando iustum propter eximia iustitiae opera, sic nec sanctus Angelus deseret peccatorem: nam, ut dixit Ambrosius in id Psalmi 38. Obmutui, et humiliatus sum, etc., Angelus in circuitu est hominis, ne quis noceat ei, non discedit Angelus, nisi iussus a Domino. Insuper haec cura data est Angelo independenter ab hominis viatoris fide, vel gratia; ergo sicut custodiunt Angeli eos homines, qui vel gratiam, vel fidem numquam habuerunt: ita etiam eos, qui illas perdiderunt. Denique Deus non deserit hos peccatores quoad auxilia sufficientia interna, et externa: ergo neque Angeli illos deserere possunt propter peccata, cum hoc non sit consentaneum voluntati Dei; igitur Angelus peccatorem omnino non deserit: sed remissive, et minori forte sollicitudine, propter continuam eius resistentiam erga eum se gerit.

Hinc fit etiam interdum, ut iustum videatur Angelum custodem quodammodo derelinquere, seu remissius iuvare, ut id tandem in maius ipsius bonum cedat; sic Ambros. verba illa Psalmi 35. Qui iuxta me erant, a longe steterunt.

Ne abhorreat, inquit, mysticus pietatis affectus, ut pro Angelis dixerit, qui praetendunt timentibus Dominum ut eripiam eos de tentationibus, quas ferre non possunt: quomodo ergo longe stant, qui in adiumentum sunt attributi? Sed non illi se separant, sed qui urgetur tentationibus, putat eos longe abesse, quos propius adesse desiderat, et arbitratur dissimulare, cum illi iuvandi tempus nutu sui superioris expectent, qui athletam suum, quo gloriosius vinceret, diutius certare praecepit.

Corollarium. — Ex his collige, quod obduratus quisque peccator Angelo custode non careat, imo etiam non carebit ipsemet Antichristus, ut docent Alensis, S. Bonaventura, et S. Thomas; idque colligitur ex eo quod Deus velit omnes homines salvos fieri, nullumque excipere, sed omnes comprehendere, etiam pessimos; et per consequens ipsum quoque Antichristum. Favet etiam ratio, qui enim proponit alicui finem, debet providere de mediis ad illum obtinendum; at vero cunctis quantumvis impiis proponitur vita aeterna, et custodia angelica medium est ad illam obtinendam et acquirendam: ergo, etc. ac proinde Antichristo non denegabitur. Adde quod quemadmodum semper insidiantur mali Angeli, ita e contra boni ea qua fervent charitate, volunt continuo auxiliari, et in hoc Deum misericordiae, et charitatis fontem imitantur. — Neque dicendum est, custodes Angelos homines quantumvis peccatores deserere, quamdiu sunt in hac vita. Quemadmodum enim nulli viatori omnino denegatur auxilium supernaturale commune, ita neque dum est in via, custodia Angelorum prorsus destituitur. Sicut autem propter peccata hominum interdum eis denegantur auxilia quaedam particularia, et efficaciora, quae Deus non tenetur dare, ita denegatur custodia Angelorum quoad peculiares aliquos effectus.

Sciendum enim est, inquit Alensis, quod multiplex est effectus custodiae angelicae circa animas: unus est ut proficiat anima in bonum gratiae: alius ut non cadat in malum culpae: tertius est, ut si cadit, postmodum resurgat: vel ne toties cadat, vel in tantum malum cadat. Hinc concludit: dicimus ergo quod Antichristus habebit custodiam angelicam, non ad primos effectus, idest, Angelus custos istos effectus circa eum non habebit, sed tantum ultimum, scilicet, ut non toties cadat, quoties caderet sine Angelo Custode. Nulli enim viatori in quantum viator est, deficit misericordia Dei, quae est in dando Angelum Custodem.

— Censet tamen Ioannes Altestaing Mindelhaimensis in suo Vocabulario Theologico, quod Angelus bonus deputabitur primo Antichristo ad custodiam; sed quando ita obstinabitur in peccato, quod dicet se esse Deum, et extollet se super omne id, quod dicitur Deus, aut colitur, sicut dicit Apostolus, tunc primo deseret eum Angelus ex toto, nec habebit eum postmodum ad protectionem.

* Non me latet Origenem inficiari Angelos bonos a Deo destinatos esse ad pravorum et perditorum hominum custodiam, nam tract. 5. in Matth. cum scripsisset incertum esse utrum Angeli a Deo destinentur ad hominum custodiam statim ab eorum in utero formatione, an tantum ab eorum regeneratione per baptismum, addit:

Qui autem vult ex eo hominibus dari Angelum adiutorem, ex quo per lavacrum regenerationis facti sunt tunc nati infantes in Christo, dicet non esse credibile, insensatis et incredulis, et errantibus, et servientibus desideriis variis et immundis, in malitia et invidia degentibus, odibilibus et odientibus invicem, fornicariis et adulteris, interdum autem et masculorum concubitoribus, latronibus et ebriosis, atque rapacibus praeesse Angelum sanctum: ut maculetur in huiusmodi actibus hominis, cui datus est custos. Sed est homo quidem in tempore infidelitatis suae, et peccatorum suorum, ex infidelitate nascentium, sub Angelis Satanae et spiritibus malignis, et immundis daemoniis. Cum autem susceperint fidem, tunc Christus qui est Redemptor, qui pretio sui sanguinis eum redimit a malignis dominis credentem in Deum, tradit eum Angelo sancto et propter munditiem semper videnti faciem Patris.

Contrarium tamen sentit alibi, puta tomo 13. in Matth. et hom. 35 in Lucam, ubi docet singulis hominibus Angelos designari. *

Collige 2. Quod Christus Dominus Angelum Custodem non habuerit:

quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. quaest. 3, Christus non indigebat Angeli custodia, nec ipsa eum decebat; non egebat, inquit, quia adversarius eius nec poterat opprimere per violentiam Corpus Divinitati unitum; nec poterat seducere per astutias intellectum a Verbo plenarie illustratum; nec poterat allicere per blandicias affectum plenitudine gratiae confirmatum: ideo Christus non indigebat Angelo bono, nec quantum ad defensionem Corporis, nec quantum ad eruditionem operationis, nec quantum ad incitationem > affectionis. Non solum autem non indigebat angelica custodia, sed nec etiam ei competebat. Custodia enim in custodiente respectu custoditi, dicit praesidentiam quamdam: et quia Angeli Christo Domino suberant, non praeerant; ideo nec aliquod officium praesidentiae ipsis Angelis respectu Christi committi debebat, et propterea nullus Angelus debuit deputari ad custodiendum Christum, sed Angelorum multitudo debuit deputari ad eius ministerium.

Confirmatur, ex eo quod egeamus Angelo Custode propter tres potissimum causas: prima ut nos doceat et instruat ne decipiamur: secunda, ut moneat et hortetur ad bene agendum: tertia, ut removeat occasiones et pericula peccandi: at Christus nullo eorum indigebat: primo, quia erat maiori scientia praeditus, quam omnes Angeli: secundo, quia cum esset plenus gratia poterat seipsum excitare ad bene agendum: tertio, quia intrinsece erat impeccabilis propter unionem hypostaticam, gratiam, et gloriam: qui ergo custodit Israel, imo Custos est omnium, ipse Angelo Custode opus non habuit.

Dices. Angeli delegati sunt ad Christi custodiam: ergo revera Angelos Custodes habuit. Probatur antecedens ex illo Psal. 90. Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te, etc. quem Psalmum de Christo scriptum fuisse plurimi SS. Patres testantur. — Deinde moerentem solari, et deficientem roborare, officium est et munus Angeli custodientis; sed Luc. 22. legimus quod Christo, dum eius anima tristis esset usque ad mortem, astitit Angelus Domini confortans eum; ergo Christus habuit Angelum Custodem. — Denique Christus secundum naturam humanam minoratus est paulo minus ab Angelis: ergo eorum ministerio et custodia sicut caeteri homines egebat.

Nego has omnes consequentias, et ad primum antecedens, dico quod quamquam nonnulli SS. Patres illa Psalmi verba de Christo interpretentur, nihilominus caeteri contendunt non de Christo, sed de quolibet homine iusto a Davide scripta fuisse. Adde quod si de Christo accipiantur, possunt intelligi, non de custodia Christi adversus daemones, quorum erat expugnator; Angelorum nempe auxilio opus non habuit, ut ipsos vinceret, sed tantum de ministerio quodam externo, quod ipsi impenderunt. Hinc Matthaei 4. legimus quod devicto diabolo, accesserunt Angeli, et ministrabant ei, nempe Christo.

