Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Tria maxime veniunt in praesenti Quaestione determinanda: Primum, an Angeli creati potuerint esse omnino impeccabiles: Secundum, an peccare potuerint primo suae creationis instanti: Tertium, an aliqua ducti necessitate, vel plene libera voluntate peccaverint; quae ut evidentius resolvantur,

Notandum 1. Nullam de facto existere, aut extitisse unquam puram creaturam ex natura sua, et intrinsece impeccabilem; nam omnis creatura intellectualis, angelica est vel humana; certum est autem utramque peccato fuisse foedatam. Unde merito Iob 4. dicitur: Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem: quanto magis hi, qui habitant domos luteas! Quasi diceret, ait ibidem S. Gregorius;

si illi Spiritus incommutabiles esse nequeunt, qui nulla carnis infirmitate deprimuntur, qua temeritate homines in bono permanere constanter existimant, quos in eo quod intellectus ad summa evehit, carnalis infirmitas aggravans praepedit, ut per corruptionis vitium in semetipsis habeant unde ab intima novitate veterascant!

Solum ergo difficultas est, an de potentia Dei absoluta formari possit aliqua rationalis creatura, quae ex se, et ex natura sua sit omnino indefectibilis.

Circa cuius difficultatis resolutionem, duae maxime oppositae sunt sententiae; quarum Prima contendit non repugnare aliquam creaturam rationalem esse ab intrinseco impeccabilem. Ita sentit Ochamus in 1. dist. 44. q. unica art. 1. ubi supponit posse dari hominem longe essentialiter perfectiorem illo, qui creatus est, et consequenter illum potuisse produci natura sua impeccabilem. Sunt autem qui repetunt modum huius impeccabilitatis, ex eo quod putant posse produci creaturam aliquam, cui esset connaturalis visio beatifica, quae, inquiunt, hominem efficit natura sua impeccabilem. Sunt etiam qui volunt huius impeccabilitatis modum deduci posse ex eo, quod non repugnet a Deo produci creaturam rationalem non liberam, sed ex necessitate determinatam ad unum, subindeque illam peccare non posse; quia cum naturaliter non possit ad malum determinari, consequens est, quod illa esset ex natura sua formaliter ad bonum determinata. Secunda vero sententia negat creaturam produci posse, quae sit intrinsece impeccabilis, tam in materia naturali, quam in supernaturali, ita quod sive naturae suae relicta, sive ad ordinem supernaturalem evecta peccare posset.

Notandum 2. Revera Angelum non fuisse peccatorem in primo suae creationis instanti, siquidem, ut supra docuimus, omnes Angeli creati fuerint in statu gratiae sanctificantis, unde in Concilio Lateranensi sub Innocentio III determinatur, quod diabolus, et alii daemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali. Et in Concilio Carthaginensi 4. cap. 4. inter alia fidei dogmata interroganda ab eo, qui Episcopus creatur, unum est, an credat quod diabolus non per conditionem, sed per arbitrium factus est malus. Hinc Origenes homilia in Ezechielem: Serpens, inquit de diabolo, non semper fuit serpens, primo quidem a Deo bonus creatus, sed propria voluntatis pravitate daemon effectus. Cui concinit S. Chrysostomus de patientia Iob: Diabolus, inquit, non enim diabolus factus est a principio, sed Angelus creatus est. Quibus concinit sanctus Augustinus pluribus, maxime lib. 1. De nuptiis et concupiscentiis cap. 23.: Diabolus, inquit, spiritus immundus est, utique quoniam spiritus est natura, immundus est de vitio: quod spiritus, bonum est; et malum, quod immundus: quorum duorum illud a Deo est, hoc ab ipso. Unde lib. De Civit. c. 13. ait: Nec ipsius diaboli natura, in quantum natura est, malum est; sed perversitas eam malam facit.

— Haec etiam veritas ratione firmari potest: si enim daemones creati fuissent mali, non viderentur digni supplicio propter tale malum; in his enim, quae a natura sunt, nec praemio, nec supplicio quis dignus est censendus: tum quia sequeretur talis malitiae Deum esse principalem Auctorem: (etenim qui dat formam, dat naturaliter consequentia ad formam: sed illa malitia formalis sequeretur talem naturam, ut supponitur: ergo principaliter ab Auctore talis naturae proveniret:) tum denique quia Deus ipse Genes. 1. omnia a se condita opera ut perfecta, et bona probavit: Vidit enim Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Adde quod ad huius veritatis assertionem sufficiant verba Iudae Apostoli dicentis: Angelos qui non servaverunt suum principatum, sed reliquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei, vinculis aeternis sub caligine esse reservatos. Non sunt ergo natura mali, sed propria voluntate facti sunt.

Restat itaque determinandum, an Angeli in primo suae creationis instanti revera peccare potuerint. Negant Thomistae cum Angelico Doctore, prima parte q. 63. art. 5. Affirmat vero Subtilis Doctor in 2. dist. 5. q. 2. n. 13.

Notandum 3. Quod cum Angeli non potuerint esse boni sine libero arbitrio et recto illius usu cum gratiae subsidio, Deus non solum Angelos condidit libertate donatos, sed etiam ipsis gratiam indidit qua in bono perseverarent si vellent, ita ut iuxta S. Augustinum lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. simul in illis condiderit naturam et infuderit gratiam. Neque enim, ut diximus, ratio erat cur differretur gratiae collatio, quae illis necessaria erat ad consequendum finem ad quem creati erant, et ad quem tendere debuerunt. Qua tamen gratia, etsi magnam illis intellectus lucem attulit, non tamen voluntatem ita ad bonum determinavit, ut nonnisi id vellent et facerent, quod velle et facere illos iustum erat. Datum ergo illis fuit perseverare si vellent, sed non vellent perseverare: quod plane consequens fuisset, si Deus in illis operatus fuisset, et vellet perficere. Explicat ista egregie S. Augustinus lib. De correptione et gratia cap. 10.:

Saluberrime, inquit, confitemur*, quod rectissime credimus, Deum, dominumque rerum omnium, qui creavit omnia bona valde, et mala ex bonis exoritura esse praescivit, et scivit magis ad suam omnipotentissimam bonitatem pertinere, etiam de malis benefacere, quam mala non esse permittere: sic ordinasse Angelorum et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet quid posset liberum arbitrium, deinde quid posset suae gratiae beneficium, iustitiaeque iudicium. Denique Angeli quidam, quorum princeps est qui dicitur diabolus, per liberum arbitrium a Domino Deo refugae facti sunt: refugientes tamen eius bonitatem, qua beati fuerunt, non potuerunt > eius effugere iudicium, per quod miserrimi effecti sunt. Ceteri autem per ipsum liberum arbitrium in veritate steterunt.

Quibus verbis aperte docet S. Augustinus omnes Angelos tam bonos, quam malos ab initio donatos fuisse plenissima libertate, et malos liberrime a Deo fuisse aversos: bonos autem proprio suo arbitrio actuali gratia roborato, et illustrato in veritate et observantia stetisse. An autem aliquo ad peccatum suadente, et moraliter impellente daemones deviaverint, hic erit determinandum.

Conclusio prima. — Revera non potest aliqua produci rationalis creatura, quae ex natura sua, et intrinsece sit impeccabilis. Ita Doctor in 2. dist. 23. q. unica num. 6. ubi ait: Dico igitur, ad quaestionem, quod non potest fieri talis natura, sive voluntas, quae sit impeccabilis per naturam: quia auctoritates Sanctorum sunt expressae de hoc.

Probat itaque conclusionem, primo quidem auctoritate S. Hieronymi Epistola 118. circa finem, ubi expendens illa verba Ps. 142. Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens, ait:

Non dicit omnis homo, sed omnis vivens, idest, non Evangelista, non Apostolus, non Propheta: ad maiora conscendo, non Throni, non Dominationes, non Potestates, caeteraeque Virtutes: Solus Deus est in quem peccatum non cadit; caetera cum sint liberi arbitrii, in utramque partem suam possunt flectere voluntatem.

