Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Ex Doctore Subtili duplicem in re qualibet creata reperiri differentiam, nempe specificam, et individualem. Prima est inter illa, quae differunt essentialiter, ut inter hominem, et equum, et huiusmodi differentia solum invenitur inter species distinctas, vel individua diversarum specierum: etiam inter ea, quae nec specie, nec genere proximo conveniunt, ut inter hominem, et albedinem. Secunda est inter duo individua, ut inter duos homines, vel inter duos lapides, et universaliter inter ea, quae conveniunt inter se specie specialissima, quaeque plurificantur per differentias individuales. A quo autem sit petenda haec differentia numeralis, varie invicem dissentiunt Auctores, ut constat ex nostra Logica q. 3. De differentia individuali: quidam enim eam repetunt ab existentia rei: aliqui, cum S. Thoma, ex materia sive affecta quantitate et aliis accidentibus, sive tantum secundum se considerata; alii aliter sentiunt; Doctor vero Subtilis in 2. distinct. 3. docet eam differentiam esse aliquam entitatem positivam, sed indistinctam formaliter a natura, quae individuatur.

Notandum 2. Quod etsi Angelus non sit physice compositus ex materia et forma, nec ex partibus quantitativis; tamen revera compositus est metaphysice ex actu et potentia, sive ex genere et differentia, sive ex natura et supposito. Nulla enim praeter naturam divinam est substantia, quae sit purus actus; hoc namque soli Deo convenit ex summa illius singularitate, et necessitate essendi, cum ipsum constituant in ultima actualitate, et unitate: inde essentia divina non est determinabilis, nec contrahibilis ad plura individua, quemadmodum naturae specificae in rebus creatis; hinc implicat eam concipi, ut indifferentem ad plures Deos. An autem natura Angelica ita etiam sit singularis, ut non possit multiplicari in varia individua, controvertitur apud Theologos.

Notandum 3. Circa praesentem Quaestionem tres esse Theologorum sententias. Prima est S. Thomae quaest. 50. art. 4. et in q. de spiritualibus creaturis art. 8., Caietani De ente, et essentia c. 5. q. 9. et aliorum affirmantium omnes Angelos differre specie inter se: esseque impossibile dari plures Angelos solo numero diversos. Impossibile, inquam, vel absolute et simpliciter, ut sentiunt Caietanus, et alii per eum citati, vel de potentia ordinaria, quod videtur sentire S. Thomas Opusculo 16. Secunda priori contraria, vult omnes differre solo numero. Tertia sententia, et media inter praecedentes, affirmat Angelos partim specie, partim numero solo differre.

Conclusio prima. — Admittenda est distinctio specifica inter Angelos.

Probatur primo ex S. Dionysio c. 5. De Coelesti Hierarchia, ubi ait: Enuntiant sanctorum voluminum traditiones, superiores substantias esse graduum inter se celsitudine differentes. Differentia autem gradualis ad minus significat diversitatem specificam: nam plura individua solo numero differentia, non differunt inter se diversis gradibus, seu graduum celsitudine: ergo ex S. Dionysio inter Angelos potest esse distinctio specifica.

Conclusionem probat Alensis in 2. Quaest. 20. membr. 6.:

Angeli de suprema Hierarchia plus differunt respectu eorum, qui sunt in infima, quam ab eis, qui sunt in suprema Hierarchia: sed illi, qui sunt in eadem Hierarchia, vel specie sunt idem, vel idem genere, et differunt specie; ergo Angeli, qui sunt in superiori Hierarchia, cum plus differant ab his, qui sunt in infima, differunt specie. Item qui sunt in ordine Seraphico, plus conveniunt inter se, quam conveniant cum illis, qui sunt de ordine Cherubim, aut Thronorum: ergo cum illi, qui sunt de ordine Seraphim inter se conveniant in specie, et differant secundum numerum, vel conveniant secundum genus, et differant specie; ita illi qui sunt de ordine Seraphim differunt ab his qui sunt de ordine Cherubim. Praeterea ordines distinguuntur secundum officia; officia autem sunt differentia genere, vel specie: ergo et Angeli.