Ad secundum antecedens, dico cum Alensi supra laudato art. 2. quod duplex est confortatio, una auctoritativa, altera ministerialis; prior auctoritatem importat, posterior amicitiam, et reverentiam sonat: priori modo Dominus servum solatur, ei nempe gratias et beneficia largiendo: posteriori servus Dominum, ipsi quaedam excitantia ad leniendum dolorem subministrando, solari potest. Sic inquit S. Damascenus lib. De Fide cap. 3. Angelus Christum Dominum confortavit, non quidem proponendo ipsi aliquid quod ipsum lateret, sed tantum ipsi reprassentando, quod, quidquid gerebatur a Divino Patre decretum fuerat; exinde quod Deo summa gloria, et hominum salus erat oriunda.

Ad tertium, dico quod etsi Christus dicatur minoratus ab Angelis ratione passibilis humanae naturae, numquam tamen sic minoratus est, ut eorum praesidio et regimine opus habuerit: in quolibet enim statu etiam passionis, et mortis, Angelorum supremus Dominus extitit, et eis ad nutum imperavit.

Collige 3. Quod Beatissima Virgo, quamquam gratiis illustrata, et stipata virtutibus, quia tamen intrinsece non erat impeccabilis, sed tantum extrinsece per specialem protectionem, et quatenus erat in gratia confirmata, censent omnes Theologi cum S. Bernardo 17. ipsam habuisse Angelum Custodem, quem arbitrantur fuisse S. Gabrielem, qui ut S. Ambrosius scribit, ipsam consolabatur in angustiis, et divina ipsi mandata, et arcana intimabat. Scribit autem Andreas Cretensis non solum illam habuisse Angelum Gabrielem Custodem, sed ut erat Regina coeli, et Angelorum Domina, multis ipsorum turmis fuisse circumdatam, quae Angelica agmina regebat, et ordinabat S. Gabriel, ait Gregorius Nicomediensis in oratione de Maria in templo praesentata. Idque praenunciatum fuisse videtur Canticorum 7. ubi Sunamitis, quae sanctissimae Virginis specimen praeferebat, dicitur terribilis ut castrorum acies ordinata: chori enim castrorum sunt coelestium Civium agmina, atque legiones coelestes, quae sanctissimam illam Virginem tuebantur, et solabantur.

Collige tandem, Quod etiam Protoparentibus in statu innocentiae deputati fuerint Angeli Custodes, ut docent Alensis, necnon et Seraphicus Doctor: tum quia Deus pronior est ad miserendum, et succurrendum, quam ad damnandum: ergo si in statu naturae innocentis permisit, ut Angelus malus hominem infestaret et tentaret, potiori iure debuit ipsi delegare Custodem Angelum, qui cum ipso adversus impugnantem diabolum depugnaret; maxime cum scripserit Ecclesiast. 23. Contra bonum malum, et contra vitam mors, et sic intuere in omnibus operibus Altissimi unum contra unum, et duo contra duo. Tum quia idcirco nobis deputati sunt Angeli Custodes, ut per eorum auxilium a malo revocemur: sed homo in statu innocentiae opus habebat a malo removeri, siquidem peccare poterat: ergo ad id egebat angelica custodia. Denique, idem bonus Angelus homini deputatur in custodiam, ut nempe eum defendat ab oppressione contra violentiam, inquit Seraphicus Doctor qu. 2, ut eum erudiat, et dirigat contra fallaciam, et exhortetur, et inducat ad bonum contra blanditias: cum ergo diabolus in statu innocentiae Protoparentum rationem seducere poterat per astutiam, voluntatem ad malum deducere per blanditias, et virtutes per quamdam violentiam opprimere, siquidem homine innocente erat fortior et astutior, et in proposito malitiae pertinacior; ideo congruum erat homini innocenti concedi angelicam custodiam, quatenus adversus tam formidandum hostem repugnare posset.

Conclusio tertia. — Angeli non solum hominibus, sed et caeteris rebus deputantur in Rectores, Administratores, et Custodes.

Probatur haec veritas, primo quidem auctoritate SS. Patrum, maxime S. Augustini, qui lib. 83. qu. 79. ait: Unaquaeque res visibilis habet Angelicam potestatem sibi praepositam. Quae utique sententia confirmari potest ex Scriptura; nam Apocalypsis 14. dicitur: Et alius Angelus exivit de altari qui habebat potestatem super ignem: et cap. 15: Audivi Angelum aquarum dicentem: iustus es Domine, etc., ubi Arethas ait: Hinc scimus angelicas potestates praepositas esse creaturis: hanc quidem aquis, hanc autem igni, hanc vero alii cuidam particulari creaturae. Hinc Origenes 8. in Ieremiam docet quod omnibus rebus Angeli praesident tam terrae, et aquae, quam aëri, et igni, id est principalibus elementis, et in hoc ordine pervenire ad omnia animalia, ad omne germen, ad ipsa quoque astra Caeli. Idem Homilia 23. ait:

Virtutes coelestes mundi huius ministeria suscepisse, ut illa terrae vel arborum germinationibus, illa fluminibus, ac fontibus, alia ventis, alia marinis, alia terrenis animalibus, vel singulis e terra gignentibus praesint, et esse in his singulis Sacramenta ineffabilia divinae dispensationis, in ordine suo cuncta, et competenti per unamquamque virtutem dirimatur officio.

— *Et lib. 8. contra Celsum, respondens ipsius assertioni qua contendebat daemones praeesse omnibus mundi partibus, et earum dispensationi, scribit:

Nos vero dicimus sine praesidio invisibilium, ut ita loquar, agricolarum aliorumque administratorum, qui non solum terrae proventibus, sed etiam aquae et aëri provident, terram non ea ferre, quae natura regi dicuntur, aquam in fontibus, et fluviis ultro nascentibus non irrigare et fluere, aërem non servari incorruptum, vitamque ipsum respirantibus non impertire; sed administratores illos invisibiles non dicimus esse daemones. Et si quid audacter dicere oporteat, si quas hisce in rebus partes habeant daemones, dicemus illis famem, arborum vitiumque sterilitatem, immodicos calores, aëris corruptionem ad perniciem fructibus afferendam, mortemque interdum animantibus, et pestem hominibus inferendam tribui oportere. Horum omnium auctores sunt daemones... Non a daemonibus accipimus singula victui necessaria, praesertim, qui eis decenter uti didicimus, neque cum daemonibus epulantur, qui fruuntur frugibus, vino, arborum fructibus, aquis, aëre, sed potius cum divinis Angelis, quibus horum omnium cura mandata est... Dum igitur in gloriam Dei edimus, bibimus, spiramus, et caetera eadem ratione facimus, non epulamur cum illo daemone, sed cum Angelis Dei, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil reiciendum quod cum gratiarum actione percipitur: sanctificatur enim per verbum Dei, et orationem. Non autem decuisset, nec licuisset has res consecrari, si commissae essent curae daemonum.*

Praecipue autem sancti Angeli deputantur ad custodiam Provinciarum, Ecclesiarum, et Communitatum. Quod enim pro Regnorum custodia peculiares Angeli destinentur, satis aperte colligimus ex illo Danielis 10. ubi Daniel Gabrielem alloquens, ait:

Princeps Regni Persarum restitit mihi viginti et uno diebus, et ecce Michael unus de Principibus primis venit in adiutorium mihi, et ego remansi ibi cum Principe Regni Persarum; et infra: Nunc revertar ut proelier adversus Principem Persarum; Cum ergo egrederer, apparuit Princeps Graecorum veniens, etc.

Quibus verbis mentio fit Angelorum destinatorum ad custodiam Iudaeorum, Persarum, et Graecorum, ut interpretatur S. Dionysius c. 9. De Caelesti Hierarchia; et Theodorus lib. 5. De Divino decreto cap. 7; Hieron. in illa verba, et Gregorius lib. 17. Moral. Qui omnes censent ibi fieri mentionem de sanctis Angelis, inter quos licet nulla sit pugna nec discordia, sed omnes summa pace fruantur, iuxta illud Iob. 25. Qui facit concordiam in Sublimibus suis; nihilominus absque praeiudicio pacis et charitatis, suis precibus invicem apud

Deum pugnabant: Gabriel quidem partem Iudaeorum agens Deum exorabat, ut Israelitas a captivitate solveret, quippe cum pollicitus fuerat eiusmodi captivitatem non amplius septuaginta annis duraturam, quod tempus paene iam effluxerat. Alii vero duo Angeli Persis et Graecis in custodiam assignati, Deum enixe deprecabantur, ut diutius Iudaei apud Graecos et Persas incolatum protraherent; quia nempe plurimi ex infidelibus Iudaeorum doctrina illustrati, idolorum cultum respuebant, et verum Deum venerabantur: et ita invicem precibus pugnabant, quia quod Deus tacere decreverat eis non erat adhuc compertum: unde postquam S. Michael, qui tribus illis Principibus erat superior, divinam eis voluntatem manifestasset, tunc maxime concordes extiterunt.