Eamdem sententiam edocet S. Augustinus lib. 3. contra Maximinum cap. 12. ubi ex illis verbis 1. ad Timotheum 6. quibus de Deo dicitur, Qui solus habet immortalitatem: concludit Deum etiam solum habere impeccabilitatem; nam homines, et Angeli peccando aliquo modo moriuntur: Et omnes, inquit, qui non peccaverunt, peccare potuerunt, et cuicumque creaturae rationali praestatur, ut peccare non possit, non est hoc naturae propriae, sed Dei gratiae. — Rem expresse declarat S. Gregorius lib. 5. Moral. cap. 27. Natura Angelica, inquit, etiamsi contemplatione sui Auctoris inhaerendo in statu suo immutabiliter permanet; eo tamen ipso, quo creatura est, in semetipsa vicissitudinem mutabilitatis habet. At omnium evidentissime rem definit S. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo cap. 10. ubi Discipulo ab eo quaerenti cur non potuit Deus facere creaturam impeccabilem per naturam, respondet: Quia non potuit ipsam facere Deum: ergo (subinfert Doctor) nulla creatura potest esse impeccabilis, nisi sit Deus, vel assumpta a Verbo.

Eamdem veritatem duplici ratione probat Doctor; quarum primam sic format: omnis voluntas, quae potest appetere suum commodum, et illud non appetere recte, potest peccare: sed nulla est creata voluntas nec creabilis, quae non possit appetere suum commodum, et illud non appetere recte: ergo nulla pariter est, quae non sit defectibilis. Maior constat: nam eo ipso quo voluntas proprium commodum appetendo potest omittere affectum iustitiae et rectitudinis, seu non appetere illud commodum ob finem honestum et a Deo praescriptum, potest peccare; peccatum quippe nihil aliud est quam carentia rectitudinis debitae actui. Minorem probat Doctor: omnis voluntas in qua non necessario coniunguntur ista duo; nempe appetere commodum, et illud recte appetere: potest illud bonum commodum appetere recte, et non recte: sed in nulla voluntate creata possunt coniungi illa necessario; nempe, quod appetendo suum bonum commodum, necessario illud appetat recte: nulla enim voluntas praeter divinam recte appetit ex eo formaliter, quod appetit: ergo, etc. Patet Maior: si enim illa duo non sint necessario connexa, nempe appetere commodum, et illud appetere recte, evidens est, quod voluntas poterit commodum sibi bonum appetere, et illud non appetere recte. Minorem probat Doctor: omnis voluntas creata, sicut potest appetere sibi commodum, sic potest illud appetere modo sibi non convenienti secundum ordinationem divinam; quia posset illud commodum velle tali modo, quo appareret esse ipsi maius commodum: sic posset appetere, et velle summe beatitudinem summam, et omnium maximam; quia melius est habere beatitudinem summam quam eam habere in gradu remisso: ille autem appetitus non esset conformis divinae ordinationi: quia ex Dei praescripto beatitudo commensurari debet meritis: ergo nulla est voluntas creata, quae ex se non possit aliquid velle contra Dei voluntatem; adeoque nulla est, quae non possit peccare. — Confirmat: omnis voluntas, quae non est sua regula, nec necessario est conformis suae regulae, potest deficere a sua rectitudine: sed omnis voluntas creata, naturae suae relicta, nec est sua regula, nec conformis suae regulae: ergo, etc. Maior constat: omnis namque voluntas, quae nec est sua regula, nec est conformis suae regulae, haud dubie poterit ipsi esse difformis; adeoque non erit recta, nec proinde debitam rectitudinem in suis actibus habebit, subindeque peccabit: cum peccatum, ut mox diximus, nihil sit aliud quam carentia debitae rectitudinis in actibus a voluntate libere elicitis. Minor etiam est evidens; nulla namque voluntas creata potest esse sua regula, cum necessario voluntatem superiorem nempe divinam habeat, a qua dependet, et per quam regulari debet: nec ipsi est necessario conformis; quippe cum supponatur libera, adeoque potest velle aliquid contra divinam voluntatem, aut saltem velle alio modo, et alterum ob finem: ergo, etc.

Probat 2. Omnis voluntas, quae non est satiata per amorem alicuius obiecti, et quae non habet necessario, sed per propositum bonum infinitum, quo satiari potest; potest quando libuerit cessare a quocumque obiecto, quod amat, et amare aliqua obiecta, non in ordine ad bonum illud infinitum satiativum: sed nulla voluntas creata est ex se satiata amore ullius obiecti; nec habet necessario sibi propositum bonum infinitum semper quo solo satiari potest: ergo omnis voluntas creata potest cum libuerit cessare ab amore cuiuscumque obiecti, quod amat, et amare aliqua obiecta sine relatione eorum ad obiectum infinitum satiativum: sed omnis voluntas, quae potest hoc facere, potest peccare; quia potest cessare ab amore alicuius obiecti, etiam quando praeciperetur: ergo omnis voluntas creata potest peccare, et consequenter nulla est ex se impeccabilis. Advertit etiam hac ratione posse confirmari secundam, et tertiam probationem Alensis.

Probari posset ulterius haec conclusio; quia eatenus posset dari voluntas rationalis non peccabilis; vel quia determinaretur ex natura sua ad prosequendum quodcumque bonum propositum, ita ut non esset ipsi liberum cessare a prosecutione: vel quia determinaretur ad bonum honestum, ut sic, ita ut non posset prosequi aliud bonum quam bonum honestum, quamvis ex ipsismet bonis honestis posset pro sua libertate hoc prae illo eligere, sicut voluntas Beatorum est de facto determinata.

Sed neutrum ex his dici potest. Non primum, quia sic voluntas non esset libera: et praeterea, quia si esset determinata ad quodcumque bonum propositum, deberet etiam esse determinata eodem modo ad fugiendum quodcumque malum propositum: sed hoc est inconveniens: quia sequeretur, quod intellectus non deberet habere virtutem proponendi simul bonum, et malum, nec duo bona, in quae non posset voluntas simul tendere, aut duo mala; quia, quandoquidem voluntas esset determinata ad unum, frustra simul proponeretur alterum, et frustra daretur talis facultas intellectus. Non etiam secundum; quia absurdum est, quod appetitus ullus sit, qui non possit tendere in quodcumque bonum suum: sed impossibile est, quod possit voluntas esse ulla creata, quae non possit habere aliud bonum quam honestum: impossibile est enim, quod sit potentia ulla vitalis, quae non habeat aliquod obiectum delectabile: ergo impossibile est, quod solum determinetur ad bonum honestum ex sua natura intrinsece.

Dices 1. Deus potest facere corpus, quod non potest deordinari a suo motu, ut est caelum, quod naturaliter nequit aliter moveri, quam de facto movetur: ergo potest facere spiritum, qui non possit deordinari a motu suo, et consequenter erit impeccabilis. — Respondet Doctor, negando antecedens, si loquamur de corpore secundum naturam suam intrinsecam: nam sine dubio quodcumque corpus potest a quocumque motu impediri, saltem divinitus, et moveri motu omnino distincto, et opposito. Deinde, quamvis verum esset antecedens, negari potest consequentia: discrimen enim est, quod tale corpus cum libertatis sit expers, nec possit esse culpae particeps sicut voluntas, non posset etiam deordinari in motu suo deordinatione culpabili: non sic autem voluntas, quae cum sit libero arbitrio donata, et non solum possit habere motum circa unum obiectum, sed etiam circa aliud, non debet necessario habere unum prae alio, et consequenter si solus motus in unum ex illis, ut in bonum honestum, sit motus rectus, et ordinatus ipsius, poterit deordinari ab illo motu habendo alium motum in bonum commodum non honestum, qui motus est inordinatus.

Dices 2. Deus facere potest voluntatem aliquam, quae necessario tendat in aliquod bonum, puta in finem; ergo poterit facere, quod talis voluntas tendat in omne ordinatum ad illum: ergo, etc. Antecedens patet per Aug. 13. De Trinit. cap. 3. dicentem, Quod omnes volunt necessario beatitudinem. Consequentia probatur, quia eadem necessitate, qua aliquid tendit in finem, tendit in ea quae sunt ad finem. — Respondet Doctor, primo iuxta sua principia, quod voluntas creata non necessario tendit in finem sibi ostensum; nec in particulari, nec in universali: idcirco negat antecedens cum sua probatione. — Respondet secundo iuxta communem sententiam, concesso antecedente, negando consequentiam: nam alia est ratio de fine ultimo, atque de mediis ad ipsum ordinatis; nam in fine ultimo, cum sit infinitum bonum, est perfectissima bonitas alliciens voluntatem ad amorem eius, non vero est talis ratio boni in mediis ad ipsum ordinatis. Addit Doctor, quod quamvis necessario talis voluntas tenderet in finem, non inde sequeretur, quod in media tendere deberet modo debito, et consequenter inde non sequitur, quod non possit peccare.

