Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Certum est duplicem Angelorum sicut et hominum esse statum, naturalem unum, quo in spiritualium rerum genere suum ordinem tenent: alterum natura sublimiorem, ac Divinitati ipsi propinquiorem, qui gratia continetur, et gloria. Priorem quantum licuit, in duabus praecedentibus Disputationibus scrutati sumus, et reservavimus: posteriorem vero in praesenti Disputatione revelandum, et solvendum auspicamur. Constat autem naturam angelicam sicut et humanam capacem esse supernaturalis beatitudinis, quam nativis suis viribus assequi non possunt: unde fit, duos fines ultimos, duosque ordines, seu rectitudines bonorum actuum esse in Angelis sicut et in hominibus distinguendos: unum quidem naturae suae veluti debitum, ac proportionatum: alterum vero longe praestantiorem, omnemque naturae capacitatem excedentem, et in quem fines ceteri a rationali creatura intenti, velut in ultimum illius scopum, collineant. His autem duobus finibus assequendis duo mediorum, et actuum ordines deserviunt: quaedam enim media sunt tantum ordinis naturalis, quae per se ad naturalem finem ultimum assequendum rationalem creaturam promovent, iuxta modum ipsi proportionatum, et naturaliter inditum: alia vero sunt ordinis supernaturalis, quibus ipsa rationalis creatura ultra proprias vires ad finem sibi naturaliter indebitum, debitum tamen ad absolvendam omnimodam eius perfectionem, et summam beatitudinem stabilendam sublevatur. Ex quo etiam duplex distingui solet gratuitum donum, vel auxilium; unum quidem supernaturalis ordinis, quod in sua entitate, et productione omnem naturae captum transcendit: aliud naturalis ordinis, datum tamen gratuito, et ultra exigentiam, ac naturae debitum, necnon et cum quadam resolutione, ac ordinatione ad supernaturalem finem. Hic autem maxime sermo fit de fine ultimo supernaturali, et mediis ad eum assequendum simpliciter et absolute necessariis. Quocirca praesens Disputatio sicut et ceterae tribus Articulis constabit; quorum Primus concessam Angelis ab eorum initio gratiam, et illius usum aperiet. Secundus sanctorum Angelorum erga Deum, et homines obsequium refert. Tertius denique perduellium Angelorum demeritum, et peccatum indicabit.

Summa Dei rerum omnium Opificis providentia tria maxime in creaturis quibuslibet finxit, et distinxit, videlicet, Naturam, Finem, et Inclinationem: Naturam qua constant; Finem in quem tendunt, ut in eius adeptione quiescant; Inclinationem denique per quam in finem propendent, et veluti nativo pondere rapiuntur. Haec autem tria nedum naturalis, sed et praeternaturalis ordo rebus inesse demonstrat. Lapis enim v. gr. naturam habet corpoream ex elementis, maxime terra, et aqua compactam: pro fine, terrae centrum, in quo velut in materno gremio pacifice quiescit, et sibi ingenitum gravitatis pondus, quo veluti inclinatione, aut propensione quanto potest concito motu in terram fertur. Haec eadem in ordine supernaturali cernere licet, etenim divina, ac beata Dei visio et fruitio finis est, ad quem tendimus: gratia autem sanctificans nos Dei filios adoptivos constituendo in quadam praeternaturali entitate, et statu nos instituit: charitas autem, et ceterae virtutes Theologicae sunt ipsae propensiones, et veluti caelestes alae, quibus in Deum tamquam in nostrae perpetuae quietis centrum tendimus. Haec autem tria cum pariter in Angelis reperiantur, idcirco de singulis hoc in Articulo disserendum est sequentibus in Quaestionibus: quarum Prima aperiet, in qua beatitudine conditi fuerint Angeli: Secunda quam, et qualiter ad illam assequendam gratiam obtinuerint: Tertia, quibus meritis, et virtutibus fuerint illustrati, ut illam beatitudinem possent obtinere.

Notandum 1. Duplicem in Angelis distingui posse beatitudinem, Naturalem unam, quae ultima est perfectio, quam angelica natura per ingenitas sibi vires comparare potest suis praestantissimis operationibus, cognitione videlicet, et amore Dei, ut Auctoris naturae: alteram Supernaturalem, quae est ultima perfectio naturae angelicae, excedens omnem eius facultatem naturalem, quamque nonnisi beneficio divini auxilii eam supernaturaliter elevantis comparare potest: haec autem rursus duplex est, una viae, altera patriae; illa inchoata, haec consummata; illa, quae fit per cognitionem fidei, qua Deum obscure et in aenigmate cognoscimus, et per infusum charitatis habitum diligimus; haec quae consistit in clara Dei visione, eiusque perfecta fruitione, qua potiuntur animae beatae in caelis.

Notandum 2. Ad perfectam, et consummatam beatitudinem supernaturalem tria maxime desiderari: Primum est clara Dei visio, dilectio praestantissima, et fruitio perfecta: beatitudo namque consistit in summi boni adeptione et fruitione, quae fit per cognitionem et amorem. Secundum est impotentia peccandi; cum enim peccatum summa sit miseria, consistere nequit cum vera, et perfecta beatitudine. Adde quod impossibile sit Deum intuitive conspicere, et summe diligere, et non praeferre cum aliis omnibus rebus, quae voluntatem allicere possent, et a Deo avertere. Tantae enim est excellentiae summa illa Dei maiestas, ut clare visa in sui amorem praestantissimum voluntatem creatam rapiat, idque toto conatu et tanta necessitate, ut ab eius amore nec diverti nec revocari possit, subindeque nec qui ita afficitur peccare queat. Tertium est perpetuitas, ac invariabilitas beatifici status, alioquin vel metus erit, et tristitia, si beati se a tali statu lapsuros intelligant; vel error, si perpetuo mansuros credant; vel anxietas et inquietudo si dubii sint, et nesciant quae futura sit illius status sors; haec autem omnia, ut apparet, verae et perfectae beatitudini repugnant, adeoque status ille debet esse perpetuus.

Notandum 3. Hac in resolvenda Quaestione, maxime duplicem esse oppositam Auctorum sententiam: sunt enim qui volunt Angelos a suae creationis exordio perfecta essentiae divinae visione, non permanente, sed transeunte fuisse donatos, ita quod saltem per nonnulla temporis instantia omnes Angeli tam boni, quam reprobi, iucundam Dei fruitionem, quae fit per cognitionem et amorem, habuerint, idque firmare nituntur plurimis S. Augustini sententiis in obiectionibus proferendis. Verum secunda sententia omnino opposita est omnium fere Theologorum asserentium nullos Angelos creatos fuisse de facto in statu beatitudinis supernaturalis, quamquam nonnulli cum Doctore Subtili censeant, eos ita creari potuisse.

Tria igitur sunt maxime hic resolvenda: Primum, quod Angeli omnes creati fuerint in beatitudine naturali. Secundum, quod eorum nullus supernaturali beatitudine in primo suae formationis instanti donatus fuerit. Tertium, quod eam tamen supernaturalem beatitudinem ab ipsomet suae creationis exordio, si Deus ita voluisset, etiam potuisset obtinere.

Conclusio prima. — Angeli omnes creati fuerunt in statu beatitudinis naturalis. Ita omnes Doctores Scholastici cum Subtili in 2. dist. 3. q. 9. n. 8. ubi probat Angelis concessam fuisse speciem divinae essentiae repraesentativam, qua distincte Deum cognoscebant.

Bene quidem, inquit, possibile est habere cognitionem distinctam licet abstractivam; nam abstractiva distinguitur in confusam et distinctam, penes rationem aliam, et aliam cognoscendi: et istam talem speciem repraesentantem essentiam divinam intellectui angelico, non videtur inconveniens ponere intellectui Angeli inditam esse a principio: ita quod licet ipsa non sit naturalis intellectui, hoc modo quod iste intellectus possit ex naturalibus suis eam acquirere: neque etiam, quod possit eam habere ex actione alicuius obiecti agentis naturaliter, quia non potest eam habere praesentialitate alicuius obiecti finiti moventis, nisi essentiae divinae tantum, quae nihil aliud a se causat naturaliter naturali causatione; tamen sicut perfectiones datae Angelo in sua prima creatione, licet non necessario sequantur naturam eius, dicerentur naturales, distinguendo contra mere supernaturales, scilicet gratiae, et gloriae: ita ista perfectio data intellectui angelico, qua essentia divina esset ei praesens distincte licet abstractive, potest dici naturalis, et ad cognitionem naturalem An> geli pertinere, ita quod quidquid cognoscit Angelus de Deo virtute huius speciei, aliquo modo cognoscit naturaliter, et aliquo modo non naturaliter, in quantum ista non est principium gratuiti actus, nec gloriosi; non naturaliter autem, in quantum quod ad istam non posset attingere de naturalibus, neque aliqua actione naturali.

Quibus Doctor aperte docet datam fuisse Angelo speciem abstractive repraesentantem Deum, non tantum confuse, sed etiam distincte, et quae esset naturalis simul, et supernaturalis: naturalis inquam, quatenus naturale dicitur illud omne, quod non est ordinis gratiae, aut gloriae: supernaturalis vero, quia a solo Deo infunderetur, nec eam intellectus angelicus posset acquirere. — Quod autem probabile sit Angelis concessam illam speciem ab initio eorum creationis, probat primo quia videtur homini ante lapsum concessa aliqualis notitia Dei distincta, quam habere non potuit absque tali specie: ergo cum Angeli cognitio, et beatitudo naturalis praestantior sit quam hominis, multo magis Angelis videtur illa species concessa. Probat secundo ex eo quod S. Augustinus concedit in Angelis fuisse cognitionem creaturarum in Verbo, seu matutinam, prius quam ipsis concederetur vespertina, quae est cognitio rerum in proprio genere: ait enim lib. 4. Super Genesim cap. 30:

Tunc nox ad diem pertinet, non dies ad noctem: cum sublimes et sancti Angeli illud, quod creatura in ipso Creatore noverunt, referunt in ipsius honorem, et amorem, in quo aeternas rationes quibus creata est, contemplantur ea, quae concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit Dominus: cui coniungitur Ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus, et laetemur in eo;

ex quibus infert Doctor, quod cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit cognitionem creaturarum in genere proprio. Sed, inquit, tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula temporis fuit inter creationem, et lapsum eorum: erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum. Haec autem cognitio distincta haberi non potuit absque specie impressa: ergo verisimile est illam speciem fuisse Angelis concessam, qua Deum distincte cognoscerent.

Probatur insuper. Angeli tam boni, quam mali, a suae creationis exordio acceperunt quidquid pertinet ad integritatem propriae eorum naturae, necnon et ad naturalem suam perfectionem: ergo fuerunt creati in felicitate naturali. Antecedens patet, quia cum perfecta Dei sint opera, et omnia a se condita numeris omnibus absolverit, non videtur quidpiam angelicae naturae omnium praestantissimae denegasse, quod ad eius perfectam, et naturalem beatitudinem conduceret. — Deinde Angeli ab initio habuerunt cognitionem, et perfectam dilectionem Dei, ut Auctoris naturae: siquidem perfecta intelligendi, et amandi virtute donati sunt, adeoque potuerunt cognoscere, et diligere obiectum super omnia intelligibile et amabile, qualis est Deus: sed in illa duplici operatione intellectus et voluntatis consistit beatitudo; illa namque est ultima perfectio quam natura angelica per vires ingenitas sibi comparare potest: ergo Angeli in beatitudine naturali a Deo fuerunt conditi.

Dices. Si Angeli fuissent creati in beatitudine naturali, in ea utique permansissent, nam inamissibilitas est de ratione beatitudinis: sed Angeli perduelles non habent beatitudinem naturalem, maxima namque tristitia, et poena afficiuntur: ergo non fuerunt creati in beatitudine naturali. Confirmatur. beatitudo naturalis maxime consistit in amore Dei, ut Auctoris naturae: sed ille amor non permanet in daemonibus, summo namque odio Deum prosequuntur: ergo non fuerunt beati.

Respondeo. negando maiorem: quamvis enim beatitudo naturalis sit inamissibilis respectu Angeli in puris naturalibus constituti; tamen Angelus elevatus ad ordinem supernaturalem potest per accidens, et indirecte illam amittere, peccando directe contra praecepta supernaturalia. Nec refert, quod S. Dionysius dixerit naturalia in daemonibus remansisse integra: intelligendus enim est de naturalibus in esse physico consideratis, qualia sunt substantia, potentia, species intelligibiles, et huiusmodi: non vero de naturalibus, quae habent aliquid moralitatis admixtum, cuiusmodi sunt cognitio practica, et rectitudo voluntatis erga ultimum finem; haec enim, saltem quantum ad aliquid, per peccatum destructa fuerunt in Angelis. Simili modo respondendum est ad confirmationem: quamvis enim daemones non perseveraverint in illa dilectione Dei, ut Auctoris naturae, non minus dicendi sunt eam habuisse a suae formationis exordio, et dum adhuc erant viatores.

Conclusio secunda. — Angeli non fuerunt de facto creati in beatitudine supernaturali. Haec est Doctoris dist. 5. qu. 2. n. 3. ubi inquirens utrum Angeli boni de facto beati fuerint in primo instanti, et mali damnati, vel miseri, respondet primo de malis, quod non fuerint beati in primo instanti, idque probat: Quia tunc, inquit, non fuerunt certi de beatitudine sua; sic enim postea non cecidissent: sed si non fuerunt certi de beatitudine, non fuerunt beati. Similiter, sicut dicit S. Augustinus lib. 4. super Genesim, non prius discernebat Deus bonos a malis quam essent discreti inter se: non ergo qui mali modo sunt, in primo instanti fuerunt beati, quia fuerunt creati uniformes boni, et mali, subdit eodem modo patet de bonis. Ipsi concinunt S. Thomas, et omnes eius discipuli.

Probatur itaque Conclusio. primo quidem de Angelis malis: Si daemones fuissent ita beati, et Deum clare vidissent in primo instanti suae creationis, aut aliquanto post eorum formationem, vel fuissent visione hac privati propter superveniens peccatum, vel ex mero Dei beneplacito, qui seipsum clare videndum eis se praebuerit aliquantulum, postmodum vero sua se voluntate occultaverit: sed neutrum dici potest. Non quidem primum: quia ut diximus in secundo notabili, clara Dei visio peccatum omne excludit: non etiam secundum, dona enim Dei sunt sine poenitentia, inquit Apostolus Rom. 11. adeoque sua beneficia a creaturis non removet, nisi ad id per eorum ingratitudinem moveatur. Deinde quamvis concessa fuisset Angelis illa Dei clara visio primo instanti suae creationis, non propterea daemones dicendi fuissent beati defectu impeccabilitatis, et permanentiae in eo felici statu: securitas enim, et innocentia, saltem ex consequenti, desiderantur ad statum beatitudinis. — Idem patet de bonis Angelis, quod nempe in primo instanti suae creationis Deum non viderint: tum quia eadem est ratio de bonis, ac de malis, nec aliqua inter eos in ipsa creatione fuit discretio; sed tantum dum erant in via, siquidem, inquit Doctor supra laudatus n. 14., omnes Angeli fuerunt uniformes in sua creatione, boni autem a malis discreti fuerunt in via: unde concludit, quod in via fuerunt tres morulae: prima in qua fuerunt uniformes in gratia, (si volumus dicere, quod mali habuerunt gratiam) vel uniformes saltem in natura; secunda mora, in qua adhuc in via existentes fuerunt deformes, ita scilicet quod isti ultimate meruerunt, et isti ultimate demeruerunt. Tertia mora fuit distinctio finalis unius ab alio necessario.

Probatur autem Conclusio. simul de bonis, ac malis: Si Angeli in primo suae creationis instanti Deum clare vidissent, nec postmodum aliqui libere stetissent malis cadentibus; nec facultatem habuissent merendi, vel demerendi: sed hoc est absurdum: ergo et id unde sequitur. Maior constat; clara enim Dei visio reddit videntem impeccabilem, saltem ab extrinseco, tantaeque est efficacitatis propter summam obiecti bonitatem, atque pulchritudinem, ut videntem necessario in sui notitiam, et dilectionem alliciat, ideoque si Angeli a primo instanti suae creationis Deum clare vidissent, non fuissent deinceps liberi ad merendum, vel demerendum. — Probatur itaque minor. a SS. Patribus affirmantibus Angelos omnes habuisse libertatem adhaerendi Deo, vel se ab illo avertendi, et sanctos libere stetisse in amore Dei, malis ab eo cadentibus. Ita imprimis docet sanctus Augustinus, lib. De Correptione, et gratia cap. 10. dicens: Deum sic ordinasse Angelorum, et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet quid posset liberum arbitrium, deinde quid posset Dei beneficium. Quibus verbis sanctus Augustinus Angelos omnes facit aequales, non solum inter se, sed etiam cum primo homine; ac proinde sicut homo, et Angeli qui ceciderunt fuerunt sine Dei visione creati, ita de ceteris Angelis sanctis dicendum est. Unde subdit de illis sanctis Angelis: Per liberum arbitrium (utique gratia adiutum) in veritate steterunt, eamque de suo casu numquam futuro certissimam scire meruerunt. — Subscribit S. Damascenus lib. 2. cap. 3., necnon S. Gregor. homil. 7. in Ezechiel. ubi ait:

natura angelica quando creata est, liberum accepit utrum vellet in humilitate persistere, et in omnipotentis Dei conspectu manere; an ad superbiam laberetur, et a beatitudine caderet: sed quia, cadentibus aliis, sancti Angeli in sua beatitudine perstiterunt, hoc acceperunt in munere, ut iam cadere omnino non possent.

Nec refert, quod ingerat verbum perstiterunt in beatitudine; non enim vult sanctos Angelos prius habuisse consummatam beatitudinem, sed tantum inchoatam, seu non in re, sed in spe. Vel quia persistentes in beatitudine, et dilectione naturali Dei, supernaturalem obtinuerunt, utramque vero daemones amiserant. — Hanc autem veritatem omnium optime explicat S. Prosper lib. 1. De Vita Contemplativa cap. 3.

Voluntatis, inquit, sanctorum Angelorum fuit, quod malis sponte cadentibus, ipsi in sua dignitate manserunt: et divino, iustoque iudicio actum est, ut quae fuit cum Deo suo manendi voluntas, fieret permanendi voluntaria, felixque necessitas. Et ideo quia nec peccaverunt umquam, nec peccare iam possunt, illius contemplativae vitae semel facti participes, inexplicabiliter Auctorem beatitudinis suae conspiciunt: ac merito suae stabilitatis in aeternum felices effecti de sua mansione securi sunt.

Dices 1. Sancti Patres constanter affirmant Angelos omnes beatos fuisse ab initio: ergo revera ita censendum est. Probatur antecedens ex S. Augustino pluribus, maxime lib. 4. De Genesi ad litteram cap. 24. ubi asserit omnes Angelos fuisse creatos cum cognitione matutina: sed haec est beatifica:

• ergo hanc plenitudinem beatitudinis non habebant; sed quia nesciebant suam futuram miseriam, minore quidem sed tamen beatitudine sine ullo vitio fruebantur; nam si suum casum futurum nossent aeternumque supplicium, beati utique esse non possent, quos huius tanti mali metus, iam tunc miseros esse compelleret.

Statim vero adiicit:

Sic et hominem fecit cum libero arbitrio; et quamvis sui futuri casus ignarum, tamen ideo beatum, quia et non mori, et non miserum fieri, in sua potestate esse sentiebat. In quo statu recto ac sine vitio, si per liberum arbitrium manere voluisset, profecto sine ullo mortis et infelicitatis experimento acciperet illam, merito huius permansionis, perseverantiae beatitudinis plenitudinem, qua et Angeli sancti sunt beati... Sed quia noluit permanere, profecto eius culpa est, cuius fuisset meritum, si permanere voluisset, sicut fecerunt sancti Angeli, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, per idem liberum arbitrium steterunt ipsi, et huius mansionis debitam mercedem accipere meruerunt, tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certissimum sit semper se in illa esse mansuros.

Ubi vides ipsum non aliam Angelis in sua creatione tribuere beatitudinem, quam quae homini in suae formationis exordio concessa est, nimirum status gratiae sanctificantis cum libertate in eo perseverandi, idque sine ulla commotione et perturbatione, sed cum summa interna ac externa concordia et motuum animi ac corporis tranquillitate. Ne vero quis existimaret facultatem in eo felici statu perseverandi in solius arbitrii liberi usu S. Augustinum constituisse, illico adiicit:

Si autem hoc adiutorium vel Angelo, vel homini cum primum facti sunt, defuisset, quoniam non talis natura facta erat, ut sine divino adiutorio posset manere, si vellet, non utique sua culpa cecidissent, adiutorium quippe defuisset, sine quo manere non possent.

• Ibidem ait eos fuisse beatos ea beatitudine, quam nos speramus: sed haec supernaturalis est: quod utique confirmat lib. 12. Confess. cap. 9. ubi exponens illa verba: In principio Deus creavit caelum, interpretatur de caelo intellectuali, idest, angelica natura, quam dicit, esse factam participem aeternitatis, et inhaerentem Deo, ex quo facta est, et ex dulcedine felicissimae contemplationis supra omnem mutabilitatem, et volubilem vicissitudinem temporum fuisse. — Insuper aperte docet lib. De Ecclesiasticis dogmatibus cap. 9. Angelos sanctos in ea, in qua creati sunt beatitudine perseverare. — Tertio denique lib. 11. De Civit. Dei, cap. 9. ait bonos Angelos numquam esse peregrinatos a Domino. Magna pars est, inquit, et eo beatior quo numquam peregrinata. Peregrinari autem a Domino idem est, ac per fidem ambulare, iuxta illud S. Pauli 2. Ad Corinth. 2. Dum sumus in corpore peregrinamur a Domino. Cui subscribit S. Bernardus serm. 13. et 17. super Cantica, ubi dicit diabolum ante suum lapsum vidisse Verbum, et res in Verbo; asserit enim sermone 17: *Potuit autem contingere, si tamen incredibile non putetur, plenum sapientia, et perfectum decore, homines praescire potuisse futuros etiam, et profecturos in parem gloriam: sed si praescivit, in Dei Verbo absque dubio vidit, et suo livore invidit. — Nego antecedens. et ad primam auctoritatem respondeo S. Augustinum per matutinam cognitionem quandoque intelligere beatam visionem, quandoque vero cognitionem supernaturalem, et fidei, quae cum cognitione naturali comparata dici potest matutina, licet obscura. Vel dico eum interdum usurpare cognitionem matutinam pro illa cognitione abstractiva Dei, quam habuerunt Angeli per speciem sibi divinitus impressam, et statim ab exordio suae creationis, ut supra docebamus cum Doctore dist. 3. q. 9. n. 9. Ibi dicit Angelum habuisse ab initio speciem intelligibilem distincte repraesentantem essentiam divinam per cognitionem abstractivam ipsius Dei, quae cognitio erat matutina,

quia secundum S. Augustinum 4. super Genes. c. 23. dies illi sex non erant in successione temporis, sed in cognitione angelica creaturarum ordinem naturalem habentium: ita quod prius naturaliter novit Angelus creaturam in Verbo, secundo in genere proprio, et non ibi stando rediit in Verbum laudans ipsum ex opere suo: et in illo iterum vidit rationem sequentis creaturae naturaliter. Ita quod quando dixit Deus fiat lux, vidit Angelus se in Verbo aeterno: cum facta est lux, et cum factum est vespere, vidit se in genere proprio: et cum factum est vespere, et mane dies unus, ex se exsurrexit in laudem Dei, in quo vidit secundam creaturam: ita quod ista visio erat terminus praecedentis diei, in quantum ex cognitione creaturae primae in Verbo, surrexit in cognitionem Verbi, imo requies omnium creaturarum in primo Artifice, et Opifice. Ita distinguit S. Augustinus singulos dies usque ad diem septimum, cuius erat mane ultimae creaturae in Verbo, et non sequebatur vespere, et erat principium sequentis diei in quantum vidit illam creaturam in genere proprio. — Nec refert, inquit Doctor ibidem, quod illam cognitionem rerum in Verbo S. Aug. c. 22. eiusdem libri, beatificam appellaverit; potest enim probari ex eius dictis, quod haec cognitio, quae vocatur communissime cognitio matutina, sit naturalis, et non praecise beatifica: quia secundum sanctum Augustinum, iste ordo erat in cognitione angelica creaturae post creaturam, quod prius naturaliter praecessit cognitio angelica creaturarum in Verbo, cognitionem earum in genere proprio: factis autem creaturis in genere proprio, statim potuit Angelus cognitionem earum habere in genere proprio: igitur omnes istae cognitiones in Verbo praecesserunt naturaliter cognitionem creaturarum in genere proprio: omnes igitur, secundum eum, erant simul productae: igitur cognitio ista in Verbo naturaliter praecessit productionem earum in genere proprio. Sed tunc erant Angeli in statu innocentiae, et non beati, quia aliqua morula fuit inter creationem, et lapsum eorum: erat igitur aliqua cognitio Angelorum matutina, scilicet creaturarum in Verbo existentium in naturalibus, aut saltem non beatorum: et ita videtur, quod oporteat dare distinctam cognitionem Angeli stantis in cognitione naturali, vel in gratia, quia alias in ipsa causa praecise cognita non posset prius cognoscere creaturas, et effectus ordinatos, quam in genere proprio. Nam ratio cognoscendi rem confuse non est ratio cognoscendi eam distincte, et effectus ordinatos.

