Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Nomine gratiae nos hic intelligere, non solum donum seu beneficium divinum ex vi solius creationis aut naturae rei non debitum; sed qualitatem illam supernaturalis ordinis qua rationalis creatura rectificatur, completur, et elevatur ut possit aliquem actum supernaturalem Deo gratum producere, vel in supernaturali statu constitui. Etenim, inquit Seraphicus Doctor in 2. dist. 4. q. 2. ad tertium:

Gratiae nomen tripliciter usurpatur: uno enim modo gratia dicitur communiter, prout comprehendit quidquid naturalibus est superadditum; naturalibus, inquam, quae sunt de essentiali rei constitutione; sicut dicitur ex gratia habere bonum ingenium, bene legere, bene cantare, et alia huiusmodi. Alio modo dicitur quod superadditum est libero arbitrio ad rectitudinem faciens, et disponens; sic virtutes naturales, sicut innocentia, humilitas, et pietas dici possunt gratia. Tertio modo, quod est superadditum tamquam rectificans, et complens, et elevans, et haec dicitur gratia gratum faciens, quia hominem facit acceptum Deo, quia ipsi conformem efficit.

De gratia autem hac in posteriori acceptione sermo est in praesentiarum.

Notandum 2. Gratiam Angelis multipliciter, maxime vero quatuor modis, videri necessariam: Primo quidem gratia praedestinationis opus fuit eis, cum enim beatitudo supernaturalis aeque Angelis ac hominibus sit naturaliter indebita, gratiae beneficium fuit, et donum naturae non debitum, quod Deus ex beneplacito Angelos ad finem supernaturalem ordinaverit; nec eos in statu naturae purae deseruerit. Hinc Conc. Viennense in Clementina Ad nostrum, De haereticis, merito definivit naturam intellectualem (idest Angelos aeque ac homines) non esse naturaliter beatam: et censura Pii V. et Gregorii XIII.¹ contra Michaelem Baium, statuitur hominem adhuc integrum, et Angelos debuisse elevari per dona supernaturalia, ut mererentur vitam aeternam. — Secundo, opus habuerunt gratia praeveniente atque concomitante, siquidem Deus Angelos praedestinavit ad beatitudinem consequendam per media convenientia, idest, per proprios actus liberos, et morales: media autem convenientia debent esse fini proportionata: subindeque cum beatitudo sit ordinis supernaturalis, ut ad eam possent Angeli sese disponere, necessaria fuit eis gratia praeveniens, seu auxilium speciale illuminationis, et piae motionis, quo Deus intellectum et voluntatem praevenit ad eiusmodi actus liberos conversionis actualis in Deum exercendos: tum etiam gratia concomitans, et physice cooperans in ipso exercitio actus liberi supernaturalis consensus vocationem, ut docet S. Augustinus lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. affirmans gratiam excitantem, et cooperantem fuisse sanctis Angelis necessariam ut Deo amore casto adhaererent. — Tertio, ut essent sancti, et iusti opus habuerunt gratia sanctificante, seu habituali quae infert specialem inhabitationem Spiritus sancti: Sanctificatio enim, inquit S. Basilius lib. De Spiritu sancto cap. 16., non est absque Spiritu: nec coelorum virtutes suapte natura sanctae sunt; et S. Augustinus supra laudatus docet de Angelis aeque ac de hominibus intelligendum esse illud Pauli ad Romanos 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. — Quarto denique Angeli boni, ut malis cadentibus, starent in gratia, et ut sollicitantibus ad perduellionem resisterent, gratia perseverantiae opus habuerunt, ut docet S. Fulgentius libro De Fide cap. 3. et lib. 2. ad Thrasimundum cap. 3. dicit eamdem gratiam operari in homine ut resurgat, quae in Angelo operata est ne caderet, quod etiam docet Beda in Psalmum 32. exponens illud: Verbo Domini coeli firmati sunt, etc. ubi ait, quod Coelestes exercitus Cherubim ac Seraphim, praevaricante Diabolo, perstiterunt, non ex se, sed ex Domino Patre, et Verbo eius habuerunt: et non pars virtutis, sed omnis virtus eorum est spiritu oris eius. Hic autem tantum sermo est de gratia habituali, et sanctificante, an videlicet Angeli eam habuerint in primo instanti creationis.

Notandum 3. Circa praesentis difficultatis resolutionem duas maxime esse auctorum Sententias.

Fuerunt enim aliqui, ait Seraphicus Doctor loco supra laudato, dicentes, quod Angeli omnes creati sunt in gratuitis gratum facientibus, et ratio quae movit eos fuit haec, ex parte Dei nempe perfecta liberalitas, et ex parte creaturae idoneitas: quia enim ab instanti creationis erant vasa, et receptacula munda, et Deus est promptus suam gratiam impertiri, nisi habeat obstaculum ex parte suscipientis, non dimisit Deus illa ad momentum vacua; sed statim ut condidit, gratia illustravit, et talia debuerant de manu Dei exire receptacula, ut statim essent prompta in bonum usum. Unde sicut probabiliter coniiciunt aliqui, quod Deus fecerit arbores plenas fructibus, et alia in statu nobilissimo et perfectissimo: sic etiam naturam Angeli ornaverit gratia a sui conditione, quae in primo usu bono sine victoria erat perpetuanda, et in prima deordinatione perpetualiter amittenda.