Dices 3. Posse peccare iuxta S. Anselmum, non est libertas nec pars ipsius: ergo potest esse vera libertas absque peccandi potentia: proindeque Deus poterit producere aliquam voluntatem omnino impeccabilem.

Respondet Doctor primo. explicando S. Anselmum, et distinguendo antecedens: posse peccare, idest, posse producere actum illum, quo est peccaminosus, seu privationem, in qua supponitur consistere ratio formalis ipsius peccati, concedit antecedens: posse peccare, idest, posse producere ipsum in instanti, quo est peccaminosus, negat antecedens: et similiter distinguit primum consequens, et negat secundam consequentiam.

Respondet Doctor secundo. distinguendo aliter antecedens: posse peccare non est ita essentia libertatis etiam creatae, quin possit haberi conceptus libertatis absque conceptu talis potentiae, concedit: quia potest quis considerare potentiam, ut potentem unum bonum prae alio eligere ad libitum suum, et hic conceptus est ipsius, ut est libera, et sufficienter distinctivus ipsius a potentia naturali: posse peccare non est de essentia libertatis creatae ex se, sic ut non conveniat ex natura sua intrinseca cuicumque potentiae liberae creatae: negat antecedens.

Dices 4. Deus potest facere voluntatem impeccabilem per gratiam, et gloriam, ut patet in Beatis, et confirmatis in gratia: ergo et per naturam: quia Deus potest communicare creaturae alicui omnem omnino perfectionem finitam ipsam ei identificando realiter: at perfectio illa quam habet status beatitudinis, confirmationis in gratia, ratione cuius voluntas fit impeccabilis, est perfectio finita: ergo potest illam identificare voluntati: sed voluntas, cui identificaretur, esset sine dubio tam impeccabilis, quam est voluntas Beati, et confirmati in gratia.

Confirmatur. quod non repugnat alicui creaturae, potest illi concreari, et consequenter potest esse ipsi connaturale: sed gratia, et charitas non opponuntur creaturae rationali: ergo possunt esse ipsi connaturales.

Respondeo primo. negando maiorem: nam, ut diximus in Disputatione de Visione beatifica, nulla est creabilis substantia spiritualis, cui Visio beatifica sit connaturalis. Idem dicendum de gratia, et charitate, subindeque etiam neganda est confirmatio.

Respondet Doctor secundo. negando consequentiam cum maiore probationis suae: neque enim potest efficere Deus, ut ulla substantia v. g. habeat sibi identificatum calorem formalem, aut ullus intellectus creatus intellectionem aut Visionem beatificam: unde quamvis posset facere perfectionem intellectum in infinitum, nunquam tamen posset facere, ut ullus finitus esset realiter gratia, aut intellectus intellectio.

Dices 5. Voluntas creata est impeccabilis in primo instanti suae creationis: quia pro illo instanti habet rectitudinem naturalem sibi datam a Deo, et motum naturalem, et per consequens rectum naturaliter, et necessario: sed Deus potest conservare creaturam pro quolibet altero instanti eodem in statu, quo primo formata fuit: ergo semper poterit esse ex se impeccabilis.

Respondet Doctor primo. negando antecedens, cuius falsitas patebit ex Conclusione sequenti. Respondet Doctor secundo. iuxta S. Thomae doctrinam, negando, quod illa creatura conservari deberet in sequentibus instantibus eodem in statu, quo erat in primo, quia pro aliis instantibus exigit connaturaliter habere operationes ex se sibi ipsi imputabiles, et non necessario imputabiles Deo: in primo autem instanti necessario imputantur Deo omnes operationes eius; consequenter non potest habere pro primo instanti operationem malam, iuxta illam sententiam.

Dices denique. Non implicat contradictionem, quod creata voluntas necessario determinetur ad sequendum dictamen rationis, adeoque Deus talem voluntatem potest producere: quidquid enim contradictionem non implicat a Deo fieri potest: sed voluntas necessario sequens dictamen rationis est ex se impeccabilis: ergo, etc. Minor constat: probatur Maior: tam appetitus voluntarius potest determinari ad dictamen rationis sive rectum sive erroneum, quam appetitus sensitivus determinatus est ad dictamen sensus formalis, vel virtualis: ergo potest esse appetitus determinatus ad dictamen rationis, ita quod non posset ire contra dictamen rationis, et posset nihilominus in diversa obiecta liber tendere secundum dictamen rationis; quando scilicet ratio dictaret plura bona, nec unum alteri praeferret, tunc voluntas libere posset ex his unum eligere, aliud dimittere, nec in hoc peccaret; quippe non ageret contra dictamen rationis.

Nego maiorem. et ad eius probationem dico, quod in eo casu nec voluntas, nec dictamen rationis haberent perfectam rationem voluntatis, et dictaminis; sicut verbi gratia, si Deus tantum concurreret cum intellectu alicuius ad intelligendum bona, et non ad intelligendum mala; tunc voluntas necessario vellet bona, et non mala: illa tamen determinatio voluntatis non esset ab intrinseco, sed ab extrinseco; quaestio autem praesens movetur de determinatione voluntatis ab intrinseco.

Conclusio secunda. — Angelus potuit peccare in primo instanti. Ita Doctor in 2. dist. 5. q. 2. num. 13. Teneo igitur, inquit, quod potuit in primo instanti habere potentiam volitivam perfectam, et non limitabatur ad rectam operationem: non enim habuit in secundo instanti magis determinans quam in primo: ergo, etc.

Quae ratio Doctoris sic elucidari potest: potentia, quae potest habere operationem perfectam, et non limitatur nec determinatur necessario ad operationem rectam, potest habere operationem non rectam: sed Angelus in primo suae creationis instanti habuit potentiam volitivam perfectam; et ideo potuit habere volitionem perfectam; et non limitabatur, nec determinabatur ad operationem rectam: ergo in illo instanti potuit non recte operari, et per consequens peccare. Consequentia est optima, cum maiori evidenti. Minorem probo: quia voluntas Angeli in primo instanti non habuit maiorem determinationem, quam in secundo; cum nihil reale intrinsecum habeat in primo, quod non habeat in secundo: ergo, etc.

Secundo. Voluntas in primo instanti creationis prius natura quam peccaret, potuit habere omnes conditiones requisitas ad agendum, et eliciendum actum peccaminosum: ergo revera potuit pro illo instanti peccare. Probatur antecedens: non aliae desiderantur conditiones ad peccandum, quam cognitio obiecti sub ratione boni aut utilis, aut delectabilis, et prohibiti, et negatio omnis impedimenti: sed illa omnia possunt esse in primo instanti. Probatur: illa quae sunt in secundo instanti possunt esse in primo praeter respectum ad esse praexistens. sed ille respectus nihil prorsus facit ad rem: ergo quae requiruntur ad peccandum in secundo instanti possunt esse in primo.

Probatur 3. Angelus in primo instanti potuit mereri, et habere omnia requisita ad merendum: imo, ut fatentur Thomistae, de facto meruerunt: ergo et peccare, et habere omnia praerequisita ad peccandum: tum quia prorsus est eadem ratio: tum quia si non posset peccare, non posset mereri, quia quidquid impedit quominus posset peccare, impedit quominus posset mereri: imo plus requiritur ad merendum, quam ad demerendum: nam mereri est bonum quoddam perfectum, demereri autem est malum: bonum vero ex integra causa, et malum ex quolibet defectu.