Probatur insuper: id maxime asserendum est Deum constituisse, quod magis cedit in ipsius divinae potentiae, ac sapientiae commendationem, et Universi pulchritudinem, quodque ex natura sua non repugnat: sed plures Angelos esse specie distinctos, nullatenus repugnat, idque maxime vergit in Dei commendationem, et Universi ornatum, ergo etc. Probatur minor quantum ad primam partem, nempe quod non repugnet; etenim illa repugnantia repetenda esset, vel ex parte Dei, vel ex parte Angeli: at ex parte Dei nulla potest excogitari: siquidem Deus est infinitus in ratione substantiae spiritualis, quemadmodum in omni alia perfectione: ergo in tali ratione est infinita varietate participabilis et imitabilis; adeoque conveniens est ut a pluribus speciebus substantiae spiritualis participetur: adde quod incredibile videtur tantam specierum varietatem, et multitudinem in rebus corporeis creari potuisse, in gradu vero spiritali completo, unicam tantum. Non etiam repugnat ex parte Angelorum; haec enim repugnantia, si quae esset, repetenda foret ex eo quod non possit explicari quaenam esset illa diversitas specifica unius Angeli ab altero: sed haec ratio nulla est, possunt enim facile concipi habere differentias specificas, quibus invicem distinguuntur: sicut enim differunt plusquam specifice, tum a Deo, tum ab anima rationali, utpote qui a Deo superantur perfectione substantiali intellectiva plusquam specifice, ipsique animas rationales excedunt, etiam quatenus spirituales et intellectivae sunt; sic alii alios excedere possunt specifice in gradu intellectuali completo, et consequenter in operatione, ita ut plura simul, et nobilius, perfectiusque intelligant: unde etiam species, sive infusas, sive acquisitas habeant ampliores, et consequenter maiori polleant volendi et operandi facultate. Quod utique firmatur ex eo quod Theologi passim cum S. Damasceno lib. 2. De Fide c. 3. docent, Angelos accepisse gratiam proportionate ad sua naturalia, quatenus scilicet iuxta naturarum differentiam, gratias Deus ampliores, aut minores ipsis contulerit. Id etiam maxime conducit ad Universi pulchritudinem, quemadmodum enim specierum corporalium diversitas mundum visibilem et sensibilem mirum in modum exornat; sic substantiarum spiritualium varietas mundum spiritualem et intellectualem illustrat.

Dices 1. Plurimi S. Patres affirmant Angelos esse eiusdem naturae, et speciei: sic Athanasius vel quisquis est Auctor Quaestionum ad Antiochum q. 3. affirmat eamdem esse Angelorum, et daemonum essentiam, sicut et hominum: at homines specie non differunt: ergo nec Angeli. Subscribunt Damascenus lib. De Decretis cap. 1. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo, cap. 21. Et Basilius lib. 3. Contra Eunomium, dicens: Prioritatem in Personis non impedire unitatem essentiae: Angeli enim priores sunt alii aliis, et tamen sunt eiusdem essentiae.

Respondeo. SS. Patres nomine essentiae, naturae, vel speciei, intelligere gradum speciei subalternae, nempe spiritualitatem et intellectualitatem, in quibus omnes Angeli univoce conveniunt; qua ratione omnes creaturae corporeae dici possunt eiusdem naturae, habent quippe rationem corporis, et materiae communem.

Dices 2. Omnes animae rationales sunt eiusdem speciei: ergo etiam et omnes Angeli. Consequentia videtur optima a paritate rationis; sicut enim animae rationales in gradu rationalitatis, ita et omnes Angeli in gradu purae spiritualitatis, et intellectualitatis conveniunt.

Nego paritatem, et ratio disparitatis haec proferri potest, quod animae rationales cum sint formae natura sua ordinatae ad informandum corpus, ut cum eo constituant hominem, qui ex se mortalis est; idcirco, ne Universum unius, aut alterius hominis interitu, privaretur tota aliqua specie, vel pluribus, debuit tota hominum multitudo esse unius, et eiusdem speciei. Non sic autem est de Angelis, cum enim unusquisque ex natura sua sit incorruptibilis, nec ad sui conservationem indigeat multiplicatione, aut aliqua propagatione individuorum in sua specie infima, hinc est, quod Angeli potuerunt esse diversae speciei.

Dices 3. Tota distinctio, quae inter Angelos statuitur, nobis tantum apparet, vel ex donis ipsis a Deo concessis; vel ex officiis, ad quae deputantur: sed haec subsistere possunt in Angelis eiusdem naturae, et speciei: ergo nulla inter eos videtur esse specifica distinctio.

Respondeo. equidem Angelorum distinctionem ex illis assignatis capitibus apparere, et colligi a posteriori, et quasi per quemdam locum extrinsecum: at vero longe melius nobis insinuatur illa Angelorum specifica diversitas, ex illis rationibus superius a nobis designatis.

Conclusio secunda. — Probabilius est Angelos plures esse eiusdem speciei, et solo numero differentes.