Haec est una positio, et satis videtur consona SS. Patrum auctoritatibus. Hanc autem sententiam docet S. Thomas quaest. 2. art. 3.

— Fuerunt etiam alii, qui dixerunt Angelos non habuisse gratiam gratum facientem ab instanti creationis, sed post: et ratio quae eos movit est dispositio angelicae naturae, quae fertur in id quod appetit sine retardatione. Unde sicut ex conversione ad malum ita profunde conversi sunt, ut non possent redire; sic, imo multo magis ex conversione ad bonum, sive ex habilitate, ita bono totaliter adhaesissent, si gratiam habuissent, quod numquam lapsi es> sent. Unde non videtur aliquo modo probabile, quod Lucifer habuerit gratiam, et si ipse non habuit cum inter caeteros esset excelsus, a maiori arguitur, nec alios habuisse a sui origine. Hanc positionem videtur acceptare Magister, eamque communiter tenent Doctores, et ita huic tamquam probabiliori et communiori concordant.

Ita Seraphicus Doctor; ita pariter docent Hugo a S. Victore lib. 1. De Sacramentis par. 5. c. 29. Henric. Gand. 1. quaest. 10. — Quibus constat eum hac in re omnino esse probabilem, nec alterutram sententiam aperte docere. Talis pariter fuit Subtilis Doctor, qui utramque sententiam probabilem existimat, dist. 5. q. 1. ubi asserit tantum omnes Angelos aliquando fuisse in gratia: an vero creati fuerint in gratia sanctificante, vel in puris naturalibus, ita ut postmodum ipsis gratia sanctificans collata fuerit, non determinat: sed dicit num. 7. tantum, quod ponere Angelos creatos fuisse in puris naturalibus, necesse est tunc ponere quatuor moras, ita quod omnes in prima mora fuerunt in puris naturalibus; in secunda omnes in gratia, et meruerunt boni, et mali demeruerunt: in tertia boni perseveraverunt in bono, et mali in malo; in quarta et isti, et illi fuerunt in termino; et ista ultima via de quatuor moris salvat plures status in eis, et plures affirmativas auctoritates. Quae pluralitas morarum si non placeat, quia non habet necessitatem evidentem, saltem tres moras probabile est ponere, in quarum prima, inquit num. 6., omnes creati sint in gratia, et sint uniformes; in secunda fuerunt difformes, scilicet boni meruerunt, et mali demeruerunt; in tertia omnes fuerunt in termino, scilicet boni in beatitudine, et mali in poena. Ita Doctor. His praemissis, quatuor maxime hic sunt resolvenda: primum, quod omnes Angeli sive boni, sive mali habuerunt aliquando gratiam sanctificantem: secundum, quod probabilius sit eos in gratia sanctificante creatos fuisse: Tertium, quod qui praestantioris sunt naturae uberiorem gratiam acceperint.

Conclusio prima. — Certum est omnes Angelos aliquando expertes fuisse omnis culpae, et in statu gratiae sanctificantis extitisse. Haec modo communis est apud Theologos, et Probatur primo: si aliqui Angelorum gratiam sanctificantem aliquando non habuerunt, maxime Lucifer cum suis perduellibus asseclis: sed ita non est: ergo, etc. Maior constat, cum enim boni Angeli non fuerint creati in statu beatitudinis supernaturalis, ut supra probatum est, sed eam suis meritis obtinuerint, ut constabit infra, haud dubium est eos aliquamdiu stetisse in gratia habituali, et sanctificante, quo in statu possent illam beatitudinem promereri.

Probatur minor. Ex Scriptura sacra: Primo quidem ex illo Isaiae 14. Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, qui mane oriebaris? etc. ubi licet ad litteram sermo sit de Nabuchodonosor Rege Babylonis, tamen in sensu mystico de Lucifero principe perduellium Angelorum intelligunt, non solum Origenes lib. periarchon cap. 2. et Tertullianus lib. 5. adversus Marcionem cap. 17., sed etiam Athanasius lib. De Passione Christi: Hieronymus in cap. 14. Isaiae, Ambros. in Psal. 118. necnon, et August. lib. 3. De Doctrina Christiana cap. 37. Licet etiam haec verba innuant Luciferi lapsum e coelo, in quo cum caeteris Angelis creatus fuit, nihilominus tam gravis interrogatio, et admiratio videtur significare casum non tantum a coelo materiali, sed ex eminenti quadam dignitate, et excellentia, non quidem naturali, quam non amisit, sed supernaturali, et gratiae, qua per peccatum spoliatus est.