Confirmatur. idcirco Angelus non habuisset in primo instanti necessaria ad peccandum, quia non fuisset perfecte, et complete liber: sed sufficienter liber extitit, ut peccare posset. Probatur: ad hoc, ut Angelus in instanti suae creationis peccare potuerit, sufficit quod fuerit liber libertate contradictionis et exercitii: sed hanc saltem libertatem in primo instanti creationis habuit: ergo in illo peccare potuit. Probatur maior: Angelus in primo instanti suae creationis tenebatur ex praecepto divino elicere actum dilectionis Dei super omnia: sed cum fuerit liber quoad exercitium respectu praedicti amoris, potuit tunc non amare, seu amorem illum omittere, maxime quia tunc Deus potuit illi denegare auxilium efficax ad illum eliciendum: huius enim auxilii collatio illi non erat debita, sed omnino liberalis, et gratuita: ergo tunc potuit Angelus peccato saltem omissionis peccare: nam posse peccare peccato omissionis, est posse non elicere actum ad quem aliquis ex praecepto tenetur, seu posse illum actum omittere.

Reponunt Thomistae cum Caietano. Angelum in primo instanti non potuisse omittere actum: quia stante praecepto ex parte Dei de eliciendo tali actu ab Angelo, v. g. de conversione facienda in Deum, erat iudicium ipsi inditum ab Auctore naturae: quod quidem non poterat esse nisi verum practicum de faciendo quod a Deo praecipitur: ac proinde voluntas non poterat contrarium operari, nec ab actu cessare; nec minus tamen propterea erat libera. Quod utique explicant exemplo Christi Domini, qui respectu actus cadentis sub praecepto, fuit liber quoad exercitium: et tamen peccare non potuit: unde licet illum actum potuerit elicere potentia antecedenti, et in sensu diviso, non tamen potentia consequenti, et in sensu composito. Addunt, quod Angeli in primo instanti potuerint incurrere omissionem actus, non tamen omissionis peccatum: quia licet potuerint omittere talem actum, prout omissio est pura negatio actus oppositi, non tamen ut est privatio praedicti actus, ut debiti, et a Deo praecepti.

Contra primo. haec responsio supponit tamquam certum, non esse dabilem puram omissionem culpabilem, quod tamen controvertitur inter Theologos: quorum plurimi affirmant simplicem omissionem illius praecepti, quod quis tenetur implere, esse peccaminosam: siquidem eo tempore praeceptum obligat ad diligendum Deum, v. g. vel ad audiendum sacrum die Dominica, potest quis ratione alicuius negligentiae culpabilis, se mere negative habere circa illum actum, ita ut nullum voluntatis actum eliciat, quo positive velit Deum non diligere, vel adesse Sacro; qua negligentia erit omnino culpabilis, quin, ut omissio sit peccatum, satis est, quod negligentia sit voluntaria; indirecte ut autem negligentia sit hoc modo voluntaria, sufficit quod voluntas possit, et teneatur illam vitare, excitando intellectum ad actum sollicitudinis ei oppositum, et tamen non vitat: ad hoc autem non est necessarius actus voluntatis, quo ipsa negligentia sit volita: nam S. Thomas 2. quaest. 54. dicit, Quod negligentia provenit ex quadam remissione voluntatis, per quam contingit quod ratio non sollicitetur, ut percipiat ea quae debet, vel eo modo quo debet. Et consequenter ad negligentiam culpabilem non requiritur actus voluntatis, quo sit volita.

Deinde, si voluntas Angeli non poterat suspendere talem actum conversionis ad Deum, consequens est, quod necessitabatur ad illum ponendum: ergo in eo ponendo actu Angelica voluntas non erat libera, nec ille actus erat voluntarius, proindeque non potuit esse meritorius: sed hoc consequens ut falsum negant etiam ipsimet Adversarii; proindeque fateri debent illum actum fuisse liberum, ac subinde potuisse fieri peccaminosum per omissionem suae productionis. Ad exemplum autem de Christo Domino, quod in suae responsionis confirmationem adducunt, dico illud non esse ad rem, quippe cum Christus Dominus nec in primo, nec in quovis alio instanti suae vitae potuerit peccare: tum quia primus, et princeps erat confirmatorum in gratia: tum quia intuitiva Dei visione donabatur: tum denique quia habebat unitam hypostatice suam humanitatem Verbo: Angelus autem in primo instanti suae creationis nullo horum gaudebat privilegio: ergo ex privilegiis Christi, et ex eius impeccabilitate, non recte infertur impeccabilitas Angeli in primo instanti.

Dices 1. Si Angelus in primo suae creationis instanti peccaret, tale peccatum Deo ut Auctori, ac Motori specialiter tribueretur; sed implicat peccatum Deo attribui: ergo et Angelum in primo instanti creationis peccare. Minor constat. Probatur Maior: prima operatio, quae incipit cum ipso esse rei, tribuitur causae productivae ipsius rei; nam idcirco motus gravium, et levium ad suum locum naturalem, sive centrum, dicitur inesse eis a generante, quia motus ille cum eorum esse incipit; statim enim moventur, et existunt, maxime si producantur extra locum suum naturalem. Secundo, idem suadetur exemplo tibiae, quae si nascatur curva, et statim incipiat claudicare, illa claudicatio reducitur in debilitatem principii generantis. Tertio, idcirco motus cordis in animalibus generanti tribuitur, quia incipit una cum ipsis animalibus. Ratio autem eorum omnium est, quia operatio, quae incipit cum esse rei productae, est veluti corollarium quoddam sequens ad naturam illius, sicque procedere debet ab Agente, et Auctore illius esse; unde vulgare illud: qui dat esse, dat etiam consequentia ad esse. Confirmant ex eo quod operatio procedens a natura secundum inclinationem ab Auctore naturae acceptam, ipsi naturae Auctori debet attribui; nam moveri sursum inest igni a generante, quia est secundum inclinationem, quam habet a generante ad locum sursum: sed operatio, quae incipit simul cum esse rei, procedit a natura secundum inclinationem ab Auctore naturae acceptam: ergo ipsi naturae Auctori debet attribui. Probant minorem: quando res incipit esse, non habet aliam inclinationem, et dispositionem, praeter illam quam accipit ab Auctore naturae: ergo si in eo instanti operatur, necessum est, quod operetur secundum inclinationem sibi ab Auctore naturae inditam. — Negat maiorem Doctor loco supra laudato n. 4. Primo quia secundum S. Augustinum 11. De Civitate Dei c. 3. Qui dicunt Angelos a principio fuisse malos, non sentiunt cum Manichaeis, qui ponebant unum Deum malum immediate esse causam mali, et alterum esse immediate causam boni: sed hoc sentire deberent si Angeli in primo suae formationis instanti non possent esse mali, et peccatores, quin eorum peccatum in Deum refunderetur: ergo ex S. Aug. licet Angeli peccassent in primo instanti suae creationis, eorum propterea peccatum Deo non esset tribuendum. Secundo, defectus causae secundae in agendo, pro quocumque instanti quo agit, non est Deo tribuendus, sed ipsimet causae secundae, quamvis agere nequeat nisi cum concursu ipsius Dei; sed defectus qui inesset actui peccaminoso Angeli peccantis in primo instanti, esset ipsiusmet Angeli defectus: ergo non Deo, sed ipsis Angelis esset adscribendus. Tertio, eatenus peccatum angelicum in primo instanti refunderetur in Deum tamquam in causam illius peccati, quatenus Deus pro illo instanti voluntatem produceret, ipsique infunderet principia omnia, quibus mediantibus posset peccare, necnon et conditiones sine quibus non peccaret: puta obiectorum applicationem, et motionem: sed si hac ratione Deus dicendus esset auctor peccati, pari iure omnia peccata, quae fierent in secundis instantibus in ipsum essent refundenda: quippe ille ipse est, qui formavit voluntatem, quae peccat, et cum ea ad actum peccaminosum physice concurrit, necnon et cum obiecto ipsam movente, et aliis causis ad actum peccaminosum inducentibus: ergo multo magis dicendus esset auctor peccati, quod fit in illis sequentibus instantibus: quod tamen cum asserere sit execranda blasphemia, pari iure non esset dicendus auctor peccati, qui fieret in primo instanti. Denique, hoc argumentum in ipsosmet Adversarios retorquet Doctor n. 8. nempe quod si Angeli non potuerint peccare in primo instanti, quin eorum peccatum totum in Deum unicum auctorem refunderetur; nec etiam potuerunt in illo instanti mereri; quia idcirco, inquiunt, non potuit Angelus demereri in primo instanti, quia omnis operatio, quam habet in primo instanti, est Dei producentis, et consequenter non sua: operatio autem peccaminosa debet esse sua propria: sed operatio meritoria tam debet esse sua propria, quam peccaminosa: ergo si operatio, quam habet in primo instanti, sit Dei, et consequenter non propria; sequitur quod non possit esse meritoria; quod cum non admittant Adversarii, nec etiam alterum admittere debent. Ex iis itaque constat falsam esse maiorem illius argumenti, quo maxime nititur sententia Adversariorum. Unde in forma: nego antecedens illius probationis, et ad primam eius confirmationem dico, motum gravium, et levium non aliter tribui generanti, quam quia tribuit illis esse; non enim alius esset descensus lapidis producti in medio aere, v. g. qui in primo suae formationis instanti in terram laberetur, quam sit descensus illius pro instantibus sequentibus: unde sicut descensus in sequentibus instantibus non aliter tribuitur generanti, quam quia producendo lapidem ipsi indidit gravitatem illam, quae est principium immediatum istius descensus: sic non esset inconveniens, quod pari ratione operatio mala voluntatis tam in primo, quam in sequentibus instantibus tribueretur Deo, solum ex eo quod voluntatem liberam creaturae rationali indidit, quae voluntas est principium immediatum, et per se actus peccaminosi. Confirmatur. quia secundum adversarios, sicut descensus lapidis in primo instanti tribuitur causae generanti, etiam eidem attribuitur in aliis instantibus: ergo si sit eadem ratio de descensu lapidis, ac de operatione mala voluntatis, sicut illa operatio adscriberetur Deo in primo instanti, ita et in aliis instantibus: maxime si non essent aliae causae praeter voluntatem, a quibus in aliis instantibus proveniret: quod cum sit absurdum, ut etiam fatentur Adversarii, necessum est fateantur illud exemplum non esse ad propositum. Nec magis iuvat exemplum tibiae: concedo namque, quod curvitas ipsius debeat adscribi causae generanti, non vero ipsi tibiae; sed nego idem esse dicendum de omnibus perfectionibus, vel imperfectionibus quas creatura propria sua operatione sibi comparare possent in primo instanti productionis; disparitas enim est maxima; quia ipsa tibia non habet virtutem producendi in se curvitatem, et propterea illa curvitas in aliam causam est refundenda; voluntas autem habet virtutem producendi in se operationem malam; idcirco non est recurrendum ad aliam causam. Adde quod rectitudo alterius tibiae non provenit effective ab ipsa tibia, sed a causa generante, et aliis circumstantiis: ergo si debeat esse paritas inter tibiam claudicantem, et voluntatem peccantem in primo instanti; etiam debet esse aliqua paritas inter tibiam recte ambulantem, et voluntatem bene operantem in primo instanti: adeoque sicut rectitudo tibiae non provenit ab ipsa, nec etiam in primo instanti operationes bonae possent a voluntate procedere, quod Theologorum nullus admittet. Idem a pari dicendum ad caetera, quae proferunt.