Haec est Doctoris, et omnium pene Theologorum, paucis demptis Thomistis, qui contrarium cum Caietano propugnant. Eam prius docuerat Seraphicus Doctor in dist. 3. prima parte distinctionis, art. 2. quaest. 1. ubi ait:

quidam dixerunt, quod in Angelis est discretio personalis, sed numquam pure, imo sunt tot species, quot individua, similiter dicunt in luminaribus. Sed licet hoc probabilitatem habeat in corporibus coelestibus, non tamen videtur rationabile in spiritibus, ut nullus communicet cum alio in natura spirituali, et specifica: sicut enim innotescit per Scripturam, multi Angeli ad idem officium ordinantur, et communem videntur habere operationem eamdem: non autem per Scripturam, nec per dicta Sanctorum, nec per officia innotescit tanta diversitas: ideo non videtur nisi praesumptio hoc dicere, maxime cum non appareat in promptu aliqua ratio cogens. Alia est positio sobria et catholica, quae in Angelis distinctionem ponit quantum ad personalitatem tantummodo, aut in omnibus, aut in aliquibus.

Subscribit etiam S. Thomas Opusc. 16. De unitate intellectus contra Averroistas, ubi ait:

Sic ergo intellectus, si naturaliter esset unus omnium, quia non haberet naturalem causam multiplicationis, posset tamen sortiri multiplicitatem ex supernaturali causa, nec esset implicatio contradictionis: quod non tantum dicimus propter propositum, sed magis ne haec argumentandi forma ad alia extendatur: sic enim possent concludere, quod Deus non potest facere, quod mortui resurgant, et quod caeci ad visum reparentur.

Nec valet reponere cum Goneto, intentum Angelici Doctoris in praedicto loco, esse tantum, quod non repugnet intellectualem naturam, ex eo quod intellectualis est, multiplicari, dummodo dicat ordinem ad materiam: de Angelis autem, inquit, nihil ibi tractat, quia repugnantia multiplicationis eorum non oritur ex natura intellectuali, ex eo quod immaterialis, et incorporea est, sed ex eo quod omnino separata, et irreceptibilis sit, ita quod nec materiam includat, nec ordinem dicat ad illam. Haec, inquam, replica nulla est: siquidem Angelicus Doctor absolute pronuntiat, quod si intellectualis substantia non haberet naturalem causam multiplicationis, posset tamen sortiri multiplicationem ex supernaturali causa. Hoc est, etsi non diceret ordinem ad materiam, quae in eius mente est causa naturalis individuationis, posset tamen virtute supernaturali multiplicari numerum, quia id contradictionem non implicat: quidquid autem contradictionem non implicat, fieri potest a Deo. Adde quod anno 1325. a sacra Facultate Parisiensi, agente Stephano Episcopo, proscripti sunt, et damnati sequentes articuli: 1. Quia intelligentiae non habent materiam, Deus non potest facere plures eiusdem speciei: 2. Deus non potest multiplicare individua sub una specie, sine materia. 3. Formae non recipiunt divisionem, nisi secundum materiam. Et merito quidem praefati tres Articuli fuerunt proscripti: non est enim denegandum aliquid divinae potentiae, quod manifestam contradictionem non involvit; quia non est impossibile apud Deum omne verbum. Quamvis autem plene, et evidenter non percipiamus quomodo distinguerentur illi duo Angeli intra eamdem speciem; nihilominus plura novit Deus facere, quam nos intelligere; nam Philosophi reputant, quod a privatione perfecta et consummata ad habitum non est possibilis regressus; at Deus nos docuit mortuos posse resurgere, et caecos ad visum reparari. Philosophi etiam impossibile reputant accidens posse esse sine subiecto, et quod Deus fieret homo, quod pateretur etc.: attamen philosophis licet reclamantibus, haec omnia postmodum Deus opere complevit.

Probat conclusionem Doctor Subtilis loco laudato numero 3.: Nulli speciei infimae repugnat communicari posse pluribus: ergo nec repugnabit habere sub se plura inferiora solo numero distincta; subindeque poterit Deus plures Angelos numerice distinctos sub eadem specie atoma producere. Consequentia patet: probatur antecedens: si alicui speciei infimae repugnaret communicari pluribus, vel haec repugnantia proveniret ex perfectione, vel ex imperfectione talis speciei: non ex perfectione, quia communicabilitas convenit naturae sive quidditati divinae, quae tamen est summe perfecta: non etiam ex imperfectione, quia communicari pluribus, convenit speciebus infimis substantiae corporeae, quae tamen sunt imperfectiores speciebus infimis naturae angelicae: ergo nulli speciei infimae pluribus communicari repugnat; adeoque nec angelicae repugnabit.