Probatur secundo eadem minor. Ex illo Ezechielis 28. Tu signaculum similitudinis sapientiae, et perfectus decore, in deliciis Paradisi Dei fuisti, omnis lapis pretiosus operimentum tuum... in medio lapidum ignitorum ambulasti, perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. Quae verba licet ad litteram dicta sint de Rege Tyri, tamen de daemone Angelorum rebellium principe intelliguntur passim a sanctis Patribus, Ambros. lib. De Paradiso cap. 2., Hieron. in hunc locum Ezechielis, August. lib. 11. De Genesi ad litteram cap. 20., Cyrillo lib. 3. in Ioannem cap. 29. et recentioribus Interpretibus, qui communiter ponderant primo verba illa, tu signaculum similitudinis Dei, scilicet cum singulari excellentia. Unde Gregorius lib. 32. Moralia cap. 18. Quid doni non habuit, si signaculum Dei similitudinis fuit? Secundo per verba illa, in medio lapidum ignitorum, intelligunt sanctos Angelos charitate flagrantes et ignitos, ut sanctus Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 15. Atque adeo Luciferum in medio eorum positum instar Regis stipati Aulicis, quando inter eos ambulat eodem igne flagrare. Tertio verba illa, plenus sapientia, et perfectus decore, et perfectus in viis tuis, donec inventa est iniquitas in te, probabiliter significant perfectionem, et iustitiam supernaturalem, a qua daemon excidit, naturalia enim dona non solent in Scriptura tantopere exaggerari.

Probatur tertio eadem minor. Ex illo Iudae cap. 6. Angelos, qui non servaverunt suum principatum, sed dereliquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei vinculis aeternis sub caligine reservavit. Quamquam enim nonnulli recentiores Interpretes hunc textum explicent de principibus in terra promissionis dominantibus, quos dicunt fuisse reservatos in aeternum iudicium, eo quod non servaverint sibi creditum principatum, a Deo concessam regiam dignitatem; nihilominus communior et verior interpretatio est de daemonibus, quos constat privatos fuisse principatu, non quidem naturali, neque scientiis, et similibus donis naturalibus, secundum quae est naturalis subordinatio inter malos Angelos. Neque etiam fuerunt Coelo exclusi, et privati iure incolarum coelestis domicilii, nisi propter peccatum, et amissionem gratiae supernaturalis, cui haereditario iure debetur gloria.

Haec eadem veritas probatur ex sanctis Patribus, quorum plurimi affirmant Angelos aliquando habuisse gratiam, quam daemones per peccatum perdiderunt. Ita S. Cyprianus lib. De zelo, et livore in initio, ubi affirmat daemonem aliquando fuisse Deo acceptum, et charum: et Basilius Epistola 141. in qua de Spiritu sancto disputans, non eiusdem illum esse cum Angelis naturae, conditionisque sic ostendit:

At neque mutabilem illius substantiam unquam audebis dicere, si ad naturam contrariae Virtutis respicias, quae sicut fulgur cecidit de Coelo, atque a vera vita excidit, propterea quod adventitiam virtutem habuit, et malam vitam consecuta mutatio est. Itaque cum ab unitate recessisset, et angelicam dignitatem abiecisset, diabolus a moribus appellatus est: postquam prior ille, ac beatus habitus extinctus est, et huic opposita vis accensa.

Idem docet S. Hieronymus in illud Osee 3.: Et di- ligunt vinacia uvarum. ubi addit: Quae vina non habent, et pristinam gratiam perdiderunt, sicut daemones, qui lapsi de propria dignitate, et antiquae gratiae possidentes aridi sunt. Sed omnium optime S. Augustinus, qui licet in aliquot locis dubius videatur, alibi tamen id affirmat, ut lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. circa medium, ubi ait Deum creasse Angelos, simul in eis condendo naturam, et largiendo gratiam. Unde, inquit:

Sine bona voluntate, hoc est Dei amore, nunquam sanctos Angelos fuisse credendum est, illi autem qui cum boni creati essent, tamen mali sunt, mala propria voluntate, quam bona natura non fecit, nisi quando a bono sponte defecit; et mali causa non sit bonum, sed defectus a bono: aut minorem acceperunt amoris divini gratiam, quam illi, qui in eadem perstiterunt: aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, pervenerunt.

Favet etiam Concilium Braccharense primum Canone 7. cuius verba haec sunt: Si quis dicit diabolum non fuisse prius Angelum bonum a Deo factum, anathema sit.