— Confirmatur haec veritas ex illo Deuteronomii cap. 2. ac 30. ubi legimus: Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum, iuxta numerum filiorum Israel. Septuaginta Interpretes vertunt: Iuxta numerum Angelorum Dei. Hinc Origenes Hom. 35. in Lucam ex eo loco concludit: quod Principes, id est Angeli, ab exordio terrae divisa sit. Sic etiam Theodoretus in illud caput Danielis cum dixisset: Singulis Angelis uniuscuiusque nostrum creditam esse curam, ut custodiant, et tueantur, et a pravis daemonum insidiis nos liberent: ex Matth. 18. cap. concludit: Archangelis vero illud munus impositum, ut Gentium sint praefecti, sicut beatus Moyses docuit, cuius dictis beatus item Daniel consentit, cum dicit ipse Regni Persarum Principem: et rursus paulo post Principem Graecorum.

Hoc ipsum testantur quique SS. Patres, imprimis vero Clem. Alex. lib. 6. Strom. ubi ait: Per Gentes, et Civitates divisae sunt Angelorum praefecturae: et lib. 7. Iussu divino, et antiquo per Gentes sunt distributi Angeli. Hoc ipsum docet S. Basilius lib. 3. adversus Eunomium, ubi affirmat: Singulis fidelium adesse comites Angelos, sive Gentibus alios praeesse; et quo praestantior est gens integra singulari aliquo viro, eo potiorem esse dignitate praesidem gentis Angelum, quam illum cui unius cuiuspiam cura committitur. Similiter Epiphanius haeresi 51. Regna, inquit, et Gentes sub Angelis posita sunt. Idem passim edocent caeteri SS. Patres.

— Similiter non absque re censent Doctores Theologi, quod cum nationibus populisque praesint Angeli, multo magis Ecclesiis, templis, ac coetibus religiosis. De Ecclesiis quidem Apoc. 1. cap. testimonium extat, ubi septem Ecclesiis totidem praesides Angeli nominantur, ut interpretatur Origenes Hom. 20. in Numeros: Secundum ea, quae Ioannes in Apoc. scripsit, inquit, unicuique Ecclesiae generaliter Angelus praeest. Et Hom. 13. in Lucam dicit, in singulis Ecclesiis duos Episcopos praesidere, alterum visibilem, alterum invisibilem.

*Ergo, inquit, et in coetu nostro adesse Angelos, non solum generaliter omni Ecclesiae, sed etiam sigillatim, de quibus Salvator: Angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in Caelis est. Duplex hic adest Ecclesia, una hominum, altera Angelorum. Si quid iuxta rationem, et iuxta Scripturarum dicimus voluntatem, laetantur Angeli, et orant nobiscum. Et quia praesentes Angeli sunt in Ecclesia, in illa dumtaxat quae laetatur, et Christi est, propterea orantibus feminis praecipitur ut habeant velamen supra caput propter Angelos, utique illos qui assistunt sanctis, et laetantur in Ecclesia.

Hoc ipsum* confirmat Ambrosius lib. 2. in Lucam, ubi ait: Non solum Episcopus ad tuendum gregem Dominus ordinavit, sed etiam Angelos destinavit. Subscribit Greg. Naz. oratione 32. Nec enim, inquit, mihi dubium est, quin alii aliarum Ecclesiarum Praesides, ac Patroni sint, quemadmodum in Apocalypsi Ioannes me docet. — Hinc non mirum si plurimi viri sanctissimi Ecclesiae Praesules Angelos suarum Ecclesiarum custodes in ministeriis etiam sensibiliter adlaborantes habuerint: nec pariter in dubium revocari debet, quod pleraeque referunt Historiae, nempe pluries apparuisse S. Angelos in Templis quibus custodiendis sunt destinati. Sic in Prato spirituali cap. 4. legimus, quod Leontinus Abbas Monasterii Laurae vidit in cornu altaris stantem Angelum, qui dixit ei: Ex quo sanctificatum est altare istud, ego ei iugiter adstare iussus sum. Similia refert Lanspergius de S. Geltrude Virgine, etc. — Quod autem maxime Religiosorum coetibus custodiendis adsint, pluribus probat noster Le Petit cap. 17. sect. 1. De SS. Angelis; praecipue vero ex eo quod angelicam vitam religiosi aemulentur; amant enim Angeli concives suos, et suorum contubernalium summopere curam gerunt.

* APPENDIX.

His adiicienda est veterum Philosophorum a Theologis improbata opinio, nimirum quod hominibus singulis geminus adsit Angelus a Deo consignatus, bonus alter, alter malus, quorum ille hominum salutem, hic eorum ruinam et perniciem meditetur. Quam opinionem imbiberat Origenes, ut apparet ex lib. 1. in epist. ad Romanos; necnon homil. 23. in Iosue, et 35. in Lucam; necnon et lib. 3. De principiis, cap. 2. Quin etiam singulis hominibus non unicum tantummodo Angelum, unicumve daemonem, sed totas Angelorum daemonumque cohortes adiungit, homil. 1. in Ps. 36: Nunquam enim, inquit, solus est iustus, sed ne unius quidem, aut duorum vel trium tantummodo Angelorum societate subnixus est, sed exercitus ei virtutum coelestium praesto est. Quod non ad spiritualia tamen bona conferenda restringit, sed ad corporea etiam prorogat homil. 20. in Ios. Constat ergo multas esse virtutes intra nos, quibus vel animarum nostrarum, vel corporum cura permissa est. Cui defendendo utitur scriptione quadam apocrypha, quam Enochi librum esse suspicari possis, homil. 35. in Luc. Legimus, inquit, si tamen cui placet huiusmodi scripturam recipere, iustitiae et iniquitatis Angelos super Abrahae salute disceptantes, dum utraeque turmae suo eum coetui volunt vindicare. Profert insuper ad horum confirmationem exemplum illius daemoniaci cuius fit mentio Luc. 8. v. 30; et Marc. 5. v. 9.¹ Nam interrogatus daemon qui eum hominem miserum tractabat, quodnam ipsi nomen esset, respondit interroganti Christo: Legio, qua voce significabat tot homini illi adesse daemones infestantes, quot in militari legione numerari solebant pugnatores. Unde colligit Origenes vitio unicuique praeesse daemonem unum tamquam dominatorem et principem, cui plures ad istud vitium propagandum daemones inferiores subserviant. Cum autem multis simul vitiis homo laborat, tunc a multis simul daemonibus obsidetur et infestatur. — Illam autem de gemini Angeli boni et mali satellitis doctrinam, quam ex Hermae libro inscripto Pastore, et S. Barnabae epistola confirmat, hausisse videtur a Platonicis. Nam Theodoretus, Serm. 3. de curandis Graecorum affectionibus ex Platone, libro 10. Legum, haec protulit verba:

Cum autem dicis animam gubernantem et insitam omnibus quae ubique moventur, coelum quoque gubernare illam necessario dicendum est. Quid igitur? Unum ne an plures? Ego pro vobis respondebo: Ne pauciores duabus statuamus, eam quae bona conferat, et eam quae contraria possit efficere.

Eadem fuit Platonis sequacium de plurimis geniis singulis hominibus assignatis opinio. Porphyrius namque varios cuique homini assignatos daemones seu genios, quorum unus corporis, alius animae, alius mentis regimen et curam habeat. Quin etiam multo plures cuique daemones adesse pronuntiat, ita videlicet, ut alius nati sanitatem, alius pulchritudinem, alii quamdam in his habitudinem curent, unusque illis aeque praesit. Cui Iamblicus negando respondet: daemonem unum non alicui parti nostrum praeesse dumtaxat, sed toti simul adesse, totum ducere, quemadmodum a totis, qui in mundo sunt, ordinibus est attributus. Iterum Porphyrius introducit contrarietatem tamquam dominantium daemonum, nam alios facit bonos, alios malos, cum tamen, teste Iamblicho, nusquam mali spiritus sortem habeant praefecturae, nec pari vel auctoritate vel numero ex adverso bonorum sunt distributi. Multi autem praestantiores, contra Iamblici Monadem nitentes, tres cuilibet homini in eius nativitate custodes seu daemones attribuunt: quorum primum appellant Sacrum, qui iuxta Aegyptiorum doctrinam, nec a stellis fixis, nec ab erraticis, sed a caelo superiori, videlicet ab empyreo, per ipsum daemonum praesidem Deum descendendi animae rationali assignatur, dicuntque quod huius officium sit vitam animae dirigere, cogitationesque bonas menti semper exhibere, et assidue in nobis agere illuminando, quamvis non semper eum animadvertamus, sed quando purgati sumus, et tranquille vivimus, tunc a nobis percipitur, et quasi nobiscum loquitur, studetque assidue ad sacram nos adducere perfectionem. Secundus nuncupatur Genius, quatenus est genitus daemon, qui a mundi dispositione siderumque circuitibus, qui in generatione versantur, descendit. Tertium vero nati daemonem professioni et magisterio praeesse volunt, quem a sideribus infundi tradunt, animaeque mores, et viam ad dignitates ac honores mundanos praebere. Et quidem hoc experientia compertum et comprobatum asserunt, quod si professio cum natura nostra consentiat, similis nobis atque cum Genio concors adsit professionis daemon, vitaque magis efficiatur tranquilla, felix atque prospera. At vero si in professione versemur natura Genii contraria vel dissimili, laboriosa nobis redditur vita, et discordantibus actionibus perturbata, etc. Haec illi, in quibus nonnulla ethnicismum redolent.*