Huic rationi ut respondeant Recentiores Thomistae observant cum Caietano Opusculo De ente, et essentia cap. 5. quaest. 9. triplicem esse speciei infimae sive quidditatis communicabilitatem. Prima est, quae fit cum limitatione ipsius ad certum gradum suae perfectionis, et dicitur communicabilitas naturae universalis respectu suorum inferiorum. Secunda est, quae fit absque limitatione naturae ad certum gradum suae perfectionis, quo pacto natura, sive quidditas divina dicitur communicabilis tribus Personis. Tertia denique est illa, quae fit per assumptionem alicuius naturae ad hypostaticam unionem, et ita natura humana dicitur communicabilis tribus Personis divinis, in quantum videlicet quaelibet ex illis potest illam assumere ad unionem hypostaticam. Quibus praemissis, negant antecedens, de quocumque ex illis tribus modis accipiatur; nam si primo modo, est falsum, quia essentia divina non est communicabilis primo modo. Si secundo modo, etiam falsum est, quia nulla essentia sive quidditas, vel species infima creata, est communicabilis hoc modo. Si denique antecedens intelligatur de tertia communicabilitate, falsum est etiam, ut patet exemplo naturae divinae, quae non potest assumi a pluribus suppositis ad unionem hypostaticam.

Contra. ratio Doctoris recte procedit; fundatur enim in illa maxima: Quidquid competit generi sive praedicato, competit speciei sive subiecto: nam communicabile in illo antecedenti accipitur in communi, et quatenus est indifferens ad illos tres modos: quasi diceret Doctor, omnis quidditas est communicabilis: natura angelica est quidditas: ergo est communicabilis; quod argumentum est optimum, quia est a toto, ut genus ad species, nam quidditas est genus, et essentia angelica est una species illius: ergo praedicatum, quod competit illi generi, nempe quidditas, debet competere quoque eius speciebus; ex quo sequitur, quod cum natura angelica sit quidditas, etiam sit communicabilis altero illorum modorum; cum autem primo modo sibi repugnet communicari, a sufficiente divisione sequitur quod secundo modo communicetur, vel sit communicabilis. Nam licet a superiori ad inferius affirmative non valeat consequentia; non enim sequitur est animal: ergo est homo: bene tamen a superiori descendendo ad inferius per distributionem. Sequitur enim optime: Petrus est animal: ergo est homo, vel brutum; sed non est brutum: ergo est homo: ita in proposito, natura angelica, quae est species, est communicabilis pluribus: ergo vel sine divisione, seu distinctione numerica sui, vel cum ea: sed non sine divisione numerica sui, quia hoc soli divinae naturae competit: ergo cum divisione sui numerica.

Confirmantur ista: naturam aliquam specificam carere individuis et esse alteri incommunicabilem, vel importat et connotat perfectionem aut imperfectionem. Si imperfectionem, haec non est tribuenda naturae angelicae omnium naturarum creatarum praestantissimae; si perfectionem, inde inferre liceret naturam angelicam esse divina perfectiorem, quia esset magis incommunicabilis. Natura enim divina, licet sit incommunicabilis plurimis individuis, est tamen communicabilis pluribus personis. Natura vero angelica esset dumtaxat communicabilis uni personae, ac subinde magis esset incommunicabilis quam divina. Accedit quod si natura speciei angelicae, (verbi gratia), cherubim, sit tota simul et secundum omnimodam suam perfectionem in unico individuo, puta sancto Michaele aut Gabriele, erit infinitae perfectionis. At hoc consequens est absurdum, igitur etc. Probatur sequela. quia idcirco Thomistae negant individuorum multiplicationem in Angelis ex eo quod ista multiplicatio tenderet in infinitum; individua enim respectu eiusdem speciei sunt interminata: cum igitur Gabriel aut Michael haberet naturam correspondentem infinitis individuis, inde fit manifestum quod ipse etiam aequipolleret infinitis Angelis, siquidem actu haberet speciem quae ex sua communi ratione deberet extendere se ad infinitos Angelos.

At inquies: ratio ista nullatenus concludit, alioquin quodlibet individuum alterius naturae quam angelicae, puta humanae, cum habeat totam naturam humanam in infinitum multiplicabilem, dici deberet infinitae perfectionis, quia haberet naturam infinitae virtutis in sua communicabilitate.

Contra. ista responsio argumenti vim non levat, est enim discrimen inter individuum naturae humanae et angelicae, quod individuum naturae humanae complectatur in se naturam quae non est actu sed tantum potentia multiplicabilis in infinitum, ac subinde actu non habet omnimodam suam multiplicabilitatem. At vero si natura angelica sit incommunicabilis pluribus individuis, consequens est quod individuum in quo residet, continet omnimodam illius multiplicabilitatem, ac proinde habet multiplicabilitatem in infinitum. Siquidem natura in illo individuo habet id omne quod obtineret in infinitis individuis, si multiplicabilis esset in plura individua.

