Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Etsi Angeli ex natura sua nullum cum re corporea commercium habeant, quippe cum nec corpore sint concreti, nec ex materia, et spiritu coalescant, nec tandem formae sint substantiales ad corporis animationem, et agitationem ex natura sua destinatae; certo tamen constat eos stupendos prorsus effectus erga res corporeas interdum edere, dum vel corpora quaecumque movent, ut in eis latentes nobis appareant, vel in illis varios effectus operantur, et miranda quaecumque, ac insolita proferunt. Quorum omnium, ut aliqua saltem delibemus, hic tria maxime proponimus determinanda: Primum, an, et quae corpora Angeli assumant, ut in eis hominibus appareant: Secundum, an, et quos vitales actus in eis corporibus edere valeant: Tertium, an, et qualiter res aliquas corporeas producere, aut immutare queant.

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore in secundum dist. 8. art. 1. qu. 2. duplicem in Angelis esse virtutem, nempe Contemplativam, et Administrativam.

Secundum Contemplativam, inquit, convertuntur ad Deum, et sic non indigent solatio corporis assumpti. Secundum administrativam descendunt ad nos, et condescendunt nobis, et ut nobis congruentius condescendant indigent solatio assumpti corporis: Indigent, inquam, 1. ad aliquas operationes exercendas; 2. indigent ad seipsos manifestandos; 3. indigent ad nosmetipsos laetificandos, sive confortandos, et ideo assumunt corpora sicut instrumenta, vel organa ad operandum, sicut signa ad manifestandum, sicut coopertimenta, vel habitacula ad conversandum. Unde corpus assumptum > coniungitur illis sicut instrumentum motori, sicut signum significato, sicut habitaculum inhabitatori. Hoc autem magis exigit indigentia ex parte nostra, quam indigentia ex parte sua: et quia finis imponit necessitatem his, quae sunt ad finem, et corpus effigiatum, vel organizatum humana effigie, maxime competit operationibus spiritus rationalis, et expressius significat, et tamquam pulchrum indumentum quodammodo decorat; ideo Angelus assumit corpus, non qualecumque, sed humana effigie insignitum.

Notandum 2. Ex eodem art. 2. quaest. 1. quod licet Angeli assumant interdum humana corpora, non tamen perfecte organizata sibi effingunt,

quia, inquit, Angelus non potest educere formam naturalem in esse nisi adiutus a virtute naturae; in virtute autem naturae est producere corpora omnium animalium: verumtamen aliter, et aliter. Ad quaedam enim educenda sufficit causa universalis sine adiutorio agentis particularis consimilis in specie naturae, cuiusmodi sunt animalia, quae generantur per putrefactionem: Quaedam autem sunt, ad quae non sufficit, nisi adiuvetur ab agente consimilis speciei, sicut corpora animalium, quae producuntur solummodo per propagationem, et istud planum est ad sensum. Si autem quaeratur ratio huius, prima est divina institutio secundum quam est limitatio in virtutibus, et naturis rerum: et hoc secundum legem, quam indidit eis ab initio. Unde sicut dixit, Germinet terra herbam virentem: non dixit, quod germinaret hominem; homini autem dixit, quod se multiplicaret; sic terra germinat herbam, et homo generat hominem. Haec autem lex, sive institutio, non est absque ratione; quia quaedam sunt animalia imperfecta tam in organizatione, quam in duratione: quaedam vero perfecta utroque modo; quia vero quaedam corpora animalium sunt imperfecta et in organizatione, et in completione, ideo non indigent agente tantae virtutis; sed potuit virtus productiva ipsorum dari terrae, tamquam matri, et Soli tamquam patri, cum adiutorio aliorum corporum simplicium tam elementarium, quam caelestium; quia vero sunt imperfecta duratione, et aliquando pereunt, ideo oportuit hoc communicari agenti alterius naturae, quia ad hoc data est vis generativa rebus, ut dicit Philosophus, ut perpetuentur in esse. E contrario est de animalibus utroque modo perfectis: et ideo virtus productiva ipsorum maiorem exigit actualitatem, et ratio seminalis cum maiori difficultate profertur in actu: ideo maiori indiget adiutorio. Illa igitur animalia, quae ad primum genus spectant, educi possunt ab Angelis, mediante naturae adiutorio velociter, et quasi subito; veraciter tamen, quia per vim naturae. Sed animalia, et eorum corpora, quae spectant ad secundum genus, educi non possunt veraciter nisi cum auxilio naturae, et cum diuturnitate, et tempore. Et quoniam assumptio corporum ab Angelis est velociter, et quasi repente, ideo vera corpora humana non assumunt, quia non possunt illa per se formare veraciter, et cum alterius adiutorio non possunt facere, quod exeant in esse velociter: et esto quod educerentur, adhuc non competerent, tum propter appetitum, quem haberent ad animam rationalem, tum propter gravitatem: quae duo repugnant fini illius corporis. Nam si haberet animam rationalem, non esset competens signum ad apparendum: > si haberet gravitatem, non esset competens instrumentum ad operandum, maxime ad motum, non esset etiam competens habitaculum ad inhabitandum.

Notandum 3. Ex eodem ibid. quaest. 2. Variam circa praesentis quaestionis resolutionem fuisse gravorum Auctorum sententiam:

quidam enim dicere voluerunt, quod Angeli assumunt corpora ex natura elementari; ita tamen, quod non ex uno tantum, sed ex omnibus simul mixtis, aliquo tamen eorum praedominante: unde dicunt corpus illud ab Angelo assumptum, esse vere corpus mixtum, quamvis non sit vere corpus humanum. Illam autem formam mixtionis dicunt esse ab Angelo, tamquam a praeparante solum, sed a Domino tamquam a dante, dante, inquam, non per creationem, vel infusionem, sed per intrinsecam operationem, quod indidit rebus naturam, et virtutes seminarias, secundum quas Deo cooperante cunctae naturales formae producuntur in esse.

— Sed cum corpus illud quasi repente formetur, et destruatur, aliis non videtur probabile, quod sit plena mixtione mixtum: maxime cum in eius resolutione non appareat temporis longitudo, nec putrefactionis corruptio: et ideo dixerunt, quod corpus illud est de natura elementari simplici, ex qua dicunt illud corpus assumptum formari hoc modo. Natura enim elementaris ex qua corpus sibi format Angelus est aëris elementum, quod de sui natura est rarefactibile, et condensabile, si adsit virtus, quae hoc possit. Unde sicut nunc videmus aquam solidari in crystallum, vel glaciem in frigore: si contingit aliqua virtute occulta, quae non latet Angelos, aërem condensari posse, sed hoc secundum plus, et minus ad voluntatem Angeli operantis: hoc autem corpus dum condensatur potest suscipere figuram, et effigiem: et ita corpori organico effici conforme. Potest nihilominus in una parte condensari plus, in alia minus, in alia minime, et sic conformari nervo, ossi, et carni. Potest etiam in una sui parte intercipere plus de luce, in alia minus, et in alia minime, et secundum hoc habere in se diversos colores: et ita corpori humano effici quasi in omnibus conforme, quamvis non sit in suis principiis multiforme; et ita idoneum esse instrumentum, signum, et habitaculum, ut ab Angelo assumatur.

— Sed adhuc quia difficile est hoc intelligere, quomodo ex aëre, sine alterius elementi commixtione fiat corpus solidum ex diversis coloribus coloratum, cum colores producere non sit artis, nisi mediante auxilio naturae, ideo tertia via videtur adhuc esse probabilior, scilicet quod corpus assumptum ab Angelo corpus elementare est, non quia sit ex quatuor elementis, plena mixtione commixtum, sicut corpus complexionatum, nec quia sit ex puro, et simplici elemento formatum; sed quia principaliter formatur ex aëre, cum aliqua admixtione alterius elementi, sicut videmus in nube, quae non est corpus plene mixtum, habet tamen in se naturas plurium elementorum: per hunc modum, et corpus ab Angelo assumptum principaliter ab aëre intelligitur esse formatum, concurrente ad hoc natura alicuius vaporis terrae, vel aquae, qui quidem faciat tam ad varietatem condensationis, quam ad multiformitatem coloris; hanc autem non oportet Angelum de longinquo mendicare, cum aër pro magna sui parte sit commixtum vaporibus.

His praenotatis quatuor praecipue supersunt hic determinanda, et probanda: Primum, quod revera Angeli assumant interdum corpora, quibus sensibiliter hominibus appareant, ita quod apparitio non sit sensuum illusio, et ludificatio, sed revera corporis exterius sensibilis manifestatio. Secundum, quod illud corpus assumptum sit aliquando ab Angelis ex materia sensibili effigiatum. Tertium, quod illud corpus assumptum quandoque sit humanum cadaver ad modum viventis delineatum, et agitatum. Quartum, quod ipsi corpori Angelus insit tantum ut extrinsecus motor, et director.

Conclusio prima. — Revera Angeli hominibus interdum apparent in corporibus visibilibus, et sensu perceptibilibus.

Haec est communis contra Guillelmum Parisiensem, parte secunda secundae partis De Universo cap. 34., et sequentibus, ubi probat Angelos non assumere corpora, sed solum immutare phantasiam eorum, quibus apparent.

Probatur Conclusio. illis omnibus Scripturae textibus quibus huiusmodi sensibiles Angelorum apparitiones referuntur; fuerunt namque frequentissimae in Veteri Testamento. Nam Genesis 3. daemon sub specie serpentis Evae apparuit, et locutus est; et c. 18. tres viri apparuerunt Abrahae; et c. 19. duo Angeli venerunt Sodomam in figura peregrinorum; et c. 32. Angeli venerunt obviam Iacob, quos cum vidisset dixit, Castra Dei sunt haec; et postea unus eorum in hominis figura luctabatur cum Iacob usque mane. Ac denique Raphaël non solum in transitu, ut sic dicam, apparuit Tobiae, sed etiam per multos dies, et per varia itinera illum comitatus est. In Novo etiam Testamento Gabriel Angelus visibiliter apparuit, et locutus est Mariae Virgini, et Diabolus ad Christum tentandum ei visibiliter apparuit: et in Actibus Apostolorum c. 5. et clarius in 12. similes apparitiones Angelorum narrantur. Itaque veritas haec certa est, nec in illa generatim sumpta dubitatio, aut difficultas occurrit: in modo autem explicandi huiusmodi apparitiones nonnulla esse potest.

Hoc ipsum probant sancti Patres, imprimis Augustinus lib. 15. De Civit. Dei, cap. 23. Sic, inquit, apparuisse hominibus Angelos in talibus corporibus, ut non solum videri, verum etiam tangi possint, eadem verissima Scriptura testatur. In quibus verbis parum abest, ut hoc de fide esse doceat. Idem aperte sentit Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. dicens de S. Angelis: Probis, ac virtute praestantibus hominibus, quibusque eos conspiciendi sui copiam facere Deus voluerit, non quales sunt apparent, sed aliam, atque aliam formam, prout videri ab hominibus possunt, assumunt: et ideo inferius cum dixisset Angelos tribus dimensionibus non constare, nec corporeo modo circumscribi, nec figurari, addit, quantum ad naturam attinet, indicans in corporibus assumptis tria illa recipere posse. Imo etiam cap. 4. De malis Angelis, inquit: Potestate a Deo concessa, et viribus pollent, et immutantur, et in quamlibet formam, ut quidem apparet, migrant; ubi inquit Suarez lib. 4. cap. 33. particula, ut quidem apparet, non excludit sensibilem, ut ita dicam, ostensionem; at denotat, vel non apparere, quoad propriam naturam, sed tantum quoad corpus assumptum; vel denotat illa corpora, in quibus apparent, non esse illius naturae, seu speciei cuius ostenduntur, quamvis vere sint sensibilia, et externa.