Notandum 1. Hoc fuisse Origenis paradoxum, ut putaret tutelares hominum Angelos non alia conditione visionem Dei obtinere quam si fidei suae commissos ad salutem perducant. Eam ob causam, inquit homilia 28. et 35. in Lucam,

Angeli pro nobis solliciti sunt, scientes > quod si nos bene gubernaverint, et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi faciem Patris: Quomodo enim si per curam eorum, et industriam salus hominibus comparatur, faciem Patris semper attendunt: sic si per negligentiam eorum homo corruerit, etiam sui periculi rem esse non nesciunt. Et sicut bonus Episcopus, et optimus Ecclesiae Dispensator scit sui meriti esse, atque virtutis, si oves gregis sibi creditae fuerint custoditae; ita intellige et de Angelis. Ignominia Angelo est, si homo iustus creditus fuerit, et peccaverit: ut e contrario gloria est Angelo si creditus sibi saltem minimus in Ecclesia fuerit. Videbunt enim non aliquando, sed semper faciem Patris, qui est in Caelis, cum alii semper non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum Angeli sunt, aut semper aut nunquam, vel parum, vel plus, faciem Dei Angeli contemplabuntur.

Sed, et homilia 20. in Numeros idipsum docuit, culpari Angelos, tamquam Paedagogos, si eorum commissi curae ab officio deflexerint. Quod Apocalypsis testimonio probat: ubi unicuique Ecclesiae unus praeesse dicitur Angelus, qui, inquit, vel collaudatur pro beneficiis populi, vel etiam pro delictis eius culpatur. Origenis errorem pridem sopitum et extinctum iterum excitavit Calvinus, nam Fevardentius noster in sua Theomachia Calvinistica lib. 9. cap. 19. refert Calvinum dicentem lib. 3. Institutionum cap. 14., Angelos non posse satisfacere iustitiae Dei; quia, ut idem Calvinus serm. 16. in Iob scripsit, Si Deus summo iure cum Angelis agat, inveniet, quod in eis desideret, non stabit in eis constans, et perpetua firmitas. Et infra: Deus non invenit in Angelis solidam veritatem, sed stultitiam, vanitatem, et inconstantiam. Inferius autem declarat se loqui de Angelis, qui perstiterunt in obedientia Dei, et faciem eius intuentur. Verum

Notandum 2. Hunc errorem pridem proscriptum esse a SS. Patribus, qui constantissime docent Angelos bonos, cum prius peccare possent, non peccando in via, meruisse, ut amplius peccare non valeant. Sic docet Augustinus in Enchiridio 57: Fulgentius, De Fide ad Petrum cap. 23. Gregor. lib. 34. Mor. c. 4. Colligiturque maxime haec veritas ex verbis Christi, quibus nos docuit Deum orare hoc modo, Fiat voluntas tua sicut in Caelo, et in terra; per haec enim petimus, ut nos voluntatem Patris in terra impleamus, sicut illam in Caelis implent Angeli. Nec enim dicere potuit Christus illa verba nisi propter Angelos; siquidem tunc temporis nullae in Caelis erant creaturae nisi soli Angeli: supponit ergo ab Angelis divinam voluntatem fidelissime, et perfectissime impleri; subindeque eos non posse peccare. Adde quod de Angelis praedicat David Psal. 102. Benedicite Domino omnes Angeli eius, potentes virtute, facientes verbum illius. Unde quasi per Antonomasiam subdit: Ministri eius, qui facitis voluntatem illius. Denique si ut quis ingrediatur caelestem Ierusalem, debebat esse purus ab omni macula, iuxta illud Apocalypsis 21. 27.¹ Non intrabit in illam aliquid coinquinatum; multo magis semper innocens esse debet, qui Dei visione semper donatur: siquidem ait David ad Deum Psal. 5. Non habitabit iuxta te malignus, nec permanebunt iniusti ante oculos tuos; at vero Angeli semper cum Deo permanent, siquidem de ipsis dicit Christus: Angeli eorum semper vident faciem Patris. Consequens est ergo eos nullatenus posse peccare, neque suam beatitudinem deperdere. Futile stat ergo, et prorsus erroneum commentum, arbitrari propter homines in peccatum labentes, Angelos esse culpandos, et puniendos, quasi sibi creditos non qua decebat vigilantia custodierint. Solum itaque superest examinandum an aliquid praemii propter impensam nobis suae custodiae curam a Deo recipiant: quod ut planius fiat,

Notandum 3. Duplicem solito distingui beatitudinem, essentialem nempe, et accidentalem: Est enim, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. art. 2. quaest. 2, duplex gaudium in Beatis: primum in quo consistit praemium substantiale, et hoc est gaudium de bono increato, quod habet Angelus de Deo, et in Deo; nempe Deo fruendo per eius unionem, et amorem. Aliud est gaudium accidentale, quod habet Angelus de bono creato, sive proprio, sive alieno: cuius quidem Scriptura plerumque meminit: ut Psalm. 149. cum dicitur; Exultabunt Sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Et Lucae 15. Gaudium erit in Coelo super uno peccatore poenitentiam agente. Huc etiam pertinet iudiciaria potestas, quam voluntarie pauperibus Christus repromittit; imo et illud centuplum, quod praeter aeternam vitam idem Dominus Matthaei 19. spondet his, qui propter ipsum omnia reliquerint. Spectat etiam ad illam gloriam accidentalem aureola Virginum, Martyrum, et Doctorum, et similia, quae suo modo, et cum proportione Angelis communia sunt. Licet enim eis proprie aureolae non conveniant, quia non sunt capaces Virginitatis, aut Martyrii, tamen habent alia obiecta proportionata, de quibus possint accidentaliter gaudere.

— Sciendum insuper, quod nomine accidentalis beatitudinis, hic non intelligimus ea, quae per se Dei visionem, amorem, et gaudium infallibiliter sequuntur; vel in universum, vel in unoquoque Beato, secundum modum suum; quales sunt v. g. memoria priorum bonorum operum cum laetitia, quae ex hac oritur, item honor, et gloria Beatorum inter se, et apud Deum; qualiter etiam gloria corporum resurgentium respectu beatitudinis animae, inter accidentales beatitudines numeratur.

De hoc ergo genere beatitudinis accidentalis in praesenti non loquimur; licet enim haec in Angelis etiam reperiatur, illa tamen non est augmenti susceptiva; quia haec accidentaria beatitudo, vel ex natura rei, vel ex ordinatione divina consequitur essentialem beatitudinem infallibiliter; adeoque cum haec non sit augmenti susceptiva, nec illa crescere potest.

— Hic itaque tantum sermo est de beatitudine illa accidentali quae consistit in quodam actu intellectus, et voluntatis circa obiecta creata, qui essentialem beatitudinem non consequitur; sed ex peculiari Dei favore conceditur, ut sunt revelationes per Verbum de effectibus gratiae, et contingentibus futuris, quae Angeli a principio beatitudinis non noverant. Eiusdem rationis sunt gaudia, et alii affectus circa res sic cognitas, ut est illud gaudium de peccatore poenitentiam agente. Gloria igitur, et gaudium ex his resultans, beatitudo accidentalis appellatur; quia non solum essentialem circumstat, sed etiam ab ea separabilis est per modum accidentis.

His ita praenotatis, tria supersunt determinanda: Primum, quaenam beneficia per suam custodiam Angeli sancti nobis impendant. Secundum, qualem beatitudinem ob illam custodiam Deus ipsis retribuat. Tertium, quae gratitudinis, et venerationis obsequia ipsis fidelissimis custodibus rependere debeamus.

Conclusio prima. — Sex sunt praecipua beneficia, quae sancti Angeli per suam custodiam nobis largiuntur.

Colligitur haec Conclusio ex Seraphico Doctore in 2. dist. 11. art. 2. quaest. 1. ad 7. ubi cum dixisset:

credendum est, quod multis modis Angeli, qui nos custodiunt, studeant promovere ad bonum, et retrahere a malo, quamvis hoc non percipiat hebetudo spiritus nostri: propter quod multi superbiunt, multi fiunt ingrati, et frequenter sibi attribuunt, quod est ex beneficio angelico, et ex hoc minus fiunt digni, ut ab Angelis adiuventur: perutile est ergo effectus angelicae custodiae nosse, et intelligere: consueverunt autem a Magistris duodecim effectus assignari: ea tamen omnia ad sex praecipuos reduci possunt.