Haec Doctor. — Ad testimonia eiusdem S. August. secundo loco inducta, respondeo ipsum non loqui de beatitudine illa perfectissima, et consummata qua nunc fruuntur Angeli, sed tantum de beatitudine generali, et inchoata, quae in cognitione et amore charitatis Dei consistit, maxime quando adiunctam habet innocentiam, et potestatem, ac facilitatem carendi omni malo si quis velit: qualiter sese explicat S. Augustinus lib. De Correptione et gratia c. 10. ubi postquam sanctos de suo statu securos esse dixit, ita loquitur:

Diabolus vero, et Angeli eius, etsi beati erant, antequam caderent, etsi in miseriam casuros esse nesciebant; erat tamen adhuc, quod eorum adderetur beatitudini, si per liberum arbitrium in veritate stetissent, donec istam summae beatitudinis plenitudinem tamquam praemium ipsius permansionis acciperent: idest, ut magna per spiritum sanctum abundantia charitatis Dei cadere ulterius omnino non possent, et hoc de se certissime nossent.

— Ad tertium vero caput auctoritatis, dico S. Augustinum intelligendum esse, non de peregrinatione viae simpliciter, quae fit per fidem, sed de peregrinatione peccati, de qua loquitur S. Petrus Epistola 1. c. 4. Nolite peregrinari in fervore, qui in tentationem vobis sit. Vel dico, quod velit Angelos non fuisse peregrinantes, aut quia brevissimo tempore post suam creationem comparaverunt suam beatitudinem: sicque modico tempore ambularunt per fidem, parum autem pro nihilo reputatur: aut quia ipsi semper fuerunt in caelo empyreo, a quo nos elongati sumus: aut quia per peccatum numquam a Deo recesserunt: aut denique quia nullam habuerunt miseriam sicut homines. — Ad sanctum vero Bernardum, respondeo ipsum non assertive, sed dubitative locutum, ait namque si tamen incredibile non putetur, quae verba eum hac in re dubium haesisse denotant.

Dices 2. Scriptura sacra aperte significat supremum saltem Angelum donatum fuisse beatitudine caelesti; nam Ezechiel 28. sic primum Angelum praevaricatorem in persona Regis Tyriorum alloquitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi fuisti: deliciae autem paradisi sunt amor beatificus, et gaudium de divina visione: ergo primus Angelus dum esset viator, caelesti beatitudine potitus est. — Nego maiorem. per delicias namque paradisi, quibus dicitur aliquando fruitus Lucifer, non intelligitur ipsa clara, et intuitiva visio divinae essentiae, sed Dei amor per charitatem, et cognitio per fidem, necnon et omnia gratiarum charismata, quibus cum aliis Angelis in suae creationis exordio illustratus fuerat Lucifer, et quae per peccatum perdidit: vel intelliguntur inferiores quaedam deliciae, nempe habitatio caeli empyrei, quod locus amoenissimus est, et paradisus plenus deliciis, in quo Lucifer cum aliis Angelis conditus est, et a quo per peccatum fuit deiectus.

Dices 3. Si Angeli omnes a suae creationis exordio non fuerint caelesti beatitudine donati, maxime quia prius esse debuerunt liberi, ut possent eam promereri: sed haec ratio non officit, siquidem Christus Dominus licet in primo instanti suae conceptionis secundum animam beatus fuerit, non minus mereri potuit, igitur status beatitudinis merito non officit. — Distinguo minorem. meritum subsistere potest cum statu beatitudinis, quando non habet annexum periculum peccandi, concedo: quando habet, nego: Christus autem non meruit cum peccandi periculo, et libertate ad peccatum, quae summe repugnat visioni beatificae, quaeque fuit in eo ab initio creationis eius animae: sed tantum Christus meruit, vel cum libertate ad actuum multiplicationem, quorum nullus determinate erat necessarius ad implendum sibi praescriptum praeceptum, quod tamen per singulos actus implebatur: vel cum libertate ad obtinendam a Patre dispensationem praecepti si voluisset; vel denique cum libertate ad varias circumstantias, et diversa motiva, quae non praecipiebantur cum actibus sibi praescriptis. Adde quod Angeli non sint hac in parte comparandi cum Christo Domino, sed potius cum hominibus: ita ut quemadmodum homines prius fuerunt viatores quam comprehensores, et adulti prius ordinati, ut per propriam cooperationem liberam, beatitudinem possent promereri, nempe claram Dei visionem per actus fidei, comprehensionem per actus spei, et per charitatem viae ad charitatem patriae tendere: sic etiam Angeli ita fuerunt ordinati; adeoque non videtur ipsis ab initio concessa beatitudo: ordo namque congruus exigebat, ut saltem per aliquod instans prius fuerint sub gratia, et capacitate merendi, quam meriti praemium acceperint.

Conclusio tertia. — Angeli creari potuerunt in statu beatitudinis, si Deus ita ordinasset. Haec est Doctoris, dist. 5. q. n. 5., ubi ait:

Dico, quod Boni potuerunt in primo instanti esse beati. Cuius ratio est ista, quia beatitudo non potest inesse alicui creaturae capaci beatitudinis nisi a Deo: ergo pro quocumque instanti est beatitudo possibilis dari a Deo, et inesse creaturae capaci illius, pro illo instanti est simpliciter possibilis: sed pro quocumque instanti Deus potuit illam dare, ita bene in primo sicut in secundo, vel in tertio instanti: et Angelus bonus pro quocumque instanti fuit capax, quia per naturam est imago Dei, qua est capax Dei, et illam plenam habuit naturam, et perfectam in naturalibus; quare, etc.

Quibus verbis Doctor aperte affirmat Angelos potuisse in primo instanti suae formationis revera esse beatos; idque, vel absque sua cooperatione, quemadmodum sanctissima Christi Domini anima, quae independenter a sua cooperatione, et ullo liberi arbitrii actu, sed ex solo Dei beneplacito statim ac formata fuit, beatitudinem, claramque ac intuitivam Dei visionem obtinuit; vel ita ut eam beatitudinem sibi a Deo oblatam cum libera suae voluntatis acceptatione illam acceperint, solo naturae ordine servato inter hunc actum, et beatitudinem; qualiter servatur inter contritionem, et gratiam, vi eius tamquam ultimae dispositionis infusam: an autem eam quoque in primo instanti mereri potuerint, dicetur infra. Nec quantum ad praedicta ulla videtur esse discutienda difficultas. — Subdit Doctor, quod etiam Angeli potuerint in primo suae creationis instanti esse miseri miseria poenae, quae non supponit culpam; Quia, inquit, non videtur contradictio, quod in primo instanti poena aliqua angelicae naturae infuisset; subindeque potuit etiam immediate a Deo dari pro primo illo instanti sicut et beatitudo: nulla, inquam, quantum ad hoc assignari potest contradictio, vel repugnantia; etenim si quae esset, maxime vel physica, vel moralis. At non physica, quia omnis oppositio physica, quae esset in primo instanti inter Angelum, et poenam, esse pariter deberet in sequentibus instantibus: sed nulla fuit talis oppositio in sequentibus instantibus, quippe cum plures Angeli fuerint poenis aeternis addicti. Non etiam moralis, quia si aliqua, maxime quia dedeceret Deum punire absque culpa tam gravi, puta poena quam de facto patiuntur damnati, quippe hoc summe repugnare videtur bonitati divinae; sed ex hoc capite non repugnaret, quia cum Deus sit Dominus vitae, et mortis creaturae, potest pro libito ipsius statum immutare. Quod confirmat Doctor auctoritate sancti Augustini 3. De lib. arb. dicentis: Si Deus ab initio fecisset hominem in poena, non esset propter hoc vituperandus Deus nec iniustus: ergo nec dedeceret idem de Angelo constituere. Adeoque nulla apparet repugnantia, cur Deus creaturam aliquam non posset citra culpam poenis addicere, ut fusius demonstrabimus agendo de statu naturae purae in quo Deus hominem creare posset, et poenis addicere, ubi pariter solventur et quae hanc adversus veritatem possent obici.

Notandum 1. Nomine gratiae nos hic intelligere, non solum donum seu beneficium divinum ex vi solius creationis aut naturae rei non debitum; sed qualitatem illam supernaturalis ordinis qua rationalis creatura rectificatur, completur, et elevatur ut possit aliquem actum supernaturalem Deo gratum producere, vel in supernaturali statu constitui. Etenim, inquit Seraphicus Doctor in 2. dist. 4. q. 2. ad tertium:

Gratiae nomen tripliciter usurpatur: uno enim modo gratia dicitur communiter, prout comprehendit quidquid naturalibus est superadditum; naturalibus, inquam, quae sunt de essentiali rei constitutione; sicut dicitur ex gratia habere bonum ingenium, bene legere, bene cantare, et alia huiusmodi. Alio modo dicitur quod superadditum est libero arbitrio ad rectitudinem faciens, et disponens; sic virtutes naturales, sicut innocentia, humilitas, et pietas dici possunt gratia. Tertio modo, quod est superadditum tamquam rectificans, et complens, et elevans, et haec dicitur gratia gratum faciens, quia hominem facit acceptum Deo, quia ipsi conformem efficit.

De gratia autem hac in posteriori acceptione sermo est in praesentiarum.

Notandum 2. Gratiam Angelis multipliciter, maxime vero quatuor modis, videri necessariam: Primo quidem gratia praedestinationis opus fuit eis, cum enim beatitudo supernaturalis aeque Angelis ac hominibus sit naturaliter indebita, gratiae beneficium fuit, et donum naturae non debitum, quod Deus ex beneplacito Angelos ad finem supernaturalem ordinaverit; nec eos in statu naturae purae deseruerit. Hinc Conc. Viennense in Clementina Ad nostrum, De haereticis, merito definivit naturam intellectualem (idest Angelos aeque ac homines) non esse naturaliter beatam: et censura Pii V. et Gregorii XIII.¹ contra Michaelem Baium, statuitur hominem adhuc integrum, et Angelos debuisse elevari per dona supernaturalia, ut mererentur vitam aeternam. — Secundo, opus habuerunt gratia praeveniente atque concomitante, siquidem Deus Angelos praedestinavit ad beatitudinem consequendam per media convenientia, idest, per proprios actus liberos, et morales: media autem convenientia debent esse fini proportionata: subindeque cum beatitudo sit ordinis supernaturalis, ut ad eam possent Angeli sese disponere, necessaria fuit eis gratia praeveniens, seu auxilium speciale illuminationis, et piae motionis, quo Deus intellectum et voluntatem praevenit ad eiusmodi actus liberos conversionis actualis in Deum exercendos: tum etiam gratia concomitans, et physice cooperans in ipso exercitio actus liberi supernaturalis consensus vocationem, ut docet S. Augustinus lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. affirmans gratiam excitantem, et cooperantem fuisse sanctis Angelis necessariam ut Deo amore casto adhaererent. — Tertio, ut essent sancti, et iusti opus habuerunt gratia sanctificante, seu habituali quae infert specialem inhabitationem Spiritus sancti: Sanctificatio enim, inquit S. Basilius lib. De Spiritu sancto cap. 16., non est absque Spiritu: nec coelorum virtutes suapte natura sanctae sunt; et S. Augustinus supra laudatus docet de Angelis aeque ac de hominibus intelligendum esse illud Pauli ad Romanos 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. — Quarto denique Angeli boni, ut malis cadentibus, starent in gratia, et ut sollicitantibus ad perduellionem resisterent, gratia perseverantiae opus habuerunt, ut docet S. Fulgentius libro De Fide cap. 3. et lib. 2. ad Thrasimundum cap. 3. dicit eamdem gratiam operari in homine ut resurgat, quae in Angelo operata est ne caderet, quod etiam docet Beda in Psalmum 32. exponens illud: Verbo Domini coeli firmati sunt, etc. ubi ait, quod Coelestes exercitus Cherubim ac Seraphim, praevaricante Diabolo, perstiterunt, non ex se, sed ex Domino Patre, et Verbo eius habuerunt: et non pars virtutis, sed omnis virtus eorum est spiritu oris eius. Hic autem tantum sermo est de gratia habituali, et sanctificante, an videlicet Angeli eam habuerint in primo instanti creationis.

Notandum 3. Circa praesentis difficultatis resolutionem duas maxime esse auctorum Sententias.

Fuerunt enim aliqui, ait Seraphicus Doctor loco supra laudato, dicentes, quod Angeli omnes creati sunt in gratuitis gratum facientibus, et ratio quae movit eos fuit haec, ex parte Dei nempe perfecta liberalitas, et ex parte creaturae idoneitas: quia enim ab instanti creationis erant vasa, et receptacula munda, et Deus est promptus suam gratiam impertiri, nisi habeat obstaculum ex parte suscipientis, non dimisit Deus illa ad momentum vacua; sed statim ut condidit, gratia illustravit, et talia debuerant de manu Dei exire receptacula, ut statim essent prompta in bonum usum. Unde sicut probabiliter coniiciunt aliqui, quod Deus fecerit arbores plenas fructibus, et alia in statu nobilissimo et perfectissimo: sic etiam naturam Angeli ornaverit gratia a sui conditione, quae in primo usu bono sine victoria erat perpetuanda, et in prima deordinatione perpetualiter amittenda.

Haec est una positio, et satis videtur consona SS. Patrum auctoritatibus. Hanc autem sententiam docet S. Thomas quaest. 2. art. 3.

— Fuerunt etiam alii, qui dixerunt Angelos non habuisse gratiam gratum facientem ab instanti creationis, sed post: et ratio quae eos movit est dispositio angelicae naturae, quae fertur in id quod appetit sine retardatione. Unde sicut ex conversione ad malum ita profunde conversi sunt, ut non possent redire; sic, imo multo magis ex conversione ad bonum, sive ex habilitate, ita bono totaliter adhaesissent, si gratiam habuissent, quod numquam lapsi es> sent. Unde non videtur aliquo modo probabile, quod Lucifer habuerit gratiam, et si ipse non habuit cum inter caeteros esset excelsus, a maiori arguitur, nec alios habuisse a sui origine. Hanc positionem videtur acceptare Magister, eamque communiter tenent Doctores, et ita huic tamquam probabiliori et communiori concordant.

Ita Seraphicus Doctor; ita pariter docent Hugo a S. Victore lib. 1. De Sacramentis par. 5. c. 29. Henric. Gand. 1. quaest. 10. — Quibus constat eum hac in re omnino esse probabilem, nec alterutram sententiam aperte docere. Talis pariter fuit Subtilis Doctor, qui utramque sententiam probabilem existimat, dist. 5. q. 1. ubi asserit tantum omnes Angelos aliquando fuisse in gratia: an vero creati fuerint in gratia sanctificante, vel in puris naturalibus, ita ut postmodum ipsis gratia sanctificans collata fuerit, non determinat: sed dicit num. 7. tantum, quod ponere Angelos creatos fuisse in puris naturalibus, necesse est tunc ponere quatuor moras, ita quod omnes in prima mora fuerunt in puris naturalibus; in secunda omnes in gratia, et meruerunt boni, et mali demeruerunt: in tertia boni perseveraverunt in bono, et mali in malo; in quarta et isti, et illi fuerunt in termino; et ista ultima via de quatuor moris salvat plures status in eis, et plures affirmativas auctoritates. Quae pluralitas morarum si non placeat, quia non habet necessitatem evidentem, saltem tres moras probabile est ponere, in quarum prima, inquit num. 6., omnes creati sint in gratia, et sint uniformes; in secunda fuerunt difformes, scilicet boni meruerunt, et mali demeruerunt; in tertia omnes fuerunt in termino, scilicet boni in beatitudine, et mali in poena. Ita Doctor. His praemissis, quatuor maxime hic sunt resolvenda: primum, quod omnes Angeli sive boni, sive mali habuerunt aliquando gratiam sanctificantem: secundum, quod probabilius sit eos in gratia sanctificante creatos fuisse: Tertium, quod qui praestantioris sunt naturae uberiorem gratiam acceperint.

Conclusio prima. — Certum est omnes Angelos aliquando expertes fuisse omnis culpae, et in statu gratiae sanctificantis extitisse. Haec modo communis est apud Theologos, et Probatur primo: si aliqui Angelorum gratiam sanctificantem aliquando non habuerunt, maxime Lucifer cum suis perduellibus asseclis: sed ita non est: ergo, etc. Maior constat, cum enim boni Angeli non fuerint creati in statu beatitudinis supernaturalis, ut supra probatum est, sed eam suis meritis obtinuerint, ut constabit infra, haud dubium est eos aliquamdiu stetisse in gratia habituali, et sanctificante, quo in statu possent illam beatitudinem promereri.

Probatur minor. Ex Scriptura sacra: Primo quidem ex illo Isaiae 14. Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, qui mane oriebaris? etc. ubi licet ad litteram sermo sit de Nabuchodonosor Rege Babylonis, tamen in sensu mystico de Lucifero principe perduellium Angelorum intelligunt, non solum Origenes lib. periarchon cap. 2. et Tertullianus lib. 5. adversus Marcionem cap. 17., sed etiam Athanasius lib. De Passione Christi: Hieronymus in cap. 14. Isaiae, Ambros. in Psal. 118. necnon, et August. lib. 3. De Doctrina Christiana cap. 37. Licet etiam haec verba innuant Luciferi lapsum e coelo, in quo cum caeteris Angelis creatus fuit, nihilominus tam gravis interrogatio, et admiratio videtur significare casum non tantum a coelo materiali, sed ex eminenti quadam dignitate, et excellentia, non quidem naturali, quam non amisit, sed supernaturali, et gratiae, qua per peccatum spoliatus est.

Probatur secundo eadem minor. Ex illo Ezechielis 28. Tu signaculum similitudinis sapientiae, et perfectus decore, in deliciis Paradisi Dei fuisti, omnis lapis pretiosus operimentum tuum... in medio lapidum ignitorum ambulasti, perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. Quae verba licet ad litteram dicta sint de Rege Tyri, tamen de daemone Angelorum rebellium principe intelliguntur passim a sanctis Patribus, Ambros. lib. De Paradiso cap. 2., Hieron. in hunc locum Ezechielis, August. lib. 11. De Genesi ad litteram cap. 20., Cyrillo lib. 3. in Ioannem cap. 29. et recentioribus Interpretibus, qui communiter ponderant primo verba illa, tu signaculum similitudinis Dei, scilicet cum singulari excellentia. Unde Gregorius lib. 32. Moralia cap. 18. Quid doni non habuit, si signaculum Dei similitudinis fuit? Secundo per verba illa, in medio lapidum ignitorum, intelligunt sanctos Angelos charitate flagrantes et ignitos, ut sanctus Augustinus lib. 11. De Civit. Dei, cap. 15. Atque adeo Luciferum in medio eorum positum instar Regis stipati Aulicis, quando inter eos ambulat eodem igne flagrare. Tertio verba illa, plenus sapientia, et perfectus decore, et perfectus in viis tuis, donec inventa est iniquitas in te, probabiliter significant perfectionem, et iustitiam supernaturalem, a qua daemon excidit, naturalia enim dona non solent in Scriptura tantopere exaggerari.

Probatur tertio eadem minor. Ex illo Iudae cap. 6. Angelos, qui non servaverunt suum principatum, sed dereliquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei vinculis aeternis sub caligine reservavit. Quamquam enim nonnulli recentiores Interpretes hunc textum explicent de principibus in terra promissionis dominantibus, quos dicunt fuisse reservatos in aeternum iudicium, eo quod non servaverint sibi creditum principatum, a Deo concessam regiam dignitatem; nihilominus communior et verior interpretatio est de daemonibus, quos constat privatos fuisse principatu, non quidem naturali, neque scientiis, et similibus donis naturalibus, secundum quae est naturalis subordinatio inter malos Angelos. Neque etiam fuerunt Coelo exclusi, et privati iure incolarum coelestis domicilii, nisi propter peccatum, et amissionem gratiae supernaturalis, cui haereditario iure debetur gloria.

Haec eadem veritas probatur ex sanctis Patribus, quorum plurimi affirmant Angelos aliquando habuisse gratiam, quam daemones per peccatum perdiderunt. Ita S. Cyprianus lib. De zelo, et livore in initio, ubi affirmat daemonem aliquando fuisse Deo acceptum, et charum: et Basilius Epistola 141. in qua de Spiritu sancto disputans, non eiusdem illum esse cum Angelis naturae, conditionisque sic ostendit:

At neque mutabilem illius substantiam unquam audebis dicere, si ad naturam contrariae Virtutis respicias, quae sicut fulgur cecidit de Coelo, atque a vera vita excidit, propterea quod adventitiam virtutem habuit, et malam vitam consecuta mutatio est. Itaque cum ab unitate recessisset, et angelicam dignitatem abiecisset, diabolus a moribus appellatus est: postquam prior ille, ac beatus habitus extinctus est, et huic opposita vis accensa.

Idem docet S. Hieronymus in illud Osee 3.: Et di- ligunt vinacia uvarum. ubi addit: Quae vina non habent, et pristinam gratiam perdiderunt, sicut daemones, qui lapsi de propria dignitate, et antiquae gratiae possidentes aridi sunt. Sed omnium optime S. Augustinus, qui licet in aliquot locis dubius videatur, alibi tamen id affirmat, ut lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. circa medium, ubi ait Deum creasse Angelos, simul in eis condendo naturam, et largiendo gratiam. Unde, inquit:

Sine bona voluntate, hoc est Dei amore, nunquam sanctos Angelos fuisse credendum est, illi autem qui cum boni creati essent, tamen mali sunt, mala propria voluntate, quam bona natura non fecit, nisi quando a bono sponte defecit; et mali causa non sit bonum, sed defectus a bono: aut minorem acceperunt amoris divini gratiam, quam illi, qui in eadem perstiterunt: aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, pervenerunt.

Favet etiam Concilium Braccharense primum Canone 7. cuius verba haec sunt: Si quis dicit diabolum non fuisse prius Angelum bonum a Deo factum, anathema sit.