Hinc S. Gregorius Homilia 34. in Evangelia, duplicem distinguit Angelorum missionem, scilicet invisibilem, et visibilem, ad eum modum quo Theologi eas in divinis Personis distinguere solent: illamque distinctionem in Angelis ex Dionysio refert.

Denique Cyprianus lib. De cardinalibus Christi operibus in Praefatione: si, inquit, qui circa ipsum sunt Angelici Spiritus, licet invisibilis naturae sint, in legationibus tamen suis se auditui manifestant, et visui, et salutis nostrae ministeriales saepissime experimur.

Probatur etiam rationibus Seraphici Doctoris supra laudati quaest. 2. Primo quidem: nulli potest impendi hospitalitatis hospitium, nisi habeat corpus naturaliter unitum, vel assumptum: sed Angelis aliquando impensa sunt haec officia, sicut dicitur ad Hebraeos cap. ultimo, quod quidam placuerunt Deo, Angelis hospitio receptis: ergo vel habuerunt corpora unita, vel assumpta: sed non habuerunt naturaliter unita: ergo assumpta. Secundo, nulla substantia spiritualis ex sui consortio praebet solatium sensui, nisi per inhabitationem corporis fiat visibilis: sed Angeli frequenter praebent solatia, non solummodo secundum spiritum, sed etiam secundum sensum, sicut patet in Angelo Tobiae: ergo inhabitant corpora: sed illa non habent semper unita: ergo voluntarie assumpta. Tertio, nullus spiritus potest visibiliter demonstrari ad demonstrationem corporis, nisi sit aliquo modo corpori illi coniunctus: sed Angelus qui loquebatur Tobiae visibiliter poterat demonstrari, et vere dici hic est Raphael, vel hic est Angelus: ergo habebat sibi corpus illud aliquo modo coniunctum: sed non per naturalem coniunctionem: ergo per voluntariam assumptionem.

Dices 1. Proportio debet esse assumentis ad assumptum: sed Spiritus angelicus est omnino incorporalis: ergo non habet proportionem ad corpus: ergo numquam assumit illud. Confirmatur. maiorem convenientiam habet anima rationalis ad corpus, quam habeat Spiritus angelicus: sed anima separata corpus non assumit: ergo nec Spiritus angelicus.

Respondet Seraphicus Doctor quod illa proportio debeat attendi secundum modum assumptionis: unde cum assumptio non sit in unitatem naturae, idcirco non requiritur quod sit ibi proportio sicut perfectivi ad perfectibile, sed sufficit quod sit proportio sicut motoris ad mobile.

Ad confirmationem. respondet non esse paritatem inter Angelum, et animam separatam, quia non habet vim administrativam, nec usum administrandi, et ideo nec corpus assumit, nec habere debet potentiam assumendi.

Dices 2. Corpus assumitur, aut propter aliquid, aut propter nihil: si propter nihil: ergo frustra: si propter aliquid, aut est bonum, aut malum: si bonum: ergo per corpus assumptum meretur: si malum: ergo per corpus assumptum demeretur: ergo Angelus debet posse puniri, et praemiari cum corpore assumpto, quod est inconveniens et plane falsum.

Respondet idem Seraphicus Doctor illam assumptionem fieri, non in vanum, sed propter rationes assignatas in primo Notabili. Illud tamen, inquit, propter quod assumit, non perficit per corpus, tamquam anima per corpus proprium; sed tamquam artifex per instrumentum, et ideo sicut instrumentum per quod quis meretur, non remuneratur, sic nec corpus ab Angelo assumptum.

Dices 3. Ubicumque est assumptio, ibi est aliqua unio, vel in persona, vel in natura, sicut patet in assumptione humanae naturae a Filio Dei: ergo si Angelus assumit corpus, unit sibi vel in persona, vel in natura: sed non in natura unit sibi: quia non resultat tertium: nec in persona, quia non est communicatio idiomatum: ergo nullo modo est ibi unio: ergo nec assumptio.

Respondet idem Seraphicus Doctor, negando antecedens: non enim comprehendit omnes assumptionis modos, quia, inquit, homo assumit vestimentum cum se induit, non tamen unit sibi in persona, nec in natura: itaque antecedens solum verum est de illa assumptione in qua est unio perfecta, qualis fuit assumptio humanae naturae a Verbo divino. Ut autem solvantur aliae similes huiusmodi formandae obiectiones, scite admonet ibidem, quod quando Angelus dicitur assumere corpus, haec assumptio non sic veniat intelligenda, quasi tantum moveat, vel operetur aliquid circa corpus; sed quia illud accipit ad se, ut in illo operetur, ut in illo manifestetur, ut in illo conversetur: et quia in illa coniunctione sive acceptione corpus potius sequitur modum spiritus, quam e converso, quia ab illo formatur, et conservatur, et regitur, ideo Angelus se habet in ratione assumentis, et habentis; corpus vero in ratione assumpti, et habiti.

Dices 4. Angeli interdum hominibus apparent per solam sensuum interiorum, et phantasiae immutationem, puta cum homines dormientes alloquuntur: sic v. g. Angelus apparuit in somnis Ioseph, dicens: surge, et accipe puerum, et matrem eius, etc. Cur ergo non affirmabimus ita semper apparere?

Respondeo. id revera quidem interdum ita contingere, sed nego id semper eo modo fieri. Fateor itaque, quod apparitiones Angelorum alterutro ex his tribus modis fieri soleant: Primo per solius imaginativae facultatis immutationem: Secundo per sensus externi quamdam perturbationem, ut fit in praestigiis: Tertio per obiecti sensibilis externam repraesentationem, sive interim id quod apparet verum sit, aut tantum fictitium. Verum quidem est, quod Angeli hominibus interdum appareant primo modo; conspiciuntur etiam secundo modo, quippe cum daemones suis praestigiis hominibus illudant: at etiam fateri oportet eos nonnumquam tertio modo percipi, nempe in corporibus assumptis debite propositis facultati visivae recte ad operandum dispositae.

Dices denique. cum Guillelmo Parisiensi laudato initio Conclusionis: si Angeli apparerent in corporibus, aut illa corpora effingerent, aut aliunde formata assumerent: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, fabricatio enim huiusmodi corporum, aut esset subita, aut successiva; quod si subito fieret: ergo solo nutu, et imperio assumentium: hoc autem non est nisi omnipotentis virtutis Creatoris: si vero subito non fieret, sed per successionem, pars scilicet post partem, tunc esset generatio fabricatio haec, quare esset ex aliquo, quod corrumperetur in generatum; quia igitur oportet illud esse visibile, necesse est alibi fieri generationem huiusmodi quam ante homines quibus fit huiusmodi apparitio: cum igitur numquam in toto mundo visa fuerit, vel ipsa fieri, vel materia ex qua fit, necesse est ipsam fieri extra habitationem hominum: qualiter igitur adveniunt ad conspectum hominum tanta velocitate, et abeunt similiter non minori? et ubi deponunt atque reponunt corpora ista quorum nullum indicium post eorum disparitionem apparet? Haec ille.

Confirmat ex eo quod Angeli interdum appareant maximo numero,

videtur enim, inquit, exercitus eorum maior omnibus exercitibus omnium Regum et Principum terrae: unde ergo assumpta esset materia ex qua tanta numerositas corporum humanorum, et novorum equorum, scutorum, lancearum, galearum, et aliorum apparentium fabricata sit, cum integri montes omnes, et aliae partes terrae persistant?

— Non etiam secundum, si enim essent vera corpora, inquit ibidem, qualia apparent, essent vere tangibilia, vere palpabilia, et vere passibilia omni genere passionis: nihil autem eorum reperitur in ipsis. Insuper, ut subito corrumpantur, et redigantur in nihilum non est possibile; corruptio enim corporis, vel generatio non videtur possibile ut subito fiat, ut de creatione manifestum est ipsam esse subitaneam, sive instantaneam, et non fieri ullo modo rem per partes aut successionem: ubi ergo fieret ista corruptio, nisi ubi et apparitio eorum, et disparitio? Ibi igitur necesse est apparere, et esse secundum veritatem id in quo fit corruptio, seu resolutio huiusmodi corporum; manifestum autem est, quia nihil post se relinquunt, quod sit corpus, vel corporeum.

Respondet, Angelos quandoque apparere in corporibus a se effigiatis, quandoque vero in aliunde formatis; qualiter autem, et ex qua materia illa possint effingere, vel dimittere corpora tam facili, tamque subitanea formatione aut resolutione, aperiet

Conclusio secunda. — Angeli interdum apparent in corporibus quae efformant ex materia, non caelesti, nec pure elementari, sed mixta.

Haec est communis secundum rei veritatem apud omnes pene Theologos, quamquam nonnulli variant in modo explicationis, et probationis eiusdem; eamque aperte tuetur Subtilis Doctor, dist. 8. n. 3. cuius verba quoniam huiusce resolutionis veritatem et probationem luculenter explicant, hic lubet exscribere.

Dico, inquit, quod non assumit corpus caeleste, nec corpus elementare in quibus appareat, quia in elementari non visibiliter appareret, nec corpus elementare est susceptivum illorum accidentium in quibus apparet. Corpora autem mixta, iam a natura generata potest assumere, sicut est cadaver mortui, vel lapis, vel aliquid tale. Et quando assumit aliquod, quod non videtur prius causatum, vel formatum a causis naturalibus, sed quasi formari tunc, et subito, completa operatione, disparere, sicut fuit de Raphaële, et Samuele; tunc videtur probabile, quod illud sit corpus mixtum propter accidentia quae apparent in corpore; sed non mixtum plena mixtione: tum quia ex generatione tale mixtum non posset ita subito formari, quia non esset natum generare nisi secundum determinatum processum naturae, qualis non est ibi, puta si appareat in corpore hominis, non prius geniti per naturam, illud corpus non esset natum, vel aptum generari nisi in materia. Non potest dici, quod Angelus subito inducat illam formam in materia, quia non potest naturalem formam inducere, sed tantum elementa activa, et passiva potest convenienter simul adhibere, et corporibus in situ convenienti approximare, ut inducatur forma particularis, qualis nata est a talibus agentibus particularibus induci.

Itaque corpus, quod ita tam subito formatur, et resolvitur, est mixtum imperfecta mixtione, qualis potest induci ab agentibus naturalibus, quasi subito facta approximatione elementorum; ita quod magis tale corpus assimilatur impressioni quae est imperfecte mixta, et signum huius est, quia quando disparet tale corpus, non remanet aliquid talis corporis in quod naturaliter esset mediante resolubile corpus illud assumptum, si perfecte fuisset mixtum; corpus enim humanum, si esset perfectum mixtum, non est natum redire nisi ad cadaver: sed tale imperfecte mixtum resolvitur statim in elementa, sicut ex eis potuit statim generari propter eorum imperfectam mixtionem.

Quibus Doctor tria maxime concludit: Primum, quod Angeli non assumunt corpus caeleste, quia, vel assumerent corpus caeleste ante generatum seu productum, quod scilicet esset aliqua pars corporum caelestium, v. g. Caelorum aut Astrorum; at hoc esset stupidum cogitare, quia sequeretur illa superiora corpora non manere integra, vel loco istius partis, quae assumeretur ab Angelo aliam partem de novo produci: vel esset aliquod corpus eiusdem speciei cum corpore caelesti; at hoc etiam esset ludicrum, siquidem cum speciem praeseferat corporis sublunaris, potius sublunare quam caeleste dici deberet. Adde, quod corpus caeleste non esset proportionatum subiectum his accidentibus, quae apparent in corporibus huiusmodi assumptis.

— Concludit secundo, corpus illud ab Angelis effigiatum, et assumptum non formari ex aliquo ex quatuor elementis. Si enim ad id aliquod purum elementum deserviret, maxime aër: sed aër non est proportionatum subiectum istorum accidentium, quae sunt in corporibus assumptis ab Angelo, puta tantae soliditatis, ac densitatis, quae est in ossibus, aut in illis partibus quae apparent ossa in illis corporibus. Deinde, quandoquidem illud corpus appareat mixtum distinctum ab elementaribus, et non videatur facilius ab Angelo producere illa accidentia externa, quae apparent, quam corpus mixtum, potius debet dici, quod sit corpus mixtum, quam aër, aut aliquod aliud elementum.