Probat secundo Doctor: omnis natura, quae potest intelligi sub ratione universalis absque contradictione, est plurificabilis numero; si enim esset de se haec, repugnaret ei intelligi sub ratione universalis, sicut repugnat essentiae divinae, quod intelligatur sub ratione universalis, quia essentia divina est de se haec: sed omnis natura creata potest intelligi sub ratione universalis absque contradictione; quia nulla est de se haec, alioqui per potentiam Dei absolutam non posset multiplicari, etiam specifice: ergo, etc. Confirmatur. licet enim Sol, v. g. sit unus numero in sua specie, tamen intelligitur in universali, siquidem de eo assignatur definitio, quae competeret aliis individuis Solis, si darentur: ergo omnis natura creata est multiplicabilis numero.

Reponunt Thomistae. aliquid posse dici universale duobus modis, scilicet vel ex parte rei, vel ex parte intellectus: primo modo, quando res, quae dicitur universalis, revera est in pluribus, ut animalitas in homine et bruto, vel humanitas in Petro et Paulo: secundo modo quando res illa ab intellectu percipitur secundum se, et absque eo quod inveniatur in pluribus, sed solum repraesentetur sine conditionibus individuantibus, quae sunt materia, et quantitas: quibus praemissis, dicunt naturam angelicam non posse intelligi sub ratione universalis primo modo, sed tantum secundo modo, quia illa quidditas angelica intelligitur tantum sine conditionibus individuantibus, non tamen invenitur in pluribus individuis: unde non habet fundamentum universalitatis primo modo: illa autem propositio maior est vera in primo sensu, sed tunc minor est falsa; in secundo autem sensu minor est vera, sed maior est falsa.

Contra. omne ens creatum, vel est universale, et commune, vel particulare, aut individuum: sed quidditas Angeli non est de se haec, et individua: ergo est universalis. Maior est clara. Minor probatur: ubi non est ratio, et causa individuationis, ibi non est individuatio, nec talis res est individua: sed in quidditate Angeli, ut volunt Thomistae, non est principium individuationis: ergo illa quidditas non est individua, neque de se haec: ergo est universalis. Praeterea, si esset de se haec, esset, ut essentia divina, implurificabilis etiam per divinam potentiam in plures species, quod est absurdum. Consequentia etiam patet, siquidem inter universale et individuum non est medium, quia universale est id, quod est in multis, et dicitur de multis; singulare vero dicitur de uno solo, scilicet de seipso. Ex quo infero, quod non solum ex parte intellectus, sed etiam ex parte rei, quidditas Angeli est intelligibilis sub ratione universalis, quia ex parte rei non est de se haec, et individua: ergo est universalis, sive communis, et consequenter multiplicabilis in plura numero distincta. Deinde, (inquit Rada), distinctio Caietani implicat, quia de ratione universalis est praecise de pluribus dici, et in pluribus esse: ergo dividere universale in illud quod est in pluribus, et in illud cui repugnat esse in pluribus, est dividere universale in se, et in oppositum sui.

Confirmatur. non potest intellectus vere applicare alicui intentionem universalitatis, nisi reperiatur in re fundamentum, alias enim ita bene posset secunda intentio speciei applicari naturae genericae, sicut specificae, et intentio generis individuo sicut generi: ergo necessum est aliquod esse in re fundamentum, ad hoc ut intellectus rem sub ratione universalis concipiat: ergo cum intellectus concipit naturam Angeli Michaëlis, v. g. sub ratione communis, vel communicabilis pluribus, fundamentum in ipso invenit, et absque contradictione, et repugnantia ei potest secundam speciei intentionem applicare.

Probat tertio Doctor: potest Deus, annihilato uno Angelo, eius speciem reproducere in alio individuo. Non eodem, qui erat antea, quia idem numero Angelus annihilatus, non potest reproduci, in sententia Thomistarum asserentium, quod si eadem numero anima non remaneret incorrupta, sed simul cum ipso corpore anima destrueretur, non posset idem numero homo resurgere, ut expresse docet S. Thomas in 4. distinctione 44. art. 2. qu. 2. ad tertium: ergo in diverso individuo ab eo, quod fuerat prius; subindeque possibilia sunt plura individua sub eadem specie ultima naturae angelicae, saltem de potentia Dei absoluta.