Primus est pro delictis increpare. Sic Iudicum 2.

Ascendit Angelus Domini de Galgalis ad locum flentium, et ait: eduxi vos de Aegypto, et introduxi in terram pro qua iuravi patribus vestris, et pollicitus sum, ut non facerem irritum pactum meum vobiscum in sempiternum: Ita dumtaxat, ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae huius, sed aras eorum subverteretis: et noluistis audire vocem meam: Cur hoc fecistis? etc.:

Imo interdum contingit, ut etiam poenas hominibus quos custodiunt, immittant: poenae enim huius vitae quaedam ex pura iustitia Dei vindicativa proveniunt, et supplicia appellantur: aliae vero ex misericordia Dei ordinantur, et poenae medicinales vocantur: prioris generis poenas immittit Deus per daemones, iuxta illud Psalmi 77. Mittit in eos iram indignationis suae.... immissiones per Angelos malos: Utitur enim Deus Angelis malis, inquit S. August. in haec verba, non solum ad puniendos malos, sicut in Rege Achab quem fallaciae Spiritus ex Dei voluntate seduxit, ut caderet in bello: verum etiam ad probandos, et manifestandos bonos, sicut fecit in Iob.

Posterioris generis poenas etiam per Angelos bonos Deus interdum immittit, ut idem August. docet, lib. 9. De Civit. Dei, cap. 5. ubi ait, Sanctos Angelos sine ira punire, quos accipiunt aeterna lege puniendos, et miseris sine misericordiae compassione subvenire. Haec eadem veritas ex Scriptura sacra satis aperte colligitur; nam iuxta communiorem Interpretum sententiam munus puniendi homines peccatores aliquando per sanctos Angelos Deus exequitur: sancti enim erant Angeli missi ad subvertendam Sodomam Genesis 19. Sanctus erat Angelus, qui extendebat manum suam super Israelitas, ut eos propter Davidis peccatum exterminaret. Unde potiori iure Deus interdum poenis medicinalibus iustum hominem castigat per Angelum bonum; quippe haec punitio opus misericordiae est, et maxime ad officium Pedagogi seu custodis pertinet; tum ut persona custodita divinae iustitiae propter suas negligentias debitam poenam persolvat; tum, ut his tribulationibus et afflictionibus vitam aeternam promereatur, et meritum augeat.

Secundus effectus est a vinculis peccatorum absolvere, cuius rei specimen edidit Angelus ille, qui Actorum 12.² Petro in vinculis ab Herode coniecto astitit, et catenas de manibus eius solvit, eumque pristinae libertati restituit. Quam utique peccatorum solutionem non praestant Angeli effective nec auctoritative, sed solum dispositive, dum nempe, inquit Cresolius lib. 3. Mystag. c. 3. hominibus peccato foedatis lugendum eorum statum indito coelitus lumine ita exhibent, ut hominum mentes videant scelerum turpitudinem, et monstrificam veluti effigiem plenam horroris et contemptionis, intueanturque pestem ante oculos positam, crudele exitium, funestam calamitatem, et damnationem aeternam, si subito illo in statu e corporis domicilio eripiantur.

Inde fit, ut peccatores animadvertant Numinis iracundiam, arcana iudicia formidabilia hominum generi, mucronem illum in divinis oraculis depictum: instar fulguris expolitum, et vibrantem, illius oculum penetrantem omnia, et retrusas animi cogitationes perradentem: insuperabilem potentiam, fortem manum, quam poenas repetentem nullius hominis vis, dolusque effugiat. Tum blandius sui luminis radium iniiciens Angelus in animum hominis peccatoris, perspicue illi ostendit sceleris infamiam, labem animi, inexplicabilem hominum stultitiam malo suo laetantium, ingratae mentis indignitatem: insuper demonstrat divinae gratiae vim, et fortitudinem, quae nequitia perditur, et qua perdita fit homo daemonis ludibrium, herebi spolium, Coeli exul: ponit etiam ante oculos conscientiae bonae laetitiam, quae omnem corporis voluptatem liquido animi gaudio, et iucunditate antecellat. Haec, et similia Angelus tutelaris noster nobis interdum ingerit, ut a foetido peccatorum statu nos vel removeat, vel revocet.

Tertius effectus est, daemones coercere ne tam graviter tentationibus nos urgeant, neve tot pravas cogitationes immittant, aut occasiones peccandi subiiciant: nam, ut loquitur Granatensis concione de S. Michaele,

Quamdiu in corpore militamus, non desunt spiritus nequam, qui sint ad malum incentores: sic etiam non desunt Angeli, qui sint ad bonum hortatores, qui videlicet lucem nobis ad veritatis cognitionem praeferant, qui viam qua itur ad Coelum monstrent; qui ab hostibus tueantur, qui a sceleribus avocent, et ad honesta semper inducant.

Sicut ergo illi mala semper suggerunt, ita e contra isti semper honesta suadent, et adversantis nobis diaboli vires, et virus reprimunt. Sicut ergo de S. Angelo Raphaële apud Tobiam legimus, quod apprehendit daemonium, et religavit illud in deserto superioris Aegypti: ita Angeli nostri custodes terroris sunt ipsis daemonibus inimicis nostris, et maxima potentia illorum furorem compescunt; sunt enim illi sexaginta fortes ex fortissimis Israël, qui lectulum Salomonis mystici, nempe animam fidelem, Christi Domini triclinium, et sacrarium ambiunt: Fortes enim, inquit sanctus Athanasius lib. qq. q. 22., Angeli Dei sunt, qui perfectum virum circumeunt, et circa ipsum incedunt, ut nempe a daemonum incursibus, et occursibus tueantur et servent.

Quartus effectus est obstacula ad virtutem removere, et facilem ad eius assecutionem viam sternere: quod utique signatur in Exodo, ubi legimus, quod Angelus percussit primogenita Aegypti: siquidem ad eorum custodiam maxime spectat tollere impedimenta spiritualis profectus: in via namque virtutis non proficere, deficere est; hinc merito de Angelo custode cecinit Vates Regius: In manibus portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Unde S. Augustinus in Soliloquio cap. 27:

Sancti Angeli ambulant nobiscum in omnibus viis nostris, intrant, et exeunt nobiscum, attente considerantes, quam pie, quam honeste in medio pravae nationis conversemur: quantoque studio, et desiderio quaeramus regnum tuum, et iustitiam eius; quantoque timore, et tremore serviamus, et exultemus tibi in laetitia cordis nostri.

Adiuvant laborantes, protegunt quiescentes, hortantur pugnantes, coronant vincentes, etc. Unde monet S. Bernard. serm. 2. in praedictum Psalmum: Sancti custodes nostri fideles sunt, prudentes sunt, potentes sunt, quid trepidamus? Tantum sequamur eos, adhaereamus eis, ut in protectione Dei Coeli commoremur.

Quintus effectus est orationes eorum quos custodiunt offerre Deo, quamdiu in terris hanc mortalem vitam agunt, et eis in mortis instanti adesse, ut eorum animas si cuiusvis debiti, et delicti expertes sint, in Caelum deducant. Idque colligitur ex Tobiae 12. Ego obtuli orationem tuam Domino; quae verba expendens S. Augustinus sermone 3. De Natali Domini ait: Vota nostra, et opera bona Deo offerentes, videlicet eleemosynas, ieiunia, et alia denique, ut constat de Raphaële, qui non solum orationes Tobiae Deo offerebat, verum etiam et eius eleemosynas, et alia bona opera, quae exercebat circa mortuos, quos sepeliebat. Unde in Actis Angelus ait: Orationes, et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei; quasi diceret: illas Deo obtuli.

Cum autem preces offerunt, et desideria nunciant, rationes etiam Deo allegant, ut nos exaudiat, et suas preces nostris coniungunt; et quo ferventiores sunt, et ardentiora ac puriora desideria, eo libentius illa Deo annunciant et offerunt: idque maxima praestant eloquentia, ut colligimus, ex eo quod habetur apud Iobum cap. 33.³ Si fuerit, inquit, pro eo Angelus loquens unus de millibus, annuncians hominis aequitatem. Pagninus, et Regia impressio vertunt eloquens; nam sicut solent Oratores bene composita, praemeditataque oratione uti, ut eos quos alloquuntur, ad id quod intendunt inducant; ita Angeli dum nostras preces Deo offerunt, nulli dubium est, quin id maxima eloquentia praestent, ut illas Deus exaudire dignetur.

— Idem suadet sanctus Bernardus ex illis Psalmistae verbis 67. Praevenerunt Principes coniuncti psallentibus: Credimus, inquit, sanctos Angelos astare orantibus, offerre Deo preces et vota hominum. Ad quod etiam facit visio Iacob, de qua in Genesi cap. 28. legimus: Viditque in somnis scalam stantem super terram, et cacumen illius tangens Caelum; Angelos quoque Dei ascendentes, et descendentes per eam, etc.