Dices. Qui nusquam habuit charitatem, nec gratiam habuisse dicendus est. Omnis enim, inquit S. Ioannes epistola prima cap. 3., qui non diligit, manet in morte: sed daemones nusquam charitatem habuerunt. — Probatur primo, ex Ioanne Papa in epistola ad Isaac Syracusanum, ubi de daemone ait: Dolet satis, et erubescit charitatem, quam in coelo habere nequivit, homines constantes ex lutea natura tenere in terris: sed homines tenent in terris charitatem qua iustificantur apud Deum: ergo daemones illam in caelis habere nequiverunt. — Deinde S. Gregorius lib. 32. Moralia cap. 23. expendens illud Ezechielis c. 28. Aurum opus decoris tui, et foramina tua in die qua conditus es, praeparata sunt; per aurum, sapientiam daemonis intelligit: per foramina vero capacitatem charitatis, qua, inquit, si repleri voluisset, stantibus Angelis tamquam positis in Regis ornamento lapidibus, inhaerere potuisset. Unde concludit: Habuit ergo foramina, sed per superbiae vitium, charitatis auro non sunt repleta. Quam utique sententiam sequitur Rupertus lib. 1. De operibus Trinitatis c. 28. ubi de daemone ait:

Durum est hic asserere illum non fuisse perfectum, durius autem affirmare illum habuisse unquam in se Creatoris dilectionem sine qua nulla est perfectio viarum. Nam et si Propheta praedictus dixit: aurum opus decoris tui, et foramina tua in die qua conditus es praeparata sunt, non tamen et hoc dixit, vel nullo modo significat, quod eiusdem foraminibus auri ligaturam recepit; quia videlicet cum sit rationalis creatura, utique ingenium, intellectum, et memoriam habuit, quibus quasi foraminibus, spiritum amoris Dei, quod est aurum optimum, recipere cum debuisset, superbe recusavit.

Quibus constat diabolum non habuisse unquam Creatoris dilectionem, subindeque nec gratiam, quae aut charitas est, aut charitati indivisim coniuncta.

Nego minorem. et ad primam eius probationem dico cum Glossa canonica, illa verba Ioannis Papae intelligenda esse de perseverantia finali in charitate, quam diabolus habere non potuit: non quod revera non potuerit illam recipere, sed quia iam receptam retinere non voluit, et idcirco maxime dolet, quod illam homines obtineant, et constanter servent. Vel dico particulam nequivit, significare impotentiam habendi post lapsum, idest recuperandi charitatem, vel propter suam in malo proposito obfirmationem, vel propter defectum vocationis ad poenitentiam supernaturalem, sine qua recuperari non potest. Unde etiam in quibusdam exemplaribus, loco verbi praeteriti nequivit, legitur praesens, nequit. Vel denique dico daemonem dolere, quod nequiverit, non absolute, vel antecedenter, sed consequenter ex inconstantia, et vitio suae voluntatis, habere perseverantem charitatem, quam videt multos homines lutea licet natura constantes, et longe fragiliores, firmiter tenere. — Ad S. Gregorium, dico ipsum debere intelligi de charitate non simpliciter sed aucta per merita, ut indicat etiam verbum repleri; vel etiam de charitate consummata per beatitudinem, et gloriam, ac subinde loquitur de capacitate proxima ad eam charitatem consummatam, quae capacitas non est per solam naturam, sed per charitatem viatoris. Quod autem ita debeat intelligi inde liquet, quia alias sibi contradiceret, nam c. 18. eiusdem libri, expendens haec verba Ezechielis: In medio lapidum ignitorum perfectus ambulasti, illa verba interpretatur de Lucifero, quem testatur conditum fuisse in charitate: Quia, inquit, inter Angelorum choros, charitatis igne succensus, clarus gloria conditionis extitit. Similiter exponi posset Rupertus: vel dicendum est illum contrariam sententiam secutum fuisse, quae nunc improbatur a Theologis.

Dices 2. Qui ab initio suae formationis peccavit, nec poenituit, gratiam sanctificantem non habuit: sed ita est de daemone, ut probatur primo ex Ioannis 3. Qui facit peccatum, ex diabolo est, quia ab initio diabolus peccat. Et cap. 8. Christus Iudaeos sibi adversantes alloquens dicebat: Vos ex Patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere: ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit; hoc est, non extitit, verbum enim stare, in Scriptura frequentius usurpatur pro esse, vel existere; sic secundae ad Corinth. 3. In ore duorum, vel trium stabit omne Verbum, hoc est erit: sequitur ergo, quod diabolus gratiam sanctificantem nusquam habuit.

Nego minorem. et ad primum contextum dico illius sensum esse, vel quod diabolus ab initio mundi moraliter, et non mathematice sumpto peccaverit, hoc est paulo post suam formationem: vel quod deinceps pertinaciter, et continuo peccaverit, ex eo quo semel peccare coepit. Ad posteriorem vero textum, dico revera quidem diabolum ab initio mundi moraliter sumpto esse reum homicidii, quippe non solum Cainum ad Abelis fratricidium impulit, sed etiam eius invidia mors introivit in orbem terrarum propter peccatum primi Parentis eius tentatione commissum, quocirca merito Christus Iudaeis sibi mortem inferre conantibus dixit, illos esse ex Patre diabolo, eo quod diaboli saevitiam imitarentur. Non itaque inde colligitur daemones gratiam sanctificantem nusquam habuisse, imo contrarium ex posterioribus verbis elicitur; siquidem diabolus dicitur in veritate non stetisse, nam licet verbum sto interdum in Scriptura idem significet, ac existo, frequentius tamen stabilitatem, et permanentiam in aliqua re inchoatam, vel in aliquo bono incoepto designat, maxime vero hoc loco. Quod utique confirmatur ex illo Iobi 4. Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem: dicuntur enim daemones non fuisse stabiles, quia non perseveraverunt in gratia, quam acceperunt: quod utique significat Christus dicendo diabolum in veritate non stetisse; hic autem veritas innocentiam, et sanctitatem significat, quemadmodum et in illo 4. Regum cap. 20. ubi dixit Ezechias, Memento quoniam ambulaverim coram te in veritate.