Dices. Qui nusquam habuit charitatem, nec gratiam habuisse dicendus est. Omnis enim, inquit S. Ioannes epistola prima cap. 3., qui non diligit, manet in morte: sed daemones nusquam charitatem habuerunt. — Probatur primo, ex Ioanne Papa in epistola ad Isaac Syracusanum, ubi de daemone ait: Dolet satis, et erubescit charitatem, quam in coelo habere nequivit, homines constantes ex lutea natura tenere in terris: sed homines tenent in terris charitatem qua iustificantur apud Deum: ergo daemones illam in caelis habere nequiverunt. — Deinde S. Gregorius lib. 32. Moralia cap. 23. expendens illud Ezechielis c. 28. Aurum opus decoris tui, et foramina tua in die qua conditus es, praeparata sunt; per aurum, sapientiam daemonis intelligit: per foramina vero capacitatem charitatis, qua, inquit, si repleri voluisset, stantibus Angelis tamquam positis in Regis ornamento lapidibus, inhaerere potuisset. Unde concludit: Habuit ergo foramina, sed per superbiae vitium, charitatis auro non sunt repleta. Quam utique sententiam sequitur Rupertus lib. 1. De operibus Trinitatis c. 28. ubi de daemone ait:

Durum est hic asserere illum non fuisse perfectum, durius autem affirmare illum habuisse unquam in se Creatoris dilectionem sine qua nulla est perfectio viarum. Nam et si Propheta praedictus dixit: aurum opus decoris tui, et foramina tua in die qua conditus es praeparata sunt, non tamen et hoc dixit, vel nullo modo significat, quod eiusdem foraminibus auri ligaturam recepit; quia videlicet cum sit rationalis creatura, utique ingenium, intellectum, et memoriam habuit, quibus quasi foraminibus, spiritum amoris Dei, quod est aurum optimum, recipere cum debuisset, superbe recusavit.

Quibus constat diabolum non habuisse unquam Creatoris dilectionem, subindeque nec gratiam, quae aut charitas est, aut charitati indivisim coniuncta.

Nego minorem. et ad primam eius probationem dico cum Glossa canonica, illa verba Ioannis Papae intelligenda esse de perseverantia finali in charitate, quam diabolus habere non potuit: non quod revera non potuerit illam recipere, sed quia iam receptam retinere non voluit, et idcirco maxime dolet, quod illam homines obtineant, et constanter servent. Vel dico particulam nequivit, significare impotentiam habendi post lapsum, idest recuperandi charitatem, vel propter suam in malo proposito obfirmationem, vel propter defectum vocationis ad poenitentiam supernaturalem, sine qua recuperari non potest. Unde etiam in quibusdam exemplaribus, loco verbi praeteriti nequivit, legitur praesens, nequit. Vel denique dico daemonem dolere, quod nequiverit, non absolute, vel antecedenter, sed consequenter ex inconstantia, et vitio suae voluntatis, habere perseverantem charitatem, quam videt multos homines lutea licet natura constantes, et longe fragiliores, firmiter tenere. — Ad S. Gregorium, dico ipsum debere intelligi de charitate non simpliciter sed aucta per merita, ut indicat etiam verbum repleri; vel etiam de charitate consummata per beatitudinem, et gloriam, ac subinde loquitur de capacitate proxima ad eam charitatem consummatam, quae capacitas non est per solam naturam, sed per charitatem viatoris. Quod autem ita debeat intelligi inde liquet, quia alias sibi contradiceret, nam c. 18. eiusdem libri, expendens haec verba Ezechielis: In medio lapidum ignitorum perfectus ambulasti, illa verba interpretatur de Lucifero, quem testatur conditum fuisse in charitate: Quia, inquit, inter Angelorum choros, charitatis igne succensus, clarus gloria conditionis extitit. Similiter exponi posset Rupertus: vel dicendum est illum contrariam sententiam secutum fuisse, quae nunc improbatur a Theologis.

Dices 2. Qui ab initio suae formationis peccavit, nec poenituit, gratiam sanctificantem non habuit: sed ita est de daemone, ut probatur primo ex Ioannis 3. Qui facit peccatum, ex diabolo est, quia ab initio diabolus peccat. Et cap. 8. Christus Iudaeos sibi adversantes alloquens dicebat: Vos ex Patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere: ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit; hoc est, non extitit, verbum enim stare, in Scriptura frequentius usurpatur pro esse, vel existere; sic secundae ad Corinth. 3. In ore duorum, vel trium stabit omne Verbum, hoc est erit: sequitur ergo, quod diabolus gratiam sanctificantem nusquam habuit.

Nego minorem. et ad primum contextum dico illius sensum esse, vel quod diabolus ab initio mundi moraliter, et non mathematice sumpto peccaverit, hoc est paulo post suam formationem: vel quod deinceps pertinaciter, et continuo peccaverit, ex eo quo semel peccare coepit. Ad posteriorem vero textum, dico revera quidem diabolum ab initio mundi moraliter sumpto esse reum homicidii, quippe non solum Cainum ad Abelis fratricidium impulit, sed etiam eius invidia mors introivit in orbem terrarum propter peccatum primi Parentis eius tentatione commissum, quocirca merito Christus Iudaeis sibi mortem inferre conantibus dixit, illos esse ex Patre diabolo, eo quod diaboli saevitiam imitarentur. Non itaque inde colligitur daemones gratiam sanctificantem nusquam habuisse, imo contrarium ex posterioribus verbis elicitur; siquidem diabolus dicitur in veritate non stetisse, nam licet verbum sto interdum in Scriptura idem significet, ac existo, frequentius tamen stabilitatem, et permanentiam in aliqua re inchoatam, vel in aliquo bono incoepto designat, maxime vero hoc loco. Quod utique confirmatur ex illo Iobi 4. Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem: dicuntur enim daemones non fuisse stabiles, quia non perseveraverunt in gratia, quam acceperunt: quod utique significat Christus dicendo diabolum in veritate non stetisse; hic autem veritas innocentiam, et sanctitatem significat, quemadmodum et in illo 4. Regum cap. 20. ubi dixit Ezechias, Memento quoniam ambulaverim coram te in veritate.

Conclusio secunda. — Probabilius est Angelos omnes in primo suae creationis instanti gratiam sanctificantem excepisse. Haec pariter communior nunc est apud Theologos, et Probatur Primo ex illo Ezechielis 28. Perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. Hanc veritatem expresse docet S. August. lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. ubi cum dixisset, ut superiori Conclusione retulimus, Deum creasse Angelos, simul in eis condendo naturam, et largiendo gratiam: de bonis Angelis subiungit: Unde sine bona voluntate, hoc est Dei amore, nunquam sanctos Angelos fuisse credendum est. De malis autem:

Isti qui cum boni creati essent, mali sunt, aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt; aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala voluntate cadentibus, illi amplius adiuti, ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, pervenerunt.

— Secundo Basilius in Psalmum 32.:

Nihil sanctum est, sine Spiritus sancti praesentia, Angelos namque ex nihilo, ut essent, Verbum opifex omnium condidit, sanctificationem vero simul illis impendit Spiritus sanctus: non enim in infantili statura sunt creati, deinde paulatim exercitati atque perfecti spiritus susceptione digni habiti sunt: sed in ipsa constitutione, et quasi quadam conspersione suae substantiae simul infusam habuere sanctitatem.

Quod item de malis Angelis postea docet. — Tertio Gregorius libro 27. Moralia cap. 23. Virtutes Angelicae, quae in divino amore fixae perstiterunt, hoc in munere retributionis acceperunt, ut in contemplatione Conditoris sine felicitatis fine permaneant, et in hoc quod sunt conditae, aeterna stabilitate subsistant. Probatur ratione: Angeli enim non fuerunt creati in minori perfectione quam primus homo: sed fatentur omnes Theologi Protoparentem in iustitia originali fuisse conditum. Primo quia id videtur insinuare Tridentinum sessione 5. ubi dicit: Adam per peccatum, iustitiam, et sanctitatem perdidisse in qua fuerat constitutus. — Secundo quia id aperte docet Anacletus Papa ep. 1. dicens: Hominem ideo dici conditum ad imaginem Dei, quia in sui creatione gratiam, et caeteras habuit virtutes. Tertio quia id Scriptura non obscure testatur, dum ait Eccles. 7. Deus fecit hominem rectum, rectitudo enim in Scriptura gratiam et sanctitatem significat. — Denique, quia filii qui ex Adamo nati fuissent, si ille in statu innocentiae perseverasset, gratiam quasi congenitam habuissent: ergo et ipse Adam, qui erat ipsorum caput, et exemplar, illam a principio suae conditionis habuit. — Deinde, Deus pronior est ad miserendum quam ad damnandum: sed Angelos creavit eo in statu ut illico possent demereri, adeoque damnari: ergo eos etiam producere debuit in statu in quo poterant mereri, subindeque in statu gratiae sanctificantis, quae est meriti principium. — Denique, Deus a principio condidit Angelos omnes propter finem supernaturalem, et sub convenientissima providentia ad consequendum illum: sed conveniens providentia postulat, ut cuique rei medium necessarium tribuatur ad sibi debitum finem assequendum: ergo cum gratia sanctificans sit maxime necessaria ad beatitudinem promerendam, congruum fuit ut illam Deus Angelis omnibus statim ab initio largiretur. Congruum, inquam, fateor enim ad hanc veritatem suadendam nullam rationem demonstrativam suppeditari posse, cum res de facto ex mera Dei voluntate, et liberalitate pendeat.

Obicies 1. Illud cap. 4. Iobi, nam ubi legimus, quod Deus in Angelis reperit pravitatem, in Hebraeo habetur, in Angelis suis non posuit laudem vel lucem: sed gratia, et iustitia in sacris litteris appellatur lumen, et lux, iuxta illud primae Petri 2. Vocavit eos in admirabile lumen suum: et S. Paulus plerumque iustos, filios lucis appellat dicens: Eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. — Confirmatur ex eo quod S. Augustinus lib. 1. De Genesi ad litt. cap. 9. dicit: Angelicam creaturam primo factam fuisse informem, et coelum dictam: deinde formatam fuisse, et lucem appellatam: ergo Angelus ab initio gratiam sanctificantem non obtinuit.

Respondeo. quod etsi praefatus textus Iobi interpretetur de laude vel luce; non propterea officiet veritati Conclusionis, siquidem significavit Angelos non habuisse laudem, vel lucem consummatam et perfectam, qualem habent beati Angeli, qui idcirco ab eodem cap. 38. dicuntur astra matutina Deum laudantia. — Ad sanctum autem Augustinum dico, equidem ipsum hac in decernenda veritate pluribus videri ancipitem et dubium; nihilominus, quoniam, ut supra diximus, eamdem veritatem alibi constanter edocet, benigne interpretandus est, ne sibi contrarius appareat. Dico igitur, quod quando affirmat Angelos prius fuisse informes quam formatos, intelligit vel de sola prioritate naturae, non temporis: vel quod iudico probabilius, loquitur de informitate per carentiam visionis beatificae ac luminis gloriae, quae duratione beatitudinem praecessit.

Dices 2. Si omnes Angeli fuissent in gratia sanctificante creati, nullus eorum cadere potuisset: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Minor constat, daemones enim lapsi sunt. Probatur autem sequela maioris: si in gratia sanctificante creati fuissent, etiam fuissent supernaturaliter ad Deum conversi, non enim solet Deus gratiam sanctificantem conferre personis propria voluntate utentibus, nisi ipsis consentientibus, et volentibus illam habere; adeoque ad Deum conversis: sed si Angeli fuissent semel ad Deum conversi, nunquam ab eo averti potuissent; tum quia Angelorum voluntas vel omnino mutari non potest ab eo quod semel elegit, vel difficillime mutatur, et ideo postulat statim confirmari in sua electione; tum quia si in primo instanti conversi essent in Deum per gratiam, meruissent beatitudinem: ergo in secundo instanti in sui meriti praemium eam accepissent, et sic cadere non potuissent.

Nego maiorem. et ad eius probationem dico, quod quamquam Angeli non ita facile ac homines moveantur ab eo quod semel elegerunt; tamen omnino ex se non sunt in sua electione prorsus immobiles: ideo etiamsi Angelus in prima sua operatione per gratiam sanctificantem conversus fuerit ad Deum, tamen ab illa conversione recedere potuit, quippe cum liber esset, et adhuc in statu viae, et insuper, quia nova occasio peccandi ipsi occurrit, ut docet sanctus Gregorius Nazianzenus oratione 38. ubi de lapsu Angelorum cum dixisset: Velim dicere eos immobiles ad malum, atque ad bonum dumtaxat agitationem habentes: utpote Deum circumstantes, ac primas a Deo illustrationes haurientes: subdit: Verum ut non omnino immobiles, sed aegre mobiles existimem ac dicam, mihi persuadet ille a splendore Lucifer, qui propter superbiam caligo effectus est, et nominatur, ac subiectae illi rebelles Potestates, quae per boni fugam vitium effecerunt, et nobis contraxerunt.

Dices 3. Gratia est medium inter naturam, et gloriam: ergo debuerunt Angeli prius creari in statu naturae purae, postmodum gratia donari, et deinde beatitudinem promereri.

Nego consequentiam. etenim si quid probaret, etiam evinceret primum hominem non fuisse creatum in gratia. Adde. quod ratio in antecedente posita est parvi momenti, multo enim melius est creaturae rationali semper in gratia Dei stetisse, quamvis instanti immediate sequenti receptionem gratiae non sit beatitudinem receptura, quam fuisse aliquamdiu in statu naturae purae; status enim naturae purae non dicit perfectionem sicut dicit status gratiae. Deinde maior Dei potentia, et liberalitas apparet donando simul gratiam cum natura, quam si prius naturam, postmodum gratiam conferret; nullaque apparet ratio cur Deus gratiam Angelis conferre distulisset, maxime cum, ut supra docebat sanctus Basilius, Angeli non fuerint creati infantes, idest non opus habuerint temporis decursu ad sanctificationem et illuminationem recipiendam.

Dices 4. Magis congruum erat gratiam conferre post naturam, siquidem utramque simul conferendo, gratia videretur connaturalis: ergo probabilius est Deum simul utramque non contulisse.

Nego antecedens. licet enim gratia simul cum natura Angelis fuerit collata, nullum tamen erat exinde periculum utramque confundendi, maxime cum Angeli nosse potuerint, saltem per fidem, auxilium sibi concessum ex mera Dei liberalitate pendere, et eorum vires naturales prorsus excedere: haec namque notitia maxime conducebat ad eorum constantiam et humilitatem probandam.

Dices denique. Deus nihil frustra operatur: sed gratia Angelis in primo instanti frustra collata fuisset, quippe cum illa nondum poterant deliberare, nec consequenter poterant operari mediante gratia. Deinde gratia fuisset frustranea in daemonibus, quippe nullum fructum boni operis et meriti ex illa perceperunt. Tandem Angelus novisset se creatum in gratia, subindeque se esse Filium Dei, et consequenter tantam dignitatem ita facile noluisset deperdere: ergo probabilius apparet ipsi non fuisse concessam gratiam sanctificantem.

Nego conseq. et ad primum argumentum dico, gratiam non fuisse frustraneam in primo instanti, siquidem maxime conducebat ad Angelorum perfectionem, et insuper cum ea poterant deliberare sufficienter, et operari, ut ultima Conclusione probabimus. Ad secundum dico quod licet daemones nullum gratiae fructum fuerint sortiti, illa tamen non fuit eis frustra concessa; siquidem medium erat ad finem debitum consequendum, conferebatque ad demonstrandam suavem illam rectamque Dei providentiam qui vult omnes salvos fieri, et singula media ad salutem necessaria subministrat. Ad tertium dico, quod quamvis Angelus se noverit Filium Dei, et in gratia constitutum, tamen ex libertate sua potuit illam dignitatem deperdere, agendo nempe contra gratiae inclinationem, et institutum; siquidem gratia voluntatem non necessitat, sed iuxta liberam suam conditionem adiuvat et promovet ad actus supernaturales.

Conclusio tertia. — Angelis gratiam inaequalem Deus contulit iuxta maiorem aut minorem perfectionem naturalem eorum. Haec est communis apud Theologos, et Probatur auctoritate sanctorum Patrum: imprimis enim S. Ambrosius lib. 1. De Spiritu sancto c. 7. docet Angelis uberiorem gratiam quam hominibus collatam fuisse pro maiori ac praestantiori suae conditionis dignitate:

Si putant, inquit, non esse spiritalem in Angelis sanctitatem, sed aliam quamdam gratiam suae proprietate naturae, hi inferiores profecto Angelos hominibus iudicabunt. Cum enim et ipsi fateantur quod Spiritui sancto Angelos conferre non audeant, nec possint negare quod hominibus infundatur Spiritus sanctus, sanctificatio enim Spiritus donum munusque divinum est; invenientur utique homines, qui meliorem sanctificationem habent Angelis praeferendi: sed cum Angeli hominibus in adiumentum descendant, intelligendum est, quod creatura quidem superior Angelorum sit, quae plus recipit gratiae spiritualis, eiusdem tamen et erga nos, et illos munus Auctoris sit.

Quibus verbis S. Ambrosius fatetur, idcirco Angelis uberiorem quam hominibus collatam fuisse gratiam, eo quod sint praestantioris naturae; cum autem Angeli etiam alii sint aliis in natura praestantiores, eadem ratione sequitur illis uberiorem, pro cuiusque naturae perfectione gratiam fuisse collatam. — Hoc ipsum edocet S. Basilius lib. De Spiritu sancto cap. 16. dicens: Coelorum virtutes non suapte natura sanctae sunt, sed iuxta proportionem qua se invicem superant, a Spiritu habent sanctificationis mensuram. Similem fere sententiam habet Damascenus lib. 2. c. 3. ait enim: Per Verbum omnes Angeli creati sunt, et per sancti Spiritus sanctificationem omnes perfectionis numeros acceperunt; ita tamen ut pro sua quisque dignitate, et classe luminis gratiaeque participes sint. Videnturque suam sumpsisse sententiam ex S. Dionysio lib. De Coelesti Hierarchia, ubi Angelos perfectiores in natura dicit propinquiores esse Deo, tum in officio, tum in splendoribus gloriae et gratiae: quod a praeceptore Paulo didicisse cap. 6. profitetur, et ita consequenter ib. ait: Primam Hierarchiam, sicut est perfectior reliquis, ita primoribus Dei splendoribus maiori propinquitate coniunctam esse. Et c. 7. Merito prima illa coelestis functio ab altissimis Spiritibus agitur, cum sit ordo omnibus celsior atque sacratior, atque ad hunc modum de caeteris in sequentibus capitibus philosophatur. — Et quamvis isti Patres expresse non loquantur de primo instanti creationis, tamen, inquit Suarez lib. 5. cap. 10., sine dubio idem cum proportione de illo sentiunt: tum ex parte Dei, quia videtur consentaneum sapientiae eius, ut quos meliores in natura condebat, in altioribus sedibus gloriae collocaret, et consequenter etiam maioribus gratiis praeveniret: tum ex parte ipsorum Angelorum, quia quo sunt natura perfectiores eo vehementius, et maiori conatu per gratiam operantur, et ad illam se disponunt. Verum haec assertio difficultate non caret, qua ut appareat,

Dices 1. Si Angelis Deus gratiam contulisset iuxta naturae perfectionem, sequeretur Luciferum in primo instanti creationis fuisse caeteris Angelis sanctiorem; sed hoc videtur absurdum: ergo, etc. Patet sequela maioris, Lucifer enim omnium Angelorum in naturalibus perfectissimus erat. Minor etiam constat, verisimile namque non fit Deum, illum Angelum in sanctitate aliis praetulisse quem sciebat non fore in gloria cum illis collocandum. Confirmatur, inferius non potest esse mensura superioris: sed natura est inferior gratia: ergo non potest esse mensura illius collationis.

Nego minorem. non enim est inconveniens, quod si Lucifer perfectior fuit omnibus Angelis in natura, etiam eis sanctior extiterit, et abundantiorem habuerit gratiam quam caeteri inferiores Angeli, quippe cum Deus gratiam non conferat iuxta praescientiam eventus futuri, sed secundum praesentem dispositionem: nec maior gratia maiorem semper infert conformitatem ad illam, quod exemplo Iudae fit compertum, plures enim gratias excepit quam plerique sancti; periit tamen ille: hi vero in aeternum salvantur.

Ad confirmationem. distinguo maiorem: inferius non potest esse superioris regula princeps aut formalis, concedo: occasionalis, aut instrumentalis, nego. Ad minorem dico, naturam angelicam esse mensuram gratiae, et eius distributionis inter Angelos, non quidem regulam principem, et formalem: primaria enim regula distributionis gratiae, tam inter Angelos quam inter homines, est ipsa divina voluntas dividens singulis prout vult, ut loquitur Apostolus primae ad Corinth. 12. Nihilominus ipsa angelica natura potest esse regula occasionalis, quatenus nempe Deus ex pura liberalitate distributurus gratiam Angelis, sapienter voluerit eam distribuere iuxta proportionem perfectionum naturalium, ut qui praestantiores erant in ordine naturali, etiam et in supernaturali praecellerent.

Dices 2. Deus illam proportionem in distribuendis gratiis iuxta naturae dignitatem, et praestantiam non servat erga homines: ergo nec eam servare debet erga Angelos. Patet antecedens: plures enim homines conspicimus ingenio, et aliis animae facultatibus caeteris praestantiores, quos tamen Deus nec uberiori gratia donat, nec ad obeunda divina munera eligit, aut evocat; imo, inquit Apostolus, primae ad Corinth. 1. Non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, etc. Consequentia etiam constat a paritate rationis, quippe cum nulla appareat ratio cur Deus erga Angelos in gratiis distribuendis aliter se gerere debeat, quam erga homines, maxime cum illud beneficium utrique naturae prorsus sit indebitum.

Nego consequentiam. quamquam enim nulla nobis appareat ratio cur Deus ita se gerat erga Angelos potius quam erga homines, non minus res ipsa nobis debet esse constantissima, maxime cum non omnium Dei consiliorum ratio nobis affulgeat. Quemadmodum non minus certum est Deum non apprehendisse Angelos, sed semen Abrahae, ut cum ipso hypostatice uniretur, licet eius praeferentiae nulla suppeditaretur alia ratio quam ipsa divina voluntas, quae pro suo nutu quam voluit naturam adoptavit: ita etiam placuit homines ad varios gradus gratiae pro sua voluntate eligere: Angelis vero placuit gratiam distribuere servata proportione ad ingenitam eorum praestantiam, propter scilicet rationes congruitatis in Conclusione praemissas; maxime vero id constat propter auctoritatem sanctorum Patrum, idipsum asserentium. Igitur non licet ab hominibus ad Angelos, aut e converso argumentari: et fortasse voluit Deus utroque hoc diverso modo gratiam hominibus, et Angelis largiri, ut se liberalem gratiae donatorem ostenderet, utpote cum eam quibuslibet, et quomodolibet distribuat.

Dices 3. Si ingenita Angelorum praecellentiae essent rationes cur amplior gratia ipsis infunderetur, sequeretur quod cum aequali gratia, unus Angelus plus mereretur quam alius: sed falsum consequens: ergo antecedens. Probatur sequela maioris; idcirco unus Angelus ampliorem gratiam obtinuit, quia nempe praestantiorem habuit naturam, et facultates vegetiores, adeoque ad ipsam gratiam excipiendam sese nobilius, et efficacius disposuit: ergo a pari, si unus Angelus cum aequali gratia maiorem adhibeat conatum in implendo sibi praescripto divino mandato quam alius, etiam praestantius habebit meritum: non propter gratiam, qua supponitur aequalis: ergo propter maiorem conatum, adeoque illa meriti exuberantia refundenda est in vires pure naturales.

— Negant sequelam maioris communiter Theologi, amplioris namque meriti ratio desumenda est, inquiunt, ex parte gratiae, et consequenter cum aequali gratia si duae potentiae opus aliquod implerent, quarum una vegetius ageret quam altera, non propterea abundantius, sed omnino aequale cum altera haberet meritum.