Hinc non possum assentiri Alensi q. 34. membro 4. ubi cum dixisset, quod duplex est pars aëris, scilicet superior, quae purior est, quae proprie dicitur aër, et alia inferior, quae Aether nominatur, secundum haec distinguuntur duo Caeli, aethereum, et aëreum: inde concludit, quod Angeli boni de aethere assumunt corpora, sed mali potius de aëre. Haec, inquam, vix probare possum, quippe cum neutra aëris portio videatur posse in corpus ita condensari, et compaginari, ut carnis mollitiem, et duritiem ossium referat.

— Unde concludit tertio Doctor, quod corpus efformatum ab Angelis habeat pro materia quid mixtum, nempe vaporem, aut nubem: ut etiam consentit S. Thomas affirmando Angelos sibi interdum corpora ex nube effingere, quod etiam Maro non ignoravit cum de Diabolo larvato cecinit: Tum Dea nube cava tenuem sine viribus umbram in faciem Aeneae, visu mirabile monstrum, Dardaniis ornat telis, etc. Ratio autem huius est, quod corpus mixtum facile possit condensari, et spissitudinem, ac figuram suscipere, ut constat de nubibus, vaporibus, exhalationibus, et aliis meteoris, quorum aliqua sic per frigus compaginantur, aut per ignem aethereum indurantur, ut difficile possint resolvi, sicut compertum fit de fulmine, et grandine. Fateor tamen vix posse explicari quomodo ab Angelis ex vaporibus, et nubibus efformata corpora, ita possint indurari, ut palpari, aut tangi queant, ita ut tactui vel solida, vel mollia appareant;

Quis enim explicet, inquit sanctus Augustinus in Enchiridio cap. 59. cum qualibus corporibus apparuerint hominibus, ut non solum cernerentur, verum etiam tangerentur: et paulo post addit, Faciuntque difficillimam quaestionem quomodo Patres eis pedes laverint, quomodo Iacob cum Angelo tam solida concertatione luctatus sit; et ibidem concludit:

Cum ista quaeruntur, et ea sicut potest quisquis contrectat, non inutiliter exercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et absit error opinantium se scire, quod nesciunt: quid enim opus est, ut haec atque huiusmodi affirmentur, vel negentur, vel definiantur cum discrimine, quando sine crimine nesciuntur?

et quamvis haec dixerit Augustinus de corporibus quibus Angelos naturaliter constare putavit, idem fortiori ratione iudicium esse debet de his, quae voluntate sola Angeli assumunt.

Nihilominus affirmare possumus, quod Angelus per eamdem virtutem, per quam corpus assumit, facere possit, ut corpus illud, quamvis in se solidum non sit, solidum tamen tactui appareat; nimirum sua virtute resistendo, ne partes talis corporis facile cedant, aut dividantur. Hinc potest efficere, ut quaedam partes molliores ad modum carnis, et aliae densiores ad modum ossis appareant; nam potest magis, vel minus tactui resistere, et in quibusdam nihil omnino cedere, in aliis vero aliqualiter cedere; non ita ut dividantur, sed ut aliquo modo comprimantur.

Fateor tamen, quod si homo cum quo conversatur Angelus in corpore assumpto, attente consideret id, quod tangit, dum Angeli cum corpus contrectat, facile iudicare poterit illam non esse veram duritiem, nec veram mollitiem qualis in ossibus et carnibus reperitur: quia si attenderet, facile perciperet non ita immutari tactum ab illis corporibus sicut ab aliis, quae vivunt, et veras carnes et ossa habent.

Contra vero accidit, quando homo sibi persuasum habet illum esse verum hominem, cum quo conversatur, et quem videt, tunc enim quoniam oculis iudicat eum esse hominem, et animo contrectat corpus illius, videtur sibi carnes, et ossa tangere, nec discernit utrum sit verum corpus, an apparens tantum. Ita existimo accidisse Abrahamo, et Loth dum Geneseos 18. et 19. laverunt pedes Angelorum: neque enim tunc cognoverunt Angelos esse, et in corporibus assumptis apparentes.

Quantum autem ad colores, qui in corporibus assumptis effinguntur ab Angelis, plurimi censent eos tantum esse apparentes, illorum instar, qui in nubibus, aut collo columbae identidem cernuntur: sed hoc videtur difficile, cum plurimis iisque, et diversis locis contuentibus iidem appareant, Sole etiam non lucente, quod non contingit in iride, nubibus, et aliis coloribus mere apparentibus: veri ergo sunt, et partim ex Elementorum, et primarum qualitatum contemperatione orti, partim opera Angeli velut pingentis arte dispositi.

De virtute vero, qua haec corpora assumuntur, et praeparantur, censet sanctus Thomas quaest. 51. virtute Dei fieri. Alensis vero quaest. 34. membro 5. ait, quod Angelus praeparat huiusmodi corpus assumptum, formatio autem ultima fit ab ipso Deo. Verum probabilius iudico cum

Doctore, illa corpora fieri ab Angelo propria virtute: censet enim Doctor, ut supra diximus, ista corpora figurari condensatione: cum autem condensatio solo motu compressionis fiat, quem potest Angelus propria virtute efficere, sequitur propria virtute posse ab Angelo corpus assumi. Et quamvis non sola condensatione id semper fiat, potest tamen aliquando Angelus applicatione aliarum causarum naturalium talia corpora perficere, ut assumantur. Id autem existimo probabilius, nam cum mali etiam Angeli ad pessimos fines corpora assumant, non est verisimile Deum propria virtute illa formare, et solum ipso daemone, ut instrumento, uti.

Advertendum autem est insuper, quod quando Angeli, maxime daemones, apparent in assumpto corpore a se effigiato, possunt istud in corpus hominis cum quo loquuntur inserere, necnon et istud suo assumpto corpore circumdare; ita quod homo tali corpore circumdatus, et indutus, aut alterius hominis effigiem referat, aut aliam formam induat: id enim suadet aëreae substantiae facilitas ad dilatandum, sive rarefaciendum, et spissandum densandumque. Quam merito Psellus causam tradit cur spectra tam brevi spatio crescere, et decrescere videantur: interdum enim illa spectra gigantem, alias vero nanum, aut pusionem referunt; quia materia illa ex qua assumptum corpus compaginarunt, cum sit tenuis, et mollis, facile potest rarefieri, et condensari.

Conclusio tertia. — Daemones plerumque apparent in corporibus vel hominum, vel animalium vita functorum.

Haec etiam est communis apud Theologos, ut probatur innumeris propemodum exemplis, quibus constat daemones plerumque homines delusisse in assumptis mortuorum cadaveribus: cuiusmodi plurima exempla profert Caesarius Monachus Eisterbacensis lib. 12. miraculorum c. 3. ubi imprimis refert daemonem gestasse corpus cuiusdam Principis Germani vita functi, integro anno, priusquam sepeliretur, quasi illud vegetaret: ita quod revera e mortuis surrexisse videretur. Subdit ibidem, similia legi in vita S. Patricii Hibernorum Apostoli, de quodam homine in cuius corpore multis annis Diabolus habitans quasi esset hominis anima, tandem ad nutum viri sancti exivit, corpus vero corruit, et in pulverem redactum fuit. Et cap. 4. scribit, quod quidam Clericus adeo dulcem vocem habebat, ut audire eum deliciae putarentur, donec Religiosus quidam vir illud adiuravit, quo dicente, cadaver corruit planissime foetens.

— Sic etiam induto cadavere Diabolus sive incubus, sive succubus rem habet cum strigibus, et sortiariis. Unde et in hoc genere hominum, cadaverosus quidam faetor graveolentiae cernitur.

Sic Guillelmus Parisiensis parte ultima de Universo refert, quod aliquando assumpto bestiae cadavere Diabolus deluserit militem, qui cum putaret se formosa potitum virgine, invenit se in amplexu cadaveris belluini tabe soluti foetidissime iacentem.

Sic denique daemon aliquando sepulta iam corpora suscitat, eaque quasi viventia essent agitat, ut resurrexisse videantur, cuiusmodi rem stupendam refert Phlegon lib. De mirabilibus, et longaevis, cuius auctoritatem usurpat Origenes tractatu 29. in Matthaeum ad probandam eclypsim, quae Christo moriente acciderat. Ille, inquam, Phlegon testatur se cognovisse quemdam nonomine Machatem, qui Philinnium sui hospitis filiam, indigne id ferentibus parentibus, amaverat, et sponsam ducere optabat, qua absente Machate maerore tabescens, mortua est, et publice funerata. Cum autem sexto post mense eo rediisset Machates, circa noctem ad eum ingressa est Philinnium, et post longa colloquia cum ipso noctem duxit; quod cum id audiissent parentes, dormientemque cum hospite suam filiam conspexissent, in eius quasi vivae amplexus ruunt; illa autem torvis in eos intuens oculis,

o vos crudeles, ait, in filiam parentes: ergo ne vos invidisse mihi, meo Machate, paterna in domo vel triduum solidum frui? magno vobis dolore haec sive curiositas, sive duritia stabit? renovabitis dolores praeteritos, et filiam iterato sepelietis.

His dictis expalluit, et concidit cadaver mortuo iterum simile, seu potius revera mortuum: cum enim iubente Magistratu illius Philinnii sepulchrum fuisset apertum, inventum est vacuum cadavere, erantque in eo dumtaxat annulus ferreus, et Scyphus auratus, quae Machates ipsi quasi redivivae dono tradiderat.

— Contingit etiam, quod daemon illectus Magorum opera, interdum viventes personas surripiat, eorumque loco mortua cadavera ad illarum personarum similitudinem expressa substituat, quasi languentia, demum ad mortem aegrotantia, deinde morientia, et tumulanda veluti mortua exhibeat, quo subductae ab eo personae quasi revera mortuae censeantur. Cuiusmodi duo stupenda exempla refert Thomas Brabantinus lib. 2. De bono Universali cap. 51. ubi scribit, quod in villa Brabantiae nomine Gunerchena, quidam iuvenis puellam virginem adamavit, cumque pro eius nuptiis parentes anxie sollicitaret, et illi renuerent, puella medio tempore incidit in febrim acutam, qua ingravescente, omnibus mori visa est, luctuque facto, campanae quasi pro mortua pulsatae sunt. Nec mora, iuvenis amator puellae de Villa eadem in crepusculo noctis transibat ad aliam, et cum per dumeta pergeret, audivit vocem quasi foeminae lamentantis sollicite: ergo discurrens, et quaerens auditam, invenit puellam, quam mortuam aestimabat; cui dixit, mortuam te plangunt tui, et huc unde venisti? Ecce, ait, vir ante me vadit qui deduxit me: stupefactus ad hoc iuvenis, cum neminem alium nisi puellam videret, audacter rapit eam, et in domum extra Villam protinus occultavit. Hinc ingressus in Villam amicis suis loquitur, et cum eis convenit patrem puellae, una cum sua familia sedentem ad funus; ab eo quaerit si filiam suam sibi daret, quam quasi mortuam deplangebat? Cui pater admiratus respondit, numquid pro Deo mihi es, ut mortuam resuscites, et accipias in uxorem? Cui iuvenis ait: tantum lubens spondeas, ut filiam tuam habeam in uxorem, si vivam reddidero, et sanatam. Cui pater consentiens, dictum coram omnibus confirmavit; mox iuvenis relevato linteo quo cooperta putabatur filia, figmentum mirabile quale a nullo hominum fieri potuit invenerunt. Dicitur autem ab his, qui figmenta huiusmodi diabolica inspexerunt, esse interius putrido ligno similia, levique exterius pellicula circumducta: hinc reducta puella est, et patri reddita, sanaque post dies aliquot dictum iuvenem maritum accepit, et usque ad tempora nostra incolumis perduravit. Ita dictus Brabantinus; subditque aliud quid simile, quod contigit in confinio Flandriae.