Quem locum explicans Origenes lib. 5. Contra Celsum, ait: *

Fatemur quidem et Angelos esse ministratorios quosdam spiritus, crebro mittente Deo commeantes ad eos homines quos manet salutis haereditas, hosque modo ascendere ad purissima loca coelestia, et puriora etiam supra coelestia, oblaturos preces hominum; modo rursum descendere ad homines, reportando illinc aliud in usum singulorum, ut quisque est dignus beneficio.

Similiter S. Augustinus lib. 2. Medit. cap. 3:

Dicuntur Angeli orationes et vota nostra offerre Deo, non quia Deum doceant, quia omnia antequam fiant, sicut et postea quam facta sunt, novit; sed quia eius voluntatem super his consulunt, et quod Deo iubente completum esse cognoverint, hoc nobis evidenter, vel latenter reportant.

Unde hominibus ait: Cum orastis orationem vestram obtuli Deo. Similiter et nos oramus, non ut Deum doceamus, quasi nesciat quid velimus, et quo indigeamus, sed necesse habet rationalis creatura temporales causas ad aeternam veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, sive consulendo quod fiat.

— Similia habet Tertullianus, lib. De oratione, cap. 12., scribit, invehitur in eos qui absque debita religione, modestia et attentione adorationem Deo faciendam accedunt. Siquidem, ait, irreverens est assidere sub conspectu, contraque conspectum eius, quem quam maxime reverearis ac veneraris: quanto magis sub conspectu Dei vivi Angelo adhuc orationis adstante factum istud irreligiosissimum est, nisi exprobramus Deo quod nos oratio fatigaverit. Ubi vocat Angelum orationis, vel quod ipse nostris orationibus praesideat, vel quod ipsas excipiat atque Deo praepotenti eas offerat.

Qua de re audiendus est S. Augustinus. serm. 7. de tempore, ubi sic scribit: Putamus quam dulce est, quando vota nostra talia qualia dixi, Angeli qui custodes vitae nostrae, ante conspectum divinae Maiestatis obtulerunt. Luc. 1. Omnis multitudo populi erat orans foris, hora incensi. Apparuit autem illi Angelus Domini stans a dextris altaris incensi. Act. 10. Cornelius centurio vidit in visu manifeste quasi hora diei nona Angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi etc: Orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Et in Soliloq. c. 27: Diligunt, inquit, concives suos, per quos suae ruinae scissuras restaurari exspectant. Ideoque* magna cura, et vigilanti studio adsunt nobis, solliciti, discurrentes inter nos, et te, Domine; gemitus nostros, atque suspiria referentes ad te, ut impetrent nobis facilem tuae benignitatis propitiationem, et referant ad nos desideratam tuae gratiae benedictionem.

— Hanc eamdem veritatem egregie declarat S. Hilarius in Matthaeum c. 18. Angeli, inquit, pusillorum, praesunt fidelium orationibus. Praeesse Angelos, absoluta auctoritas est. Salvandorum igitur per Christum orationes Angeli quotidie Deo offerunt. Ergo periculose ille contemnitur, cuius desideria, ac postulationes ad aeternum, et invisibilem Deum ambitioso Angelorum famulatu, ac ministerio pervehuntur.

— *Haec eadem veritas Philosophis ethnicis fuit comperta. Seribit enim Appuleius libro De Deo Socratis:

Ceterum sunt quaedam divinae mediae potestates, inter summum aethera et infimas terras in isto intersiti aeris spatio, per quas et desideria nostra et merita ad Deos commeant. Hos Graeco nomine δαίμονας nuncupant, inter mortales coelicolasque vectores, hinc precum, inde donorum.

— Tandem idipsum suadetur ex his verbis Apoc. 8. Et ascendit fumus incensorum de orationibus Sanctorum, de manu Angeli coram Deo: quibus significat quantam vim preces, et bona opera accipiant, dum ab Angelis offeruntur. Sicut enim incensa, et aromata nisi prunis imponantur, parum olent; igni vero imposita, longe lateque redolent, non aliter orationes nostrae, et opera, quae per se forte parum valerent, dum tamen Angelorum precibus sunt intermixta, et illis commendationes suas adiungunt, et sic ab illis Deo offeruntur, multum valorem ex offerentibus accipiunt. Quod utique luculenter explicat S. Thomas 2. 2. q. 83. art. 1. ubi ait, eorum precibus, et meritis orationes nostrae sortiuntur effectum, et nostra opera bona a sua divina maiestate sunt accepta.

— *Hinc Patriarcha Iacob in somno mystico vidit scalam a terra in caelum pertingentem atque in ea Angelos ascendentes et descendentes, ascendentes quidem ad Deum ut ipsi hominum orationes et vota ac bona opera offerant, descendentes vero a Deo ad homines ut eis divina beneficia largiantur; quod S. Augustinus egregie explicat in commentario ad psalm. 44: *Ascendunt, inquit, et descendunt Angeli Dei super filium hominis, quia sursum est ad quem ascendunt corde, idest caput eius, et deorsum filius hominis, idest corpus eius. Ascenditur ad caput, et descenditur ad membra.

— *Qui autem durante hac mortali vita tanta charitate nobis opitulantur, etiam animabus nostris e corporibus solutis non desunt. Nam si omnino pura, sine macula et ruga venialis culpae, aut reatus alicuius poenae ab hac vita decedunt, a suis Angelis custodibus, et interdum simul ab aliis iuxta varia earum merita, et divinae Providentiae dispositionem usque ad Caelum deducuntur. Si autem aliqua purgatione indigent, sancti Angeli eas deducunt usque ad Purgatorii locum, ibique eas visitant, et consolantur.

Hoc imprimis colligitur ex Luca 16. ubi de Mendico ait Christus Dominus: Factum est autem ut moreretur Mendicus, et portabatur ab Angelis in sinum Abrahae. Ubi Chrysost. in speciali Homilia: Portabatur, inquit, in humeris Angelorum, ne saltem ambulans laboraret: Num sufficeret ad portandum unus Angelus? sed propterea plures veniunt, ut chorum laetitiae faciant. Gaudet unusquisque Angelorum tale onus tangere, libenter talibus oneribus praegravantur, ut adducant homines ad regna Caelorum.

Sextus tandem effectus est maerentium consolatio. Sic legimus Genes. 16.⁴ quod Angelus consolatus est Agar fugientem a facie Domini, dixitque ei: Revertere ad Dominam tuam, et humiliare sub manu eius: et sic eius maerorem, et tristitiam dum esset in solitudine fugitiva abstersit. Constat etiam de Gedeone, ad quem consolandum misit Deus Angelum, qui honorifice eum salutavit, dicens: Dominus tecum, virorum fortissime, ut exanimatum animaret, et de fuga cogitantem retineret. Sic Angelus Raphael consolatus est Tobiam cum ei dixit, loquens de filio suo, quem ad peregrinandum suscipiebat ducendum, Tobiae 5. Ego sanum ducam filium tuum, et reducam. Sic in reditu dum ipsum eius filium sanum et incolumen ei repraesentavit, non minori consolatione eum recreavit. Sic Eliae apparuit unus Angelus, amaritudine confectum animum caelesti consolationis rore perfundens, et oblato subcinericio pane deficientes prae itineris fatigatione, et famis inedia, corporis vires reparans.

Plurima alia angelicae consolationis argumenta Scriptura sacra subministrat, quibus constat ingentia SS. Angelorum erga nos esse beneficia, quae tanto maiori affectu nobis impendunt, quod nedum hac in re divinis mandatis obsequantur, sed etiam flagrantissima erga nos charitate aestuent:

Neque enim, inquit Blosius in dictis Patrum, ulla unquam mater erga unice dilectum filium suum regendum, custodiendum, tuendumque vigilavit, uti hi beatissimi Spiritus saluti invigilant, et praecipue Angelus proprius nostrae speciatim custodiae a Domino deputatus; nam noctu, et diu, omni loco, et tempore, in cunctis causis, et necessitatibus nostris summa cum fidelitate nobis adest, et ne ad momentum quidem unquam a nobis recedit.

Sane cum caelestes illi Spiritus videant, et cognoscant, quam admirabili, immenso, atque ardenti amore, et noster, et ipsorum Dominus nos prosequatur, ita etiam et ipsi tanta dilectione nos complectuntur, ut a nullo digne id queat exprimi.