— Verum quoniam hanc responsionem non probant Scotistae contendentes etiam cum aequali lumine gloriae Deum ab intellectu perspicaciori, et vegetiori clarius videri, idcirco nego minorem, et ad eius probationem dico, illam meriti amplitudinem maiorem in uno quam altero, non esse refundendam in solas naturae vires, sed in facultatem per gratiam elevatam, ut a simili diximus agendo de principio inaequalitatis luminis gloriae.

Notandum 1. Ex Seraphico Doctore lib. 5. Compendii Theologici cap. 11.:

Quod meritum est boni operis efficacia ad obtinendum id quod non habetur, vel ad habendum iustius, quod habetur: unde per meritum de non debito fit debitum, et ipsum debitum fit magis debitum. Sicut Rex dat equum quem miles non meruit; sed per usum equi meretur eumdem equum iam datum. Meritum autem generatim triplex distinguitur, scilicet, congrui, digni, et condigni. Meritum congrui est per quod disponitur subiectum, ut possit recipere gratiam secundum rationem divinae Iustitiae, istud vocatur dispositio materiae, scilicet cum quis facit, quod in se est. Meritum digni dicit idoneitatem operantis ad assequendum id quod meretur. Meritum condigni dicit aequalitatem meriti ad remunerationem: dico autem aequalitatem non arithmeticam, sed geometricam, idest non quantitatis, sed proportionis, et hoc patet, quia Deus semper remunerat supra meritum, sicut punit citra condignum. Unde non est inter meritum et praemium aequalis quantitas, sed proportio, quia > apud Deum non est iustitia commutativa, iustitia fori, qua datur unus panis pro uno denario, vel ulna panni pro solido; iustitia vero distributiva est principium, quo distribuuntur dona, secundum proportionem ad merita, et ista est apud Deum. Unde Apostolus primae ad Corinth. 3. Unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem. Unde infert Seraphicus Doctor, quod nullus meretur sibi primam gratiam merito digni, vel merito condigni, sed tantummodo merito congrui. Similiter existens in charitate non potest alteri mereri primam gratiam merito condigni, sed merito digni, et merito congrui. Potest autem existens in gratia mereri sibi augmentum gratiae ex condigno, et per consequens merito digni, et merito congrui.

Notandum 2. Ex eodem ibidem c. 13.:

quod opera meritoria totaliter sunt a gratia, et totaliter sunt a libero arbitrio, licet principaliter a gratia, quia gratia comparatur ad liberum arbitrium, sicut sessor ad equum: sicut enim sessor equum dirigit; ita gratia dirigit liberum arbitrium in exercitio virtutum: per nos enim malum facere possumus, sed non bonum. Insuper ad efficaciam merendi, tria valent: Primum est difficultas operis, quod patet in martyrio. Secundum promptitudo voluntatis; nam, inquit Apostolus secundae ad Corinth. 5. Hilarem datorem diligit Deus. Tertium est magnitudo charitatis, ipsa enim charitas pondus est sanctuarii secundum quod omnia, quae erant in templo, ponderabantur: ut legitur Levitici 27. — Rursus, ut aliquod opus sit meritorium, tria requiruntur: Primo, quod ipsum opus fiat in charitate, quia opera, quae fiunt extra charitatem mortua sunt, sicut carbo extinctus. Secundo, quod fiat ex charitate: multa enim fiunt in charitate, quae tamen non sunt meritoria, ex eo, quod non fiunt ex charitate: idest, quia non referuntur ad finem debitum. Tertio, quod ipsum opus sit referibile ad bonum: mala enim non possunt bona intentione fieri, alioquin sequeretur absurditas, quod idem opus esset meritorium, et demeritorium.

— Denique tria attenduntur in merito ex parte hominis, scilicet subiectum, hoc est anima, principium, idest liberum arbitrium, et intentio finis: quibus tria respondent ex parte Dei, scilicet gratia, virtus, charitas: gratia quidem reddit subiectum Deo gratum: virtus autem habilitat liberum arbitrium: charitas vero dirigit intentionem ad debitum finem.

Notandum 3. Ex eodem ibidem c. 15.:

quod opera bona sunt meritoria trium, scilicet vitae aeternae, augmenti gratiae, remissionis poenae. Primum respondet radici operis, scilicet charitati, et hoc est praemium substantiale vitae aeternae; praemium vero accidentale respondet generi operis, sicut et augmentum gratiae, quia operibus excellentibus, et supererogativis meremur magis augmentum gratiae, quam aliis operibus; remissio autem poenae respondet poenalitati operis, quia opera quo magis sunt poenalia, magis sunt meritoria remissionis poenae.

Haec Seraphicus Doctor.

Sciendum autem est, hic sermonem non institui de merito remissionis poenae, quippe cum Angelis peccantibus non pepercerit Deus, nec tempus ad poenitendum, et veniae gratiam concesserit; solum itaque hic superest examinandum: Primum an Angeli propriis suis operibus cum gratia actuali sese disposuerint ad recipiendam gratiam sanctificantem. Secundum, an revera bonis suis operibus S. Angeli beatitudinem suam meruerint. Tertium, quibus maxime virtutibus illam fuerint assecuti.

Conclusio prima. — Probabilius est omnes Angelos gratiam sanctificantem accepisse per propriae voluntatis cooperationem, et veluti dispositionem. Haec est communior inter Theologos, eamque aperte docent S. Thomas prima parte quaest. 62. art. 2. et omnes illius Discipuli. Quamvis autem Doctor Subtilis de ipsa veritate nihil expresse determinet, eam tamen satis indicat, dist. 5. quaest. 1. num. 5. ubi varios referens dicendi modos de duratione, et statu viae Angelorum, dicit: Quod possunt quatuor morae assignari, in quarum prima omnes Angeli fuerunt in naturalibus: in secunda omnes in gratia: in tertia boni steterunt, et meruerunt in gratia, et mali deliquerunt, in quarta, et hi, et illi fuerunt in termino. Quam assertionem licet probabiliorem non iudicet, ut explicat infra, verius existimando Angelos omnes in gratia sanctificante fuisse creatos: illam tamen non improbat, sed probabilem existimat.

Suadetur conclusio primo: Angeli sanctificati fuerunt nobiliori modo, qui creaturam rationalem decebat: sed sanctificatio, quae fit per propriam dispositionem, longe nobilior est, et praestantior, quam quae fit per puram Dei misericordiam et liberalitatem: quia ex suo genere ac caeteris paribus, semper est perfectius habere aliquid a se, quam ab alio tantum, et esse saltem ex parte causam suae perfectionis, quam illam totaliter ab altero emendicare: qui autem ad gratiam habitualem se praeparat per proprium actum, est saltem ex parte causa suae sanctificationis, quippe cum concurrat cum auxilio actuali ad illam gratiam habitualem, et sanctificantem recipiendam. Hinc communiter Theologi distinguunt duplicem sanctificationem; unam quidem adultorum, qui secundum proprium actum sanctificantur: alteram puerorum, qui non sanctificantur per proprium actum fidei; sed secundum fidem parentum, vel Ecclesiae: fatentur autem primam sanctificationem esse perfectiorem quam secundam, eo quod actus sit perfectior quam habitus: habitus enim ordinatur ad actum; adeoque perfectius fuit in Angelis sanctificari per propriam dispositionem, quam per simplicem Dei concessionem.

Adde. quod qui se disponit ad gratiam habitualem, seu sanctificantem, illam impetrat a Deo, et meretur saltem de congruo, Deumque aliquatenus excitat, et allicit ad illam gratiam sibi conferendam, ac subinde aliquo modo est causa suae gratiae sanctificantis, concurrit nempe cum auxilio supernaturali actuali ad illam ita promerendam.

Secundo, homines adulti non recipiunt gratiam sanctificantem nisi mediante propria dispositione, eo quod libertatis usum habeant, quo carent parvuli, in quibus illa praevia dispositio non exigitur: sed Angeli conditi fuerunt cum perfecto usu liberi arbitrii: Neque enim, inquit S. Basilius in Psalm. 32., in infantili statura sunt creati, deinde paulatim exercitati; sed ab initio suae productionis perfecta notitia, et libertate donati sunt: ergo verisimilius est, quod gratiam sanctificantem aliter quam per propriam dispositionem et consensum, non receperint. — Confirmatur. quia causae liberae non minus possunt operari cum primum habent omnia ad agendum requisita, quam causae naturales seu necessariae: sed causa naturalis quae in primo instanti suae formationis habet omnia requisita ad agendum, eodem instanti operatur, ut patet de Sole, et quolibet alio corpore luminoso, quod statim illuminat ac existit: ergo pari ratione causa libera potest operari primo instanti, quo est, si in eo habeat omnia requisita ad libere operandum: atqui Angeli habere potuerunt omnia necessaria ad operandum in primo instanti suae formationis, tam ex parte Dei, quam ex parte eorum. Ex parte quidem Dei, nempe auxilium actuale supernaturale, quo eorum voluntas ad Deum moveretur, et pio in ipsum affectu tenderet: ex parte vero sui, nimirum plenam cognitionem, et vim completam voluntatis, qua concurrere possent cum auxilio divino sibi oblato ad actum supernaturalem eliciendum, vel non eliciendum: igitur habuerunt ab initio omnia necessaria quibus se libere disponere poterant ad gratiam sanctificantem recipiendam.

Tertio denique, per receptionem gratiae sanctificantis initur amicitia inter Deum et creaturam, imo et quoddam spirituale matrimonium contrahitur: amicitia autem fundatur in consensu amantium, et ad matrimonium contrahendum requiritur utriusque partis consensus: ergo gratia sanctificans non communicatur creaturae intellectuali usum libertatis habenti, nisi adsit eius consensus.

Adde. quod conveniens est, ut Deus, quos in filios adoptat, adultos iam, et liberos non promoveat ad statum illum supernaturalem, nisi ut liberos, idest, volentes et consentientes libere, idque magis consentaneum est naturae rationali et liberae, atque amicitiae ineundae quam mutuo partium consensu iniri convenit: quo etiam modo Deus se gerit cum hominibus adultis iam, et liberis, iuxta illud, Convertimini ad me, et ego convertar ad vos: quae lex respectu nostri certa et universalis est, iuxta Tridentinum sess. 6. cap. 5.

Dices 1. Christus Dominus secundum humanitatem paulo minus minoratus est ab Angelis: sed illi datus est habitus gratiae ab instanti suae conceptionis, sine propria dispositione, et ab illo habitu proveniebat primus actus ab eo elicitus: ergo idem de Angelis ferendum est iudicium.

Nego paritatem. nam prima gratia habitualis Christi erat veluti resultans ex gratia unionis, et ita illam habebat nobiliori modo quam per dispositionem propriam. Insuper, Gratia Christi ab initio fuit consummata, et primi eius actus fuerunt visio et fruitio beata, qui non poterant esse dispositiones ad gratiam, sed potius fructus illius.

Dices 2. Deus alias res creavit cum fructibus perfectas, v. g. arbores, et absque ulla dispositione ex illarum parte: ergo multo magis Angelos condidit cum fructibus, hoc est, gratia habituali et iustitia inhaerente, absque praevia eorum dispositione.

Respondeo. res alias non posse per dispositiones proprias recipere altiores perfectiones, sicut possunt Angeli et homines adulti.

Dices 3. Perfectior agendi modus Angelis ab initio tribuendus est, ipse namque divinae operationi et angelicae dignitati consentaneus est: sed nobilius est, et perfectius operari ex habitu supernaturali, quam sine eius concursu: ergo nobilius erat Angelis primo operari ex habitu gratiae sanctificantis, quam per auxilium actuale, adeoque non potuerunt sese disponere ad receptionem eius gratiae habitualis.

Distinguo maiorem. operari ex habitu caeteris paribus, melius et connaturalius est, quam operari sine illius habitus concursu, concedo: quando caetera non sunt paria, nego: fieri namque potest, ut convenientius sit operari sine habitu quam cum eius concursu: ita autem fit in proposito; nobilius namque fuit Angelis sese disponere ad propriam sanctificationem, et esse aliqualiter causam suae iustitiae, et per proprium consensum Dei amicitiam, ac desponsationem acceptare, quam aliter hanc recipere: ergo ita factum fuisse iudicandum est.

Dices 4. Angeli habuerunt gratiam sanctificantem sibi concreatam: ergo ad eam non potuerunt sese disponere. Antecedens patet ex dictis in priori Quaestione: consequentia probatur: dispositio praecedit formam, quippe subiectum praeparat ad illam recipiendam: sed aliquid concreatum non potest praesupponere aliquid praevium in subiecto quod sit dispositivum ad sui receptionem: ergo cum gratia sanctificans fuerit Angelis concreata, ad eam non potuerunt sese disponere.

Nego consequentiam. et maiorem illius probationis distinguo: dispositio praecedit formam, instanti naturae, concedo: temporis, nego: siquidem, ut etiam constat in rebus physicis, ultimum esse dispositionis est primum esse formae substantialis; et actus contritionis, qui est dispositio ad gratiam sanctificantem simul est cum ipsa gratia sanctificante, licet natura eam praecedat: ergo a simili Angeli cum auxilio supernaturali sibi ab initio concesso, eodem instanti, quo creati sunt, potuerunt sese ad Deum convertere per actum amoris, quo veluti quadam dispositione acceptabant ea omnia, quae sibi tum in naturalibus, tum in supernaturalibus ab ipso magnifico rerum omnium Artifice monstrabantur: ipsique propter ingentia sibi collata beneficia grates referebant.

Instabis. Si Angeli per auxilium actuale sibi concessum aliquem elicuerint actum quo sese disponerent ad gratiam habitualem, sequitur, quod simul tempore duos actus habuerint, unum quidem elicitum a voluntate cum concursu illius gratiae actualis, alterum vero cum concursu gratiae habitualis: sed una eademque facultas duos simul actus elicere non potest: ergo nec Angeli illos duos actus simul habuerunt. Probatur sequela maioris: Primo asserimus eos elicuisse actum cum auxilio supernaturali actuali, quo sese ad gratiam habitualem disponerent; sed etiam debuerunt alterum actum elicere ex illa gratia habituali sibi concreata, alioquin habitus ille fuisset aliquamdiu in Angelis otiosus, quod apparet absurdum: ergo, etc.

Respondeo. concessa maiore distinguendo minorem: una eademque facultas non potest simul elicere duos actus totales, et non subordinatos, concedo: partiales, et invicem subordinatos, nego: quemadmodum enim Sol, v. g. eadem illuminatione adaequat et Lunam, et ipsa mediante aërem noctu lumine perfundit: ita eadem voluntas duobus actibus simul in Deum poterit tendere, quando maxime unus se habet per modum dispositionis ad alterum.

Conclusio secunda. — Angeli de facto meruerunt beatitudinem, idque prius tempore, quam eam fuerint adepti. Ita

Doctor dist. 5. quaest. 1. n. 3. ubi refert, et impugnat sententiam Magistri dicentis Angelos non meruisse eam beatitudinem antequam accepissent: sed postquam illam acceperunt: sicut miles dicitur mereri equum per opera non facta, sed fienda. Quae sententia, inquit Doctor, absurda est, si enim propter opera praevisa quis diceretur mereri, sequeretur gratiam non esse gratiam, ex eo namque, inquit, quod aliquis praevidetur bene usurus accepto, non meretur accipere illud. Tunc enim posset homo mereri primam gratiam, quia praevidetur a Deo dante, bene usurus ea, et tunc gratia non esset gratia, quia esset ex meritis, licet non positis in effectu, tamen praevisis: igitur Angelus non meruit beatitudinem, si tantum habuit eam propter bonum usum praevisum ipsius in obsequendo circa electos. Deinde subdit: Ideo tenetur, quod Angeli meruerunt beatitudinem suam priusquam receperunt eam.

Primam autem Conclusionis partem sic Probat: Omnis natura consequitur suam perfectionem per operationem propriam: sed perfectio, et finis cuiuslibet creaturae rationalis, est beatitudo, quae soli Deo est naturalis: ergo illam Angelus per propriam actionem consequi debuit. Finis autem consequendus per operationem, vel est per eam faciendus, vel per eam promerendus, seu, ut loquitur Doctor, omnis operatio ducens in finem, vel est factiva finis, quando scilicet finis non excedit virtutem operantis propter finem, sicut medicatio respectu sanitatis: vel est meritoria finis quando scilicet finis excedit virtutem operantis propter finem, et tunc expectatur finis ex dono alterius: beatitudo autem excedit omnem naturam creatam: ideo tam Angelus, quam homo non potest illam consequi per operationem effectivam, sed tantum per meritoriam.

Probatur 2. Natura angelica ita capax est merendi suam beatitudinem, quam homo: ergo qua ratione homines non consequuntur beatitudinem, nisi per proprium suum meritum, eam pariter Angeli debuerunt promereri. Consequentia patet: tum quia, caeteris paribus, Angeli sunt aptiores ad merendum apud Deum, quam homines: tum quia si hominibus natura imbecillioribus, et infirmioribus non datur gloria sine merito, pari ratione non videtur absque merito Angelis concedenda: tum denique quia Apoc. 21. Mensura hominis, quae est Angeli: hoc est, ut quidam interpretantur, eadem ratione se habet erga homines, ac se habuit erga Angelos in eorum ordinatione ad beatitudinem, quia nempe in consequenda beatitudine, eadem mensura seu regula mensurantur homines et Angeli: ergo cum in hominibus mensura consequendae beatitudinis sit meritum, pari ratione dicendum est, Angelos per proprium meritum beatitudinem fuisse adeptos.

Confirmatur. haec veritas auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero S. Augustini lib. De Correptione, et Gratia cap. 11., ubi loquendo de statu primi hominis, cui Deus auxilium concesserat, quo perseveranter bonum tenere posset, si vellet, inquit:

sed quia noluit permanere, profecto eius culpa est, cuius meritum fuisset, si permanere voluisset: sicut fecerunt Angeli sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitrium, per liberum arbitrium steterunt ipsi, et huius mansionis mercedem recipere meruerunt, tantam scilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certissimum sit semper se in illa esse mansuros.

Fatetur ergo S. Augustinus revera sanctos Angelos promeruisse suam beatitudinem.

Probat etiam secundam partem Doctor, nempe quod Angeli meruerint gloriam prius tempore, quam ipsam fuerint adepti: non potest voluntas simul et semel esse in eo statu, in quo velit obiectum mutabiliter, et contingenter, et etiam immutabiliter, et necessario: sed si Angeli eodem tempore acciperent beatitudinem, quo ipsam merentur, sequeretur eos velle idem obiectum mutabiliter et immutabiliter, contingenter et necessario; ergo non possunt mereri, et obtinere eodem instanti temporis beatitudinem. Maior patet: duo namque actus omnino oppositi non possunt simul ab eadem facultate procedere. Probatur minor: ut quis mereatur debet esse in statu, ut non sit ita determinatus ad actum, quin habeat libertatem non solum essentialem, sed etiam contradictionis, habendi talem actum, vel non habendi, seu debet esse indifferens ad actum eliciendum, vel non eliciendum: sed quando voluntas est in statu beatifico non habet amplius talem indifferentiam, quippe cum per visionem beatificam ita determinetur et alliciatur ad amandum Deum, ut ab eo eliciendo actu non possit cessare; ergo si eodem instanti, quo meretur, haberet beatitudinem, sequeretur, quod simul mutabiliter et immutabiliter, contingenter et necessario posset per actum amoris in Deum tendere; quod cum sit absurdum, etiam absurdum est, eos simul mereri beatitudinem, et eam accipere.

Deinde, status beatitudinis omne meritum excludit, alioquin homines de facto mereri possent in Coelo; nec status viatoris ad merendum necessario desideraretur: sed consequens est contra communem Theologorum sententiam, qui ad meritum volunt requiri statum viae, non patriae: ergo meritum nequit esse simul cum beatitudine, subindeque debet illam tempore praecedere.

Denique, dispositio ad formam, et via ad terminum, debent esse prius forma, et termino, quando ex ratione sua speciali quamdam habent incompatibilitatem, ratione cuius non possunt simul subsistere: sed meritum Angelorum est via et dispositio ad beatitudinem, quae cum ipsa non possunt subsistere; quia meritum Angelorum supponit fidem, et cognitionem, ac statum viae: utrumque autem beatitudo excludit; ergo non possunt simul subsistere: adeoque meritum tempore beatitudinem debet praecedere.

Dices 1. Angeli merentur aliquid propter obsequia hominibus impensa: sed illud meritum simul consistit cum praemio, alias illud expectarent, haec autem expectatio eorum felicem statum interturbaret: nam ex Prov. 13. Spes quae differtur affligit animam: illud autem, quod merentur non potest esse aliud, quam beatitudo, subindeque meritum, et beatitudo simul possunt subsistere, et consequenter Angeli simul potuerunt mereri beatitudinem, et eam possidere.

Distinguit maiorem Doctor. per illa obsequia Angeli merentur beatitudinem essentialem, negat: accidentalem, concedit; quamvis autem hanc accidentalem beatitudinem prius non habuerint, et illam possint appetere, ac desiderare: inde tamen nulla in eis sequitur molestia, quippe cum eam omnem beatitudo essentialis excludat.

Dices 2. Maius praemium supponit maius meritum; sed Angeli maius praemium, amplioremque beatitudinem habent, quam plurimi homines electi: ergo pariter maius meritum debent habere: sed non potuerunt habere maius meritum ante perceptam suam beatitudinem, quam plurimi sancti homines, qui diuturno viventes tempore plurima merita congesserunt: ergo necesse est, quod Angeli mereantur gloriam per opera consequentia, et consequenter ipsorum meritum simul cum beatitudine subsistit.

— Distinguit maiorem Doctor: maius praemium requirit maius meritum intensive, concedit: extensive, negat: hoc est, requirit opus meritorium, quod sit praestantius et perfectius, ratione scilicet vel praestantioris principii, vel intensioris actus charitatis et amoris, non vero requirit plura opera meritoria quantum ad numerum. Et similiter distincta minore, neganda est consequentia: meritum enim Angelorum, quamquam modico tempore comparatum fuerit, nihilominus longe perfectius potuit esse intensive, quam merita hominum multiplicata per varios annos.

Instabis. meritum adiunctam habet difficultatem: sed in Angelis nulla fuit difficultas in bonum prosequendo: ergo vel nullum eis meritum, vel saltem minus perfectum quam in hominibus, qui maximam difficultatem patiuntur in prosecutione boni.

— Distinguit minorem Doctor: non fuit in Angelis difficultas prosequendi bonum ex inclinatione sensibili ad oppositum, concedit: ex proportione obiecti, circa quod tendere debebant, negat; sciendum enim est, inquit, quod difficultas aliquando accidit in aliquo opere ex inclinatione voluntatis ad oppositum: aliquando accidit difficultas in opere propter hoc illud, circa quod operatur, quod excedat naturam operantis. Et hoc modo fuit consecutio beatitudinis difficilis, et laudabilis in Angelis, non autem primo modo, quia non inclinabant ad oppositum. Sed omnino verisimile esse, quod Angeli magnam passi sint difficultatem, ut Deo amore, et obsequiis adhaererent: id enim denotat praelium magnum initum inter Angelos perduelles, et fideles: significat etiam ex lapsu tot Angelorum, qui probabiliter ita non corruissent, nec a Deo exorbitassent, nisi quamdam difficultatem in eius adhaesione passi fuissent. Denique si quid argumentum concluderet, dicendum esset, quod etiam Angeli non possent ullatenus mereri per opera sua facientia adeptionem beatitudinis, quippe cum status ille omnem difficultatem removeat, maxime circa amorem Dei, quem intuentes facie ad faciem etiam summe diligibilem agnoscunt.

Conclusio tertia. — Angeli meruerunt suam beatitudinem maxime per actus virtutum theologicarum, fidei, spei, et charitatis.