Si autem requiras, qualiter haec operari possit daemon? reponam id quidem fieri, Deo permittente, per vim magicam, qua forte usus fuerat ille iuvenis, ut praefatam filiam sibi in uxorem duceret. Alia his similia referemus in ultima Disputatione dum nobis erit sermo de Magis, et Sagis.

Advertendum autem est, imprimis, daemonem non posse assumpta illa cadavera vere organizare, nec eis vitam restituere, cum mortuorum vivificatio sit opus solius Dei. Potest tamen, si permittatur, in assumpto defuncti corpore se praebere tangendum et palpandum cum vera duritie et mollitie ex parte corporis, adiunctis etiam extrinsecis causis, calore, et aliis qualitatibus sufficientibus, ut tactui vivum appareat.

Advertendum pariter, sine dubio credendum esse numquam hoc permitti daemoni circa eorum corpora, qui iusti mortui sunt; quia non decet, nec est divinae amicitiae consentaneum: de aliis vero fortasse aliquando id accidit, raro tamen existimo id daemoni permitti, quia non datur illi tanta licentia, praesertim in Ecclesia Christi, ad homines decipiendos.

Quantumvis autem ille velit pulcherrimam hominis similitudinem repraesentare, quae Dei bonitas est, tantum solet assumere quam, et qualem Deus permittit, teste S. Chrysostomo Homilia 4. de Lazaro, et ideo vel ipso invito fieri videmus, ut qui non obesae nimium mentis sint, semper, si attendant, fucum queant deprehendere: aut enim se ostendunt daemones humano corpore atro, illuvioso, squallido, foetente, tetro, ac formidabili, saltem obscuro, nigro, foedoque vultu, naribus vel deformiter simis, vel immane aquilinis, oris rictu sparso, profundoque, luminibus valde abditis, flammantibusque, manibus, pedibusque obuncis, et vulturinis, strigosis brachiis, cruribusque, et admodum villosis, caprinis etiam, vel asininis tibiis, uno, vel utroque pede bifido corneoque; interdum, et solidungulo, interdum mutili pede altero, vel utroque: demum statura corporis numquam iusta, ac decora, sed cui semper adsit aliquid insolitae notae, et deformitatem, pravitatemque daemonis prodentis.

Dices. Si daemon verum corpus humanum posset assumere, sequeretur nullum fuisse Christi Domini argumentum, quo Lucae 24. dubitantibus Discipulis de eius vera resurrectione, suadere voluit se non esse phantasma dicens: Palpate, et videte, quia spiritus carnem, et ossa non habet, sicut me videtis habere, quibus verbis eos invitabat ad palpandum, et videndum, quod ipse carnem, et ossa haberet, qualia non habent spiritus etiam dum assumunt corpora: ergo censet spiritus non posse assumere sibi corpus quod sit palpabile, carnisque mollitiem, ac ossium duritiem habeat: sed tale foret cadaver humanum a daemone assumptum: ergo illud non potest assumere vel Christi argumentum non multum videbatur urgere.

Nego consequentiam. intentum enim Christi tantum erat suadere Apostolis se non esse phantasma, qualem ipsum existimabant, eo quod viderant eum ianuis clausis ingressum; quod rei corporeae tam vivae, quam mortuae repugnabat, quia penetratio corporum naturaliter fieri non potest: idcirco probare voluit posse illos contactu sentire, et diiudicare ipsum verum habere corpus, non vero phantasticum. Et quia palpatione tantum poterant corpus esse cognoscere, non vero cuius esset corpus, ideo iubet eos videre, et tangere vulnera eius corpore impacta, quibus deprehendere licebat ipsum illum esse, qui triduo ante crucifixus fuerat.

Conclusio quarta. — Angelus non assumit corpus per modum formae informantis: nec per modum unionis hypostaticae: sed velut motor ipsum regens, et dirigens in quibusdam operationibus eliciendis.

Ita Subtilis Doctor dist. 8. num. 2. ubi cum quaesivisset, quid sit Angelum assumere corpus, respondet. Hoc quidem, inquit, non est informare, nec etiam ipsum sibi hypostatice unire, sed tantum esse intrinsecus motor corporis: nam tunc assumit, idest ad se sumit; quia ad operationes proprias sibi explendas utitur illo sicut instrumento. Nec dicitur ista assumptio fieri, quando corpus assumptum movetur motu progressivo; quia talis motus non congruit fini, propter quem assumitur tale corpus.

Quibus Doctor resolvit primo, Angelum non uniri corpori tamquam forma, quia alias non esset substantia completa, sed incompleta, non minus quam anima; imo esset anima; quia si posset informare aliquod corpus, maxime corpus organicum, quippe cum illud sit aptius ad informationem, sicque esset actus corporis organici.

— Infert secundo, non assumere corpus hypostatice cum saltem naturaliter talis hypostatica unio fieri nequeat; daemones autem tantum virtute naturali corpora assumunt: in bonis autem Angelis non videtur admittendum esse miraculum quoties hominibus apparent; res enim per se nimium levis est ad statuendum tam grande miraculum, quale est ipsa unio hypostatica.

— Concludit tertio, Angelum assumere corpus, nihil aliud esse, quam illi assistere tamquam motorem in mobili, in ordine ad operationes tales exercendas vere, vel apparenter, quibus Angelus videri possit corpus assumptum informare. In quo conveniunt pariter ceteri Theologiae Principes, maxime S. Thomas 1. q. 51. art. 2. et Seraphic. Doctor in 2. dist. 8. art. 3. q. 2. Nihil enim videtur ultra requiri ad illam corporis assumptionem, quam quod Angelus intrinsece sic moveat corpus assumptum, quod utique patebit assignando rationem singularium partium huiusmodi dictae assumptionis. Primo namque dicimus Angelum esse intrinsecum motorem, quia si esset extrinsecus motor non proprie diceretur assumere corpus ad se: similiter si esset intime praesens corpori, sed non in ordine ad ipsum movendum, sane non diceretur assumere; sicut nec anima praesens corpori potest assumere corpus, nec unum corpus simul penetratum cum alio corpore, dicitur alterum corpus assumere, etiam si virtute sua propria poneret se penetrative simul cum ipso. Additur in ordine ad operationes tales exercendas, quia non sufficeret, quod esset intime praesens per modum motoris localis, alias Angelus praesens Caelo, et ipsum movens localiter, dici deberet assumere Caelum: similiter Angelus, qui Prophetam Habacuc cincinno deportavit ad lacum leonum, in quo Daniel Propheta erat reclusus, diceretur eum revera assumpsisse, quod tamen omnes Interpretes negant; haec namque translatio fuit quidem corporis deportatio, non autem assumptio. Diximus veras, vel apparentes, quia aliquae ex illis operationibus, quae apparent, tales in rei veritate non sunt; nam auditio sensibilis, et tactus corporeus, ac visio ocularis, quas putamus Angelos in assumptis corporibus exercere, non sunt verae actiones, sed tantum apparentes.

— Denique colligit Doctor, non sufficere ad illam assumptionem corporis ab Angelo, quod moveat illum localiter; sic enim Intelligentiae motrices assumerent sphaeras caelestes, quas movere dicuntur. Adde quod corpora adhuc maneant assumpta etiam quando Angelus ab omni motu cessat. Ut ergo vere dicatur assumere corpus, quod movet motu progressivo, intelligi debet de motu progressivo, vel qui sit signum vitae, vel qui significet Angelum esse corpori intime praesentem, et eum intrinsecus moventem.

Notandum 1. Actiones vitales maxime duplicis esse generis, quarum aliquae dicuntur esse productivae termini intrinseci, qui dicatur vitalis, quia vel essentialiter pendet ab intrinseco principio vitae, tum proximo, tum etiam principali, vel saltem naturaliter non potest alio modo fieri, cuiusmodi sunt omnes actiones sensuum externorum, et internorum, atque etiam appetitus sensitivi. Aliae vero sunt actiones viventium, quae licet ab ipsis fiant vitali modo, et sub ea ratione tales sint, nihilominus producunt terminos, qui per actionem non vitalem fieri possunt, ut sunt motus localis progressivus, vocis formatio, et similes, quae dici possunt actiones vitales quoad modum, et non quoad substantiam, ut a prioribus distinguantur, quae essentialiter, seu in sua substantia vitales dici possunt.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 8. art. 3. q. 2. quod sensatio possit accipi tribus modis, nempe communiter, proprie, et magis proprie. Communiter sentire idem est, quod rem ut praesentem cognoscere, secundum quem modum accipit Augustinus ad Paulinam in libro De videndo Deo. Secundo modo sentire idem est, quod rem ut hic est nunc cognoscere, et sic accipit Boetius, cum dicit, quod sensus est particularium, et intellectus universalium. Tertio modo sentire idem est, quod speciem existentem in materia, praeter materiam mediante organo corporeo suscipere, et sic accipit Philosophus in secundo de Anima, cum dicit, quod sensus est susceptivus specierum in materia praeter materiam. Duobus prioribus modis non differt sensus ab intellectu re, sed ratione tantum, et hoc modo admitti potest sensatio in Angelo; Angelus enim per suam potentiam intellectivam cognoscit rem, ut praesentem, et ut hic et nunc dirigendo aspectum per ipsam. Tertio vero modo differt potentia sensitiva ab intellectiva, re et ratione, et illo tertio modo sensus est potentia alligata corpori, et hoc modo spiritui angelico non convenit. Ita S. Bonaventura.

Notandum 3. Ex eodem ibidem,

Quod cum anima triplici modo corpori uniatur, nempe per modum moventis, aut perficientis, aut utroque modo; ita triplex genus operationum erga corpus habet: Quaedam enim sunt operationes, quae consequuntur ipsam animam in corpore, ut est motrix: Quaedam ut perfectio; Quaedam partim sic, et partim sic. Differenti autem modo exercet anima in corpore operationes, quae sequuntur ipsam, ut motricem, et ut perfectionem: nam operationes, quae consequuntur animam ut motricem, sic exercet per corpus, ut illas easdem exerceat in ipsum corpus: quia non solum movet alia corpora, sed etiam corpus proprium. Operationes vero, quae consequuntur animam in corpore, ut est perfectio, sic exercet anima in > corpore per corpus, ut exerceat eas cum corpore, sicut patet, quod anima clauso oculo corpus aliquod videre non potest. Tertias autem operationes exercet in corpore quasi utroque modo: et ideo primae competunt animae, ut est motrix differens a mobili: secundae vero, ut est forma iuncta materiae. Quoniam igitur Angelus unitur corpori assumpto non ut perfectio, sed ut motor, ideo primas operationes exercet plene in eodem corpore: secundas minime; tertias vero quodammodo sic, quodammodo non. Et hoc melius patet si descendamus exemplificando: motus progressivus, sive quicumque alius sit, membrorum exteriorum, est ab anima in corpore, ut est motor, vel motrix, et ideo competit Angelo. Sentire vero per organa corporis competit animae, ut est illorum organorum perfectio; sicut enim anima perficit totum corpus, ita visus, sive potentia visiva perficit oculum, et haec non competit Angelo in corpore assumpto. Ridere vero est operatio, quae partim competit animae, ut est motrix, partim ut est perfectio; ibi enim est quaedam cordis exhilaratio, et haec est ab anima, ut est perfectio; est etiam ibi quaedam genarum motio, et haec est ab anima, ut est motrix. Ratione primi non convenit Angelo: sed tantum ratione secundi.

Ita Seraphicus Doctor, cum quo Subtilis in pluribus convenit, ut aperiet

Conclusio prima. — Angeli in corporibus assumptis possunt exercere operationes vitae, quae fiunt per motum corporis: non vero, quae a facultatibus sensitivis, aut vegetativis necessario proveniunt.