Conclusio secunda. — Probabilius est Angelos omnes in primo suae creationis instanti gratiam sanctificantem excepisse. Haec pariter communior nunc est apud Theologos, et Probatur Primo ex illo Ezechielis 28. Perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. Hanc veritatem expresse docet S. August. lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. ubi cum dixisset, ut superiori Conclusione retulimus, Deum creasse Angelos, simul in eis condendo naturam, et largiendo gratiam: de bonis Angelis subiungit: Unde sine bona voluntate, hoc est Dei amore, nunquam sanctos Angelos fuisse credendum est. De malis autem:

Isti qui cum boni creati essent, mali sunt, aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt; aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti, ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, pervenerunt.

— Secundo Basilius in Psalmum 32.:

Nihil sanctum est, sine Spiritus sancti praesentia, Angelos namque ex nihilo, ut essent, Verbum opifex omnium condidit, sanctificationem vero simul illis impendit Spiritus sanctus: non enim in infantili statura sunt creati, deinde paulatim exercitati atque perfecti spiritus susceptione digni habiti sunt: sed in ipsa constitutione, et quasi quadam conspersione suae substantiae simul infusam habuere sanctitatem.

Quod item de malis Angelis postea docet. — Tertio Gregorius libro 27. Moralia cap. 23. Virtutes Angelicae, quae in divino amore fixae perstiterunt, hoc in munere retributionis acceperunt, ut in contemplatione Conditoris sine felicitatis fine permaneant, et in hoc quod sunt conditae, aeterna stabilitate subsistant. Probatur ratione: Angeli enim non fuerunt creati in minori perfectione quam primus homo: sed fatentur omnes Theologi Protoparentem in iustitia originali fuisse conditum. Primo quia id videtur insinuare Tridentinum sessione 5. ubi dicit: Adam per peccatum, iustitiam, et sanctitatem perdidisse in qua fuerat constitutus. — Secundo quia id aperte docet Anacletus Papa ep. 1. dicens: Hominem ideo dici conditum ad imaginem Dei, quia in sui creatione gratiam, et caeteras habuit virtutes. Tertio quia id Scriptura non obscure testatur, dum ait Eccles. 7. Deus fecit hominem rectum, rectitudo enim in Scriptura gratiam et sanctitatem significat. — Denique, quia filii qui ex Adamo nati fuissent, si ille in statu innocentiae perseverasset, gratiam quasi congenitam habuissent: ergo et ipse Adam, qui erat ipsorum caput, et exemplar, illam a principio suae conditionis habuit. — Deinde, Deus pronior est ad miserendum quam ad damnandum: sed Angelos creavit eo in statu ut illico possent demereri, adeoque damnari: ergo eos etiam producere debuit in statu in quo poterant mereri, subindeque in statu gratiae sanctificantis, quae est meriti principium. — Denique, Deus a principio condidit Angelos omnes propter finem supernaturalem, et sub convenientissima providentia ad consequendum illum: sed conveniens providentia postulat, ut cuique rei medium necessarium tribuatur ad sibi debitum finem assequendum: ergo cum gratia sanctificans sit maxime necessaria ad beatitudinem promerendam, congruum fuit ut illam Deus Angelis omnibus statim ab initio largiretur. Congruum, inquam, fateor enim ad hanc veritatem suadendam nullam rationem demonstrativam suppeditari posse, cum res de facto ex mera Dei voluntate, et liberalitate pendeat.

Obicies 1. Illud cap. 4. Iobi, nam ubi legimus, quod Deus in Angelis reperit pravitatem, in Hebraeo habetur, in Angelis suis non posuit laudem vel lucem: sed gratia, et iustitia in sacris litteris appellatur lumen, et lux, iuxta illud primae Petri 2. Vocavit eos in admirabile lumen suum: et S. Paulus plerumque iustos, filios lucis appellat dicens: Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. — Confirmatur ex eo quod S. Augustinus lib. 1. De Genesi ad litt. cap. 9. dicit: Angelicam creaturam primo factam fuisse informem, et coelum dictam: deinde formatam fuisse, et lucem appellatam: ergo Angelus ab initio gratiam sanctificantem non obtinuit.