Probatur Conclusio. Primo quidem ex fide, nam ex Habacuc 2. Iustus ex fide vivit, et ut addit Apostolus ad Hebraeos 11. sine fide impossibile est placere Deo. Angeli autem, ut mererentur, iusti esse debuerunt et Deo placentes: ergo et fidem habere: non minus oportebat Angelos per fidem iustificari, et ad visionem pervenire, quam homines; sed homines sine fide iustificari nequeunt, et ad visionem pervenire absque fide; siquidem, inquit Apostolus ad Hebraeos cap. 11. Fides est sperandarum substantia rerum. Unde ibidem concludit: credere oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit: ergo, etc. Denique visio quaedam peculiari ratione fidei respondet tanquam praemium sibi specialiter proportionatum. Hinc beatis accommodari potest illud Psalmistae, sicut audivimus per fidem in via, sic videmus per evidentem manifestationem, in civitate Domini virtutum. His adde, quod Angeli charitatem habuerunt, est enim charitas, vel eadem cum gratia, vel ab ipsa inseparabilis: charitas autem necessario fidem supponit, subindeque necessum fuit, ut Angeli fidem infusam habuerint.

— Hinc verius dicendum arbitror, Angelis revelatum fuisse, et eos per fidem cognovisse, primo Deum ut Auctorem gratiae, et finem ultimum, obiectumque beatitudinis supernaturalis, nam ut supra dicebamus ex Apostolo, accedentem ad Deum, etc. Quae verba de Angelis aeque, ac de hominibus intelligi debere docet S. Thomas 2. 2. qu. 5. art. 1. Secundo explicite noverunt mysterium Trinitatis. Nam, inquit Thalassius t. 5. Biblioth. Patrum sententia 59., tam Angelorum, quam hominum sanctificatio, et deificatio est sancta consubstantialis Trinitatis cognitio. Suaderi etiam potest, quia cognitio viae Angelorum debuit respondere cognitioni patriae: fides enim est dispositio maxime accommodata per quam paulatim ad scientiam beatificam rationalis creatura promovetur: sed beatitudo supernaturalis maxime consistit in cognitione mysterii Trinitatis: ergo, etc. Tertio, probabilius etiam existimo mysterium Incarnationis illis pariter fuisse revelatum: tum quia talis revelatio, et cognitio, non solum ad perfectionem ipsorum Angelorum spectabat; sed etiam valde conveniens erat honori et maiestati Christi, idque indicat S. Paulus Hebr. 1. dicens: Cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae, dicit: et adorent omnes Angeli eius: quod praeceptum dari decuit etiam Angelis viatoribus, non solum erga Filium ut Deum, sed etiam ut Deum hominem; nam cum mysterium Incarnationis cognoscatur a beatis Angelis, ut unum e praecipuis, cumque cognitio viae Angelorum correspondere debeat cognitioni patriae, congruum fuit, ut mysterium illud in via cognoscerent.

Dices. S. Paulus ad Ephesios 3. et 1. ad Timoth. 3. significans mysterium Incarnationis fuisse absconditum a saeculis in Deo, et per Ecclesiam Evangelium innotuisse Principatibus, et Potestatibus in caelestibus; unde illae Angelorum interrogationes, Quis est iste Rex gloriae? Psal. 23. Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? Isai. 63. ergo, etc.

— Respondet Poncius, ex eodem Apostolo ad Hebr. 1. constare, Angelos ante omnem pacem, et Ecclesiae praedicationem agnovisse mysterium Incarnationis ab eius initio, et Christum Dominum adorasse in ipso eius Conceptionis vel Nativitatis puncto. Alia ergo eius loca intelligenda sunt de cognitione Incarnationis, non simpliciter, sed secundum quid, nimirum vel secundum cognitionem intuitivam eiusdem iam executioni traditae, vel secundum tractum in omnes gentes, praedicatione Pauli, et Ecclesiae patefactum Angelis experimentaliter saltem; vel secundum abrogationem legalium, et alias circumstantias rei praesentatae exhibitas. Istae vero interrogationes, vel Prophetarum sunt, vel potius Angelorum, non ignorantium, sed admirantium. Neque enim verum est, quod a nonnullis affirmatur, aliquos quidem ante cognovisse, sed alios ignorasse, puta eos, qui interrogarunt in Ascensione Christi; Paulus enim ad Hebr. 1. affirmat omnes Angelos Christum Dei primogenitum adorasse cum in orbem terrae introduceretur. Confirmatur ex eo, quod S. Dionysius cap. 1. Caelestis

Hierarchiae, affirmat, omnes Angelos edocuisse omnia mysteria, quae hominibus praenuntiarunt, maxime vero, quae Christum spectabant. Unde subdit: Divinum etiam humanitatis Iesu mysterium, Angelis primum patefactum esse video, deinde per eos ad nos cognitionis beneficium pervenit. Cui concinit S. Augustinus lib. 1. De Civit. cap. 32. dum ait: Ab exordio generis humani Incarnationis mysterium fuisse Angelorum ministerio praenuntiatum, et praefiguratum; supponit ergo ab Angelis fuisse praecognitum: adeoque praefata S. Pauli verba non possunt eo rigore accipi, ut excludant omnem notitiam ante habitam ab Angelis de adorando Christi Verbi incarnati mysterio; maxime vero quantum ad Angelos superioris ordinis: nam Doctor Subtilis, dist. 19. num. 2. non vult illius mysterii cognitionem innotuisse Angelis inferiorum ordinum, ut constabit quaest. 1. sequentis Articuli.

Dices 2. Cognitio angelica fuit evidens: sed cognitio, quae habetur per fidem, non est evidens: ergo illa cognitio non erat per fidem. Probatur maior: Angeli evidenter cognoscebant Deum sibi revelare illa mysteria, quorum notitiam accipiebant; unde merito S. Bonaventura in 3. dist. 28. art. 2. quaest. 3. docet quod Angeli, a prima conditione sua habuerunt cognitionem aliquam de articulis pertinentibus ad Trinitatem, quae tamen non meretur dici fides; imo potius cognitio contemplationis propter absentiam aenigmatis.

— Distinguo maiorem: cognitio illa fuit evidens ex parte attestantis, et revelantis, quia Angeli evidenter cognoscebant revelationem, sive manifestationem mysteriorum fieri a Deo, concedo: ex parte rei revelatae, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: evidentia enim ex parte attestantis absolute non repugnat fidei. Nos enim nobis loquentes cognoscimus, et tamen eorum verbis credimus. Similiter contingebat in Angelis, qui Deum quidem sibi loquentem noverunt, sed quae referebat, et manifestabat, evidenter non cognoverunt.

Quod de fide diximus, idem potiori iure de spe, et charitate angelica dicendum est: constat enim Angelos bonos, tempore illius praelii, quod adversus perduelles habuerunt in Coelo, et Deum amasse, et in eo spem suam reposuisse; quippe propter eius tuendam gloriam praeliabantur, quod certe fieri non poterat, nisi maximo eius amore flagrarent, et opportunum ab eo auxilium adversus ingentem illam rebellantium Angelorum catervam praestolati fuissent.

Quaeres. Qualis fuerit viae Angelorum duratio?

Respondet Doctor dist. 5. qu. 1. num. 5. et sequentibus: varias hac in re determinanda fuisse Doctorum sententias: primo namque S. Thomas 1. par. qu. 65. art. 5. docet duas tantum fuisse Angelorum moras, unam qua creati sunt in gratia, et meruerunt, alteram qua boni beatitudinis essentiale praemium acceperunt, mali autem aeternum supplicium. Magister vero Sententiarum existimat tres statuendas esse durationis moras, quas sic explicat, ut velit in prima Angelos beatos conditos fuisse in puris naturalibus, in secunda vero mora mali peccarunt, meruerunt iusti; in tertia vero omnes fuerunt in termino, boni quidem in beatitudine, mali vero in tormentis. Sunt itidem aliae veterum Theologorum sententiae. Verum omnes iam pene recentiores Theologi conveniunt cum Subtili Doctore tres tantum admittendas esse angelicae viae morulas, quas instantia vocant, etsi non sint necessaria indivisibilia, uti instantia nostri temporis:

Primum instans fuit eorum creationis, in quo omnes, et naturam, et sanctificantem gratiam sibi concreatam acceperunt, et Creatori per amorem castum adhaeserunt, adeoque amore in illo instanti pariter meruerunt; sed non in merito steterunt omnes.

Secundum instans fuit, in quo facta est discretio inter bonos, et malos: bonis in merito perseverantibus, malis autem in perduellionem, et peccatum labentibus.

Tertium instans fuit, in quo consummata est illa discretio, bonis beatificatis, malis vero damnatis.

Seu, ut loquitur Doctor qu. 2. num. 15. Prima mora, in qua fuerunt uniformes in gratia, si volumus dicere, quod mali habuerunt gratiam, vel uniformes saltem in natura. Secunda mora, in qua adhuc in via existentes fuerunt difformes, quod isti ultimate meruerunt, et isti ultimate demeruerunt. Tertia mora fuit distinctio formalis unius ab alio necessario.

Probabile est etiam, quod in secunda mora, in qua fuerunt difformes in via, fuerunt multae morulae, quia mali peccaverunt multis speciebus peccati, scilicet superbiae, odii, et invidiae: et isti actus ordinate, et non in eodem instanti fuerunt eliciti.

— Dixi autem instantia illa non fuisse omnino indivisibilia, maxime primum, et secundum. Quantum enim ad primum spectat, oportuit ipsum fuisse virtualiter divisibile respondens aliquali durationi nostri temporis: gratis enim fingeretur Angelos perversos statim post primum instans omnino indivisibile lapsos fuisse: nec fit verisimile amorem illum castum, in quo omnes concreati sunt, unico tantum indivisibili instanti perseverasse, et illico extinctum fuisse; imo contrarium suadere videtur Ezechiel sub persona Regis Tyri graphice Luciferum delineans, dicens; In medio lapidum ignitorum ambulasti, perfectus in viis tuis: quod indicat ipsum aliquamdiu stetisse in amore casto, et velut in eo gressum fecisse per continuationem ipsius amoris, et bonorum operum pluralitatem. Unde multo minus verum apparet, quod docent plurimi Thomistae, post primum indivisibile instans bonos omnes fuisse beatificatos, malos vero damnatos, quia tot ponenda sunt instantia pro via daemonum, quot fuerunt operationes realiter inter se distinctae, sibique succedentes, quibus eorum via ultimo terminata fuit: supponunt enim Thomistae instantia temporis discreti, quo via Angelorum duravit, multiplicari iuxta numerum operationum sibi succedentium: sed daemones tria operationum genera exercuerunt: in primo namque instanti creationis elicuerunt actum meritorium, postmodum mortaliter peccaminosum, quem deinde secuta est damnatio: quae tres operationes omnino sunt incompossibiles: Prima namque fuit conversio actualis in Deum, ut ultimum finem: Secunda fuit aversio actualis ab eodem; Tertia vero necessario pariter distingui debuit a secunda; summa namque delectatio, et summa tristitia sunt inter se incompossibiles respectu eiusdem subiecti: Angelus autem in eo instanti, quo peccavit, habuit summam delectationem et complacentiam in sua perfectione naturali: ergo in eodem instanti non potuit habere summam tristitiam, subindeque tertium illud instans distingui debet a secundo.

Secundum instans viae similiter aliquam habuit temporis continuationem, quo boni augendis meritis, et pugna sive resistentia adversus peccantes, eorumque peccata occupabantur. In Angelis enim ad operandum expeditissimis per gratiam et naturam, quamvis longa mora per quamdam temporis durationem non fuerit necessaria; congruebat tamen, ut durationem sua merita prorogare possent, et sic ampliorem si vellent beatitudinem promereri: quemadmodum docent Theologi, quod si homo stetisset innocens, nec ipse, nec eius posteri statim fuissent in Coelum deportati, sed diuturno tempore in terris degissent, ut multiplicato bonorum operum foenore abundantiorem in Caelis gloriam et beatitudinem assequerentur.

Adde quod eamdem protractam durationis moram suadeat vulgata opinio de peccato Luciferi caeteros ad perduellionis consortium instigatione inducentis: non enim verisimile fuit eodem indivisibili momento omnes rebelles Angelos ipsi adhaesisse; imo credibilius apparet, aliquos interdum fuisse reluctatos, et tandem urgente ipsius sollicitatione ad eius partes declinasse.

Tertium vero instans consummatae discretionis bonorum Angelorum a malis per illorum glorificationem, et horum damnationem, indivisibile quidem fuit, ea ratione qua viam clausit et terminavit, in aeternum tamen duraturum est.

* Pridem enim proscriptum est insanum illud Origenis commentum, quo putabat Angelos perpetua et inamissibili innocentia ac felicitate nondum esse donatos: sed eos adhuc inter peccatum et sanctimoniam, miseriam et beatitudinem, sicut et nos, fluctuare, unde homilia in Numeros 20. De Angelis ad hominum custodiam deputatis scribit: Venient enim, inquit, Angeli ad iudicium nobiscum, et stabunt pro nobis ante solium iustitiae, ne forte aliquis ex ipsis causa fuerit, quod nos deliquimus, ne forte minus erga nos operis et laboris expenderint, quod nos a peccatorum labe revocarent. Eandem probationibus confirmat et repetit homilia 13. in Lucam, atque ita concludit: Porro frequenter evenit ut nobis laborantibus ipsi suum officium non expleant, et in culpis sint. At homilia in idem Evangelium 3. non hominum omnium Angelos faciem Patris qui in caelo est videre dicit, sed eorum dumtaxat qui Ecclesiae nomen dederunt, tum ait postmodum: Quomodo enim si per curam eorum et industriam salus hominibus comparatur, faciem Patris semper attendunt: si autem per negligentiam eorum homo corruerit, danni sui periculum non nesciunt. Et Paulo inferius: Ignominia Angeli est si homo iustus creditus fuerit et peccaverit: ut e contrario gloria est Angelo si creditus sit saltem minimus in Ecclesia fuerit. Videbunt enim aliquando faciem Patris qui est in caelis, cum alii non videant: secundum meritum enim eorum Angeli sunt, aut semper, aut nunquam, aut parum, aut plus faciem Dei Angeli contemplantur. — Verum ista Origenis doctrina iam dudum a sanctis Ecclesiae Patribus, et ab universo Theologorum coetu proscripta est inter Origenis errores deputata. *

Quaeres 2. Quamdiu duraverit Angelorum via?

Respondeo. rem esse prorsus incertam; quidam enim existimant Angelos viae suae terminum habuisse ipsa prima die mundi, quando Deus divisit lucem a tenebris, quasi in ista discretione mystica delineata fuerit ac designata Angelorum bonorum a malis discretio. Sunt qui existiment id contigisse secunda die, quando Deus creato firmamento divisit aquas quae sunt super firmamentum ab his quae ipsi inferiores sunt, quasi per hanc divisionem adumbrata fuerit sanctorum Angelorum a daemonibus separatio.

Putant ceteri, nullos adhuc Angelorum lapsos fuisse sexta die mundi, quippe cum Deus vidit cuncta quae fecerat, et erant valde bona, subindeque nullae adhuc creaturae peccato deformes, et inficiatae tunc temporis videbantur.

— Verum has omnes sententias levioribus, et incertis ducuntur argumentis: siquidem Moyses illis mundi diebus rerum corporearum formationem delineat; sicque divisionem lucis, et aquarum in corporearum, ut natura ipsa demonstrat, refert sanctissimus Propheta, nec forte de illa bonorum Angelorum a malis discretione, quidquam tunc cogitabat; sic pariter docet Deum probasse omnia quae fecerat ad totius Universi integritatem, et ornatum: an autem illis verbis etiam complexus fuerit formationem spiritualium creaturarum, incertum prorsus.

— Nihilominus conveniunt omnes Theologi viam Angelorum non ita diu protractam, sed fuisse valde brevem: tum ob perfectionem potentiarum angelicarum, quae facillime opera sua implent, maxime cum nulla adversantia impedimenta, nec corporea organa habeant Spiritus illi ad intelligendum, et volendum expeditissimi: tum propter ingentia ipsis collata divinitus auxilia, quibus eorum intellectus irradiabatur, et voluntas ad operationem stimulabatur, adde quod praemii comparandi magnitudo, nec temporis diuturnitatem, nec bonorum operum multitudinem ac pluralitatem exigat: nam, ut loquitur Doctor dist. 5. qu. 1. num. 4. ad magnum praemium non requiritur multitudo meritorum, sed multo magis requiritur unum meritum intensum, quam centum millia remissa. In Angelis autem fuit motus meriti valde intensus pro ista morula qua merebantur, in tantum forte quod nullus homo secundum communem legem posset habere ita intensum actum meriti, sicut ipsi habuerunt.

Angelorum in humanum genus infinita propemodum, et illustria ac quotidiana sunt officia et beneficia; In supernis enim Spiritibus non solum admirabilis dignitas, sed etiam dignatio amabilis invenitur, ait S. Bern. serm. 1. de S. Michaele. Praecipuum autem in homines angelicae beneficentiae munus est eorum custodia, quam tum publice universorum, tum singulorum privatim suscipiunt; quocirca merito homines, ut aliqua ex parte tanta ab Angelis impensa sibi beneficia rependere valeant, dignum est, ut eos in grati animi testimonium laude, et cultu celebrent. Unde in hoc Articulo tria suscipimus determinanda: Primum, an omnes Angeli a Deo ad homines interdum mittantur, ut aliquod ipsis beneficium aut obsequium impendant; secundum, an et qui Angeli ad privatam et publicam hominum tutelam et custodiam a Deo deputentur. Tertium, quo cultu et qua veneratione homines sanctos Angelos venerari, et celebrare debeant.

Notandum 1. Angelos omnes, praeter eorum distributionem in tres Hierarchias, et novem Ordines, communiter dividi in Assistentes, et Ministrantes, quae divisio sumitur ex Daniele 7.¹ Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei: ex quo oraculo Doctores inferunt plures esse Angelos assistentes, veluti coelestis aulae Principes, quam Ministrantes; maiori namque numero assistentes designat Propheta quam Ministrantes. Hinc coniiciunt aliqui non omnes Angelos a Deo ad homines e Coelo in terras deputari: sed eos qui sunt ultimae Hierarchiae, ceteros vero Deo semper in Coelo praesentes assistere, nec usquam hominibus apparere, quod an verum sit, hic determinandum.

Notandum 2. Ex Doctore in 2. dist. 10. qu. unica, num. 2. duplicem distingui posse Angelorum Missionem: exteriorem unam, sensibilem, et immediatam: interiorem alteram, insensibilem, et mediatam. Prior est, qua Angeli a Deo ad homines mittuntur, quatenus vel eis divinam voluntatem insinuent, vel eorum affectum ad divinum amorem stimulent, et accendant, vel intellectum illustrent, et illuminent, nedum eis divinam lucem impertiendo, sed et sibi concreditas veritates suggerendo: posterior vero est, qua Angeli superiores ad inferiores mittuntur, ut eos de divinis mysteriis, divinaque voluntate instruant, quatenus ipsi eadem homines possint docere: Secundum communem processum, et ordinem, inquit Doctor, revelantur ingentia Dei mysteria superioribus, priusquam inferioribus: et ita superiores mittuntur ad inferiores loquendo, et illuminando eos interius: et illi inferiores mittuntur exterius, ad illa revelata nuncianda hominibus, vel explicanda: et ita non omnes communiter mittuntur extra. An autem extraordinarie saltem omnes Angeli a Deo ad homines propter grandia quaedam denuncianda mysteria aut implenda negotia, vel beneficia conferenda mittantur, hic est resolvendum.

Notandum 3. Quod quamquam conveniant omnes Doctores Scholastici, Angelos interdum a Deo ad homines mitti, ut eorum intellectum illuminent, et affectum inflamment; dissentiunt tamen invicem plurimi in assignando modo illius illuminationis et inflammationis, nam inquit Seraphicus Doctor, dist. 11. art. 2. par. 2:

animae nostrae a beatis Angelis per eorum revelationes illuminari possunt tripliciter; Uno modo, inquit, ut intelligatur Angelus interiorem portionem illuminare per modum luminis irradiantis: Alio modo, ut intelligatur illuminare per modum speculi deferentis: Tertio modo, ut intelligatur illuminare per modum linguae vivaciter exprimentis. Omnes hi modi etsi aliquo modo sint intelligibiles, cum Angelus sit lumen, et speculum, et habeat etiam spiritualis interpretationis sive locutionis officium, sustineri possunt; tertius tamen modus intelligibilior est. Non enim multum bene apparet quomodo Angelus irradiet, nec quomodo se offerat aspectui animae; sed hoc satis intelligibile est, quomodo possit anima quod concepit, suggerere: et sicut Doctor > dum exterius loquitur, et viam parat ad intelligendum, et viva et efficax locutio quadam vivacitate ad intellectum nostrum habet ingressum, dum sonat in aure corporis exterius, ratione cuius etiam libentius audit homo bonum Clericum, cuius sermo est efficax, et vivus: cum habeat aliquid latentis energiae vivae vocis actus, ut dicit Hieronymus: sic et hoc modo intelligendum est, quod Angelus hoc possit facere interius, et sic illuminare, non lumen infundendo nec solum offerendo sicut obiectum vel speculum, sed etiam vivaciter excitando, sicut Doctor exterius, et adhuc efficaciori modo.

His ita praenotatis, tria sunt resolvenda. Primum, an revera Angeli a Deo ad hominum obsequia e coelo in terram mittantur: Secundum, an non solum ex ultima Hierarchia, sed etiam ex aliis duabus superioribus interdum ita deputentur: Tertium, quisnam sit praecipuus, et ordinarius illius angelicae missionis effectus.

Conclusio prima. — Angeli revera interdum mittuntur ad homines. Haec est de fide, et probatur variis Scripturae textibus: Exodi 23. Ecce ego mittam Angelum meum qui praecedat in via. Lucae 1.² Missus est Angelus Gabriel. Act. 12. Nunc scio vere quia misit Dominus Angelum suum, et eripuit me de manu Herodis.

Probat hanc Conclusionem Seraphicus Doctor loco supra laudato q. 1. ex eo quod haec missio maxime congruat charitati divinae, quae per eam missionem manifestatur; et angelicae, quae per ipsam nos adiuvat; et nostrae, quae cum sit infirma, per angelicum obsequium fovetur, nutritur, et excitatur. Haec, inquam, missio concordat charitati divinae, quia in hoc manifestatur divina bonitas, quantum nostram salutem diligat, dum nobilissimos Spiritus, qui ei intima charitate iunguntur, dirigit et transmittit ad procurandam salutem nostram. Et competit etiam charitati angelicae, cum enim charitatis ardentis sit maxime desiderare aliorum salutem, ob quam dicit Dominus sicut etiam dixit Isaias cap. 6. Ecce ego, Domine, mitte me: et Angeli possint nos iuvare, pro eo quod vident nos suo auxilio indigere, et malos Angelos indesinenter nos impugnare; ideo, quod ad nos mittantur, lex exigit charitatis angelicae. Competit etiam hoc charitati humanae, quae quoniam parvula est, quamdiu sumus in via, indiget foveri, et nutriri, et excitari. Et quoniam Angeli sunt concives hominibus, cum non sint eis iuncti per similitudinem naturae quae excitat ad amorem, oportuit iungi per obsequium beneficentiae.

Dices 1. Frustra mittit quis nuntium, ubi ipse praesens est, et melius potest facere per seipsum: ergo cum Deus nobis praesentissimus sit, et omnia possit facere per seipsum, ad nos frustra mittit Angelum: sed Deus nihil frustra molitur: ergo nec Angelum mittit.