Ita Doctor supra laudatus n. 4. ubi Primam conclusionis partem sic explicat:

Dico quod motum localem potest causare Angelus in corpore assumpto, et ita motum qui videtur esse progressivus; motum etiam qui esset inspirationis, et respirationis, motionem palpebrarum, et manuum, et similium: et ratio est, quia non est aliquod corpus ita imperfectum in universo quin habeat in virtute sua activa aliquod, ut patet de gravi respectu centri.

Ita Doctor. Quibus constat eum concedere, quod omnem actionem vitalem, quae fit per motum corporis, possit Angelus elicere in corpore assumpto. Quod probat, quia non est deneganda ulla virtus substantiae spirituali, quae corpori conceditur: sed virtus acquisitiva loci conceditur corporibus: ergo et Angelis. Verum fateor, quod haec probatio solum levis coniectura sit: siquidem posset haec virtus competere corpori, quamvis non competeret spiritui, nam plura corpori competunt, quae spiritibus non quadrant, nullum enim est corpus, quod non possit producere aliquam qualitatem corpoream, tamen nullus spiritus, ut communiter supponitur, id potest efficere. Vera ergo ratio cur Angelus possit hunc motum efficere, est quia potest corpus transferre de loco ad locum: hoc autem praestare non posset, nisi pariter posset ipsum movere localiter: potest ergo in corpore assumpto ambulare, etc. Hinc de Angelo Raphaële legimus, quod cum Tobia gradiebatur, loquebatur, et alios corporis motus et gestus efficiebat.

Secundam partem etiam ibidem indicat Doctor, nempe quod operationes, quae necessario proveniunt a facultatibus sensitivis, aut vegetativis, non possint edere Angeli in corporibus assumptis: idque primo de operationibus facultatum sensitivarum constat:

Quia, in> quit, illae non sunt natae recipi nisi in composito ex organo saltem perfecte mixto, et ex anima, in quantum habet potentiam perfectivam, quorum neutrum est ibi, nec scilicet talis mixtio, nec anima perficiens; et ideo simpliciter in tali corpore composito, quod assumit, nulla est sensatio. Operationes etiam, quae consistunt in vere agendo, cuiusmodi sunt operationes vegetativae, non competunt illi composito; quia vel illae operationes natae sunt esse compositi animati, quale non est ibi; vel natae sunt esse corporis perfecte mixti, puta si caro generaret carnem: neutrum autem est ibi. Quantum etiam ad actus vegetativos, qui apparent, si loquamur de vera nutritione, nihil ibi potest nutriri: sed si loquamur de comestione, quae praecedit nutritionem, illa non est nisi divisio cibi per motum localem maxillarum, et traiectio eius in ventrem per motum localem; tunc potest fieri exhalatio, et resolutio, in humorem, vel elementa; et isti motus locales possunt fieri circa corpus virtute activa Angeli. Sicut autem dictum est de nutritiva, ita dicendum est de augmentativa, quia ibi nulla est nutritio, vel augmentatio: potest tamen esse vera iuxtapositio, si ipse velit subito alia elementa, quae possunt imperfecte misceri, ad talem imperfectam mixtionem apponere corpori suo, ut videatur crescere.

At si dicas, si comestio non sit operatio vitalis: ergo non valet argumentum ad probandam veram Christi resurrectionem de comestione eius cum Discipulis suis, quod est contra sanctos Patres. — Respondeo, quod ad probandam resurrectionem eius sunt multa alia argumenta in Evangelio efficaciora isto, et ita cum aliis bene probat, etsi non per se tantum. Vel dico, quod erat comestio ordinata ad veram nutritionem, quia non est inconveniens, quod corpus gloriosum possit convertere corpus non gloriosum in ipsum, sicut esse simul potest cum corpore non glorioso: nec propter hoc est corruptibile, quia potest aliud convertere in se; posset enim Deus facere corpus gloriosum in minima quantitate, et illud augere per comestionem, nec tamen aliquid corrumperetur de nutrito, et aucto: in corporibus autem talibus assumptis non est nutritio, sed tantum additio, vel appositio.

Ita Doctor. Quibus tria maxime concludit: Primum, quod actiones vere sensitivae, seu sensationes non possint elici ab Angelis in corporibus assumptis, quia illae actiones requirunt organum vivum, vel tamquam principium effectivum, vel tamquam principium susceptivum, vel forte tamquam principium productivum, et susceptivum: ergo cum in corporibus assumptis non sint organa viva, alias corpus assumptum censeretur vivificari per Angelum, adeoque Angelus esset actus corporis, et consequenter esset anima, ac substantia incompleta, et exigens connaturaliter esse in corpore, quae omnia absurda sunt: ergo nec illae operationes sensitivae vere, et proprie elici possunt in corporibus assumptis. Infert secundo, quod comestio fieri possit ab Angelis, quatenus est cibi contritio, et traiectio eiusdem in partem interiorem, seu stomachum, non vero quatenus significat conversionem alimenti in substantiam aliti; nam, inquit Seraphicus Doctor dist. 8. art. 3. quaest. 1., in cibatione seu comestione perfecta, duplex est actio: Prima est cibi sumptio et consumptio: secunda est conversio, et unio eiusdem cibi cum substantia aliti. Prima, inquit, competit Angelis in corpore assumpto, non simulate, sed vere, quia cibum sibi appositum vere sumunt, et consumunt: non ita secunda, nam cibus assumptus eorum indigentiam, vel deperditionem non restaurat: illa namque cibatio non est in Angelis ex indigentia, qualis est in corporibus vere nutritis. Unde cibi illi ab Angelis assumpti, vel in aërem solvuntur, vel aliunde deportantur. Haec ratione dicebat Angelus Raphaël ad Tobiam: Videbar vobiscum edere: sed ego invisibili cibo utor: nam comedendo videbar, indicabat, quod revera cibum sumebat, dividebat, et traiciebat in partem interiorem corporis assumpti, non vero illum convertebat in substantiam eiusdem corporis.

Infert denique Doctor, quod comestio facta a Christo post resurrectionem coram Discipulis, revera poterat fieri per conversionem alimenti in eius substantiam, adeoque esse vera nutritio: quia nempe non videtur inconveniens, quod corpus gloriosum, de potentia absoluta, nutriri possit absque deperditione alicuius partis prius habitae.

Quam sententiam immerito, et absque ulla prorsus ratione, erroris notavit Suarez lib. 4. cap. 39. propterea quod, inquit, nimia videatur, aut saltem temeraria, tum quia, inquit, est contra communem consensum sanctorum Patrum, et Ecclesiae; tum etiam quia est contra impassibilitatem, vel perfectionem corporis resurgentis. Verum utraque haec ratio, sicut et illius censura insulsa prorsus apparet, primo namque gratis fingit illam esse contra sensum Ecclesiae, quippe cum hac de re, ne verbulum quidem apud Patres legatur. Secundo falso supponit, quod nutritio fieri non possit absque deperditione partium praecedentium; quis enim Philosophorum praeter Suarez haec aliquando somniavit? Nutritio quidem fit per aggenerationem novae partis substantiae, non autem necessario infert deperditionem praecedentium. Nec plus veritatis habet id quod rursus opponit, nempe quod si nihil deperditum fuit per comestionem Christi post illius resurrectionem, consequens est, quod eius corpus fuerit incompletum, aut quod per aggeneratam substantiam factum fuerit quodammodo monstruosum, quippe cum redundantem substantiae portionem haberet.

— Respondet namque, quod cum aggenerata illa substantia fuerit modica, inde Christi Domini corpus quid exuberans, et ultra naturalem sortem ac iustam proportionem habere dici non potuerit. Nec pariter inde sequebatur ipsum fore passibile, siquidem nihil ex ipso per illam nutritionem deperibat. Vana est ergo illa Suarez censura.

Dices. Tertullianus lib. 3. adversus Marcionem, qui contendebat Christi Domini corpus fuisse tantum phantasticum, non autem verum et solidum, idque probabat ex eo, quod Angeli in phantasmate putativae carnis egerint apud Abraham, Loth, et tamen vere sint et congressi, et pasti, et operati quod mandatum eis fuerat; reponit Tertullianus:

Scito nec illud tibi concedi ut putativa fuerit in Angelis caro, sed vera, et solida substantia humana: si enim difficile non fuit illi putativae carnis veros, et sensus, et actus exhibere, multo facilius habuit veris, et sensibus, actibus veram dedisse substantiam carnis.

Concedit ergo Tertullianus Angelos sicut et verum corpus, sic et vere vitales corporeas operationes habuisse.

Respondeo. Tertullianum prorsus fuisse dubium hac in solvenda quaestione, utrum Angeli vera corpora, verasque corporeas vitales operationes aliquando habuerint, etenim negativam partem docet lib. De Carne Christi cap. 6. ubi De Angelis ait: Constat, inquit, Angelos carnem propriam non gestasse, ut puta naturae substantiae spiritalis, et si corporis alicuius, sui tamen generis: In carnem autem humanam transfigurabiles ad tempus, ut videri, et congredi cum hominibus possent. Et apertius lib. De Resurrectione Carnis cap. 62. Quia Angeli, inquit, aliquando tamquam homines fuerunt, edendo, bibendo, et pedes lavacro porrigendo: Humanam enim superficiem induerant, salva intus substantia propria. Hoc itaque sufficere visum est Tertulliano, quod dogmati Apellis non consentiret qui ex aërea substantia Angelos creatos dicebat: qualia autem fuerint ab eis assumpta corpora, vera an larvata, in dubium habuit.

Quod certe mirum videri non debet, cum ipsemet beatus Augustinus hanc perplexam quaestionem referens lib. 3. De Trinitate, cap. 1. fateatur illam excedere vires intentionis suae; quem secutus est beatus Bernardus Homilia 5. in Cantica.

Ceterum, inquit, utrum ipsis spiritibus naturalia corpora sint, sicut hominibus sua, an vero ipsi spiritus corpora cum opus est, sumant; rursumque expleto opere ponant in eamdem, de qua sumpta sunt, materiam dissolvenda? Nolo ut hanc requiratis: videntur Patres de huiusmodi diversa sensisse, nec mihi perspicuum est unde alterutrum doceam, et nescire me fateor; sed, et nostris profectibus non multum conferre arbitror harum rerum notitiam.

Quantum autem ad locutionem quam frequenter efformant Angeli in corporibus assumptis, Alensis noster, qu. 35. memb. 4. eis tribuit virtutem, qua non solum per corpus assumptum velut per instrumenta similia organis deservientibus humanae locutioni, sed etiam sine ullo prorsus assumpto humano corpore, possint vocem humanae similem efformare; quod etiam testatur omnis antiquitas, quae et oraculorum non solum in statuis, et idolis, sed etiam in antris, arboribus, bestiis, imo calvariis a daemone editorum meminit.

Tamen existimarem verius formatam ab Angelis locutionem non esse proprie dictam, siquidem haec actio, non minus quam supradictae, vitalis est; non etiam proprie loquendo dicit tantum sonum in aëre formatum, sed etiam modum illius formationis importat, nempe, quod fiat immediate per propria organa vitalia, et ex motione phantasiae, ac cum intentione aliquid significandi. Quamvis autem Angelus possit formare in aëre, vel in corpore assumpto sonum similem illi, et materialiter eiusdem rationis cum sono vocis humanae, tamen non potest eumdem effingere formaliter; quippe cum sonus ille locutionis angelicae non fiat per vitalia organa, nec per immutationem phantasiae, ac cum intentione aliquid significandi. Solum itaque loquuntur Angeli in corporibus assumptis ad eum ferme modum, quo quis artificiose quodam instrumento, puta tibia, vel tuba sonum vocis humanae exprimat, vel quomodo cavae valles, et murorum scissurae, necnon et antri foveae exceptam ac repercussam vocem, articulate admodum reciprocant.