Dices 2. Angelus non habet primum velle a se, sed ab alio: at Angelus non potest peccare per velle habitum ab alio, et non a se: ergo prima volitio ipsius nequit esse peccaminosa. Probatur maior ex S. Anselmo De casu diaboli cap. 13. ubi ait: Si primum velle a se habet, aut hoc est volens, aut nolens: Si volens, igitur illud non est primum velle; Si nolens, idem sequitur, quia ante illud velle noluit illud: igitur voluit illud non esse: igitur aliquid voluit. Ergo peccatum quod esset in primo instanti, non posset esse a voluntate; et consequenter deberet esse a Deo: quod cum fieri nequeat, consequens est, quod voluntas Angeli non possit esse peccaminosa in primo instanti.

Negat maiorem Doctor n. 5. Sicut enim Angelus potest habere a se velle secundum, ita et potuit habere a se primum velle: alioquin sequeretur processus in infinitum: nam, inquit Doctor,

Quaero a quo primum habuit velle. Aut a se, per aliam volitionem, aut sine alia volitione. Si sine alia volitione, ergo voluntas potest a se habere primam volitionem absque alia: Si per aliam, ergo illam aliam debet habere per aliam, et illam rursus per alteram, et sic necessario erit processus in infinitum.

Unde ad auctoritatem S. Anselmi, dicit Doctor, quod per volitionem, quae debet praecedere primum velle Angeli, intelligit S. Anselmus ipsam voluntatem in actu, quam Angelus debet habere a Deo, ex suppositione, quod ipsemet eam in se producere non possit: quam suppositionem forte facit Anselmus discurrendi causa. Certum est autem quod produci non possit volitio, nisi a voluntate praevia, adeoque volitio debet voluntatem praesupponere. Quod si aliud voluerit S. Anselmus, hac in re esset negandus, quippe cum illa sententia principiis philosophophicis, et theologicis non quadret. — Ad discursum autem eius, respondeo Angelum habere primum velle, non per aliud velle, aut nolle, sed per ipsum primum velle: sicut a pari, causa effectiva habet primam actionem, non per aliam actionem, aut negationem actionis, sed per ipsammet actionem primam, quaecumque illa sit. Adde quod, si Angelus non posset peccare in primo instanti, quia non posset habere primum velle a se; sequeretur etiam quod non posset peccare in sequentibus instantibus. Quaero namque a quo in aliis instantibus haberet illud primum velle peccaminosum. Si a se, ergo idem dici potest de primo instanti: si ab alio: ergo cum, inquiunt adversarii, prima volitio, quam habet in primo instanti, nequeat esse peccaminosa, quia est ab alio, idem sequitur in quocumque alio instanti.

Dices 3. Si Angelus peccaret in primo instanti, necessario peccaret; sicque peccaret, et non peccaret: sed hoc est absurdum: ergo, etc. Patet sequela maioris: quia si in primo instanti peccavit, non potuit non peccare: ergo necessario peccavit, adeoque cum peccatum debeat esse liberum, sequitur quod peccavit, ut supponitur, et quod non peccavit, quia non libere, sed necessario peccavit. Probatur autem haec consequentia, nempe quod si peccaverit, necessario peccavit: quia si potuit non peccare, aut potentia ante actum, aut potentia cum actu. Non primum, quia Angelus non fuit ante illud instans, quod supponitur primum suae formationis. Non etiam secundum, quia in ipso instanti primo quo peccavit, non potuit non peccare; et ideo per illam potentiam non potuit non peccare: ergo necessario peccavit. —

Negat primam sequelam Doctor n. 6. Ad cuius probationem dicit, quod voluntas Angeli peccans in primo instanti, revera potuit non peccare potentia ante actum; non quidem prioritate temporis, sed naturae; quia ipsamet voluntas ex se, ut concipitur prior actu peccaminoso, quem producit, est indifferens, et potens ad illum actum producendum, vel non producendum; quod autem non sit necesse, ut causa, vel facultas prioritate temporis effectum, vel operationem praecedat, sed quod ad utrumque sufficiat prioritas naturae, demonstrat Doctor: quia alias sequeretur primo, quod Deus ipse nihil posset libere velle ab aeterno; similiter quod creatura rationalis non posset velle libere in primo instanti, adeoque sequeretur quod Angeli non potuissent mereri in primo instanti suae formationis; quod tamen adversarii non admittunt.

Dices 4. Angelus in primo instanti non potuit habere deliberationem sufficientem ad peccandum: ergo nec in illo peccare potuit. Probatur antecedens: ad deliberandum plures cognitiones desiderantur; oportet namque varia obiecta percipere, et variam in eis deprehendere rationem amabilitatis, vel aversionis, ut nempe unum prae alio voluntas prosequatur: sed in primo instanti non potuit Angelus varias habere cognitiones: ergo nec deliberare. —

Negat antecedens Doctor n. 7. necnon et minorem eius probationis: quia ad peccandum non requiritur alia cognitio, quam ea qua obiectum cognoscitur esse bonum bonitate utili, vel delectabili; aut illud esse prohibitum: certum est autem, quod talem cognitionem habere potuit Angelus pro primo instanti tam facile, quam pro quocumque alio sequenti. Adde non quod maior requiritur deliberatio ad peccandum, quam ad merendum: ergo cum in primo instanti Angelus habere potuit sufficientem deliberationem ad merendum, etiam et sufficientem ad peccandum habere potuit.