— Haec omnia luculenter declarat sanctus Bernardus sermone 1. De sancto Michaële;

hic est, dilectissimi, funiculus triplex, quo de excelso Caelorum habitaculo ad consolandos, ad visitandos, ad adiuvandos nos attrahitur supereminens charitas Angelorum, propter Deum, propter nos, propter seipsos. Propter Deum utique, cuius > tanta erga nos misericordiae viscera ipsi quoque, ut dignum est, imitantur. Propter nos, in quibus nimirum propriam similitudinem miserantur. Propter seipsos, quorum ordines instaurandos ex nobis toto desiderio praestolantur. In ore enim parvulorum, qui lacte modo vescuntur, et nondum solido cibo, perficienda est laus illa maiestatis divinae, cuius habentes primitias Angelici Spiritus beata nimirum delectatione fruuntur: sed tanto avidius nos expectant, quanto consummationis eius expectatione, et expositione sollicitantur.

Conclusio secunda. — Angeli custodes ob impensa nobis ab eorum obsequiis coelica beneficia, gaudii accidentalis incrementum a Deo recipiunt: ita communiter Doctores Scholastici, cum nostro Alensi 2. part. quaest. 41. membro 6. et Seraphico Doctore dist. 11. art. 2. ubi cum duplicem hac de re opinionem retulisset: quarum prima affirmabat in beatis Angelis ex hominum salute crescere gaudium essentiale simul et accidentale; non solum extensive, sed etiam intensive, eo quod huius sententiae Sequaces censerent Angelos nondum esse perfecte beatos, licet sint in gratia confirmati: secunda vero contendebat neutrum gaudium, tam essentiale, quam accidentale crescere intensive, sed solum extensive, sicut eorum charitas non est nunc maior, quam fuerit ab initio, quamvis plures nunc diligant, quam tunc: tandem concludit, tertiamque sententiam instituit, nempe quod in Angelis nullatenus praemium, et gaudium essentiale augeatur:

quia, inquit, quantum ad illud, perfecte beati sunt: sed gaudium, in quo consistit praemium accidentale, non solum extensive, verum etiam intensive, et ratione boni proprii, et ratione coniuncti; quia ministrando aliis, bona opera faciunt, in quibus praemium accidentale merentur, et etiam concives suos ad beatitudinem perducunt, super quibus absque dubio gaudent, et gratulantur: et haec positio tertia videtur esse probabilior, et secundum hanc patet responsio ad partes oppositas: nam rationes ostendentes, quod ex nostra beatificatione Angelis accrescat gaudium, concludunt solum de gaudio accidentali, quod est circa bonum creatum, in quo tamen non consistit essentialis praemii augmentatio.

Eamdem sententiam amplectitur, et docet Gabriel art. 3. dubio 2. affirmatque Angelos, quantum ad illud gaudium accidentale, non esse in termino, sed in via; quia priusquam detur, carent illo, unde possunt illud mereri, adeoque propter meritum ipsis a Deo conceditur.

— Verum vix adduci possum ut credam, Angelos aliqua ex parte adhuc esse Viatores, et aliquatenus posse novum praemium promereri. Ut enim aliquis sit in statu merendi, non satis est quod careat re aliqua; sed ultra necessum est quod sit in via ad merendum destinata ex divina ordinatione; quae via regulariter in Angelis, et hominibus, est status fidei, intuitivae Dei visioni oppositus.

Adde. quod gaudium illud accidentale sufficienter intelligi possit Angelis a Deo concedi, absque eo quod illud promereantur; illud enim gaudium de novo suscipiunt Angeli, vel ex nova praesentia obiectorum, et absque peculiari revelatione vel illuminatione ex parte Dei aut Angelorum Superiorum, sicut gaudent super uno peccatore poenitentiam agente, quia eius poenitentiam cognoscere possunt per scientiam propriam: unde cum summa charitate homines diligant, ita de illorum salute laetantur; nam, inquit Augustinus cap. 27. Soliloquiorum:

Quoties bene agimus, gaudent Angeli, et tristantur daemones: quoties a bono declinamus, diabolum laetificamus, et Angelos tuos suo gaudio defraudamus; gaudium est enim eis super uno peccatore poenitentiam agente; sed diabolo super uno iusto poenitentiam deserente.

Hoc modo autem gaudium consequuntur Angeli absque ullo suo merito. — Vel dici potest, quod augmentum illius gaudii proveniat ex eo quod aliquid de novo reveletur Angelis in ordine ad sua ministeria; ut quando Gabrieli Archangelo revelata fuit Incarnatio tali tempore et modo exequenda, ut illam Virgini nunciaret; et tunc etiam opus non habuit aliquo novo merito ad illud gaudium recipiendum; quippe proveniebat illud ex illa nova revelatione sibi facta. Vel denique concipi potest novum illud gaudium Angelo concedi propter novam revelationem sibi factam, quae ad eius ministerium spectet, ut quando ipsi revelatur, quod homo ipsius custodiae traditus, tali tempore sit talem poenitentiam acturus, aut talia, vel alia opera meritoria acturus. Sic autem gaudium illud etiam non advenit propter aliquod speciale Angeli meritum; sed solum propter divinam revelationem, et peccatoris conversionem; adeoque non videtur necessarium esse Angeli meritum ad illam accidentalem beatitudinem assequendam. Verius itaque dicendum censeo, quod augmentum illius gaudii beatifici, seu illa beatitudo accidentalis proveniat tum ex parte Dei liberaliter gaudium illud Angelo concedentis, tum etiam ex parte Angelorum, qui propter summam charitatem qua homines prosequuntur, eximia perfunduntur laetitia, ingensque concipiunt gaudium, quoties eos saluti studere, et invigilare conspiciunt.

Rogabis. Qualiter se habeat Angelus erga hominem suae custodiae deputatum, quem Deo revelante novit esse damnandum?

Respondet Alensis noster membro 6. art. 2.:

Quod quamvis alicui Angelo reveletur damnatio eius, cui deputatus est: tamen non revelatur ei quantitas damnationis, scilicet quanta futura est eius damnatio: hoc enim est de secretissimis Dei. Unde quamvis eum damnandum esse sciat per revelationem; et cognoscat se nihil profecturum circa eum, quantum ad hoc ut salvetur: tamen quia nescit quanta futura est eius damnatio, ideo nescit an profecturus sit circa eum quantum ad hoc, quod minor sit eius poena, sive damnatio. Unde adhuc curam apponit circa eum, nec derelinquit eum ex toto; nec dissonat hoc a voluntate divina. Unde quamvis non operetur circa eum ad trahendum eum ad salutem; tamen operatur ad retrahendum eum a maiori damnatione, quam scilicet incurreret, nisi Angelus custodiret eum.

Conclusio tertia. — Tria maxime sanctissimis nostris Angelis tutelaribus in animi nostri gratitudinem rependere debemus; nempe in venerationem, dilectionem, et invocationem. Ita S. Bernardus serm. 12.*:

Ipse, Deus, mandavit ipsis, qui et ei ex tanta charitate obediunt, et nobis subveniunt in tanta necessitate, ingratos esse non licet; simus ergo devoti, simus grati tantis custodibus, redamemus eos, honoremus eos quantum possumus, quantum debemus; totus tamen ei reddatur, et amor, et honor, a quo tam ipsis quam nobis est totum, unde honorare possumus, vel amare, unde amari, honorarique meremur.

Quantam autem sanctis Angelis reverentiam debeamus impendere, egregie explicat idem Doctor mellifluus in Psalmum 90. serm. 12. ubi inter cetera, ita admonet: In quovis diversorio, in quovis angulo, Angelo tuo reverentiam habe: tu ne audeas illo praesente, quod vidente me non auderes.

Et sermone primo de Sancto Michaële, nobis erga amantissimos illos Tutelares summam reverentiam habendam ita inculcat:

Pensate quanta nobis sollicitudine opus est, dilectissimi, ut dignos nos exhibeamus eorum frequentia, et eo modo conversemur in conspectu Angelorum, ne forte sanctos offendamus obtutus. Vobis enim, si quando Angeli provocati peccatis, et negligentiis nostris, indignos nos iudicaverint praesentia, et visitatione sua, ut iam necesse habeamus, et nos cum Propheta plangere ac dicere: amici mei, et proximi mei, adversum me appropinquaverunt et steterunt; et qui iuxta me erant, de longe steterunt; et vim faciebant, qui quaerebant animam meam; elongati nimium sunt, quorum praesentia protegere nos, et propulsare poterat inimicum.

Quod si tam necessariam habemus familiaritatem dignationis angelicae, cavenda nobis eorum offensa, et in his maxime exercendum, quibus eos novimus oblectari. Sunt enim plurima, quae eis placent, et quod in nobis invenire delectat: ut est sobrietas, castitas, paupertas voluntaria, crebri in coelum gemitus, et orationes cum lacrymis, et cordis intentione: attamen super omnia haec, unitatem, et pacem a nobis exigunt Angeli pacis.