Respondeo. quod etsi praefatus textus Iobi interpretetur de laude vel luce; non propterea officiet veritati Conclusionis, siquidem significavit Angelos non habuisse laudem, vel lucem consummatam et perfectam, qualem habent beati Angeli, qui idcirco ab eodem cap. 38. dicuntur astra matutina Deum laudantia. — Ad sanctum autem Augustinum dico, equidem ipsum hac in decernenda veritate pluribus videri ancipitem et dubium; nihilominus, quoniam, ut supra diximus, eamdem veritatem alibi constanter edocet, benigne interpretandus est, ne sibi contrarius appareat. Dico igitur, quod quando affirmat Angelos prius fuisse informes quam formatos, intelligit vel de sola prioritate naturae, non temporis: vel quod iudico probabilius, loquitur de informitate per carentiam visionis beatificae ac luminis gloriae, quae duratione beatitudinem praecessit.

Dices 2. Si omnes Angeli fuissent in gratia sanctificante creati, nullus eorum cadere potuisset: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Minor constat, daemones enim lapsi sunt. Probatur autem sequela maioris: si in gratia sanctificante creati fuissent, etiam fuissent supernaturaliter ad Deum conversi, non enim solet Deus gratiam sanctificantem conferre personis propria voluntate utentibus, nisi ipsis consentientibus, et volentibus illam habere; adeoque ad Deum conversis: sed si Angeli fuissent semel ad Deum conversi, nunquam ab eo averti potuissent; tum quia Angelorum voluntas vel omnino mutari non potest ab eo quod semel elegit, vel difficillime mutatur, et ideo postulat statim confirmari in sua electione; tum quia si in primo instanti conversi essent in Deum per gratiam, meruissent beatitudinem: ergo in secundo instanti in sui meriti praemium eam accepissent, et sic cadere non potuissent.

Nego maiorem. et ad eius probationem dico, quod quamquam Angeli non ita facile ac homines moveantur ab eo quod semel elegerunt; tamen omnino ex se non sunt in sua electione prorsus immobiles: ideo etiamsi Angelus in prima sua operatione per gratiam sanctificantem conversus fuerit ad Deum, tamen ab illa conversione recedere potuit, quippe cum liber esset, et adhuc in statu viae, et insuper, quia nova occasio peccandi ipsi occurrit, ut docet sanctus Gregorius Nazianzenus oratione 38. ubi de lapsu Angelorum cum dixisset: Velim dicere eos immobiles ad malum, atque ad bonum dumtaxat agitationem habentes: utpote Deum circumstantes, ac primas a Deo illustrationes haurientes: subdit: Verum ut non omnino immobiles, sed aegre mobiles existimem ac dicam, mihi persuadet ille a splendore Lucifer, qui propter superbiam caligo effectus est, et nominatur, ac subiectae illi rebelles Potestates, quae per boni fugam vitium effecerunt, et nobis contraxerunt.

Dices 3. Gratia est medium inter naturam, et gloriam: ergo debuerunt Angeli prius creari in statu naturae purae, postmodum gratia donari, et deinde beatitudinem promereri.

Nego consequentiam. etenim si quid probaret, etiam evinceret primum hominem non fuisse creatum in gratia. Adde. quod ratio in antecedente posita est parvi momenti, multo enim melius est creaturae rationali semper in gratia Dei stetisse, quamvis instanti immediate sequenti receptionem gratiae non sit beatitudinem receptura, quam fuisse aliquamdiu in statu naturae purae; status enim naturae purae non dicit perfectionem sicut dicit status gratiae. Deinde maior Dei potentia, et liberalitas apparet donando simul gratiam cum natura, quam si prius naturam, postmodum gratiam conferret; nullaque apparet ratio cur Deus gratiam Angelis conferre distulisset, maxime cum, ut supra docebat sanctus Basilius, Angeli non fuerint creati infantes, idest non opus habuerint temporis decursu ad sanctificationem et illuminationem recipiendam.

Dices 4. Magis congruum erat gratiam conferre post naturam, siquidem utramque simul conferendo, gratia videretur connaturalis: ergo probabilius est Deum simul utramque non contulisse.

Nego antecedens. licet enim gratia simul cum natura Angelis fuerit collata, nullum tamen erat exinde periculum utramque confundendi, maxime cum Angeli nosse potuerint, saltem per fidem, auxilium sibi concessum ex mera Dei liberalitate pendere, et eorum vires naturales prorsus excedere: haec namque notitia maxime conducebat ad eorum constantiam et humilitatem probandam.

Dices denique. Deus nihil frustra operatur: sed gratia Angelis in primo instanti frustra collata fuisset, quippe cum illa nondum poterant deliberare, nec consequenter poterant operari mediante gratia. Deinde gratia fuisset frustranea in daemonibus, quippe nullum fructum boni operis et meriti ex illa perceperunt. Tandem Angelus novisset se creatum in gratia, subindeque se esse Filium Dei, et consequenter tantam dignitatem ita facile noluisset deperdere: ergo probabilius apparet ipsi non fuisse concessam gratiam sanctificantem.