Dices 5. Nullus peccare potest, nisi sit debitor iustitiae: sed in primo instanti Angelus non fuit debitor iustitiae; quia secundum S. Anselmum supra laudatum c. 12. et 14. Angelus in primo instanti iustitiam non accepit: ergo non potuit peccare. Maior constat, quia iustitia, et peccatum opponuntur, sicut habitus, et dispositio: ergo peccatum privat iustitia: sed non potest privare iustitia, nisi iustitia sit debita, et consequenter nisi peccans debeat habere iustitiam. —

Negat maiorem Doctor n. 11. et ad eius probationem dicit, quod si Angelus in illo primo instanti non fuit debitor iustitiae, quia eam non accepit, sequeretur, inquit, quod semper existens in peccato mortali, nunquam esset debitor iustitiae, quia nunquam accepit eam: ideo de ista iustitia non valet argumentum: similiter nec de iustitia acquisita, nam ista potest admitti in iustitiae elicitis: nec ille qui nunquam fuit iustus moraliter teneretur ad iuste operari, si non esset debitor iustitiae; quia nunquam istam accepit.

• Tametsi vero daemones initio suae creationis peccare potuerint, certum est nihilominus eos revera non peccasse in illo priori instanti. Steterunt enim aliquamdiu in gratia, sed in ea diu non perstiterunt; nam inquit Christus Dominus, Ioan. VIII. 44: Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit. Unde S. Iudas dicit daemones non servasse suum principatum. Habuerunt ergo principatum, hoc est gratiam, qua perseverare in acceptis dotibus et charismatibus divinis poterant, si voluissent. At propria eorum perversitas fuit, quod et sanctitate simul ac felicitate, ad quas ordinabantur, cito caruerint. *

Conclusio tertia. — Lucifer alios Angelos ad peccandum induxit, illorumque perduellionis, et lapsus causa extitit.

Haec est communior sententia Theologorum, quam tradit Seraphicus Doctor in 2. dist. 5. art. 2. quaest. 1. et 2. In prima namque Quaestione ita loquitur:

Notandum quod superbia daemonum conformis fuit capiti, totius militiae principi, scilicet tenebrarum: ipse autem diabolus attendens suorum naturalium strenuitatem, et excellentiam, et praecellentiam, voluit praeesse, et requiescere sua auctoritate, hoc est, sine meritis, et sine ministerio. Daemones vero ei subiecti non sunt ausi tantum appetere, sed considerantes naturalium strenuitatem, voluerunt sub umbra illius quiescere, ita quod non ministrarent, sed quadam sub illo potirentur voluntaria libertate, quam videbant se non posse habere sub divino dominio. Cognoverunt autem Angeli se esse factos ad percipiendam quietis beatitudinem, et acquirendam per merita, et ministeria: in hoc ergo superbierunt, quia sine meritis voluerunt beati esse, et sine ministerio quiescere, et sine limite propriam voluntatem implere; et hoc totum est superbire; quamvis non sit tantae superbiae, quantae fuit appetere omnibus praecellere, et nulli subesse.

— Secunda autem Quaestione explicat qualiter primi Angeli peccatum quamdam supra peccata caeterorum Angelorum praeminentiam habuerit.

Fuit enim ibi ordo, inquit, et quantum ad gradum, et quantum ad occasionem, et quantum ad durationem. Quantum ad gradum, quia illud Luciferi fuit maius: > quantum ad occasionem, quia aliis praebuit exemplum: quantum ad durationem, quia sicut Lucifero necesse fuit tempore ante esse cognitionem, quam peccare, quia non potuit in eodem instanti habere cognitionem, quae exigitur ad peccatum cum deordinata affectione: sic in minoribus Angelis dicunt fuisse in peccando, et cum peccaverunt aspiciendo, quod Angelus volebat, et exinde aspiciendo commodum suum.

Probatur autem Conclusio variis Scripturae locis: primo quidem S. Hieronymus damnatorum Angelorum congregationem per Luciferi suggestionem corruisse colligit ex illo Ezechielis 31.: Aemulata sunt eum omnia ligna voluptatis, quae erant in Paradiso.¹ Nam aemulari nihil aliud est quam imitari; et ita si per metaphoram applicentur illa verba ad Angelos, optime significant inferiores peccando Luciferum fuisse imitatos. S. Aug. ex illo Matth. 25. Ite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et Angelis eius. Sed diabolus, inquit, dicitur qui fuit aliis causa, vel incentivum peccandi: ergo aliquis Angelorum illorum fuit inter Angelos peccantes diabolus: et per consequens ille qui dixit, Super astra Dei exaltabo solium meum, fuit inter Angelos diabolus. — Sed maxime probatur ex illo Apocalyp. 12. ubi dicitur:

Factum est praelium magnum in Caelo: Michael, et Angeli eius praeliabantur cum Dracone: et Draco pugnabat, et Angeli eius, et non praevaluerunt, nec locus inventus est eorum amplius in caelo. Et proiectus est Draco iste magnus, serpens antiquus, diabolus, Satanas, et seducens universum orbem:

ergo fuit aliquis primus peccans inter omnes peccantes, et inducens alios ad peccandum, et seducens illos. Probatur antecedens: fuit aliquis antiquus Draco inter peccantes: ergo fuit aliquis primus peccans. Patet sequela, quia si omnes simul peccarent, nullus esset altero antiquior.

• His accedit quod seducens debeat esse prior seductis, priusque lethali virus inescatus, quam illud in alios transfundat. — Confirmantur ista illis omnibus Scripturae textibus, in quibus varia daemonum principi tribuuntur nomina, ex quibus facile est colligere ipsum alios in perduellione antecessisse, eisque perfidiae ac rebellionis in Deum fuisse auctorem. Nam ille quisquis fuit, per antonomasiam dicitur diabolus, et Satanas, et forte proprio nomine appellatur Beelzebub daemoniorum princeps. Hinc Matth. 25. qui sinistram in iudicio extremo obtinebunt, relegabuntur in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et angelis eius. Idem Ioan. 12. v. 31. dicitur princeps mundi. Et 1. Corinth. 2. v. 7. princeps huius seculi. Quapropter Christus Dominus Ioan. 8. v. 44. de diabolo agens, tamquam de uno singulari loquitur: Ille fuit homicida et mendax ab initio. Unde colligere licet inter daemones idem, quod in illis ante ruinam, ordinis ac dignitatis perseverare discrimen, sive illud ex naturae dissimili et inaequali praestantia, sive ex ordinatione Dei, sive ex voluntaria submissione, qua se deficientes a Deo, Angelo illi apostatae primario subdiderunt, atque in ordinem cogi passi sunt, ortum habere statuatur. — Ista confirmat Origenes in prooemio librorum periarchum seu de principiis, ubi scribit: de diabolo et angelis eius, contrariisque virtutibus, ecclesiastica praedicatio decrevit, quoniam sunt quidem, sed quid sint, aut quomodo sint, non satis clare exposuit. Apud plurimos tamen ista habetur opinio, quod Angelus fuerit iste diabolus, et postquam effectus, quum plurimos Angelorum secum declinare persuaserit, qui et nunc angeli ipsius nuncupantur. *

Hanc ipsam veritatem docent sancti Patres tam Graeci, quam Latini; Graeci quidem; imprimis vero Caesarius Gregorii Nazianzeni frater, Dialogo 1.: Ad malum, inquit, versus, auctor ille mali diabolus, secum ad defectionem multos Angelorum trahens, non natura, sed voluntate mutatos, perduxit suggestione; qui convenientem suo facto suscepit appellationem. Item sanctus Chrysostomus in Psalm. 14.: Unus, inquit, illic civis, tamquam inquilinus, movit seditionem, et eiectus est tamquam externus, et a Deo alienus, et cum eo, qui eum secuti sunt, daemones. Similia habet Damascenus lib. 2. cap. 4.: Principem malorum Angelorum, inquit, adversus opificem suum Deum, se extulisse, et rebellare contra eum in animum induxisse. Et subdit inferius: Una cum eo avulsa est, eique comitem se adiunxit, simulque corruit innumerabilis subiectorum sibi Angelorum multitudo. — Eadem est concors sanctorum Patrum Latinorum sententia; imprimis namque S. Ambrosius Epist. 55. ad Demetriam aperte dicit, Diabolum, qui quoniam sua, quam a Creatore suo acceperat, potentia dignitate sibi placuit, cum his Angelis, quos in consensum impietatis suae traxerat, a caelesti sublimitate deiectum esse. Idem significat Arnobius Iunior lib. 2. De Deo trino, et uno, dicens: Primus omnium Angelorum in suo corde peccavit, ex quo pullulare omnium praesumptionum genera tunc coeperunt, cum nullius exemplum secutus, a se dedit peccandi exordium. Denique idem indicat S. Bernard., Tractatu De grad. humilitatis, de Lucifero dicens: Tu solus sedere affectans, fratrum concordiam, totius caelestis patriae pacem, ipsius quantum in te est, quietem Trinitatis infestas. Quo te tua, miser, curiositas ducit, ut praesumptione singulari non dubites civibus scandalum, iniuriam facere Regi? Dum ait enim solum Luciferum scandalum aliis tribuisse, et pacem turbasse, indicat profecto ipsum seditionem contra Deum movisse. Unde inferius ait: Voluisse Luciferum dominari omnibus filiis superbiae, quos suae malitiae usibus studuit inflammare.