— Advertendum est autem quod daemones in corporibus loquentes plerumque utuntur voce stridula, subsibilante, confusa, obscura, debili, pusilla, et quasi ex dolio, vel per testam rimosam, ut fatetur Remigius lib. 1. De Demonolatria c. 8.; potest autem diabolus, quando in corpore assumpto apparet et loquitur, videri et audiri tantum a quibus optat. ceteros vero omnino latere: idque naturaliter; si nempe quantum ad nonnullos, et non quoad ad alios, ex parte obiecti vel organi impedimentum afferat, puta si medium ita praepediat, ut per illud species ad oculum, vel auditum non perferantur: vel si ipsas similitudines ad alios dirigi prohibeat, ad eos vero a quibus audiri, et videri vult, sinat simulacra, et sonos libere commeare, et imaginationem eorum ad nulla alia obducat.

Conclusio secunda. — Angeli in corporibus assumptis non possunt revera per se generare aliquod animal perfectum.

Ita communiter Theologi cum Doctore supra laudato n. 5.

Quantum ad generationem, inquit, dicendum quod illa fit virtute seminis decisi a mare in feminam in qua servatur virtus patris, sicut communiter dicitur: si ipse potest illud semen ab aliquo succumbendo recipere, et servare illud in sua naturali qualitate convenienti suae generationi naturali, quousque illud transfundat; ipse nihil facit ibi, nisi quia primo recipit in corpore illo assumpto, illud quod postea movet localiter in aliquam cui est incubus: et si illud semen antequam sit receptum in matrice non amittat suam qualitatem naturalem potest per ipsum fieri generatio, sicut si immediate transferret revera primo decidentem in eamdem matricem. Et hoc modo attribuitur non quidem Angelo bono, quia absit quod talibus vilibus se immisceat, sed daemoni, generare, quia idem primo succubus, et postea incubus semen a decidente primo transfusum recipit, et deinde transfundit illud in matricem.

— Idem habet Seraphicus Doctor eadem dist. art. 3. q. 1. ubi probat daemones non posse per se generare. primo,

quia generatio est productio similis in specie, sed daemon assumens corpus non assimilatur homini, sed daemoni: ergo non potest hominem generare. Deinde ut fiat generatio necesse est secundum Medicos, quod concurrat triplex spiritus naturalis, vitalis, animalis: et secundum Philosophum triplex calor, videlicet calor animae, calor caeli, et calor elementi: ergo cum daemon nec spiritum animalem, nec calorem animalem in corpore assumpto possit habere, videtur quod nullo modo possit generare. Denique, generare non est actus animae, et corporis divisim, sed coniunctim; sed ex daemone, et corpore non fit unum: ergo numquam potest per corpus exire in actum generandi.

Subdit autem, quod duo concurrant ad generationem, nempe facultates, et seminis constitutio necnon et eiusdem seminis transfusio, et susceptio:

primum, inquit, est solius illius cui Deus dedit vim propagativam, et hoc nullo modo competit daemonibus assumentibus corpus: secundum vero scilicet seminis susceptio, et transfusio potest eis competere; primo enim succumbunt viris in specie mulieris, ut ex eis semen pollutionis suscipiant, et quadam sagacitate ipsum in sua virtute custodiunt, et postmodum, Deo permittente, fiunt incubi, et in vasa mulierum transfundunt, ex qua transfusione homines generari possunt.

Hanc ipsam veritatem plurimis exemplis suadet Delrio lib. 2. Magiarum quaestionum q. 15. Vetustas enim, inquit, a daemonibus specie humana larvatis obtrudit genitos suos semi-Deos, Hercules, Sarpedones, Servios Tullos, Anglia Merlinum, Pannonia Hunnos ex Arlunis strigibus Gothicis, et Faunis natos. Helinandus, lib. 4. Chronicorum Belvacensem, affirmat Clicensium familiam excitatam fuisse a daemone succubo. Chiesa cap. 27. p. 2. histor. Perus. scribit in Hispaniola solitum Crocoton daemonem misceri mulieribus, et ex eo nanos bicornes nasci.

— Hanc ipsam veritatem confirmat S. Augustinus in libris De Civitate Dei; licet enim lib. 3. cap. 2. dubius dixerit, utrum potuerit Venus ex concubitu Anchisae Aeneam parere, in medio relinquamus: nam paene talis quaestio in Scripturis oritur, qua quaeritur utrum praevaricatores Angeli cum filiabus hominum concubuerint? cum natis gigantibus, idest nimium grandibus, et fortibus viris, tunc terra repleta est: tamen lib. 15. cap. 23.¹ quaestionem determinat in haec verba:

Creberrima fama est, multisque se expertos, vel ab eis qui experti erant, de quorum fide dubitandum non est, se audisse confirmant, Silvanos, et Faunos, quos vulgus Incubos vocant, improbos extitisse mulieribus, ac earum appetisse ac peregisse concubitum: et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, assidue hanc immunditiam, et tentare, et efficere pluries, talesque asseverant, ut hoc negare impudentiae sit.

Hoc ipsum confirmat Glossa in illa verba Genesis: Videntes Filii Dei filias hominum, etc. ubi dicit non esse incredibile, non ab hominibus, sed ab Angelis, vel quibusdam daemonibus qui mulieribus sunt improbi, gigantes esse procreatos.

Probat etiam Guillelmus Parisiensis 3. part. De Universo cap. 25. ubi cum dixisset gentem Hunnorum ab huiusmodi daemonibus esse generatam, necnon et insulam Cypri totam populatam esse, et inhabitatam a filiis daemonum: inde pluribus demonstrat daemones posse homines gignere, assumpto, et transfuso nedum semine humano, sed etiam quorumdam animalium, quae quamdam cum homine in generando convenientiam habent; quod utique confirmat hoc exemplo:

scito, inquit, quia in provincia Saxoniae, Ursus quidam rapuit uxorem cuiusdam militis, et detulit in speluncam in qua inhabitabat, ibique habuit eam diebus multis, et annis, genuitque ibidem filios ex ea, qui postea recuperata muliere illa, et restituta viro suo, vixerunt cum eadem muliere, et facti sunt postmodum milites: et cum essent veri homines de natura ursina, hoc apparebat in eis, quod vultus eorum in similitudinem ursinorum vultuum aliquantulum declinabat, cognominationem autem a Patre scilicet, Urso, a quo geniti fuerant, vocati sunt Ursini. Sciendum autem quod Ursus in duobus assimilatur hominibus, videlicet in hoc quod coeunt sicut coniugati; et cum decoriati sunt, tota figura corporis similis apparet hominibus, propter quod et multi esum eorum carnium abhorruerunt, videlicet tamquam esum carnium humanarum. Non igitur mirum si semen ursinum etiam tanta similitudine humano semini appropinquet, ut ei etiam ad generationem convenienti coniunctione applicetur. Cui autem intelligenti non est notum huiusmodi spiritus diabolicos, facile esse subito exhibere, et adhibere mulieribus, quas sic ludificant, semina animalium quae cognoverunt ad generationem convenientia?

Ex his colligit infra non improbabilem esse sermonem famosum opinione vulgatum de Merlino, qui in maiori Britannia filius daemonis incubi fuisse dicitur, nec id esse impossibile. Quod autem idem Merlinus Propheta in eadem regione habitus est, eo quod multa de futuris vaticinatus fuisse visus est prophetice, id contigisse ex instructione vel doctrina paterna, non immerito credi potest; multa enim de futuris, et aliis absconditis certum est nosse daemones, et interdum aliis, nedum filiis, revelare. Addit insuper daemones incubos mulieribus pulchra caesarie donatis magis infestos esse multiplici de causa: aut quia, inquit, in cultu ornatuque, ac tinctura crinium cura nimia intendunt huiusmodi mulieres: vel quia pulchritudine illa inflammare spectantes in suam libidinem conari consueverunt: vel quia in eis insolenter mulieres gloriantur. Et forsitan ad terrorem divinae severitatis hanc tentationem a malignis spiritibus sustinent, ut ab huiusmodi cultu desinant, timentes viros ad suam libidinosam concupiscentiam inflammare, dum ipsos daemones ad eam instigare, et provocare videntur.

Simile quid refert Burchardus Abbas Balernensis in vita S. Bernardi c. 6. ubi narrat, quod cum sanctus ille Nannetum venisset, invenit ibi mulierem, quae a quodam petulante diabolo vexabatur. Apparuit autem ei lascivus ille diabolus in specie militis valde pulchri aspectus, et in amorem suum intus suggestione latenti, extra locutione blandienti animum eius fallaciter inclinavit.

Cumque mulieris assensum obtinuisset, expansis brachiis, pedes eius super unam manuum suarum posuit; altera vero manu eius caput operuit, sibique eam foederis huius signo dotavit. Habebat autem illa virum strenuum militem, sed huius tam execrabilis commercii prorsus ignarum. Abutebatur ergo, etiam in eodem lecto cubante marito, invisibiliter impurissimus ille adulter, et incredibili vexabat libidine. Sex annis tantum latuit malum, nec detexit mulier perdita tanti criminis probrum. Septimo vero anno confusa est in seipsa, et expavit tum propter colluvionem tam continuae turpitudinis, tum propter timorem Dei cuius iudicio singulis momentis timebat intercipi, et damnari. Confugit ad Sacerdotes, et piaculum confitetur. Peragrat loca sancta, et implorat sanctorum suffragia; sed nulla ei confessio, nulla oratio, nulla eleemosynarum largitio suffragatur. Quotidie, ut prius, et importunius a daemone infestatur. Denique in publicum tantum scelus effusum est: quo audito, et cognito maritus eius contubernium execratur. Interea ad locum praedictum vir Dei cum comitatu suo advenerat; cuius, ut audivit adventum infelix mulier, se ad pedes eius tremebunda proiecti. Aperit ei lacrimis perfusa passionem horribilem, et ludificationem inveteratam; et quod nihil ei profecissent quaecumque fecisset sibi a Presbyteris imperata. Addit sibi ab oppressore suo adventum eius praedictum, et minaciter ei interdictum ne ante eius iret praesentiam, quia nihil ei prodesset, et ipso (recedente Abbate) qui fuerat amator, crudelissimus ei fieret persecutor. Audiens haec vir Dei blandis verbis consolatur mulierem; et de Caelo promittens auxilium, praecipit, ut die altera (iam enim nox instabat) confidens in Domino revertatur. Reversa mane, cum viro Dei blasphemias et minas quas eadem nocte ab incubo suo audierat, retulisset; nec cures, inquit vir Dei, minas eius, sed tolle baculum hunc nostrum, et pone in lectulo tuo, et si quid potest agat. Egit mulier quod iussum fuerat, et recubans in lectulo suo, signo crucis munita, iuxta se baculum ponit. Adest > ille continuo, sed nec ad consuetum opus nec ad ipsum cubile praesumit accedere: minatur tamen acerrime, quod discedente viro Dei ipse in eius supplicia reverteretur. Instabat dies Dominica, et voluit vir Dei per edictum Episcopi in Ecclesiam accersiri. Cumque ipso die maximus populus ad Ecclesiam convenisset, inter Missarum solemnia comitantibus Episcopis Gaufredo Carnotensi, et Brictio Nannetensi, ipse apud ambonem conscendit, et ut omnes qui in Ecclesia erant, accensas candelas in manibus teneant, locuturus edicit. Quod et ipse cum Episcopis, et Clericis faciens, inauditos diaboli ausus publice aperit, et fornicatorem spiritum, qui in tam horrenda inquinamenta, etiam contra naturam suam exarserat, cum omnium fidelium, qui aderant subscriptione, anathematizat: et auctoritate Christi tam ad illam, quam ad omnes mulieres deinceps interdicit accessum. Extinctis itaque Sacramentalibus illis luminibus, extincta est deinceps tota virtus diaboli, et mulieri post confessionem communicanti numquam postea apparuit inimicus, sed irregressibiliter eliminatus aufugit.