Respondent Thomistae. concedendo, quod Deus, annihilato uno Angelo, possit eius speciem reproducere in aliquo individuo: negando tamen, quod illud individuum non esset illud idem, quod fuisset annihilatum, sed diversum. Ad probationem in contrarium dicunt, quod licet non possit idem numero homo, annihilata anima rationali ipsius, resurgere, bene tamen iterum creari sive reproduci; et ratio disparitatis est, inquiunt, quia resurrectio non vero reproductio, sive iterata creatio hominis, existentiam partis ipsius, scilicet animae rationalis requirit.

Contra primo. Doctor Subtilis arguit ad hominem contra S. Thomam, nempe quod fieri non possit reproductio alicuius, nisi subsisteret eiusdem pars aliqua incorrupta; si autem desineret esse Angelus, cum ipsius nulla pars incorrupta subsisteret, non posset Deus eumdem reproducere: deberet ergo alium ab ipso numero distinctum creare: et sic verum esset quod eadem natura specifica duobus Angelis numero distinctis esset communis. Deinde, vel Deus potest creare alium Angelum eiusdem speciei cum Gabriele, vel non: si sic, habetur intentum; si non; contra, Deus potest quidquid non implicat contradictionem: at duos Angelos esse eiusdem speciei non implicat contradictionem: ergo, etc. Assumptum probatur: si quae esset contradictio, proveniret ex eo quod differentia numerica petenda esset a materia: sed hoc est falsum: tum quia unus Angelus non solum differt specie ab alio Angelo, sed etiam numero: sed nullus Angelus habet materiam: ergo differentia numeralis in Angelis non sumitur a materia; tum quia animae rationales a corpore separatae distinguuntur numero, nec tamen materiam habent; tum denique quia duo lumina gloriae, duae visiones beatificae, duo actus intellectus aut voluntatis angelicae circa idem obiectum simili modo tendentes, similiter duo habitus supernaturales fidei, aut spei, aut charitatis, numerice differunt, et tamen carent materia.

Reponunt Thomistae. quod licet illa non constent materia, eam tamen connotant, et respiciunt: nam animae rationales dicunt ordinem ad diversa corpora quae informant, accidentia vero spiritualia ad subiectum cui inhaerent, quod licet immateriale sit, gerit tamen vices materiae quatenus illa recipit, et sustentat.

Contra. si multiplicabilitas numeralis animae oriretur ex habitudine illius ad corpus, sequeretur quod data illa habitudine poneretur etiam illa multiplicabilitas: sed hoc est falsum, nam si possibilis esset unica anima, haberet habitudinem ad corpus, nec tamen esset ab alia numero distincta. Deinde, inclinatio ad corpus est aptitudo unius ad alterum: ergo supponit aliquid prius, adeoque animae substantia prius concipi debet numero distincta ab alia anima, quam concipiatur dicere ordinem ad corpus. Denique si animae sint numero distinctae, quia possunt informare diversa corpora; sic etiam poterunt dari diversi numero Angeli, quia possunt esse in diversis locis, et habere diversas operationes.

Confirmat has rationes Doctor Subtilis auctoritate S. Augustini in Enchiridio, ubi ait:

Placuit itaque universalitatis Creatori atque Moderatori Deo, ut quoniam non tota multitudo Angelorum Deum deserendo perierat, illa quae perierat, in perditione perpetua remaneret: quae autem cum Deo, illa deserente, perstiterat, de sua certissime cognita semper futura felicitate gauderet. Illa vero creatura rationalis, quae in hominibus erat, quoniam peccatis atque suppliciis, et originalibus, et propriis tota perierat, ex eius parte reparata, quod angelicae societati ruina illa diabolica minuerat, suppleretur.

Ex quibus sic arguo: ista totalitas, et partialitas in Angelis, non potest salvari nisi quia aliqua species angelica quantum ad omnia individua non perierat totaliter, et ita aliqui de quacumque specie corruerunt, et aliqui perstiterunt: ergo in eadem specie non solum possunt esse plura individua, sed de facto videntur esse plura.

Dices 1. Repugnat quod forma simplex, et a materia tam actu quam aptitudine separata, seu quae nullum dicit ordinem ad materiam, solo numero multiplicetur: talis est natura angelica: ergo repugnat illam intra eamdem speciem solo numero multiplicari. Minor patet ex dictis art. 1. Maior vero quam negant adversarii, multipliciter ostenditur ex Aristotele 5. Metaph. c. 6. circa finem dicente: Alia numero, alia specie, alia genere, alia analogice unum sunt.