— Respondet Seraphicus Doctor, quod quamvis sit Deus praesens, tamen propter caecitatem et caliginem intellectus nostri in qua sumus, ipsum cognoscimus ut absentem. Et quia illi Spiritus propter claritatem luminis, et beatitudinis perfectionem semper vident Deum facie ad faciem, et sunt ei praesentes, quemadmodum illi qui sunt in camera Regis indicant his qui sunt in exercitu Regis voluntatem, et ad hoc mittuntur a suo Domino: sic intelligendum est in proposito. Nec valet: Dominus per se potest facere: ergo non debet ad hoc nuntium mittere. Multa enim potest ille qui praeest per se facere, quae tamen iniungit servo, vel nuntio, ut salvetur in ministerio de actionibus decens et congruus ordo.

Dices 2. Deus misit Filium, et Spiritum sanctum ad nostram salutem instaurandam: ergo ad eam procurandam non est necessaria Angelorum missio. — Negat consequentiam Seraph. Doctor: quamquam enim revera Filius, et Spiritus sanctus per suam ad nos missionem sufficientissime salutem nostram instauraverint, quoniam tamen libertate donantur, et nostrum arbitrium pigrum est, et non bene gratiae cooperatur, ideo indiget excitari: ad hoc autem nullus est magis idoneus, quam sit Angelus: et ideo conveniens est, ut ad nos mittatur, non propter indigentiam procurationis salutis nostrae ex parte Filii, vel Spiritus sancti, sed propter negligentiam cooperationis ex parte nostri.

Dices 3. Angelus beatus sedem habet in coelo empyreo, tamquam in loco sibi congruo, et maxime convenienti, subindeque appetit ibi esse: ergo si extra coelum empyreum mittatur, frustratur eius appetitus, sicque non erit perfecte beatus: hoc autem consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur. — Respondet idem, quod locus non debetur Angelo propter eius necessitatem, vel indigentiam, sed solum propter quamdam congruentiam. Haec autem congruentia compensari potest, et tunc nullam ponit imperfectionem vel indecentiam per sui ipsius absentiam: et sic est in proposito. Plus enim delectatur Angelus implere voluntatem Domini sui, et adiuvando hominem placere Deo, quam delectetur esse in empyreo.

Rogabis 1. Num etiam Deus interdum malos Angelos ad homines mittat. Affirmo. id enim expresse Scriptura significat. legimus enim 3. Regum cap. ultimo, quod daemonem alloquens, qui habebat in animo petere facultatem, ut deciperet Achab: Egressus est autem Spiritus coram Domino, et ait: ego decipiam illum: cui ait Dominus: in quo? Et ait: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium Prophetarum eius. Cum ergo Angelus ille offerebat sese ad decipiendum, sequitur quod sit malus, et a Deo missus sit, ut significatur verbis sequentibus: decipies, et praevalebis, egredere, et fac ita. Ergo mali interdum ad homines mittuntur. Hoc ipsum inculcenter explicat Gregorius lib. 2. Moralium, ubi loquens de bonis Angelis, et malis, dicit: Sicut de bonis Angelis in hac vita laborantibus auxilium pietatis impenditur: ita isti occultae eius iustitiae nesciendo servientes, ministerium exequi reprobationis conantur: non enim ministrant Deo soli, qui adiuvant boni, sed etiam mali, qui probant, non solum qui redeuntes a culpa sublevent, sed etiam qui redire volentes gravent. Nec refert, quod Angeli perversi seductionem hominum et animarum perditionem intendant: licet enim, inquit Alensis noster, q. 41. membro 2. sit contraria intentio ipsius diaboli intentioni divinae, quantum ad hoc, quod haec est bona, et illa mala, nihilominus utitur Dominus tentatione diaboli ad bonum; tentatio enim qua tentavit Diabolus Iob, quantum fuit de voluntate diaboli, fuit ad seducendum: sed illam ordinavit Dominus ad bonum, ut patientia Iob probaretur. Missio ergo Domini respicit ordinationem potestatis ad tentandum, quae est sub potestate divina, non in ordine ad voluntatem Dei, sed eius malam voluntatem ordinat Deus ad bonum.

Rogabis 2. An Angeli inferiores interdum a superioribus mittantur ad homines. Affirmo, idque probat S. Gregorius in Moralibus ex illis Zachariae Prophetae verbis, ubi dicit Propheta, quod Angelus, qui loquebatur in me egrediebatur, et alius Angelus egrediebatur in occursum eius, dixit ad eum: loquere ad puerum istum dicens: absque muro habitabitur Ierusalem. Ex quo accipitur, quod Angelus mittit, unde dicit: In conspectu Conditoris angelica ministeria ordinata sunt, ut pro communi felicitate beatitudinis Opificem suum videntes, gaudeant: cum pro dispositione dignitatis alii aliis subministrant. Ad Prophetam Angelus Angelum mittit, et quae secum de Deo communiter conspicit, edocet, et eligit, quia cum per superiorem scientiam virtute cognitionis, et praestantiorem gratiam culmine potestatis excedit. Haec S. Gregorius. Ex quibus manifeste colligitur, quod unus Angelus ab alio interdum mittatur.

Confirmatur. quia verisimile est quod quando Deus inferioribus Angelis vult revelare aliquid, id revelat prius superioribus, communiter loquendo, et his mediantibus inferioribus: ergo mittuntur superiores ad inferiores illuminandos: sed inferiores etiam similiter illuminant alios sibi inferiores, donec veniatur ad ultimum ordinem, ex quo verisimiliter mittuntur aliqui ad illuminandos homines.

Dices. Quod etsi superiores illuminent inferiores, tamen non inde sequitur, quod mittantur, quia ad missionem, de qua hic agitur, requiritur motus localis: sed ut superiores illuminent inferiores, non est necesse, ut moveantur localiter, alioqui non possent sibi proximos illuminare. — Respondeo, fortassis choros angelicos superiores esse tam distantes ab inferioribus, ut non possint eos illuminare, quin moveantur localiter. Deinde posset dici, quod missio quaecumque non necessario importet motum localem, sed ordinationem Angeli ad illuminandum alium, ita ut ille Angelus dicatur ad alium mitti, cui Deus praecipit ut alium instruat, sive interim id fiat cum, vel absque motu locali.

Conclusio secunda. — Angeli non solum inferiores, sed etiam superiores quique interdum a Deo ad homines deputantur. Ita Doctor loco supra laudato num. 2. ubi ait: Videtur quod supremi, vel aliqui de supremis mittantur quandoque ad extra.

Probaturque Conclusio ex Scriptura Sacra, imprimis vero ex illo Isaiae 6. ubi legimus: Seraphim stabant super illud sex alae uni, sex alae alteri, et subdit statim: Et volavit ad me unus de Seraphim, et in manu eius calculus, quem forcipe tulit de altari, ac tetigit os meum. Sed Seraphim sunt superioris ordinis, ut supra probatum est, et indicat sanctus Damascenus lib. 2. c. 4. ubi referens doctrinam S. Dionysii ait: Primum ordinem Angelorum esse, qui Deum semper circumstat, assidueque, ac citra ullius rei interventum ei copulatur: nempe sex aligerorum Seraphim. Item Gen. 3. legimus, quod Deus collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium, atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Diximus autem supra Cherubim esse secundi ordinis Angelorum, qui Deo proximiores sunt, unde etiam 4. Regum 19. Domine Deus Rex Israël, qui sedes super Cherubim tu es Deus solus Israël. — Idipsum etiam evincitur ex eo Danielis 10.³ Michael unus ex principibus primis venit in adiutorium meum: et infra: nemo est adiutor meus nisi Michael princeps vester. Hinc Ecclesia in officio Angelorum orat: Angelum pacis Michael ad istam caelitus mitti rogitamus aulam. Et iterum: Michael Archangele veni in adiutorium populo Dei. At vero Michael unus ex primis, si non primus Seraphinorum esse creditur, ut censet Pantaleon Diaconus, in hom. De S. Michaele apud Surium 29. Septembris, necnon S. Basilius hom. 1. De Angelis, ubi haec legimus: Michael Dux supernorum Spirituum, qui dignitate, et honoribus praelatus es omnibus Spiritibus, tibi supplico. Idem sentit Laurentius Iustinianus dicens in sermone de S. Michaele: In spirituali primo conflictu ceteris Spiritibus sanctis praelatus est Michael, sicut Lucifer malis. Quod etiam firmari potest ratione, nam in bello angelico, quod in exordio mundi fuit, Michael fuit dux bonorum, qui illos ad obediendum Deo excitavit, sicut Lucifer socios ad defectionem induxit.

Confirmatur. verisimile est mentem Ecclesiae esse supremum omnium Angelorum plus venerari, quam reliquos: quia hoc etiam magis consentaneum voluntati divinae esse merito praesumi potest: sed Ecclesia maxime veneratur Michaelem, ut in officio Angelorum profitetur, et prae ceteris ipsi templa dicat: ergo sentit illum esse supremum Seraphinorum.

Non tamen me latet S. Thomam in 2. dist. 1. asserere Michaelem esse ex ordine Principatuum, et ad litteram intelligit verba Danielis cap. 10. ubi Michael dicitur, Unus ex principibus primis: quam sententiam sequitur Toletus in primum caput Lucae, et Pererius lib. 12. in Danielem: non desunt etiam, qui inter Potestates illum collocent, quia ad illum ordinem spectat debellare, et amovere daemones, in quo Michaeli maxima potestas tribuitur Apoc. 12. Cui sententiae videtur Ecclesia favere in officio ipsius sancti Michaelis dicens: quoties mirae virtutis aliquid agitur, Michael mitti perhibetur. Verum probabilior sententia iam invaluit, ipsum esse supremum inter Seraphinos, adeoque principem omnium prorsus Angelorum; qui cum ad nos mittatur, certum esse debet nedum inferiores, sed et superiores Angelos interdum a Deo ad homines delegari.

Denique hoc ipsum apprime edocet S. Paulus, ubi sine ulla exceptione testatur omnes Angelos mitti a Deo, et mandata sibi ministeria capessere, et perficere: Nonne omnes, inquit ad Hebraeos 1., sunt administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis? quae verba disertissime veritatem conclusionis confirmant; maxime si advertatur series totius S. Pauli discursus: intendit enim probare Christum rebus omnibus creatis antecellere; praesertim Angelis, qui ceteris creatis omnibus praestant: Tanto, inquit, melior Angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit, nimirum quod Dei Filius appelletur, et ad eius dexteram, ut Patri aequalis sedeat: unde subdit: ad quem Angelorum dixit aliquando: sede a dextris meis, quoadusque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? quas dignitatis praerogativas, ut evincat Apostolus Angelis non convenire, subdit: omnes sunt administratorii spiritus, etc. quae certe ratio imbecillis et nulla prorsus appareret, nisi Angelos omnes sine ulla dignitatis, vel ordinis exceptione comprehenderet, nam si summi ordines eximantur, videri quidem poterit Christus Angelis, et Archangelis, aut aliis quibusdam excellere; non autem Cherubinis, et Seraphinis, qui nec a Deo cum ceteris mitterentur, nec in ministrandi partes venirent. Quare quod de Angelis dicit illo loco Paulus, ad omnes etiam supremos Angelos pertinet. Certum ergo esse debet omnes etiam superiores Angelos ad nos interdum a Deo deputari.

Eamdem veritatem probant sancti Patres, maxime S. Athanasius Oratione secunda contra Arianos, ubi demonstrat Filium Dei esse vere Deum, ex eo quod superior sit Angelis, qui ad ministerium mittuntur. Et Angeli qui Deum, ait, sursum, deorsumque comitantes ministros se praebent; de Filio vero dicit: et adorent eum omnes Angeli eius. Quae ultima verba ex Apostolo desumpta omnes prorsus Angelos etiam superiores denotant; quippe non minus principes quique Angeli, quam infimi Christum venerari iussi sunt.

Expressissimus est etiam Chrysostomi locus Hom. 8. in Gen. ubi illa verba, Faciamus hominem, non ad Angelos, ut Hebraei putant, referri probat, quod Angeli non sint divinorum arcanorum principes, sed ministri: Non est, inquit, Angelis tributum, ut sint consilii participes, sed ut assistant, et ministerio fungantur; quod ut discas audi magni loquentissimum Isaiam de superioribus Angelorum virtutibus loquentem: Vidi Cherubim stantes a dextris Dei, et Seraphim.

Consentit Gregorius Nazianzenus Oratione 34. Cum Angelorum summos et infimos recensuisset ordines, mox universe ait: Illos divinae voluntatis administros loca omnia peragrare, omnibus ubique adesse promptos ministerii alacritate, tum naturae agilitate, alios aliam mundi partem obtinentes, sive alteri cuipiam parti universitati attributos.

Mitto plurimos alios e SS. Patribus idem affirmantes, unicumque profero S. Bernardum, qui sermone de S. Benedicto, Luciferum interpellans ait: Cherubim, inquit Propheta, stabant, et non sedebant, quid laborasti, ut iam sedeas! Omnes administratorii sunt spiritus missi in ministerium propter eos, qui haereditatem capiunt salutis, et tu sedebis? Et Sermone primo de S. Michaele, cum dixisset ipsum licet e superioribus Angelis, nobis tamen advigilare et opitulari, subdit: Neque id quidquam incredibile videatur, quandoquidem ipse quoque Creator, et Rex Angelorum, venit non ministrari, sed ministrare, et animam suam dare pro multis.

Eamdem veritatem probat Doctor Subtilis loco laudato, ex eo quod Gabriel missus ad Beatam Virginem fuerit unus ex supremis Angelis, quippe cum cognoverit mysterium Incarnationis, quod multos inferiores Angelos (ut putat) latuit.

Nam, inquit, Incarnationem nescierunt multi Angeli ante tempus Incarnationis, vel Passionis Christi, sicut patet, per illud Isaiae 63. ubi quaeritur in persona inferiorum Angelorum, quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus? etc. et per illud Psalmi, quis est iste Rex gloriae? et respondit Dominus fortis, etc. Apparet etiam per Apostolum ad Ephesios 3. et innotescat Principibus, et Potestatibus per Ecclesiam, etc. ubi glossa Hieronymi, angelicas potestates, vel dignitates dicit praefatum mysterium Incarnationis ad plenum nesciisse, donec completa esset Passio Christi, et Apostolorum praedicatio fuisset gentibus dilatata, quod tamen usque tunc non latuit maiores, secundum glossam Augustini ibidem dicentis: Constat autem, quod Angelum missum ad beatam Virginem, ad hoc nunciandum non latuit: ergo ille cui hoc patuit erat de superioribus, et non de infimis, quos latuit illud sacrum mysterium.

Ita Doctor.

Dices. S. Dionysius, cap. 13. De Caelesti Hierarchia, arbitratur supremos Angelos nunquam ad haec infima ministeria descendere: quod autem ad Isaiam purgandum unus e Seraphinis lapsus legitur, id sic explicat, ut non summi ordinis quispiam munus hoc obierit, sed interior aliquis, cui Seraphinorum proprium nomen imponitur, quia propriam istius ordinis functionem gerebat, cum ignito carbone Prophetae labia perurebat. Quam etiam interpretationem S. Gregorius Magnus in caput primum ad Hebraeos amplectitur, probatque, ex eo quod etiam interdum Angeli nomine Dei appellentur quando vices illius gerentes opera maioris momenti obeunt: ergo isti Patres censent superiores Angelos ad nos non transmitti. — Respondeo equidem illam fuisse illorum sententiam; verum hac in re non videntur audiendi, maxime cum Scriptura sacra satis aperte nostram sententiam firmet, et caeteri Patres nobis adstipulentur, ut supra dictum est.

Addo illam expositionem S. Dionysii videri pugnare in ipsamet verba Prophetae: Seraphim stabant super illud sex alae uni, et sex alae alteri, Seraphinorum qui per illas imagines repraesentabantur: sicut enim dicit Propheta: Vidi Dominum sedentem super solium, ita dicit se vidisse Seraphinos illi assistentes: ergo sicut priora illa verba intelliguntur de Deo ipso repraesentato in illa imaginaria visione; ita posteriora intelliguntur de veris Seraphim assistentibus et laudantibus Deum. Adde quod, inquit Suarez lib. 6. c. 10., in nullo alio loco Scripturae fit mentio Seraphinorum, nisi in illo, ut ibi notat Hieronymus: ergo si ibi Seraphim non significat proprium ordinem, sed generaliter Angelum accendentem, non habebimus in Scriptura mentionem illius ordinis, nec unde illum probemus; nam quod dicit Psalmo 103. Qui facis Angelos tuos Spiritus, et ministros tuos flammam ignis, licet ab aliquibus de Seraphinis exponatur, ita ut sensus sit, Deum etiam supremos Angelos in se ardentes, ut flammam ignis, facere ministros suos; verus tamen sensus est, Davidem loqui de omnibus Angelis, quos vocat flammam ignis, vel quia charitate ardent, vel quia efficaciam habent spiritaliter urendi, et accendendi homines, ut ibi exponunt Augustinus, Theodoretus, et Gregorius hom. 31. in Evangelium. Unde potius roboratur argumentum; nam cum omnes Angeli ministri Dei sint, et generali ratione flamma ignis, si propter hoc solum vocantur Seraphim apud Isaiam, non superest locus, unde ex nomine Seraphim proprium ordinem Seraphinorum probemus.

Dices 2. Angeli, ut diximus in primo Notabili, solito distribuuntur in assistentes, et ministrantes: sed illa divisio nulla foret, si omnes deligerentur ad ministerium: ergo necessario fatendum est superiores Angelos, qui Deo dicuntur assistere, ad ministeria deputari. — Confirmatur ex S. Gregorio lib. 17. Moral. cap. ubi verba illa Danielis declarans: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei, ita scribit: Aliud est assistere, aliud ministrare: assistunt enim illae proculdubio Potestates, quae ad quaedam hominibus nuntianda non exeunt; ministrant vero hi, qui ad explenda officia nunciorum veniunt; sed tamen ipsi quoque contemplatione ab intimis non recedunt: et quia plures sunt, qui ministrant, quam hi qui principaliter assistunt. assistentium numerus quasi definitus, ministrantium vero infinitus ostenditur.

— Distinguo maiorem: distribuuntur Angeli in assistentes, et ministrantes, secundum ordinariam divinae providentiae dispositionem, concedo: secundum extraordinariam, et quantum ad extraordinaria opera, nego.

Ordinarie quidem soli inferiores Angeli ad tutelam et custodiam deputantur. Nihilominus etiam interdum superiores emittuntur; quod utique ex Scriptura testificatione liquet, quae Angelos quosdam, qui nominatim assistere dicuntur, e caelo mitti docet in terras, ac variis legationibus, ministeriisque perfungi: talis fuit Raphael, qui se unum e septem esse fatetur, qui adstant ante Deum, et is tamen ad Tobiam missus, nulla ne infima quidem servorum obsequia detrectavit; ita Gabriel Zachariae Sacerdoti oblatus in templo: Ego sum, inquit, Gabriel, qui asto ante Deum: idemque Angeli alterius iussu Danieli se stetit, et ei ventura praedixit: Michael vero unus de principibus primis apud eumdem Danielem venire nihilominus ad opem ferendam legitur, ac de Moysis corpore certasse cum diabolo, in Iudae canonica: nam de Seraphinis, qui supremi omnium habentur, satis ex Isaia constat mitti eos, ac diversis functionibus operari. Cherubim item ante Paradisum voluptatis collocatus refertur a Moyse. Quod autem de utrisque Dionysius quorumdam ex opinione scribit, non illos ex Seraphinorum, aut Cherubinorum ordinibus fuisse, sed ex inferiore, ac maiorum illorum gessisse vices, minime consentaneum videtur, eique complures reclamant veterum, qui quorum nominibus appellantur, eorum ad ordines pertinere illos putant; unius ex omnibus Hieronymi testimonio ero contentus, qui de Seraphinis ita loquitur: Quidam Graecorum in Scripturis apprime eruditus Seraphim virtutes quasdam in coelis esse exposuit, quae ante tribunal Dei assistentes, laudant eum, et in diversa ministeria mittuntur, maxime quae ad eos, qui purgatione indigent, et ob pristina peccata aliqua ex parte suppliciis purgari merentur.

Conclusio tertia. — Ordinarius, et praecipuus angelicae ad homines missionis effectus est animae purgatio, intellectus illuminatio, et affectus inflammatio. Ita Seraphicus Doctor dist. 10. art. 2. qu. 1. et 2. Hancque veritatem luculenter expendit ipsemet, vel alius ex ipso quisquis fuerit auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. ubi ait:

S. Dionysius attribuit Angelo tres actus, scilicet purgare, illuminare, et perficere: purgant itaque Angeli removendo phantasmata, quae impediunt illuminationem, quam Angelus intendit facere in nobis. Unde tria removent ab anima, scilicet ignorantiam, et nubila phantasiarum, ac falsas opiniones philosophicarum rationum revelationi contrariarum. Illuminant vero animam tripliciter, scilicet ad sensum, ut patet quando aliquid manifestatur in sumpto corpore: item ad imaginationem, scilicet cum fumositates, quae per spiritum animalem ad cerebrum elevantur transmittunt in diversa phantasmata; et hanc potestatem habet etiam diabolus: item ad intellectum, et talis illuminatio solum perfecta est. Non autem, quod Angelus illuminet intellectum efficiendo novam cognitionem in anima, quia non potest in intellectu novam speciem imprimere, nec habitum novi luminis dare, sed nec eius intentionem quo vult convertere, quia hoc est contra naturam liberi arbitrii. Haec enim tria requiruntur ut intellectus noster intelligat aliquid, scilicet species, qua cognoscatur, et lumen in quo cognoscatur, et intentio qua convertatur intellectus super speciem. Illuminat autem Angelus intellectum nostrum excitando, et disponendo, et lumen divinum in nos transferendo, facit enim ut dictum est, in phantasia transmutationem specierum componendo, et dividendo secundum exigentiam rei, quam vult revelare. Item irradiat lumen intellectus sui super illas species, ut moveant intellectum nostrum, et sic plura et subtiliora videre possunt in lumine duplicato. Item excitat intentionem animae aliquo motu, ut ipsa convertat se super illa phantasmata abstrahendo se ab aliis: perficit autem, idest, promovet ad melius.

Idem docet quantum ad inflammationem affectus, dum probat, prius praemonendo accendi posse intellectum humanum tripliciter: scilicet vel efficiendo, vel excitando, et adiuvando, vel movendo.

Primo modo, solus Deus potest inflammare affectum, scilicet per effectum. Secundo modo, ipsum desideratum inflammat affectum, scilicet excitando et adiuvando. Tertio modo potest Angelus affectum nostrum incendere per motum. De his habemus exemplum in naturis: quia primo modo ignis accendit ligna; secundo modo ligna incendunt ignem; et tertio modo, qui ligna igni apponit, ignem accendit. Differentia autem est, inter emittere cogitationem, et incendere, et mentem illuminare: quia cogitationem immittere est, ut dicit Beda, intus creare, et facere cogitationem; sed incendere est cogitationem iam factam inflammare; illuminare vero est dare revelationem de aliquo occulto intelligibili.