Simile quid refert Laurentinus Ananias lib. 1. De natura daemonis c. 3. evenisse in Marrea regione, in qua haud multis ab hinc annis puella quaedam, forma venusta et egregia, natalibusque non minus clara, diu detrectans coniugium, ventrem ferre reperta est; parentibus de eo, qui stuprum tale intulisset, sollicite inquirentibus, sponte fatetur puella se tam noctu quam interdiu venerem exercuisse cum adolescente quodam; quis vero, aut undenam veniret, aut esset, ignorare. Ad quae non potuere non parentes vehementer obstupescere, angi animo ac affligi; a famula tandem hominem in cubiculo cum filia rem habere edocti, haud mora interposita ulla, facibus taedisque accensis, quod nox esset, accurrentes, reclusis foribus monstrum horrendum ingens, ac omnem humanam fidem excedens, et maxime terribile a filiae complexibus pendere vident. Sacerdotem e vestigio vitae moribusque probatis accersunt, qui cum in recitatione Evangelii S. Ioannis verba illa exprimeret, Verbum caro factum est, daemon non sine maximo ac horrendo excitato strepitu, terroreque incusso, et post se relicto, more nempe suo, disparuit, cubiculi tectum simul auferens: at foemina haec infaelicissima triduo post monstrum non minus horrendum enixa est, quod ne in familiae summam ignominiam aleretur ac educaretur, extructa pro more pyra, flammis consumptum est.

Causa autem quare daemones se incubos, aut succubos efficiant, non est capessendae delectationis, aut carnalis voluptatis ratio; siquidem cum sint puri spiritus, huiusmodi delectationem percipere non possunt: sed haec est potissima, ut per luxuriae vitium utriusque hominis naturam laedant corporis, et animae, ut sic ad omnia vitia homines proniores existant.

Dices 1. Daemon est expers vitae, et origo mortis: ergo nequit esse auctor, et origo actus vitalis. — Respondeo. vim hanc vitalem non inesse daemoni, sed ipsi semini; sicut vis calefaciendi non inest scipho propinanti, seu tubo fundendi vinum, sed ipsi vino. Si autem quaeretur cuius filius existat homo sic genitus; respondeo quod non est filius daemonis, sed filius hominis cuius est semen acceptum. Cum autem instatur quod nihil est superfluum in operibus Angelorum sicut et naturae: id concedo: sed cum infertur quod daemon potest indivisibiliter semen, et recipere, et infundere: respondeo id esse verum; hoc autem potius operatur visibiliter, ut succubus et incubus, ut sic per talem spurcitiam inficiat corpus, et animam viri et mulieris.

Dices 2. Daemon, et homo specie differunt: ergo ex hac copula sequi nequit proles. — Respondeo. consequentiam esse nullam, tum quia ex equo et asina, et aliis specie discrepantibus animalibus Muli, Thoes, Leopardi, Pantherae, et aliae hybrides gignuntur: tum quia generatio hic non tribuitur daemoni, sed homini cuius est semen, ut recte ait sanctus Thomas quodlibeto sexto, articulo octavo ad sextum, et ideo hic ex homine, sicut ex viro et foemina solito nascitur homo.

Instabis. Generatio completur per virtutem formativam, quae est in semine, corpore vivo resoluto: sed corpus a daemonibus assumptum non est vivum: ergo daemones generare non possunt. Deinde, principium gignendi est cor: ergo cum daemon corde careat, ipsi pariter deest virtus cordialis calorem, ut oportet, temperans. Denique, semen non habet vim generativam nisi quamdiu calor animalis in eo retinetur: sed ipsum evanescere necesse est propter magnam distantiam, quo interdum deportatur a daemone, etc. — Respondeo ad primum. daemonem hac in re se habere non per modum causae principalis, sed instrumentalis, applicantis verum semen ad generationem necessarium: quod utique praestare potest, ut supra dictum est. Ad secundum dico, sive a corde, sive a cerebro vis gignendi oriatur, spiritus genitalis ipsi semini est infusus in ipsa seminis ab humano corpore decisione; daemon vero hunc spiritum cum calore suo tantum conservat. Possunt enim daemones aliqua adhibere ad seminis conservationem ne calor vitalis evanescat; possunt etiam ita velocissime moveri, et semen deportare, ut spiritus illi effluere non possint: quibus patet responsio ad ultimam obiectionem.

Dices denique. Non esse credendum Deum concurrere ad huiusmodi actum, aut animam tali corpori ex huiusmodi coitu nato infundere, et inchoato daemonis operi coronidem addere. — Respondeo. daemonem, quoad naturae operationem, hic dumtaxat esse instrumentum, et applicare solummodo agens principale, quod est verum semen humanum: Deum autem concurrere ad ultimam dispositionem organici corporis ab humano semine nati: accidentarium vero quid esse, et morale dumtaxat peccatum sagae atque daemonis malitiam. Itaque Deus, ut auctor naturae, iuvat naturam, peccato vero cuius auctor non est, non adminiculatur. Adde quod, si quid huiusmodi valerent argumenta, sequeretur neque ex fornicatione, neque ex adulterio, neque ex incestu prolem gigni posse.

Respondeo. diversam esse rationem, quoniam in his ordo naturae servatur, non vero in illo daemonis hymenaeno. — Verum haec responsio non solvit nostram replicam: ordo namque naturae quantum ad physica generationis praecipua principia servatur, natura enim dumtaxat postulat, ut ex viri prolifico semine apte mixto semini muliebri proles nascatur.

Quaeres 1. An etiam ex viro incubo, et daemone succubo filii nasci possint.

Respondeo. probabilius videri, quod non. Plura namque ad prolis generationem partumque matres quam patres suppeditant; requiritur enim tactus corporis, ut semen in matris utero in corpus organicum commutetur, et absolutissima illa humani corporis architectura perficiatur: requiritur etiam continua vegetantis animae operatio in foetu alendo, et alia pene innumera naturae arcana; quae omnia utrum daemon in assumpto corpore praestare queat summe dubito, imo non posse reor. Hinc affirmabo constanter, quod quae de Pictavorum Comitum ex Melusina Sirena, et viro nobili oriundorum, Francorum nonnullae historiae referunt, sicut et quae de Ursini familia ex urso propagata supra retulimus ex Guillelmo Parisiensi, inter decantatas aniles fabulas esse reponenda. Censerem igitur pueros quos legimus succubo daemone natos, vel supposititios fuisse alterius foeminae veros partus a daemone furtim subductos: vel larvatos daemones sub specie parvuli recenter nati, et quasi per nutritionem, et lactationem ad modum veri pueri crescentis. Prioris generis exemplum plurimi Auctores cum Delrio lib. 2. q. 15. referunt de nobili quodam Bavaro, qui cum defunctam uxorem ferret impatientius, quadam nocte foeminam rediisse, seque resuscitatam dixisset, daemon assumpta specie defunctae mulieris asseruit: qui postmodum quasi praefata mulier, cum suo marito convixit, et ex eo liberos suscepit: cum autem maritus ille pluries a larvata illa uxore monitus, ut a convitiis, et blasphemiis se abstineret, nec tamen vitam emendaret, die quadam in huius viri conspectu ipsa ementita uxor evanuit, relictis ibi muliebri veste, et parvulis quos aliunde furtim acceptos quasi ex se genitos supposuerat. — Ad posterius autem fraudis daemonis induentis formam parvuli ex daemone succubo nati, exemplum refert Ulricus Dialogo de Pithonicis mulieribus c. 6.

Quod in regno Siciliae imperante Rogerio contigit, quod quidam strenuus, et natandi arte peritus circa crepusculum noctis lucente Luna in mari balneans, mulierem post se natantem per crines apprehendit, esse putans unum ex sociis, qui eum vellet mergere; eam autem alloquens nullum verbum extorquere potuit, opertamque pallio in domum duxit, et tandem in uxorem solemniter accepit. Increpatus aliquando a socio quodam, quod phantasma accepisset, expavescens arripuit gladium, minatus in conspectu eiusdem mulieris filium quem ex ea susceperat interfecturum, nisi illa loqueretur, et diceret unde esset. Quid, inquit, vae tibi misero, utilem perdis uxorem dum cogis affari, tecum essem, et tibi bene foret, si iniunctum mihi silentium tenere permisisses? Nunc autem deinceps me non videbis, et mox evanuit. Puer autem crevit, maximum balneum frequentare coepit, tandem una dierum phantastica illa mulier coram multis eumdem puerum in eisdem fluctibus occurrentem rapuit, quem si verus filius fuisset, mare ad littus expellere debuisset. Haec ille.

Ad huiusmodi fraudis daemoniacae probationem spectant parvuli ipsi, quos daemones mulieribus interdum supponunt, quasi ab eis genitos, quique vulgo Cambiones appellantur, idest Cambici, inquit Guillelmus Parisiensis ultima parte De universo c. 25. quasi commutati, et a mulieribus parentibus pro filiis propriis suppositi. Ferunt autem eos adeo esse lacte insaturabiles, ut etiam quatuor nutricum rumis exhaustis, macilenti perseverent; ponderosissimi tamen, et tandem post aliquot annos prorsus evanescunt. Itali, ipsos a continuo vagitu vagiones appellant. Talem arbitratur Delrio fuisse puerum quem mendicus quidam per Galiciam summa cum defatigatione humeris baiulabat; cum enim mendicus postmodum comprehensus fuisset, confessus est puerum, diabolum larvatum fuisse, qui sibi promisisset omnes se ad eleemosynas ei conferendas pellicturum, quamdiu sic circumferretur habitu pueri morbosi, et fasciis involuti.

Quaeres 2. An daemones possint animalia per se producere?

Respondeo 1. Animalia imperfecta puta muscas, vermes, ranas, et huiusmodi insecta, et alia, quae ex putrefactione nascuntur, daemones posse producere celeriter; non quidem creando, sed applicando activa passivis. Ita S. Aug. 1. 3. De Trinit. c. 7. Probaturque innumeris propemodum exemplis, quibus constat Magos plerumque accepto a diabolo pulvisculo in aerem proiecto, statim producere diversas species locustarum, bruchorum, murium, et similium animalculorum varias pestes. Sic etiam possunt producere quosdam anseres imperfectiores, quales sunt qui gigni solent ex deciduis fructibus arborum in mari putrescentibus, vel ex lignis navigiorum putridorum. — Respondeo 2. Posse etiam producere animalia, quae perfecta vocantur; non quidem applicando activa passivis, quippe cum illa non nascantur ex putrefactione, sed ex prolifico parentum semine: sed illa posse producere eo modo quo homines, excipiendo nempe ab animali semen emissum, ut daemon incubus, et postmodum in aliud animal transfundendo, ut succubus. Posset etiam daemon animalia iam nata callide subducere, et in locis remotis ubi nata videantur, fovere, alere, et respirationem efficere; siquidem non raro inter saxa reperiuntur non solum muscae, mures, et similia imperfecta viventia: sed etiam interdum perfecta: refert enim Guillelmus Neubrigensis Histor. Anglorum c. 28. quod dum in quadam lapidicina, petra ingens ferramentis scinderetur, apparuere duo canes capacem sui in eadem petra locum replentes absque omni spiraculo, intellige perceptibili: videbantur autem esse ex eo canum genere quos leporarios vocant, sed vultu truces, odore graves, pilorum expertes; et unus quidem eorum, ut dicitur, cito defecit, alterum vero stupendae, ut aiunt, edacitatis Henricus Wictoniensis Episcopus diebus plurimis in deliciis habuit. Subdit autem in alio lapide inventum bufonem catenulam auream circa collum habentem. Censeo huic catenulam a daemone additam; nam ipse bufo ibidem nasci potuit, nam in Carbonariis fodinis Leodicensibus, silices ingentes nonnumquam reperiuntur, quos vivi bufones conditi, ut in nativitatis suae cunis latebant. Ita Delrio lib. 2. qu. 14.