Respondeo. cum Doctore quod Aristoteles ibi accipit materiam pro illa entitate individuali, quae constituitur in esse materiali, non autem in esse formali, prout quidditas dicitur forma, quia ista entitas non est quidditativa: patet et ista expositio per illud quod subdit: Specie unum sunt quorum ratio est una; ratio enim ibi sumitur pro quidditate, quae dicitur forma respectu esse individualis; quemadmodum enim materia non est praecipua pars compositi physici; ita differentia individualis non est praecipua pars in composito metaphysico: natura enim specifica est tota individui natura.

Respondeo 2. quod etsi revera Aristoteles loquatur de materia physica, propterea non est audiendus a Theologis; vera quidem esset illatio secundum eius principia, nempe quod non possent Angeli multiplicari numero in eadem specie, quia docet substantias immateriales esse entia necessaria, et consequenter illas habere actu quidquid ipsis competere potest: unde si possent habere plura individua, illa necessario haberent: cumque nulla sit ratio cur habere non possint infinita (si, ut putat Aristoteles, essent entia necessaria), si plura habere possint individua, etiam et infinita possent habere, et sic necessario darentur infiniti Angeli: quod cum sit absurdum, etiam absurdum est ex principiis Philosophi, quod natura Angelica sit multiplicabilis numero. Cum autem principium ex quo talem illationem infert sit falsum, nempe quod omnis quidditas carens materia physica sit necessario existens, etiam et conclusio ex eo illata omnino falsa est, nec a Theologis usurpanda.

Dices 2. Omnis differentia formalis est specifica: sed Angeli invicem differunt differentia formali, quia sunt formae distinctae: ergo necessario omnes differunt specie, adeoque inter eos nulla differentia numerica.

Respondet Doctor. differentiam formalem posse bifariam accipi: primo quidem pro differentia quae fit per formam: secundo, pro differentia formarum, seu pro formis ipsis quae differentiam faciunt. Primo modo maior est vera; sed minor falsa: secundo autem modo maior est falsa. Ad probationem autem quae sic posset formari, Angelus differt ab Angelo qui est forma: ergo habent inter se differentiam formalem; dicit Doctor ibi esse fallaciam consequentis: non enim sequitur: formae differunt; ergo formaliter seu per formam differunt: sicut non sequitur: plures homines invicem distinguuntur, igitur per humanitatem differunt, invicem enim differunt per suas differentias individuantes ab aliis, non per suam humanitatem. Unde aliud est aliquid distingui, et aliud esse rationem distinctionis: Petrus enim per humanitatem distinguitur a Bucephalo, non vero est ipse ratio distinctionis, sed ipsius humanitas.

Dices 3. Omnis forma separata a materia habet totam perfectionem suae speciei: sicut albedo si esset ab omni subiecto separata, haberet totam perfectionem albedinis: sed Angelus est forma separata a materia: ergo habet totam perfectionem debitam suae speciei; adeoque non possunt esse plures Angeli numero distincti in unica specie. Probatur maior: si totam perfectionem suae speciei debitam non haberet, deberet eam participare: sed id fieri nequit; quia ut participaret ipsa forma deberet habere rationem materiae perfectibilis, siquidem perfectibilis esset per illam perfectionem quam acciperet. Quam rationem materiae cum non habeat, etiam non potest participare perfectionem suae speciei; adeoque debet illam omnimodam perfectionem suae speciei in se continere, sicque non potest esse alius eiusdem speciei Angelus.

Negat maiorem. Doctor, cum sua probatione; ex eo enim quod aliquid careat materia, non sequitur praecise quod debeat habere omnimodam perfectionem suae speciei, cum enim illa natura specifica sit multiplicabilis in infinitum, si unum eius individuum deberet habere totam perfectionem suae speciei, necessario haberet perfectionem infinitam, saltem extensive, quod est absurdum. Respondet secundo, negata maiore, distinguendo eius probationem: si participaret perfectionem speciei, deberet habere rationem materiae primae physicae quae ordinatur ad formam physicam, negat: materiae metaphysicae, hoc est, naturae specificae, quae ordinatur ad formam metaphysicam, nempe ad differentiam individualem per quam contrahitur, et determinatur ad esse individui, concedit: sed exinde nihil infertur contra veritatem conclusionis.

Dices 4. In entibus perfectis, qualis est Angelus, nihil est quod non intendatur per se a natura: sed pluralitas numerica non intenditur per se a natura, quia pluralitas talis, quantum est ex se, potest esse infinita; infinitum autem non potest per se intendi a natura, quia natura non intendit quod producere nequit: cum autem sit limitata in entitate, et operatione sua, nequit infinitum producere.