Observandum est autem 1. cum Subtili Doctore in 2. dist. 11. n. 4. quod Angeli intellectum humanum illuminando, nullam intellectionem actualem, aut speciem intelligibilem ullo modo causare possunt ut causae totales. Ratio autem, inquit, non est ex aliqua impotentia ex parte Angeli, quia sufficienter est in actu primo, et potest causare in alio Angelo actum secundum: sed ratio est ex intellectu nostro, qui pro statu isto est passivum determinatum ad determinatum activum, ut ad phantasmata, et intellectum agentem: et ideo impeditur ne possit recipere immediate immutationem ab aliquo actu intelligibili sine phantasmate; quia phantasmata se habent pro statu isto ad intellectum nostrum sicut sensibilia ad sensum; quoad hoc scilicet, ut sicut sensus non immutatur primo nisi a sensibili extra, sic nec intellectus noster prima immutatione immutatur nisi a phantasmate. Ex quibus infert, quod nullus Angelus potest naturaliter hominem in extasim rapere per intellectionem seu visionem intellectualem, et quod omnis raptus factus virtute diaboli, fiat primo, et directe ad imaginationem aliquam vehementem, quam concomitatur, aut potest comitari cognitio intellectualis eiusdem obiecti, quae imaginatio potest esse tam vehemens, ut distrahat hominem ab attentione ad ullum aliud obiectum; et denique quod hominis raptus ad quem homo potest seipsum per consuetudinem disponere, sit etiam ad aliquid imaginabile considerandum. Quamvis forte Deus animam consuetam se retrahere ab omnibus aliis obiectis ad considerationem alicuius unius obiecti boni, v. g. passionis Christi, aut gloriae Paradisi, quandoque rapiat ab illa consideratione ad considerationem mere intellectualem independentem a phantasmatibus, talem scilicet, quam haberet anima extra corpus.

Observandum 2. ex eodem ibidem n. 5. ut ipsum explicat Poncius, quod Angelus non possit in homine producere cognitionem ullam independentem a phantasmatibus, neque etiam dependentem tamquam causa totalis aut partialis immediate concurrens effective ad ipsam cognitionem; posset tamen docere hominem; quae sententia est communis, et probatur: quia sicut homo docet hominem proponendo signa illi taliter inter se ordinata, ut ipse possit cognoscere quod ignoravit ante, ita etiam Angelus potest facere; quia in corpore assumpto posset loqui tam bene quam homo, et quia melius cognoscit naturas rerum, facilius, et citius posset perducere ad cognitionem, quam homo. Deinde, Angelus potest excitare illas species quas quis habet, eo ordine quo determinare possint ipsum ad cognoscendum aliquid antea ignotum, et hoc faciendo doceret et instrueret. Rursus posset ipsasmet res proponere secundum talem rationem, secundum quam ex ipsis posset quis cognoscere aliquid quod antea ignoravit; et sic etiam doceret, in quo non est difficultas. — An autem Angelus citius hominem docere posset utendo signis naturalibus ad placitum institutis, quam doceri possit ab altero homine, id fore mirum existimat Doctor; Mirum enim, inquit, videretur, si citius posset immutare visum multis sensibilibus, vel visibilibus, a quibus abstraherentur species necessariae ad unam magnam argumentationem hominis, quam posset ipse, vel homo uti signis illis ad placitum institutis repraesentantibus illa obiecta. Verum id non solum mirum videri debet, sed etiam impossibile, si sit sermo de cognitione, quae indigeret variarum rerum propositione; sed non dubito quin possit citius docere monstrando rem ipsam unam, vel alteram de natura illius, quam homo posset loquendo.

Observandum 3. ex eodem ibidem n. 6. quod Angelus nequit producere novum phantasma in phantasia hominis, nisi mediante obiecto naturaliter causativo eius; et ratio est, quia non potest producere visionem albedinis cum oculo absque concursu ipsius albedinis, nec potest etiam consequenter producere speciem visibilem eius absque albedine, ut omnes fatentur; et certe gratis illa virtus ipsi concederetur: ergo a pari, non potest producere actum phantasiae, aut speciem requisitam ad talem actum absque concursu obiecti: posito autem concursu obiecti, sufficit concursus ipsiusmet potentiae, et sic Angelus nullum debet habere concursum immediatum ad actum aut speciem. Itaque solum potest concurrere per modum proponentis obiectum, aut speciem eius, et per modum etiam removentis impedimentum.

Notandum 1. Quod quamvis Deus, sicut omnia per semetipsum immediate produxit, ita pariter res omnes sua providentia particulari administret, dirigat, servet, et certos ac sibi debitos in fines ordinet ac deducat; nihilominus executionem huius providentiae, quam gubernationem, seu directionem appellamus, solus immediate non intendit, nec efficit; sed quibusdam creaturis interdum utitur ad alias servandas, et moderandas. Consentaneum enim suae divinae bonitati iudicavit, non solum creaturas sui esse participes efficere, sed et virtutem agendi, et communicandi se aliis voluit impertiri, quatenus divinam bonitatem, et modum illius communicationis possent aliquatenus aemulari, et participare. Ideo per quasdam creaturas in alias influit, sicut per Solem in alia corpora lucem ac splendorem diffundit, et ut loquitur S. Augustinus lib. 3. De Trinitate, cap. 4.:

Sicut corpora crassiora et inferiora per subtiliora et potentiora quodam ordine reguntur: ita omnia corpora per spiritum vitae, et spiritus vitae irrationalis per spiritum vitae rationalis, et spiritus desertor per spiritum pium et iustum, et ille per ipsum Deum regitur et administratur... Nihil enim fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiore, invisibili, et intelligibili aula summi Imperatoris, aut iubeatur, aut permittatur.

Notandum 2. Duos maxime esse modos custodiendi rem aliquam: Primus fit cum ab ea removentur, et eliminantur causae omnes, vel occasiones, quae ipsi nocere possunt, et bonum ipsius, vel acquisitum auferre, vel acquirendum praepedire. Secundus vero fit cum bonum ipsius promovetur, ipsam nempe ad perfectiorem statum aut excitando, aut ad eum adipiscendum illam adiuvando per vires internas superadditas, vel per interius inspiratam maiorem illius boni notitiam, ex qua desiderium ardentius illius consecutionis accendatur. Sic bonus Pastor oves dicitur custodire, non solum ab eis lupum, et omnia nocentia removendo: sed etiam uberiora et meliora pascua, et alia ipsis commoda animo vigili procurando. An autem utroque hoc modo Angeli nos custodiant, hic determinandum est.

Notandum 3. Angelos maxime nobis invigilare, et servire propter tria, ut observat Seraphicus Doctor, vel quisquis est alius Auctor Compendii Theologicae veritatis lib. 2. cap. 18. scilicet, propter ruinae suae reparationem, quia homines salvandi intrabunt in locum cadentium Angelorum. Item propter meriti accidentalis cumulationem, quod augetur in eis usque ad diem Iudicii. Item propter amoris erga nos demonstrationem. Ut fusius infra demonstrabimus.

Quibus praemissis, tria sunt hic determinanda: Primum, an revera Angeli ad hominum custodiam deputentur. Secundum, an hominum quilibet sibi specialem Angelum custodem destinatum habeat. Tertium, an etiam ceterae creaturae Angelo custode donentur.

Tametsi haec veritas aperte constet ex plurimis S. Scripturae textibus: nihilominus Calvinus, 1. 1. Instit. c. 14. sect. 7. ut nullum catholicum dogma intactum relinqueret, primo in dubium revocavit, utrum singulis hominibus a Deo constitutus et designatus sit Angelus ad illorum custodiam. Deinde audacior factus, comment. in 32 cap. Genes. pernegat Angelos singulos custodes, singulis hominibus dari, atque id affirmantes dicit maligne gratiam Dei extenuare: seque non dubitare fingit, quin diabolus hoc astu, fiduciam nostram aliqua ex parte minuere conatus sit. Quem errorem ut refellamus, sit

Conclusio prima. — De fide est SS. Angelos per ineffabilem Dei providentiam ad hominum viatorum custodiam deputari.

Probatur 1. Ex Scriptura, imprimis vero ex illis verbis Psalmi 33. Immittet Angelus Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos; seu ut ex Hebraeo vertit S. Hieronymus, Circumdat Angelus Domini in gyro timentium eum. Vel ut alia versio habet, Castrametatur Angelus Domini in circuitu timentium eum. More quidem Ducum, qui castra sua iuxta arcem, vel civitatem constituunt, et ordinant, ut eam ab hostibus tueantur. Unde Salmeron ex Graeco vertit, Castra sua instructis aciebus Angelus collocavit in circuitu timentium eum. Nempe, ut immissiones per Angelos malos undequaque propellat. Hinc S. Basilius in eadem verba Psalmi, Sicut, inquit, muri civitatis circumducti omni ex parte arcent propulsantes hostiles incursus: sic et Angelus te praemunit a fronte, et a tergo custodit: et nihil utrinque in custodiendo relinquit. Clarius hanc angelicam tutelam, et custodiam describit, et aperit Regius Vates Psalmo 90. his verbis: Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis, in manibus portabunt te, etc.: quem Psalmum licet ad litteram de Christo exponant S. Ambrosius Luc. 4, et Augustinus ad illa Psalmistae verba, nihilominus censent alii S. Patres, et Doctores cum S. Hieronymo, et ibi sermonem esse generalem de omnibus hominibus, maxime de Iustis: siquidem Psalmi principium Iustos omnes designat his verbis: Qui habitat in adiutorio Altissimi. Unde praefata verba mirum in modum exponens S. Bernardus in Psalmum, Qui habitat, ait: Mira dignatio, et vere magna dilectio charitatis, quis enim, quibus, de quo, quid mandarit, consideremus fratres. Tum singula ea quatuor expendit, et

Primum quis? quantusque sit, qui tale mandatum dedit, Deus nempe qui magnus est, et laudabilis nimis, et cuius magnitudinis non est finis. — Secundum, quibus mandavit? Angelis ipsis, utique creaturis nobilissimis, potentissimis, sapientissimis: tam sublimibus, tam beatis, tamque sibi proxime cohaerentibus, et familiariter adhaerentibus, ac vere domesticis. — Tertium, de quo mandavit Deus? Utique de homine, unde exclamat idem Bernardus cum Davide: Domine quid est homo, quod memor es eius, aut filius hominis quoniam reputas eum? Quasi vero non sit homo putredo, et filius hominis cinis. Apponis tamen erga eum cor tuum, geris pro eo sollicitudinem, curam eius habes, neque ei solum mittis Unigenitum tuum, immittis Spiritum tuum, promittis vultum tuum: sed interim, ne quid in caelestibus vacet ad opera sollicitudinis nostrae, beatos illos Spiritus propter nos mittis in ministerium, custodiae nostrae deputas, nostrosque iubes fieri Paedagogos.

Addo quid est admirabilius, quam pulcherrimos Aulae sydereae proceres, Triadis honorarios, Palatinos caelites? Genios illos magnificos, et ornatu omnium gratiarum nobiles, illos divinis honoribus perfruentes, et beatos devolare ad homines, se illis benignissime adiungere, eosque tueri, et humanissime complecti? Homines, inquam, in Deum impios, irae filios, multis criminibus maculatos, crudelitate prope belluas, vecordia pecudes, in eos ipsos tutelares ingratos? Sunt enim Angeli Olympiei Dynastae, et Empyreae domus purpurati, apud Augustum orbis terrae opificem, et Dominum gratiosi. Praefecti Universitatis, et rerum omnium creatarum Praesules, quibus dominans in nobis Deus, et supremus Imperator, dedit hominum atque omnium, quae sub Coelo sunt curam providentiamque, ait Iustinus martyr Apol. 1. — Quartum denique considerandum occurrit ex S. Bernardo: quid mandavit Deus Angelis suis de nobis? ut videlicet custodiant nos in omnibus viis nostris nempe in omnibus vicis, foris, et plateis in quibus instar sponsae Canticorum Deum quaerimus: in omnibus itineribus, locis, negotiis, et exercitiis, quippe in omnibus lapis offensionis, petra scandali, et laqueus tentationis ab hoste immittitur.

Haec ipsa veritas firmatur pluribus ex Novo testamento depromptis oraculis; maxime vero ex illo Matthaei 18. ubi Christus de fidelibus, pusillorum, hoc est, humilium nomine, loquens, ait: Videte ne contemnatis unum ex his pusillis, dico enim vobis, quia Angeli eorum in Caelis semper vident faciem Patris mei qui est in Caelis. Quasi diceret, eos non esse contemnendos, maxime quia tanti sunt meriti apud Deum, ut non dedignatus fuerit Angelorum illis custodiam tribuere: namque, inquit Euthymius in haec verba, Quos servant Angeli, hos despicere non oportet, et si non propter illorum virtutem, saltem propter Custodes eorum. Unde S. Hilarius: periculose ille contemnitur, cuius desideria, et postulationes ad Deum, Angelorum ministerio pervehuntur. Confirmatur ex illo Pauli ad Hebraeos: Omnes sunt Administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis.

Probatur haec eadem veritas testimonio SS. Patrum, primo quidem Dionysii, qui in cap. 9. De Caelesti Hierarchia, specialiter de tertia, seu infima Hierarchia Angelorum dixit praeesse humanis ordinibus, ut referantur ad Deum, et convertantur. Hermas etiam alius S. Pauli Discipulus, ut fertur in lib. qui Ecclesia dicitur, divisione 3, scribit se custoditum, et praeservatum per Angelum bonum dictum Hegrim, a magna quadam bestia quae in forma Retis apparuerat, ex cuius ore locustae igneae egrediebantur. Clemens Alexandrinus lib. 6. Stromatum circa finem: Divina virtus, inquit, praebet bona per Angelos, sive videantur, etc. Origenes hom. 8. in Genesim: Angeli tenent curam animarum nostrarum, et quod eis ab infantia tamquam Tutoribus, et Curatoribus committimus. Idem lib. 3. Periarchon, cap. 2. Iudith clarissima herois Angelum itineris sui directorem, et castitatis inter profanorum barbaras atque impuras manus propugnatorem, conservatorem, et salutis custodem palam fatetur et praedicat.

Ipsis adstipulatur S. Cyrillus scribens lib. 4. contra Iulianum:

Angeli tutelaris sui beneficio, Helias furores Iezabelis in desertum usque fugiens, et sub iunipero dormiens, primo excitatur, ac pane et aqua reficitur: secundo quoque excitatur, recreatur, ac de grandi via quae illi conficienda supererat, admonetur.

Accedit Chrysostomus, qui ex eisdem et consimilibus Scripturae locis probat unumquemque nostrum Angelum custodem habere; scribit enim: Unusquisque credentium Angelum habet. nam et ab initio quisque virorum celebrium ac probatorum Angelum habeat; quemadmodum Iacob dixit: Angelus qui pascit me, et qui liberavit me a iuventute mea.

Idemque rursus, homil. de Ascens. Domini: Ut scias quod Angeli ubique versantur, audi quod Paulus foemineo pudori prospiciens, ait: Debent mulieres velamen habere supra caput propter Angelos. Et iterum Iacob ait: Angelus qui me liberavit a iuventute mea. Et illi qui cum Apostolis erant, aiunt ad Rhodem: Angelus ipsius est. — Hactenus S. Chrysostomus, qui Scripturis quas adduximus innixus, unicuique nostrum Angelum singularem designari, confidenter adseruerat.

Nazianz. carm. 6. De substantiis separatis, De ministrantibus Angelis sic ait: Pronaque ad obsequium pars altera sustinet orbem, auxilioque suo servat, etc.

Gregorius Nyssen. lib. De Vita Moysis:

Est, inquit, sermo ex Maiorum traditione fidem sibi vendicans, quod postea quam natura nostra in peccatum decidit, Deum hunc lapsum nostrum providisse, sua cura minime destituisse: sed Angelum quemdam ex iis qui naturam corporis expertem sortiti sunt adhibuisse, ad unius cuiusque tutelam ac praesidium. At ex adverso, naturae corruptorem pari machinatione contra niti, et pravo quodam ac malefico adiuncto daemone humanae vitae perniciem efferre. Porro hominem in amborum medio constitutum alterutrius ad certum scopum ac propositum alterius proposito contrarium suopte momento, valentius reddere.

Ambrosius lib. De Viduis post medium: Obsecrandi sunt Angeli pro nobis, qui nobis ad praesidium dati sunt: et in Psalmum 37. Quomodo, inquit, longe stant qui ad adiumentum sunt attributi? Et Psalm. 43. in id, qui mandas salutes Iacob: Salus, ait, in ministeriis Angelorum, qui ad protectionem hominum deputantur.

Suadet hanc veritatem Seraphicus Doctor dist. 11. art. 1. qu. 1. triplici ratione;

Conveniens erat, inquit, homini lapso deputari custodiam angelicam: tum quia decet altitudinem divinae potentiae: tum quia decet ordinem sapientiae; tum quia etiam decet dulcedinem misericordiae. Altitudinem namque decet potentiae, duplici ex causa, una est, quia Deus non solummodo vult honorari in se, sed etiam in suis servis: unde non sufficit altitudini divinae potentiae quod Angeli ministrent sibi, sed etiam ad ostensionem excellentis suae potentiae hoc ab eis exigit, ut ministrent etiam creaturae suae: alia est ratio, quia cum Deus habeat diabolum, et eius daemones adversarios, magis decens est quod ipse eos vincat per suos ministros, ut per hoc ostendatur potentia manus Dei, quia non solum potens est in se, sed etiam in servis suis; et ut non indebite possit Dominus exercituum appellari. Ordinem vero sapientiae similiter decet; nam hic est ordo quem divina lex in suis operibus exequitur, et conservat, ut postrema per media deducat ad summa; quoniam igitur Angelus, tum ratione immortalitatis naturae, tum etiam ratione gratiae consummatus, medium tenet inter Deum, et hominem lapsum, decens fuit ut Deus hominem adiuvaret, et custodiret per Angelum. Dulcedinem etiam decet divinae misericordiae, quae aperuit sinum homini lapso, nec in aliquo ei defuit, quod spectat ad salutis suae promotionem; et ideo cum homo lapsus esset venumdatus ut faceret malum, ei ministravit pretium sanguinis Filii sui, per quod est redemptus, ut faciat bonum; et quia habet adversarium impugnantem, dedit ei ministrum custodientem, vel custodem auxiliantem; ut sic ex nulla parte miseria remaneret humana sine divinae misericordiae subsidio, et beneficio. Competebat igitur homini lapso dari ex hac triplici ratione angelicam custodiam.

Hanc eamdem veritatem mirum in modum probat, et confirmat Guillelmus Parisiensis, secunda parte De Universo c. 108.

Primo quidem quia, inquit, naturalis est pietas, et dilectio in hominibus ad invicem, naturalisque amor honestatis, et compositionis vitae, per quem unusquisque paterfamilias ad hoc intendit, ut componantur mores, et decoretur vita familiae suae in forinsecos. Etiam ostendit hanc pietatem et dilectionem, movens eos atque corripiens a vitiis et peccatis quibus deformantur mores hominum, et vita turbatur: et nemo dubitavit adhuc quin hoc et bonum sit, et Deo altissimo placitum. Quanto fortius igitur in Sanctis, ac beatissimis Angelis est ista naturalis pietas atque dilectio, et etiam tanto maior quam in hominibus, quanto nobilitas eorum ad haec, et alia bona omnia expeditior est atque potior quam ipsi homines in miseria vitae praesentis. Si igitur natura humana in ista depressione et miseria homines bonos a correptione et gubernatione hominum, quod possibile est, abstinere non patitur: quanto magis nobilissima illorum bonorum Angelorum natura ex incomparabiliter maiori pietate atque dilectione, miserabilissimos homines suis consiliis, et auxiliis aliisque omnibus ad gubernationem eorum pertinentibus, carere non sinet? — Secundo, si in tantum possunt apud homines naturalis pietas atque dilectio, ut quemadmodum praedixi, alii aliis consulant, alii alios adiuvent, aliisque officium regiminis impendant; quanto magis hoc poterunt pietas ac dilectio, ut beati ac sancti Angeli in tanta miseria ac desolatione deesse nolint hominibus? — Tertio, si iustitia est quae nec miserum facit, nec miserum deserit, nulla igitur erit iustitia sanctorum, ac beatorum Angelorum, si curam non gerant hominum. — Quarto, si hominibus datur potestas in homines, et praeficiuntur eis Rectores hominum, et hoc contra perturbatores publice faciunt homines atque privatim: quanto fortius contra malignos Spiritus, qui maxime infesti, maxime noxii sunt hominibus, necessarii sunt eis Rectores et Defensores? Si igitur cura est Creatoris, videlicet Deo altissimo, ut omnes Rectores et Defensores habeant sive Reges, et Principes contra infestatores, et perturbatores homines: quanto fortius cura est eidem Creatori benedicto, ut sint eis rectores et defensores contra infestatores et perturbatores spirituales, videlicet malignos spiritus, ubi tanto magis indigent huiusmodi regimine, et cura, quanto maiora sunt spiritualia bona, et mala corporalibus, et temporalibus. — Quinto, cum ordinata sit universalis gubernatio Dei altissimi, et nihil ultra gubernationem suam esse patiatur, nihil sinat debito carere regimine, unumquodque igitur pro modo et ordine suo congruentibus subiecit rectoribus: manifestum autem est quia homines hominibus nec congruentes pro toto, nec sufficientes rectores existunt, maxime cum in maiori et meliori parte regiminis eorum deficiant, videlicet contra principes militiae spiritualis; contra eos enim virtute sua aut sapientia incomparabiliter minus possunt, quam requirat cura gubernationis hominum. Ut igitur perfecta sit gubernatio Dei altissimi, qua regi totum indiget universum, necesse est et sapientiores, et fortiores atque modis omnibus meliores esse rectores hominibus; praesertim propter infestationes ac perturbationes quae hominibus et rebus humanis a spiritibus prove> niunt; praesertim cum manifestum sit per gubernationem Rectorum, hoc est regentium, homines nec astutiae, nec potentiae malignorum spirituum resistere posse; alioquin, quid aliud esset de hominibus? Nisi quod malignis spiritibus tamquam animalia occisionis absque Pastoribus et Custodibus dati essent in praedam et devorationem, quod bonitas atque benignitas Creatoris benedicti nullo modo patitur. Ita Guillelmus.

Haec etiam veritas Philosophis ethnicis manifesta fuit; sive eam a Iudaeis docentibus, sive e sacris Libris hauserint, sive per traditionem eam a maioribus acceperint. Qua de re sic scribit Appuleius libro De Deo Socratis:

Ex hac sublimiore daemonum copia, Plato autumat, singulis hominibus in vita agenda testes et custodes singulos additos: qui, nemini conspicui, semper adsint, omnium non modo actorum testes, verum etiam cogitatorum. Ac ubi vita edita remeandum est, eumdem illum, qui nobis praeditus fuit, raptare illico, et trahere veluti custodiam suam ad iudicium, atque illic in causa dicenda assistere; si qua commentiatur, redarguere; si qua vera dicat, asseverare; prorsus illius testimonio ferri sententiam.

Hinc salubre illud monitum adiungit:

Proinde vos omnes qui hanc Platonis divinam sententiam me interprete auscultatis, ita animos vestros ad quaecumque vel agenda vel meditanda formate, ut sciatis nihil omnino prae istis custodibus, nec intra animum, nec foris esse secreti: quando omnia curiose ille participet, omnia visat, omnia intelligat, et in illis penitissimis mentibus voce conscientiae diversetur.

— Socraticum postea exemplum in hoc Angelo colendo subdit verbis istis:

Hic prorsus custos, singularis praefectus, domesticus speculator, individuus arbiter, inseparabilis testis, maiorum improbator, bonorum probator, si rite animadvertatur, sedulo cognoscatur, religiose colatur, ita ut a Socrate iustitia et innocentia cultus est, in rebus incertis prospectator, dubiis praemonitor, periculosis viator, egenis opitulator, qui tibi queat tum somniis, tum signis, tum etiam fortasse coram cum usus postulat, mala averruncare, bona prosperare. Et mox: Socrates, cur apprime perfectus hunc Deum suum cognovit et coluit.

— Quod autem veteres summa religione genios coluerint sic declarat Censorinus, cap. 3:

Genio igitur potissimum per omnem aetatem quotannis sacrificamus. Quamquam non solum hic, sed et alii sunt praeterea dii complures hominum vitam pro sua quisque portione adminiculantes, quos volentem cognoscere indigitamentorum libri satis edocebant; sed omnes hi semel in unoquoque homine numinum suorum effectum repraesentant, quocirca non per omne vitae spatium novis Religionibus arcessuntur. Genius autem ita nobis observator appositus est, ut ne puncto quidem temporis longius abscedat, sed ab utero matris exceptos ad extremum vitae diem comitetur.