— Quantam etiam pariter beatissimis illis Custodibus gratitudinem debeamus, declarat ipsemet Bernardus praefato Sermone 12. in Psalmum 90., ubi cum dixisset: Adsunt igitur, et adsunt sibi, non modo secum, sed etiam pro se: adsunt ut prosint: quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? subdit: Simus ergo devoti, simus grati tantis Custodibus, redamemus eos, honoremus eos, quantum possumus, quantum debemus: et sequentia quae habet supra citata.

— Tandem invocationibus nostris, et precibus sunt interpellandi, quoties angustiae spirituales, et corporeae nos premunt. Id namque fecerunt sanctissimi Patriarchae: imprimis vero Iacob, qui filiis Ioseph benedicens aiebat Genes. 48. Angelus qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris istis, quibus verbis constat Angelum sui protectorem invocare. Idipsum cap. 5. Iob legimus, ubi Eliphaz Iobum arguens ait: Voca ergo, si est qui respondeat, et ad aliquem Sanctorum convertere: ubi nomine Sanctorum beatos Angelos intelligit, ut interpretatur S. Augustinus in annotationibus in Iob, qui etiam illud: Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, ad Angelos dici existimat, iuxta quod dicitur apud eumdem Iobum capite 33. Si fuerit Angelus loquens pro eo unus de millibus, miserebitur eius, et dicet, Libera eum, ut non descendat in corruptionem. Quod utique confirmatur ex illo Oseae 12. ubi de Iacob Patriarcha legimus, quod invaluit in Angelum, et confortatus est, flevit, et rogavit eum: sic enim explicatur lucta illa, quam idem Patriarcha habuit tota nocte cum Angelo Genes. 32. Roganti autem Angelo ut eum dimitteret ad auroram, respondit: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi.

Hanc eamdem veritatem edocent sancti Patres, imprimis vero sanctus Chrysostomus in sua Liturgia ita ut scribit: Coelestis militiae princeps, Michael, rogamus te nunc indigni, ut tuis intercessionibus munias nos. Et clarius lib. De Incomprehensibili Dei natura, loquens de Angelis ait:

Rogant pro genere humano, quasi dicant: Pro his Domine rogamus, quos tu adeo dilexisti, ut pro eorum salute mortem obires, animam in cruce efflares; pro his supplicamus, pro quibus ipse tuum largitus es sanguinem; pro his oramus, pro quibus corpus tuum immolasti, etc.

Idipsum praestat Ecclesia, quae in sacro Missae Canone post consecrationem haec verba a Sacerdote proferenda praescripsit: Supplices te rogamus, omnipotens Deus, iube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, in conspectu divinae maiestatis tuae. Atque ita plane contigisse cuidam sui temporis Sacerdoti, refert Beatus Climacus, in Speculo exemplorum, scribens, quod ubi praedicta verba quidam Sacerdos sui temporis inter celebrandum pronunciasset, illico magna caelestium Spirituum adfuit multitudo visibiliter, inter quos unus specie illustrior, et maiestate sublimior visus est sacram Hostiam accipere, et illam divino conspectui praesentare, tum oblatam, omnibus aliis Angelis summa reverentia congratulantibus, iterum super altare ad sacrificii consummationem deposuisse.

Hinc sanctus Bernardus sermone de triplici genere bonorum, devote monet: A sanctis Angelis, inquit, auxilium quaerendum est, ut occultis suspiriis, et frequentia lacrymarum, et illi supereminenti maiestati preces nostras offerant, referant gratiam; quia missi administratorii spiritus sunt propter nos, ut haereditatem capiamus salutis. Quod utique confirmat sermone 12. in Psalm. Qui habitat, Quoties ergo gravissima cernitur urgere tentatio, et tribulatio vehemens imminere, invoca Custodem Angelum tuum, Doctorem tuum, Adiutorem tuum in opportunitatibus, et tribulationibus, inclama eum, et dic, Domine salva nos: perimus.

Inde non mirum si Seraphicus Pater noster Franciscus, ut ait S. Bonaventura in eius vita, tanto erat ipsis Angelicis spiritibus amoris vinculo copulatus, atque ita eos venerabatur, ut ob devotionem ipsorum ab assumptione Virginis gloriosae, quadraginta diebus insistens ieiunaret; beato autem Michaeli Archangelo, eo quod animarum repraesentandarum haberet officium, spirituali erat amore devotior, propter fervidum quem habebat zelum ad salutem omnium salvandorum.

Dices. Sanctus Paulus ad Coloss. 2. religiosum omnem cultum Angelorum interdixit, ita scribens: Nemo vos seducat volens in humilitate, et religione Angelorum, quae non vidit, ambulans frustra inflatus sensu carnis suae. Unde Theodoretus exponens haec verba capitis sequentis, quibus Paulus hortatur: Omnia in nomine Domini Iesu facite; hanc legem, inquit, secuta Laodicena Synodus, ut veteri illi morbo remedium afferret, decrevit, non esse supplicandum Angelis, neque derelinquendum esse Dominum nostrum Iesum Christum: ergo, inquiunt Calvinistae, Angeli non sunt interpellandi.

— Nego consequentiam. neque enim hunc sensum sancti Pauli, et Concilii Laodiceni verba praeseferunt: quid enim voluerit Apostolus, explicat aperte sanctus Chrysost. Homil. 6. in idem cap. Quid sibi, inquit, omnino volunt ista verba? Respondet: Erant nonnulli dicentes: Non oportet nos per Christum aditum habere ad Deum, sed per Angelos; illud enim captum nostrum superat. Hinc Apostolus ubique ea quae de Christo dixerat inculcare studet: Per sanguinem crucis ipsius reconciliati sumus, et pro nobis passus est. Quod idem habet Theophylactus, aiebant, inquit, indignum esse maiestate Unigeniti nos ad Patrem adducere; maiusque quam pro humana tenuitate: Unde, inquiunt, rationi magis est consentaneum dicere Angelos conciliationi nostrae servisse. In hunc vero cultum Angelorum invehebant, ac simplicioribus persuadebant, ut his intenderent animum, tamquam his qui nos servassent. Nec ab hac interpretatione abhorret Theodoretus, ait enim, Pertinere haec ad quorumdam haeresim: qui tamquam humilitate ducti, cum asserant invisibilis universorum Deus, nec attingi, nec comprehendi possit, oportere per Angelos divinam sibi conciliare benevolentiam: subdit autem illos Iudaicis ritibus assuefactos fuisse, et illud iactasse, legem per Angelos traditam esse, ac propterea cultu ac veneratione dignos videri. Hinc subinfert, Morbus hic, inquit, in Phrygia, et Pisidia longo tempore haesit: cuius gratia, Synodus apud Laodiceam Phrygiae oppidum habita lege voluit Angelos orare, hodieque oratoria sancti Michaelis apud illos, et eorum finitimos videre licet. Quibus patet non eam fuisse Theodoreti mentem, ut voluerit per Laodicenam Synodum, proscriptum fuisse cultum Angelorum, sed tantum damnatos illos haereticos, qui Angelos, spreto Christo, velut primarios et unicos apud Deum intercessores adhibebant, ut ferunt ultima verba in obiectione posita.

Quod autem commemorat in illis regionibus crebra esse oratoria S. Michaëli sacra, non eo pertinet, ut ea damnet, qualia tunc populari cultu celebrabantur: sed ut indicio sit populos istos in Angelorum venerationem propensissimos fuisse, eo quod frequentia illis in locis sancti Michaëlis essent oratoria, quae pridem instituta fuerant; non quidem ut ibi superstitiosus honor tribueretur Angelis, uti postmodum fecerunt illi haeretici, sed ut manifestum fieret sanctos Angelos a fidelibus ab ipsis etiam Ecclesiae primordiis summa veneratione esse habitos.

Quod autem ea fuerit etiam Laodiceni sententia, patet ex Canone 37. in quo constitutum legimus;

Non oportere Christianos Ecclesiam Dei relinquere, et ire, atque Angelos nominare, et Congregationes facere, quae interdicta noscuntur. Si quis igitur inventus fuerit huic occultae idololatriae serviens, sit anathema, quia reliquit Dominum nostrum Iesum Christum Filium Dei, et se idololatriae tradidit.

Quibus verbis perspicuum est, non prohiberi quemcumque cultum et invocationem Angelorum; sed eum tantummodo, qui ad contemptum pertinet Domini nostri Iesu Christi, ut faciebant illi humiles Angelorum cultores. Porro Angelorum, ac praesertim sancti Michaëlis, Theodoreti aetate, venerationem percrebuisse, et in illius honorem frequentia per totum Orientem oratoria instituta fuisse, testatur Sozomenus aequalis Theodoreti lib. 2. c. 3. ubi Michaëlia, idest basilicas, et oratoria sancto Michaëli dicata, et ingentia in eis facta miracula refert, ex eoque Nicephorus lib. 7. cap. ult. His itaque constat, quam levibus momentis ducantur Calvinistae, ut Angelorum cultum nobis exprobrent.