Respondet Doctor. negando minorem cum consequentia probationis; quamvis enim pluralitas numeralis possit esse infinita, non tamen necessario debet esse infinita; et consequenter quamvis non intendat natura per se pluralitatem infinitam, non sequitur quin intendat pluralitatem aliquam quae non sit actu infinita, qualis revera est Angelorum multitudo, ut probatum est in praecedenti Quaestione.

Dices 5. Multitudo individuorum solum intenditur propter conservationem speciei, quae in corruptibilibus deficeret, nisi propagaretur in pluribus individuis, ut ait Aristot. 2. De anima: sed haec ratio nulla est de Angelis; cum enim sint immateriales et incorruptibiles, salvari posset species in unico. Confirmatur. intra genus substantiae corporeae incorruptibilis, Deus unicum numero individuum produxit, puta unum Solem, Lunam unicam, et stellas singulas specie ab invicem distinctas: ergo a pari idem dicendum de Angelis, qui sunt substantiae spirituales incorruptibiles.

Negat maiorem. Doctor; cum enim, inquit, rerum omnium Artifex praecipue intendat bonum, et ordinem Universi in rerum formatione, non solum debet intendere earum diversitatem secundum speciem, sed etiam multitudinem secundum individua; quia utrumque maxime conducit ad ordinem, et pulchritudinem Universi; Nam, inquit S. Augustinus lib. 19. De Civit. Dei, cap. 13., Ordo est parium, et imparium rerum, unicuique sua loca distribuens congrua dispositio: ubi per res impares, intelligit rerum essentias, quae in perfectione quidditativa aequari nequeunt, alias non essent species, et essentiae diversae: per res pares autem intelligit individua sub eadem specie atoma contenta, quae ob id dicuntur paria quia eamdem omnino perfectionem essentialem participant. Adde quod, inquit sanctus Damascenus In Elementario cap. 12., congruum fuit plures Angelos in eadem specie producere, ut communicantes ad invicem naturam, gaudeant invicem; et naturali beatitudine copulati, ad invicem secure, et amicabiliter disponantur.

Ad confirmationem. nego antecedens: verosimilius enim est Coelos omnes, et stellas plurimas esse eiusdem speciei, quamvis etiam aliquae specie differant, ut ex eorum influxu vario ac diverso colligi potest.

Vel nego consequentiam: disparitas enim est quod productio plurium individuorum in illis rebus coelestibus, aut esset inutilis, aut officeret Universo; esset, inquam, inutilis, cum quidquid lumini praestari posset per duos Soles, v. g. sufficienter per unicum profundatur: officeret etiam Universo: illi enim duo Soles, cum non possent lucere simul, oporteret ut occidente uno alter oriretur, sicque nulla esset dierum ac noctium alternatio, nec proinde tempus quietis pro animalibus, nec refrigerationis pro terrenis, quippe cum alternantes Solis aestus omnia torrerent. Non sic autem de Angelis, qui cum distincta habeant munia erga diversos homines regendos, et varias res administrandas, etiam diversi esse possunt cum summa Universi utilitate. Haec omnia luculenter expendit, et confirmat Guillelmus Parisiensis in 2. parte primae partis de universo cap. 21.:

Non est verisimile (inquit) sapientissimum Creatorem omnes simplices ac spirituales substantias creasse per omnia aequales, et in omnibus similes: quemadmodum neque in aliqua specie sensibilium substantiarum hoc ei facere placuit, sicut neque omnes homines, neque equos, et eodem modo se habet in aliis omnibus speciebus substantiarum sensibilium. Praevidit enim atque praenovit sapientia, et bonitas Creatoris, quod ex ipsa inaequalitate, dissimilitudine, atque varietate augeretur inaestimabiliter ipsa speciositas illius praeclarae ac nobilissimae Civitatis suae supercoelestis. Quemadmodum enim ipsam militiam ornat atque decorat diversitas, et quemadmodum frequentiam ministrorum ac ornatuum varietas efficit spectantibus gratiorem: sic donorum naturalium, hoc est, scientiarum, et virtutum, multiformis speciositas militias illas substantiarum simplicium atque spiritualium speciosiores efficit, et universitati ipsarum plurimum delitiae tribuit, et decoris; instar amoenissimi prati, cui florum quanto maior est diversitas, ac multiformior varietas, ac multiformior speciositas, tanto est oculis spectantium magis grata, eiusdemque praestantior pulchritudo. Sic in veste se habet colorum varietas; sic et in picturis, et in omnibus aliis quae fiunt ad pulchritudinem, et decorem. Evidens autem de hoc exemplum est Coeli stellarum fixarum varietas, qua tantam pulchritudinis speciem ei praestat.