Dices 1. Omnes Angeli boni simul conversi sunt in Deum, nullo altero Angelo suggerente, nec illius conversionis motivum, et exemplum praebente: ergo pariter omnes mali aversi sunt a Deo, nullo suggerente. — Respondeo, posse negari antecedens: qua ratione enim Lucifer aliis Angelis perduellibus inobedientiae causam praebuit, quocirca dicitur, quod Draco pugnabat, et Angeli eius; eadem ratione S. Michael fidelis in Deum observantiae, caeteris Angelis subditis exemplar, et incentivum fuit, siquidem legitur Apoc. 12.:² quod Michael pugnabat, et Angeli eius. — Respondeo secundo, negando paritatem: boni namque Angeli per gratiam sanctificantem, perque evidentem suae ad Deum dependentiae cognitionem, sufficiens habebant motivum, et incentivum, quo in Deum fideli observantia tenderent: mali vero nullum in se tale motivum ad rebellandum habuerunt; adeoque verisimile est ipsos ad perduellionem fuisse per Luciferum excitatos.

Dices 2, cum Guillelmo Parisiensi 2. par. De Universo: omnes Angeli per superbiam peccarunt: ergo omnes non ab alio inducti, sed per se, ac propria excellentia, et amore abstracti, et illecti, aliquid superbe appetierunt. Secundo: non poterat Lucifer vel rationibus eos suadere, vel per errorem, vel deceptionem eos inducere; quia sciebat eos non posse decipi in cognitione, et debita existimatione Creatoris; nec etiam per promissiones, vel alia obiecta concupiscentiae poterat eos allicere; quia nulla re indigebant, quam ab illo expectare possent; nec in hoc etiam falli potuissent. Tertio addit, quia si peccatum Angelorum inferiorum fuisset perduellionis contra Deum, ad quam a Lucifero fuissent inducti, non fuisset ausus solus Lucifer contra Deum rebellare, nisi praecognovisset voluntates inferiorum propensas ad rebellionem contra Deum fuisse; sicut in regnis humanis nullus vassallus, quantumcumque potens, audet contra Regem insurgere, nisi multorum consensus accedat, et inter eos contractus ad rebellionem praecedat: ergo similiter in Angelis necessarium fuisset, ut Lucifer aliorum voluntates agnoscens, ab eis invitaretur ad perduellionem, vel saltem inter se convenirent, et de rebellione tractarent. Quarto, quia omnes Angeli simul cum Lucifero peccaverunt: ergo non sunt ab illo inducti ad peccandum. —

Nego omnes consequentias. et ad primam rationem dico, quod licet omnes Angeli superbia peccaverint, inde tamen non sequitur, quod ad illam non fuerint inducti; nam Lucifer prius superbiit propter suam excellentiam: deinde singulis Angelis propriam excellentiam exponens, eos pariter ad complacendum in eo, et superbiendum stimulavit. —

Ad secundam rationem. dico peccatum Angelorum habuisse aliquam annexam inconsiderationem; nam nimium complacentes circa propriam beatitudinem naturalem, non retulerunt Deo gratias, propter dotes, et excellentias quas in primo instanti suae creationis acceperant: forsan enim tenebantur aliquo praecepto ad continuandum actum illum supernaturalem, et meritorium, quem in primo instanti inceperunt; et Lucifer nimis complacens in sua beatitudine naturali, non solum non continuavit actum inceptum, sed ostendens illam Angelis inferioribus, et quasi animadvertens illos de propria beatitudine naturali complacere, non solum ille, sed et alii a tali actu cessaverunt; et sic peccaverunt peccato elationis, et superbiae. Quare quando Lucifer alios sollicitavit ad malum superbiae, non proposuit illis aliquod malum ex parte obiecti, sed tantum ex modo operandi. Nam proposuit illis excellentiam propriae naturae, extollendo felicitatem, et beatitudinem naturalem, nulla facta mentione de beatitudine, et felicitate supernaturali; et tunc nimis complacentes in tali beatitudine naturali, nec se, nec sua in supernaturalem retulerunt, in quo fuit modus quidam elationis, et superbiae. —

Ad tertiam rationem. nego pariter consequentiam, nam Lucifer, et Angeli eius non rebellabant contra Deum, quasi vim illi inferre volentes, aut per virium fortitudinem illum vincere ac superare tentantes, ad quem modum rebellionis solet inter homines praecedere secreta consiliorum communicatio, aut seditiosus contractus, ac negotiatio; eo vel maxime quod contra Deum hic modus perduellionis possibilis non erat, cum nulla cogitatio eum latere possit, quod Angeli non ignorabant. Rebellarunt ergo contra Deum solo affectu quem Lucifer ex propriis, et sine aliorum consilio, tractatu, vel communicatione habere potuit: et inde potuit ad similem seu proportionatum affectum proprio iudicio, et deliberatione alios inducere, sine praevia cognitione voluntatis, vel determinationis, aut consilii eorum, cum sola spe illos in propriam sententiam, et spiritualem perduellionem trahendi. —

Ad quartam denique rationem. dico omnes Angelos simul cum Lucifero peccasse; quia nempe modica fuit mora inter peccatum Luciferi, et aliorum Angelorum: de repente enim, et quasi non perceptibili tempore, simul ac voluntatem primi Angeli perceperunt, ei statim consenserunt, et adhaeserunt; si enim prius aliqua diuturna temporis prioritate peccasset Lucifer, quam reliqui Angeli, cum ex illo peccato suborta fuisset deformitas per expoliationem, et carentiam omnium supernaturalium donorum, quibus ipse Lucifer in primo suae creationis exordio fuerat illustratus, cumque divina iustitia in ipsum animadvertisset; illud advertentes caeteri Angeli, haud dubium est, quod ipsi non consensissent, nec a partibus ipsius stetissent. — Ex his infert Alensis quaest. 98. n. 6. longe gravius fuisse peccatum Luciferi quam aliorum, ex duplici capite; primo, quia libido appetitus eius maior extitit. Secundo, quia ante se non habuit aliquod exemplar, cum ad nullius peccantis imitationem peccaverit, sed fuit ipse totius peccati inventor, et principium.

• Petes primo. — Quot, sollicitante Lucifero, ceciderint Angeli? Respondet Guillelmus Parisiensis episcopus, libro De Universo, parte 3. cap. 8. sententiam Theologorum suae aetatis esse, quod tertia pars ceciderit:

Tertiam Angelorum partem corruisse Theologi christianorum, inquit, ponunt decimum ordinem cecidisse, sic intelligentes non secundum planum litterae, quia decimus ordo numquam fuit, sed secundum aequalitatem, quod est dicere, quia tot ceciderunt quot unus ordo continet. Ceciderunt, inquam, secundum eos, ita quod ex unoquoque ordinum aliqui, ex quibus omnibus simul aggregatis, summa unius complectitur; quare manifestum est quod non ea intentione ordinis possunt esse duodecim ordines malignorum spirituum, cum secundum hanc positionem sapientum christianorum non nisi decima pars caelestium spirituum ceciderit, et a bonitate naturali depravata in malignitatem degeneravit.