Nego conseq. et ad primum argumentum dico, gratiam non fuisse frustraneam in primo instanti, siquidem maxime conducebat ad Angelorum perfectionem, et insuper cum ea poterant deliberare sufficienter, et operari, ut ultima Conclusione probabimus. Ad secundum dico quod licet daemones nullum gratiae fructum fuerint sortiti, illa tamen non fuit eis frustra concessa; siquidem medium erat ad finem debitum consequendum, conferebatque ad demonstrandam suavem illam rectamque Dei providentiam qui vult omnes salvos fieri, et singula media ad salutem necessaria subministrat. Ad tertium dico, quod quamvis Angelus se noverit Filium Dei, et in gratia constitutum, tamen ex libertate sua potuit illam dignitatem deperdere, agendo nempe contra gratiae inclinationem, et institutum; siquidem gratia voluntatem non necessitat, sed iuxta liberam suam conditionem adiuvat et promovet ad actus supernaturales.

Conclusio tertia. — Angelis gratiam inaequalem Deus contulit iuxta maiorem aut minorem perfectionem naturalem eorum. Haec est communis apud Theologos, et Probatur auctoritate sanctorum Patrum: imprimis enim S. Ambrosius lib. 1. De Spiritu sancto c. 7. docet Angelis uberiorem gratiam quam hominibus collatam fuisse pro maiori ac praestantiori suae conditionis dignitate:

Si putant, inquit, non esse spiritalem in Angelis sanctitatem, sed aliam quamdam gratiam suae proprietate naturae, hi inferiores profecto Angelos hominibus iudicabunt. Cum enim et ipsi fateantur quod Spiritui sancto Angelos conferre non audeant, nec possint negare quod hominibus infundatur Spiritus sanctus, sanctificatio enim Spiritus donum munusque divinum est; invenientur utique homines, qui meliorem sanctificationem habent Angelis praeferendi: sed cum Angeli hominibus in adiumentum descendant, intelligendum est, quod creatura quidem superior Angelorum sit, quae plus recipit gratiae spiritualis, eiusdem tamen et erga nos, et illos munus Auctoris sit.

Quibus verbis S. Ambrosius fatetur, idcirco Angelis uberiorem quam hominibus collatam fuisse gratiam, eo quod sint praestantioris naturae; cum autem Angeli etiam alii sint aliis in natura praestantiores, eadem ratione sequitur illis uberiorem, pro cuiusque naturae perfectione gratiam fuisse collatam. — Hoc ipsum edocet S. Basilius lib. De Spiritu sancto cap. 16. dicens: Coelorum virtutes non suapte natura sanctae sunt, sed iuxta proportionem qua se invicem superant, a Spiritu habent sanctificationis mensuram. Similem fere sententiam habet Damascenus lib. 2. c. 3. ait enim: Per Verbum omnes Angeli creati sunt, et per sancti Spiritus sanctificationem omnes perfectionis numeros acceperunt; ita tamen ut pro sua quisque dignitate, et classe luminis gratiaeque participes sint. Videnturque suam sumpsisse sententiam ex S. Dionysio lib. De Coelesti Hierarchia, ubi Angelos perfectiores in natura dicit propinquiores esse Deo, tum in officio, tum in splendoribus gloriae et gratiae: quod a praeceptore Paulo didicisse cap. 6. profitetur, et ita consequenter ib. ait: Primam Hierarchiam, sicut est perfectior reliquis, ita primoribus Dei splendoribus maiori propinquitate coniunctam esse. Et c. 7. Merito prima illa coelestis functio ab altissimis Spiritibus agitur, cum sit ordo omnibus celsior atque sacratior, atque ad hunc modum de caeteris in sequentibus capitibus philosophatur. — Et quamvis isti Patres expresse non loquantur de primo instanti creationis, tamen, inquit Suarez lib. 5. cap. 10., sine dubio idem cum proportione de illo sentiunt: tum ex parte Dei, quia videtur consentaneum sapientiae eius, ut quos meliores in natura condebat, in altioribus sedibus gloriae collocaret, et consequenter etiam maioribus gratiis praeveniret: tum ex parte ipsorum Angelorum, quia quo sunt natura perfectiores eo vehementius, et maiori conatu per gratiam operantur, et ad illam se disponunt. Verum haec assertio difficultate non caret, qua ut appareat,

Dices 1. Si Angelis Deus gratiam contulisset iuxta naturae perfectionem, sequeretur Luciferum in primo instanti creationis fuisse caeteris Angelis sanctiorem; sed hoc videtur absurdum: ergo, etc. Patet sequela maioris, Lucifer enim omnium Angelorum in naturalibus perfectissimus erat. Minor etiam constat, verisimile namque non fit Deum, illum Angelum in sanctitate aliis praetulisse quem sciebat non fore in gloria cum illis collocandum. Confirmatur, inferius non potest esse mensura superioris: sed natura est inferior gratia: ergo non potest esse mensura illius collationis.