Quaeres 3. An daemones possint corpora in aliam speciem mutare?

Respondeo. quod non, omnes enim, quae leguntur huiusmodi permutationes, illusoriae sunt, et deceptrices: neque enim v. g. anima humana informare potest corpus belluinum, ut nec anima leonis corpus equinum, vel anima equi corpus humanum; quia quaelibet forma substantialis, ut suum esse tribuat informando, requirit peculiares, sibique convenientes dispositiones, et organizationem corporis propriam, ideo anima definitur: actus organici corporis. Unde fit ut nec ferina anima humanum corpus, nec humana ferinum queat informare. Non poterit itaque anima hominis in ferinum corpus migrare illud informatura, multo minus poterit, si sit cum corpore, animal immutare. Quod utique egregie probat S. Aug. lib. 18. De Civit. Dei, cap. 18. ubi loquendo de ludificationibus daemonum, quibus Maga famosissima Circes dicitur mutasse socios Ulissis in porcos, ait:

nec sane daemones natura creant, si aliquid tale faciunt de qualibus factis ista vertitur quaestio; sed specie tenus, quae a vero Deo sunt creata commutat, ut videantur esse, quod non sunt. Non itaque solum animum, sed nec corpus quidem ulla ratione crediderim daemonum arte, vel potestate in membra, vel in lineamenta bestialia veraciter posse converti: sed phantasticum hominis, quod etiam cogitando, sive somniando per rerum innumerabilia genera variatur, et cum corpus non sit, corporum tamen similes mira celeritate formas capit: sopitis, aut oppressis corporeis hominis sensibus ad aliorum sensuum nescio quo ineffabili modo figura corporea posse perduci, ita ut corpora ipsa hominum alicubi iaceant, viventia quidem, sed multo gravius, atque vehementius, quam somno suis sensibus obseratis. Phantasticum autem illud veluti corporatum in alicuius animalis effigie appareat sensibus alienis, talisque etiam sibi homo esse videatur, sicut talis sibi videri posset in somnis, et portare onera, quae onera, si vera sunt corpora, portantur a daemonibus ut illudatur hominibus, partim vera onerum corpora, partim iumentorum falsa cernentibus. Nam quidam nomine Praestantius patri suo contigisse indicabat, ut venenum illud per caseum in domo sua sumeret, et iaceret in lecto suo quasi dormiens, qui tamen nullo modo poterat excitari: post aliquot autem dies eum velut evigilasse dicebat, et quasi somnia enarrasse, quae passus est, caballum se scilicet factum, annonam inter alia iumenta baiulasse militibus, quae dicitur retica, quoniam ad retia deportatur, quod ita ut narravit, factum fuisse compertum est: quae tamen ei sua somnia videbantur. Indicavit et alius se domi suae per noctem antequam requiesceret vidisse venientem ad se quemdam Philosophum sibi notissimum, sibique exposuisse nonnulla Platonica, quae antea rogatus exponere noluisset, et cum ab eodem Philosopho quaesitum fuisset, cur in domo eius fecerit, quod in domo sua petenti negaverat: non feci, inquit, sed me fecisse somniavi: ac per hoc alteri per imaginem phantasticam exhibitum est vigilanti, quod alter vidit in somnis. Haec ad nos, non quibuscumque qualibus credere putaremus indignum, sed eis referentibus pervenerunt, quos nobis non existimaremus fuisse mentitos. Proinde quod homines dicuntur, mandatumque est litteris a Diis, vel potius daemonibus, Arcades in lupos solere converti, et quod carnibus Circe socios mutarit Ulissis secundum istum modum, mihi videtur fieri potuisset quem dixi, si tamen factum est.

Haec S. Augustinus.

Refert Iacobus Springerus parte secunda, De mallei maleficarum q. 2.

quod in civitate Salamina regni Cypri, cum iuvenis quidam una > cum ceteris e navi ibi appellente ut necessaria sibi ad victum compararent, ova a muliere venefica, et saga pretio excepisset, unumque ex eis navem repetendo comedisset, statim quasi mente destitutus, et mutus effectus, quidnam sibi accidisset coniicere non valens; dum vult navem subire repulsam patitur a sociis, eum ut asinum videntibus, et putantibus. Quocirca ut monuerat mulier, eius domum repetit, eique ad modum asini per triennium deservivit, necessaria domus in lignis, et bladis asportans, quae autem portanda erant, tamquam iumentum deportabat; hoc consolationis sibi relicto, ut licet ab omnibus aliis iumentum reputaretur, ab ipsis tamen maleficis coniunctim, vel divisim morantibus, ut verus homo humanitus conversando in incessu, statu, et habitu agnoscebatur. Triennio igitur elapso, dum quodam die ante meridiem civitatem praefatam intrasset, et mulier a longe sequeretur, contigit quamdam Ecclesiam, in qua divina celebrabantur, iuvenem sic maleficatum praeterire: qui audiens notam campanae pro elevatione Corporis Christi, ad Ecclesiam se convertit, et intrare dum propter verbera, et expulsionem non auderet, a foris genua, et crura posteriora in terram fixit, et anteriores pedes, idest manus, simul iunctas elevans ex capite asinino, ut putabatur, Sacramentum in elevatione intuetur. Quod grande prodigium dum certi Ianuenses Mercatores conspexissent, mirantes asinum sequuntur, et inter se de miro opere conferentes, ecce malefica cum baculo asinum insequitur: et quia, ut praemissum est, huiusmodi maleficia illis in partibus plurimum practicantur, ad instantiam Mercatorum, per Iudicem asinus cum malefica capitur, interrogata, et quaestionibus exposita crimen fatetur, et ut ad domum redire valeat, iuvenem restituere suae formae promisit. Dimissa igitur, et domum regressa, iuvenis ad pristinam formam reducitur, et ipsa denuo capta, debitam ultionem pro commissis suscepit, et iuvenis ad propria cum gaudio remeavit.

Haec Springerus.

Simile quid refert Palladius in vita S. Macharii, scribens quod quaedam iuvencula ope cuiusdam Iudaei magicis artibus in equam ut videbatur conversa, deducta fuerit ad beatum Macharium cuius visum diabolus non potuit ludificare: licet enim omnes illam filiam velut equam conspicerent, illam tamen S. Macharius hac equina specie non larvatam intuebatur, suisque precibus a Deo obtinuit, ut ab omni illa illusione esset libera; ipsique dixit, hoc ideo a Deo permissum fuisse maleficium, quod illa negligentius Sacramenta frequentaret, licet aliunde honeste, ac devote viveret.

Stupendum quid refert Delrio laudato loco, contigisse non ita pridem iuxta Dixmudam in Flandria, quod cum mulier cauponaria cum quodam rustico querimoniam habuisset de pretio propter propinatam cervisiam solvendo, stomachabunda ait, quod illo die non posset scapham, quam ad fluvioli ripam reliquerat, conscendere, et a ripa contis depellere, quod utique contigit ut minata fuerat mulier: nam ubi vires omnes suas frustra impendisset ut scapham illam de ripa deduceret, duos tresve Milites in suppetias vocavit, qui cum pariter diu frustra laborassent, tandem conspiciunt in scaphae sentina luridum bufonem scintillantibus oculis eos intuentem. Non tulit unus militum. sed gladii cuspide perforatum ad guttur tumidatum in aquam iniecit. Ille quasi exanimis in tergum pervolvitur ventre resupinato, vulnera natitanti imponunt ceteri alia, et repente navis solvitur. Laetus rusticus auxiliatores ad idem, unde recesserat, hospitium reducit; potum petit, praebet ancilla; quaerit ille ubi hospita? Audit pessime habere, et animam in lecto agere. Quid, inquam, inepta ebrium me putas? Vix media pars horae elapsa cum ego illam isthinc sanam, et malam qualis tu reliqui? Eo, visurus quid hoc rei? Intrat in thalamum, invenit collum, et ventrem vulneribus confossam laceramque mulierem expirasse. Unde haec, exclamat, vulnera? nescire se profitetur ancilla, nec domo illam quod sciat, pedem extulisse. Itur ad Magistratum; vulnera caesim, punctimque illata, inveniuntur iisdem in locis, quibus bufonem, qui nusquam comparebat, milites distinxerant.

His itaque constat, veram non esse, sed tantummodo larvatam illam demutationem hominum, quam vel Magi arte diabolica, vel diabolus ipse efficit. Idque diversimode; nam solet aliquando aliud corpus substituere, et illis absentibus, et alicubi in loco abdito soporatis, ipse assumpto lupi corpore, vel ex aëre formato, et sibi circumdato ista gerit, qui putant homines ab illo misero absente, et dormiente patrata. Quod stratagema a Sancto quodam cunctis manifestatum, narrat Guillelmus Parisiensis ultima parte De universo c. 13.

Erat, inquit, quidam Arreptitius, et per dies arripiebat eum malignus spiritus, et eo usque dementabat, ut crederet se esse lupum: in diebus autem arreptionis praecipitabat eum diabolus in locum absconditum, ibique relinquebat eum tamquam mortuum; tempore vero huiusmodi absconsionis intrabat diabolus lupum, vel ipsemet in specie lupi ostendebat hominibus se, et faciebat incursationes terrificas contra homines, et animalia, ita ut a facie eius fugerent, devorari timentes ab ipso. Erat quoque fama hominem illum lupum fieri per dies. Et hoc homo ipse credebat, sicut praedixi. Credebat insuper se esse lupum illum, qui faciebat incursationes huiusmodi. Quo audito venit vir sanctus in regionem illam, in qua haec fiebant, praedicavit hominibus non esse verum, quod de homine illo credebant, videlicet quod lupus fieret: adductusque ad locum, in quo iacebat quasi mortuus, ostendit hominem populo, qui venerat ad huiusmodi spectaculum; atque coram hominibus eo excitato, et a vexatione huiusmodi liberato, ostendit ei, et adstantibus lupum, quem homo ille credebat se esse, sicut etiam ipse coram hominibus, qui aderant, confessus est.

Aliquando vero hominibus ipsis ferarum exuvias huiusmodi foras aptissime circumdat: quod fit quando illis dat lupinam pellem in trunco quoppiam cavae arboris occultandam, ut ex quorumdam confessionibus constat. Aliquando denique ex parte Magi aëream circumdat effigiem belluae, et membra membris quoad patitur similitudo circumponens, caput capiti, os ori, ventrem ventri, pedem pedi, brachia brachiis accommodat. Hoc solet contingere cum ad hoc iniunctionibus certis, vel solis verbis conceptis utuntur, quo sane ultimo casu nihil mirum est, si postmodum vere inveniantur saucii illis membris humanis, quae in ferino corpore ictum exceperant; nam leviter cessit circumiectus aër, et vulnus vero corpori implantatus est. Quod confirmat

Huius etiam, inquit, apparentis conversionis Strigum in Catos, testis alius in hac civitate Ferrariae Philippus nomine, artificio certo sub iudiciali iuramento mihi asseruit hoc anno, strigem quamdam ante tres menses ei imposuisse, ne prohiberet venire circa puerum (a se forte strigatum) quem curandum assumpserat, si quos blandientes, et alludentes rideret catos. Eadem igitur die dum discessisset illa, viderunt post horam ipse, et uxor sua catum magnum, et hactenus ab eis invisum, qui ad puerum accedebat concito gradu: quem cum ex timore parentes saepius abegissent, postremo contra venientis vexationem ad impatientiam exarserunt: clausoque ostio, vir ille gravissime catum hinc illinc fugientem diutius hasta percussit, et demum fenestram subiens, evasit. Ex tunc autem strix illa vetula, toto confracta, et vulnerata corpore per plurimos dies lecto decubuit.

Ita Spinaeus.