Haec ille. Quae verba ponderans Antonius Rusca lib. 5. De inferno et statu damnatorum, inde haec infert:

Cum ergo, ait, iuxta huiusce auctoris mentem, tot legiones sunt in unoquoque ordine substantiarum abstractarum, quot sunt in una legione Angeli; legionis autem numerus sit sex millium, sexcentorum sexaginta sex; apparet evidenter, si dicamus ad numeri integri ordinis Angelorum ascendere multitudinem daemonum peccantium, cecidisse sex mille et sexcentas sexaginta sex legiones malorum angelorum, quae constituunt numerum 44.435.556.

— Verum ut ista gratis, et absque ullo fundamento proferuntur, sic verosimilius censent aliqui tertiam dumtaxat Angelorum partem a gratia sanctificante, seu innocentia, et statu felicitatis excidisse, hac nixi coniectura, quod Apocalypsis XII. 3. draco magnus, idest diabolus, cauda sua traxerit tertiam partem stellarum caeli, et misit eas in terram. Verum tametsi concedatur per draconem illum magnum intelligendum esse diabolum, non tamen ideo consequeretur ibi sermonem esse de primo eius sociorumque peccato. Probabile enim est eis verbis significari perniciosam daemonum potentiam, quia notabilem Ecclesiae doctorum, et antistitum numerum, quos Deus in Ecclesia sua constituit ad aliorum institutionem, et illustrationem, a veritatis professione, et sincera pietate detorquens, in erroris et nequitiae partes pertraxit. Neque enim verba ista, si iuxta sensum litteralem accipiantur, intelligi possunt de ipsis Angelis lapsis; alioqui non infernus, sed terra diabolorum habitaculum, et recessus erit habenda; dicitur enim expresse* draconem tertiam stellarum caeli partem non in infernum, sed in terram proiicere. — Itaque certum quidem est plurimos Angelos esse praevaricatos, siquidem princeps eorum daemonum, qui miserum illum hominem vocabant, cuius mentio est Marc. 5. v. 9.; Luc. 8. v. 30., interrogatus a Christo quod ipsi nomen esset, respondit: legio mihi nomen est, quia multi sumus. Quot vero praecise sint, nullus certo statuere potest, cum id nec ex Scriptura sacra, nec ex traditione constituatur. Probabile tamen est plures stetisse in veritate, seu fideli obsequio Angelos, quam qui desciverint; nam, inquit S. Thomas 1. part. quaest. 63. art. 3., peccatum est contra naturalem inclinationem; ea vero quae contra naturam fiunt in paucioribus accidunt; natura enim consequitur suum effectum, vel semper, vel in pluribus.

Petes secundo. — Utrum daemones eumdem servent invicem ordinem, quem ante suum lapsum obtinebant?

Respondeo. daemones inter se nullum ordinem proprie servare; nam teste S. Iobo, in inferno nullus est ordo, sed sempiternus horror inhabitat. Nihilominus cum angelorum istorum praevaricatio nullum eis in naturalibus praeiudicium intulerit, etiam naturalem quamdam, ut antea, servant invicem praeminentiam; adeo ut qui fuerant praestantioris naturae conditi, in alios etiam superioritatem quamdam obtineant, servant ordinibus sanctorum spirituum veluti correspondentem, tametsi eis e diametro opponantur. Unde inquit Guillelmus Parisiensis loco supra laudato, contrariis nominandi sunt nominibus, nimirum antiseraphim, anticherubim, etc.:

Antiseraphim dicuntur, qui maiori Creatoris odio exardescunt; anticherubim, qui maiori caeteris praecellunt astutia; antithroni, qui pervertendis iudiciorum semitis, et corruptioni iudicum seu tribunatium summo opere intendunt, et taliter malignandi pestilentissimum officium vel sibi ipsis assumpserunt, vel a principe malitiae susceperunt; et antidominationes, antiprincipatus, antipotestates, e contrario sanctorum ordinum officio accipies. Et iuxta hos modos antivirtutes eos, qui monstra vitiorum et imbecillitates stupendas gerunt, vel suadent; sic antiarchangelos, qui maiora in dolo, quae proprie scelera dicuntur, suggerunt hominibus. Haec est igitur ordinatio Ecclesiae malignantium, et synagogae Satanae, iuxta sermones propheticos tam hebraice, quam christianae legis. Haec est ridiculosissima simia, et horrifica deformitate ignominiosissima, de cuius similitudine ad gloriosam Dei Ecclesiam principes malignorum spirituum gloriantur, ac si ista similitudo esset veri nominis similitudo, et non potius dissimilitudo distantiae, et discrepantiae manifestae, quasi praecise tali catervae damnatorum, et aeternis suppliciis adiudicatorum aliquid esset laudis et gloriae, cum revera non aliter aliquid laudis habeat, aut gloriae, nisi cum praeest eis aliquis ad eos torquendos; hoc autem ibi non est, cum ipse princeps eorum non solum in eadem damnatione sit, sed tanto etiam in maiori, quanto constat plus esse sceleratum omnibus aliis.

Haec Guiltelmus. — Nihilominus addit cap. 15. daemones iusto Dei iudicio subiectos esse alicui inter eos principi, tamquam saevissimo tyranno, in vindictam suae erga Creatorem perduellionis, cuius suavissimum iugum excusserunt. Nulla enim, inquit, poena iustior est tam iniquae excellentiae, quam vilissima conculcatio, qua a vilissimo principe suo nequissime opprimuntur. Obtemperant autem suo principi non ex humilitate aut obedientia, qua nulla est inter eos, sed ex odio et iracundia in Creatorem et homines; quibus fit ut se invicem coadiuvent ad homines tentandos et impugnandos, quemadmodum contingit nonnumquam inter homines, qui licet invicem odio inardescant, consentiunt tamen in alterius perditionem. — Tanta vero inimicitia daemones invicem dissentiunt, tantoque odio desaeviunt, ut ne minimum etiam amoris naturalis igniculum sentiant:

quemadmodum enim, ait Guillelmus, videtur in hominibus, iram et odium, superbiam, invidiam, et alias huiusmodi pestilentissimas passiones, naturalem dilectionem adeo impedire, et quasi suffocare naturalem dilectionem, ut vix ex ea modicus igniculus, aut scintilla tenuissima boni desiderii, ex illa immittat actum; sic non est tibi mirandum, si vehementia malignitatis huiusmodi spirituum non permittit eos bonum velle, vel desiderare in alterutrum, sed nec etiam cogitare, praesertim cum adeo illos occupet possideatque malignitas, ut pene nihil, si tamen eis aliquid bonae affectionis reliquerit. Et hoc ipsum tibi manifestum est in hominibus, quos ira vehementer exagitat, qui dum in eos, quibus irati sunt, saeviunt, nec de se ipsis, nec de illis, quod homines sint, praevalent cogitare, nec de Creatoris iustitia, vel iudiciis. Verissime tamen de his sermone prophetico dictum est, quia non est timor Dei ante oculos eorum, similiter neque amor. Nec mirum, si omnes bonae affectiones et sopitae, vel etiam in eis exstinctae sunt, quia tanta perversitate a naturali bonitate sua alienati sunt, ut ipsum fontem bonitatis, Creatorem scilicet benedictum, et odire potuerint, et adhuc possint, quemadmodum sermone prophetico dictum est: superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. Quod si quis quaerat, utrum pietate vel compassione aliqua moveantur inter alterutrum, cum alteri aliorum miserias, tormentaque cognoscant, et quibus in praesenti torquentur, et quibus in futuro iudicio cruciandi sunt; non aliud videtur mihi respondendum in hoc, nisi quod unus eorum in quadam apparitione respondisse dicitur de seipso, videlicet, quia pietatem numquam habuit. Tu iam nosti multiplici experientia, quod passiones, quas nominavi tibi, vel sopiunt, vel extinguunt funditus bonas affectiones in eis, quos arripuerunt, sicut manifestum est tibi de invidia: videlicet, quod amorem invidentis in eum, cui invidet, nullum esse patitur, nisi quis dicat amorem ipsum potentiam amandi naturalem, quae etsi radicaliter in illis remanet, adeo laesa, adeoque impedita est, ut fructus debitus ex ea nasci vel exire non possit. Habet insuper huiusmodi potentia fortissima impedimenta cruciatum, quos patiuntur.