Nego minorem. non enim est inconveniens, quod si Lucifer perfectior fuit omnibus Angelis in natura, etiam eis sanctior extiterit, et abundantiorem habuerit gratiam quam caeteri inferiores Angeli, quippe cum Deus gratiam non conferat iuxta praescientiam eventus futuri, sed secundum praesentem dispositionem: nec maior gratia maiorem semper infert conformitatem ad illam, quod exemplo Iudae fit compertum, plures enim gratias excepit quam plerique sancti; periit tamen ille: hi vero in aeternum salvantur.

Ad confirmationem. distinguo maiorem: inferius non potest esse superioris regula princeps aut formalis, concedo: occasionalis, aut instrumentalis, nego. Ad minorem dico, naturam angelicam esse mensuram gratiae, et eius distributionis inter Angelos, non quidem regulam principem, et formalem: primaria enim regula distributionis gratiae, tam inter Angelos quam inter homines, est ipsa divina voluntas dividens singulis prout vult, ut loquitur Apostolus primae ad Corinth. 12. Nihilominus ipsa angelica natura potest esse regula occasionalis, quatenus nempe Deus ex pura liberalitate distributurus gratiam Angelis, sapienter voluerit eam distribuere iuxta proportionem perfectionum naturalium, ut qui praestantiores erant in ordine naturali, etiam et in supernaturali praecellerent.

Dices 2. Deus illam proportionem in distribuendis gratiis iuxta naturae dignitatem, et praestantiam non servat erga homines: ergo nec eam servare debet erga Angelos. Patet antecedens: plures enim homines conspicimus ingenio, et aliis animae facultatibus caeteris praestantiores, quos tamen Deus nec uberiori gratia donat, nec ad obeunda divina munera eligit, aut evocat; imo, inquit Apostolus, primae ad Corinth. 1. Non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, etc. Consequentia etiam constat a paritate rationis, quippe cum nulla appareat ratio cur Deus erga Angelos in gratiis distribuendis aliter se gerere debeat, quam erga homines, maxime cum illud beneficium utrique naturae prorsus sit indebitum.

Nego consequentiam. quamquam enim nulla nobis appareat ratio cur Deus ita se gerat erga Angelos potius quam erga homines, non minus res ipsa nobis debet esse constantissima, maxime cum non omnium Dei consiliorum ratio nobis affulgeat. Quemadmodum non minus certum est Deum non apprehendisse Angelos, sed semen Abrahae, ut cum ipso hypostatice uniretur, licet eius praeferentiae nulla suppeditaretur alia ratio quam ipsa divina voluntas, quae pro suo nutu quam voluit naturam adoptavit: ita etiam placuit homines ad varios gradus gratiae pro sua voluntate eligere: Angelis vero placuit gratiam distribuere servata proportione ad ingenitam eorum praestantiam, propter scilicet rationes congruitatis in Conclusione praemissas; maxime vero id constat propter auctoritatem sanctorum Patrum, idipsum asserentium. Igitur non licet ab hominibus ad Angelos, aut e converso argumentari: et fortasse voluit Deus utroque hoc diverso modo gratiam hominibus, et Angelis largiri, ut se liberalem gratiae donatorem ostenderet, utpote cum eam quibuslibet, et quomodolibet distribuat.

Dices 3. Si ingenita Angelorum praecellentiae essent rationes cur amplior gratia ipsis infunderetur, sequeretur quod cum aequali gratia, unus Angelus plus mereretur quam alius: sed falsum consequens: ergo antecedens. Probatur sequela maioris; idcirco unus Angelus ampliorem gratiam obtinuit, quia nempe praestantiorem habuit naturam, et facultates vegetiores, adeoque ad ipsam gratiam excipiendam sese nobilius, et efficacius disposuit: ergo a pari, si unus Angelus cum aequali gratia maiorem adhibeat conatum in implendo sibi praescripto divino mandato quam alius, etiam praestantius habebit meritum: non propter gratiam, qua supponitur aequalis: ergo propter maiorem conatum, adeoque illa meriti exuberantia refundenda est in vires pure naturales.

— Negant sequelam maioris communiter Theologi, amplioris namque meriti ratio desumenda est, inquiunt, ex parte gratiae, et consequenter cum aequali gratia si duae potentiae opus aliquod implerent, quarum una vegetius ageret quam altera, non propterea abundantius, sed omnino aequale cum altera haberet meritum.

— Verum quoniam hanc responsionem non probant Scotistae contendentes etiam cum aequali lumine gloriae Deum ab intellectu perspicaciori, et vegetiori clarius videri, idcirco nego minorem, et ad eius probationem dico, illam meriti amplitudinem maiorem in uno quam altero, non esse refundendam in solas naturae vires, sed in facultatem per gratiam elevatam, ut a simili diximus agendo de principio inaequalitatis luminis gloriae.