Dices 1. Angelica custodia detrahit hominum libertati, et meritorum praestantiae: ergo non videtur admittenda. Probatur antecedens: homo per liberum arbitrium non potest ad malum compelli, nec violenter agitari: ergo de se sufficiens est qui resistat adversariis: frustra ergo Angeli ad eius custodiam deputantur, aut ipsius libertatis gloriae angelica illa custodia quidpiam detrahit. Insuper, tanto maior est gloria vincentis, quanto paucioribus auxiliis de adversario triumphat. Ergo gloriosius esset homini diabolum vincere per seipsum, quam cum adiuvante et compraeliante Angelo: subindeque ipsa angelica custodia ipsius gloriae sicut et libertati quidpiam detrahit.

Nego antecedens, quantum ad utramque partem, quamvis enim forte homo per liberum arbitrium gratiae auxilio et beneficio roboratum, per se sufficeret ad repugnandum contra adversantes, et illustrem de ipsis triumphum reportandum: attamen quoniam non est ipsi colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus Principes et Potestates, et contra spiritualia nequitiae in coelestibus, cum ipse sit debilis, et infirmus, frequentius ab eis vinceretur, quam vinceret, nisi Angelos sanctos haberet adversus malos Angelos compraeliantes. Neque enim, inquit Petrus Damianus Epist. ad Alexand. II. summum Pontificem, versutiae tam callidi, et exercitati hostis posset fragilitas humana resistere, nisi eum a tentationibus Electorum virtus Angelica propulsaret. Multo igitur ei melius est, et gloriosius cum angelico praesidio tam formidandos hostes vincere, quam absque praesidio superari.

Dices 2. Ex illo Christi Domini Luc. 22. oraculo, Maior est qui recumbit quam qui ministrat: ergo si Angelus hominem custodiendo ei ministrat, sequitur hominem Angelo esse superiorem: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Insuper, si Angelus hominem custodiat, vel id habet a natura, vel a gratia: si a natura, sequitur quod daemones debeant etiam hominum custodes censeri, naturalia namque in eis integra permanserunt: si a gratia, cum una anima aliam in gratia excedat, ad illius custodiam deberet deputari.

Nego utramque consequentiam, et ad antecedens primae, dico illud quidem verum esse de ministerio subiectionis, non vero de ministerio praesidentiae: Angelus autem hominem custodiendo ministrat ei praesidendo, et illum regendo ac docendo, ut pedagogus parvulum; non serviendo, et obediendo, ut famulus domino. Ad antecedens secundae consequentiae, dico Angelum habere simul a natura et a gratia, quod hominem possit custodire: a natura quidem, quia est homine fortior, et potentior: a gratia vero quia est praestantior et firmior: ideo ex utroque capite ei convenit hominem regere et protegere.

Dices 3. Soli Deo convenit hominem custodire: ergo non Angelo. Probatur antecedens; tum quia Deus in Scriptura dicitur hominum custos; sic Iob 7. Quid faciam tibi, o custos hominum? Et Psalmo 120. Ecce non dormitabit neque dormiet qui custodit Israel... Dominus custodit te ab omni malo, custodiat animam tuam Dominus. Dominus custodiat introitum tuum, et exitum tuum. Tum quia custodia ordinatur ad praeservandum hominem, ne in diaboli captivitatem ruat: sed eiusdem est praeservare in libertate, cuius est liberare et redimere a captivitate: ergo cum solius Dei sit a captivitate redimere, etiam solius eius est in libertate custodire, et conservare.

Nego antecedens, et ad primam eius probationem dico cum Seraphico Doctore supra laudato ad 5, quod perfectio divinae custodiae non excludit utilitatem angelicae. Sicut enim Deus propter suae bonitatis ostensionem, et ordinis sapientiae manifestationem, creaturis communicavit posse operari, et effective alias creaturas producere, ipso tamen producente, et cooperante; sic dedit Angelis posse hominem custodire, cum tamen a servorum suorum custodia nusquam ipse desistat, quia talis custodiendi virtus angelicae gratiae, et naturae dignitatem decebat: divina ergo custodia angelicae non officit: imo divina confert ad angelicae perfectionem; et Angelica ad divinae commendationem et manifestationem.

Ad secundam probationem, nego paritatem cum eodem Seraphico Doctore: redimere enim est mortuum vivificare; solius autem Dei est vitam primo conferre, et eam deperditam de novo restituere: custodire vero dicit tantum aliquem beneficentiae actum externum, qui potest a praestantiori natura, et virtute potentiori conferri: ideo non mirum, si Angeli qui hominem a daemonis captivitate solvere non potuerunt, possint tamen eum custodire et servare, ne rursus in eam praeceps per peccatum ruat.

Conclusio secunda. — Singulis hominibus, sive parvulis, sive adultis, sive fidelibus, sive infidelibus, praedestinatis, aut reprobatis, peccatoribus, aut iustis deputantur singuli Angeli custodes.

Haec receptissima est apud Catholicos contra Calvinum lib. 1. Institutionum cap. 14. ubi mendacissime affirmat incertum esse an singulis hominibus singuli Angeli assignentur: et super Psalmum 90. addit falsum esse commentum. Hanc veritatem ex Scriptura Sacra colligit S. Basilius lib. 3. contra Eunomium:

Quod autem, inquit, unicuique fidelium adsit Angelus tamquam Pedagogus aliquis, et Pastor vitam gubernans, nemo contradicat, qui Domini verborum meminerit dicentis: Ne contemnatis unum ex his pusillis, quoniam Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in Caelis est. Et Psalmista dicit: Castrametabitur Angelus Domini in circuitu timentium ipsum. Et: Angelus qui eruit me a iuventute mea, et cetera id genus.

Quibus Scripturae locis commune Catholicorum dogma Basilius adversus Calvinum adstruit. Ipsi subscribit Hilarius, qui eumdem locum expendens ait: Magna dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui Angelum delegatum. Primo signanter dicit unaquaeque, non enim unus Angelus custodit plures homines: tum quia non potest esse Angelus custos simul in pluribus locis, et saepe potest contingere, ut duo homines loco distantes indigeant locali praesentia, et assistentia sui Angeli: unde si esset unus Angelus, et idem, non posset utrique convenienter subvenire: tum quia hoc magis magnificentiam et liberalitatem Dei commendat: tum denique quia verisimile est in infima Hierarchia plures esse Angelos, quam sint homines actu, et de facto existentes, subindeque non apparet necessum, quod unus plures homines custodiat.

Probatur insuper Conclusio; idque primo de infantibus, et parvulis. Hoc enim primo diserte edocet S. Hieronymus dicens: Supra hoc unaquaeque anima ab ortu nativitatis sibi deputatum habet Angelum. Quae verba licet aliqui, ut S. Thomas 1. p. q. 113. a. 5. ad 3, explicent de nativitate non in utero, sed extra uterum; quia, inquiunt, puer cum est in utero est veluti pars, et fructus matris; unde quemadmodum qui custodit corpus, aut arborem, etiam custodit partem corporis, et fructum arbori connexum, ita Angelus matrem custodiens, etiam puerum custodit quamdiu est in eius utero; attamen iam omnes pene conveniunt, quod illa Angeli deputatio fiat statim, ac anima corpori infusa est. Hocque aperte docuit S. Anselmus in Elucidario scribens: Unaquaeque anima, dum in corpus mittitur, Angelo committitur: anima autem in conceptione infunditur: ergo in conceptione ad eius custodiam Angelus deputatur.*

* Hoc praevenerat Tertullianus lib. De Anima cap. 37. ubi scribit: omnem autem hominis in utero serendi, struendi, fingendi paraturam, aliqua utique potestas divinae voluntatis ministra modulatur, quamcumque illa rationem agitare sortita. Quibus verbis non solum significat Angelum cuique homini in utero formato, sed etiam formando a Deo destinari: quam veritatem etiam ethnicis compertam declarat; subdit enim haec aestimando: Etiam superstitio romana Deam finxit Alemonam alendi in utero fetus, et Nonam et Decimam a solicitioribus mensibus; et Partulam quae partum gubernet, et Lucinam vero quae producat in lucem. Nos officia divina Angelos credimus.

Putat igitur Angelos a divina Providentia destinatos esse ut in utero materno formandis pueris, et ad partum promovendis invigilent, et ea praestent officia quae ab ementitis numinibus exhiberi Romani veteres delirabant, quorum insaniam insectatur et lepide ridet S. Augustinus lib. 4. De Civit. Dei, cap. 11. ubi gentilium doctores insectatur quod Iovi, quem Deum summum dicebant, adscriberent ea munia quae plebeis numinibus tribuebantur.

Ipse, inquit, praesit nomine Liberi, virorum seminibus, et nomine Liberae foeminarum. Ipse sit Diespiter qui partum perducat ad diem, ipse sit Dea Mena quam praefecerunt menstruis foeminarum. Ipse Lucina quae a parturientibus invocetur. Ipse opem ferat nascentibus, eos excipiens sinu terrae, et vocetur Opis. Ipse in vagitu os aperiat, et vocetur Deus Vaticanus. Ipse levet de terra, et vocetur Dea Levana. Ipse cunas tueatur, et vocetur Dea Cunina etc.

— Rem istam sic explicat Origenes, tract. 5. in Matth.:

Item requires, pusillorum istorum Angeli qui praesunt eis, quando incipiunt curam eorum habere: utrum ex quo per lavacrum regenerationis geniti sunt in Christo, quasi tunc nascentes infantes, et ultra non subiecti cuidam adversariae potestati; an ex tempore nativitatis eorum carnalis, secundum praescientiam Dei et praeordinationem ipsius, quos praescivit et praedestinavit, ut sint conformes gloriae Christi. Vides, quoniam qui caute utrumque discusserit, illius est affirmare utrum eorum sit verum, et ad testimonium proferre Scripturam uni ex duobus consentientem. In utraque enim parte multus quidem sermo fieri potest, tamen ex multo parum aliquid proferamus. Qui enim volunt mox ut quis fuerit natus eorum, qui praecogniti sunt a Deo, accipere Angelum praepositum sibi, utuntur Apostoli voce dicentis: qui me segregavit ab utero matris meae, ut revelaret Filium suum in me; quasi ex eo necessarium habet Angelum se regentem, quoniam segregatus est secundum praescientiam Dei. Item in epistola Iudae scriptum est ita: In Deo Patre dilectis, et in Iesu Christo conservatis et vocatis. A quo conservati, nisi ab Angelis quibus traditi fuerant, ut conservarentur, et eruantur ab omni malo, qui praecogniti et praeordinati habebantur? Item proferet et illud quod in psalmis est dictum: De ventre matris meae tu es protector meus; ut sit protector praecognitorum Deus, per Angelos ob hoc ipsum ministerium deputatos. Sic et illud accipiet: Suscepisti me de utero matris meae; item: ad te proiectus sum ex utero; et alia mille huiusmodi habentia sensum etc.

* — Suadetur insuper haec veritas ratione: primo, quia statim ac parvulus formatus est, incipit esse homo viator: unde licet physice sit quasi pars matris, tamen in ordine ad salutem animae, est persona distincta; unde est capax peccati originalis, etiamsi mater sit sancta; et per gratiam Dei est capax meriti, ut in Ioanne Baptista cernere est. Item, credibile est statim illi adiungi daemonem, qui specialiter nocere, et damnum inferre procuret: ergo etiam debet illi Angelus ex tunc deputari, ut daemonem arceat, et alia impedimenta tam corporalia, quam spiritualia, ex tunc praecaveat. Neque obstat, quod Angelus custos matris possit hanc curam suscipere: quia solum pertinet ad illum quamdiu ad bonum matris est necessaria. Potest autem in solius filii utilitatem redundare, et speciali affectu, et magis proprio proprius Angelus illam habebit. Et interdum mater non parens suo Angelo, potest aliquid tentare filio nocivum, quod Angelus filii custos impedire poterit. Denique haec providentia liberalior est; ideoque huic parti libentius adhaereo.

— Qualiter autem, et quam ob causam fiat haec angelica custodia erga parvulum sive in utero, sive extra matris uterum existentem, edocet Alensis qu. 41. memb. 4. art. 3.

Accipitur autem, inquit, ratio huius custodiae tam ex parte Angeli custodientis, quam ex parte hominis custoditi. Ex parte Angeli, ratio est meritum, meretur enim praemium accidentale ex custodia huiusmodi. Ex parte vero parvuli accipitur ratio, tum ex parte corporis, ut scilicet bonus Angelus custodiat corpus parvuli a vexatione contrariae potestatis: tum ex parte animae, et hoc dupliciter; quia sumitur ratio animae secundum se, et ex coniunctione animae ad corpus. Ex parte animae in se, quia quam cito anima creatur, vertibilis est ad bonum, sive ad malum, et potest proficere, non tunc, sed postmodum: et ideo datur ei custos Angelus, non pro tempore isto, idest, non ut tunc faciat eam proficere, vel retrahere a malo, sed ut ordinet eam, et disponat, et habilitet ad hoc, ut postmodum proficiat, quando tempus erit utendi ratione. Ex parte autem animae prout coniungitur corpori, potest accipi ratio custodiae in parvulo, quia anima, quam cito unitur corpori, corrumpitur corruptione vitiosa; exinde contrahit corruptionem: unde anima, quam cito est coniuncta corpori, subito procedit in alteram habilitationem, sive ad malum, sive ad bonum; quamvis non sit nota huiusmodi habilitatio, et ad huiusmodi habilitationem iuvat, et ordinat Angelus bonus, qui datur ei custos: sicut forte illa corruptio, quam contrahebat ex corpore, iuvabat ad habilitandum ad malum,

Dices. Pueri non possunt deficere per culpam, nec in melius proficere per bonum opus, cum usu rationis careant: ergo frustranea ipsis est angelica custodia.

Distinguo antecedens; non possunt proficere pro tunc, et quamdiu rationis usum non obtinent, concedo: non possunt proficere pro tempore futuro, dum perfecto rationis usu donabuntur, nego; ut exposuit Alensis supra.

Probatur similiter Conclusio quantum ad ceteras partes: nempe quod omnes prorsus adulti sive praedestinati, sive reprobi, sive peccatores, sive iusti specialem sibi deputatum Angelum ad custodiam habeant. Et quidem primum constat de reprobis; tum quia ipsis conceditur auxilium sufficiens ad salutem: custodia autem angelica non est extra latitudinem talis auxilii sufficientis: ergo ipsis est concedenda. Maior constat: minor probatur: Deus permittit reprobos tentari a daemone; et consequenter debet illis protectionem, et sufficientem defensionem nem praebere: hanc autem per Angelos custodes subministrat: ergo illam ipsis denegare non debuit: Tum quia licet haec custodia non habeat effectum meriti vitae aeternae; nihilominus per illam revocantur a pluribus malis, quae haud dubie perpetrarent, nisi bonus Angelus illos retraheret. Tum quia Deus permittit praedestinatos habere daemones ipsorum saluti insidiantes: ergo pari iure angelicam custodiam reprobis debet concedere, ut eorum saluti qua possunt via invigilent. Tum denique quia haec custodia in bonum praedestinatorum redundat; nam per illam arcentur daemones instigantes reprobos homines, ne noceant Electis quantum cupiunt.

— His solvi potest, et explicari S. Paulus, dum asserit Hebraeorum primo, Angelos in ministerium mitti propter eos, qui haereditatem capiunt salutis: sic enim ministeria Angelorum circa reprobos redundant in bonum eorum, qui haereditatem capiunt salutis: praefatis enim verbis significare voluit S. Paulus, finem angelici ministerii in universum, esse hominum salutem, et ideirco circa homines exerceri, licet fructus maxime compleatur in his, qui effective salvantur.

Haec eadem veritas constat de peccatoribus quibusque: Tum quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. qu. 1,

Parcior non est bonus Angelus ad conservandum in bono, quam sit malus Angelus ad praecipitandum in malum: sed malus Angelus quantumcumque homo sit bonus, usque ad mortem non cessat ipsum infestare: ergo videtur quod nec bonus quantumcumque malum hominem usque ad mortem desinat custodire: Tum quia quanto aliquis peior est, tanto est pronior ad malum, et quanto pronior ad malum, tanto magis indiget retrahente: ergo cum Angelus ad custodiam deputatus ad hoc ordinetur, ut retrahat a malo, videtur quod non debeat hominem, quantumcumque peccatorem deserere: Tum denique quia de nemine desperandum est, dum adhuc viator existit: ergo quantumcumque aliquis in peccato sit obstinatus, semper affulget aliqua spes eius salutis: sicut igitur medicus nullum aegrotum deserit, nisi prius de restituenda eius salute spem omnem perdiderit: ita nec Angeli animarum medici, neminem deserere debent, quamdiu viget aliqua salutis spes.

Haec autem tamdiu viget, quamdiu homo viator existit: ergo neminem Angelus custos deserere debet ante mortem.

Dices 1. Plurimi e sanctis Patribus affirmant non omnes homines, sed iustos tantum habere Angelos custodes. Ita indicat Didymus apud Damascenum lib. 4. Parallel. c. 7. dicens: Probi, et sancti viri lucidos Angelos custodes habent: mali autem tenebrosos. Idem Evagrius apud eumdem indicat, scribens: Scientiae, ac Sapientiae sponsores multos vobis Angelos iungunt: at vir impius, ac flagitiosus etiam ab eo angelo, qui ipsi a puero datus est, disiungitur. Hoc ipsum significat S. Basilius in Psalmum 33. ubi docet solis fidelibus, et piis Angelos assistere, peccatores autem deserere: Cuicumque credenti in Dominum, inquit, Angelus assistit, nisi forte nos ipsum improbis factis effugemus: nam ut apes fumus in fugam agit, et columbas malus odor abigit: ita vitae nostrae custodem Angelum lacrymosum, foetidum peccatum repellit. Et in Commentariis ad Isaiam exponens illa verba Prophetae, et auferam sepem eius, de Angelorum custodia interpretatur, scribens: Fieri etiam potest Angelum, ut cum unusquisque nostrum habeat sanctum, qui castrametatur in circuitu timentium Dominum, in peccatis deprehensus, huic plagae, quam minatur, fiat obnoxius, et munere privetur, hoc est sanctorum virtutum tutela.* Confirmari potest ex illis verbis Ieremiae 51. Curavimus Babylonem, et non est sanata, derelinquamus eam.

Respondeo, Sanctos Patres ita posse explicari, ut solum velint Angelos homines pios dumtaxat custodire, et peccatores deserere, non quod omnino horum curam non habeant, sed quod actualem operationem, et exercitium custodiendi interdum remittant propter hominum incapacitatem, vel resistentiam. Non autem volunt, quod eum omnino deserant, nec ullam illius curam amplius gerant, contrarium enim legimus Exodi 23. ubi Deus promittens Iudaico populo Angelum custodem subdit: non dimittet cum peccaveris. Et hoc ipsum ratione suadetur: cum enim daemon non desistat a tentando iustum propter eximia iustitiae opera, sic nec sanctus Angelus deseret peccatorem: nam, ut dixit Ambrosius in id Psalmi 38. Obmutui, et humiliatus sum, etc., Angelus in circuitu est hominis, ne quis noceat ei, non discedit Angelus, nisi iussus a Domino. Insuper haec cura data est Angelo independenter ab hominis viatoris fide, vel gratia; ergo sicut custodiunt Angeli eos homines, qui vel gratiam, vel fidem numquam habuerunt: ita etiam eos, qui illas perdiderunt. Denique Deus non deserit hos peccatores quoad auxilia sufficientia interna, et externa: ergo neque Angeli illos deserere possunt propter peccata, cum hoc non sit consentaneum voluntati Dei; igitur Angelus peccatorem omnino non deserit: sed remissive, et minori forte sollicitudine, propter continuam eius resistentiam erga eum se gerit.

Hinc fit etiam interdum, ut iustum videatur Angelum custodem quodammodo derelinquere, seu remissius iuvare, ut id tandem in maius ipsius bonum cedat; sic Ambros. verba illa Psalmi 35. Qui iuxta me erant, a longe steterunt.

Ne abhorreat, inquit, mysticus pietatis affectus, ut pro Angelis dixerit, qui praetendunt timentibus Dominum ut eripiam eos de tentationibus, quas ferre non possunt: quomodo ergo longe stant, qui in adiumentum sunt attributi? Sed non illi se separant, sed qui urgetur tentationibus, putat eos longe abesse, quos propius adesse desiderat, et arbitratur dissimulare, cum illi iuvandi tempus nutu sui superioris expectent, qui athletam suum, quo gloriosius vinceret, diutius certare praecepit.

Corollarium. — Ex his collige, quod obduratus quisque peccator Angelo custode non careat, imo etiam non carebit ipsemet Antichristus, ut docent Alensis, S. Bonaventura, et S. Thomas; idque colligitur ex eo quod Deus velit omnes homines salvos fieri, nullumque excipere, sed omnes comprehendere, etiam pessimos; et per consequens ipsum quoque Antichristum. Favet etiam ratio, qui enim proponit alicui finem, debet providere de mediis ad illum obtinendum; at vero cunctis quantumvis impiis proponitur vita aeterna, et custodia angelica medium est ad illam obtinendam et acquirendam: ergo, etc. ac proinde Antichristo non denegabitur. Adde quod quemadmodum semper insidiantur mali Angeli, ita e contra boni ea qua fervent charitate, volunt continuo auxiliari, et in hoc Deum misericordiae, et charitatis fontem imitantur. — Neque dicendum est, custodes Angelos homines quantumvis peccatores deserere, quamdiu sunt in hac vita. Quemadmodum enim nulli viatori omnino denegatur auxilium supernaturale commune, ita neque dum est in via, custodia Angelorum prorsus destituitur. Sicut autem propter peccata hominum interdum eis denegantur auxilia quaedam particularia, et efficaciora, quae Deus non tenetur dare, ita denegatur custodia Angelorum quoad peculiares aliquos effectus.

Sciendum enim est, inquit Alensis, quod multiplex est effectus custodiae angelicae circa animas: unus est ut proficiat anima in bonum gratiae: alius ut non cadat in malum culpae: tertius est, ut si cadit, postmodum resurgat: vel ne toties cadat, vel in tantum malum cadat. Hinc concludit: dicimus ergo quod Antichristus habebit custodiam angelicam, non ad primos effectus, idest, Angelus custos istos effectus circa eum non habebit, sed tantum ultimum, scilicet, ut non toties cadat, quoties caderet sine Angelo Custode. Nulli enim viatori in quantum viator est, deficit misericordia Dei, quae est in dando Angelum Custodem.

— Censet tamen Ioannes Altestaing Mindelhaimensis in suo Vocabulario Theologico, quod Angelus bonus deputabitur primo Antichristo ad custodiam; sed quando ita obstinabitur in peccato, quod dicet se esse Deum, et extollet se super omne id, quod dicitur Deus, aut colitur, sicut dicit Apostolus, tunc primo deseret eum Angelus ex toto, nec habebit eum postmodum ad protectionem.

* Non me latet Origenem inficiari Angelos bonos a Deo destinatos esse ad pravorum et perditorum hominum custodiam, nam tract. 5. in Matth. cum scripsisset incertum esse utrum Angeli a Deo destinentur ad hominum custodiam statim ab eorum in utero formatione, an tantum ab eorum regeneratione per baptismum, addit:

Qui autem vult ex eo hominibus dari Angelum adiutorem, ex quo per lavacrum regenerationis facti sunt tunc nati infantes in Christo, dicet non esse credibile, insensatis et incredulis, et errantibus, et servientibus desideriis variis et immundis, in malitia et invidia degentibus, odibilibus et odientibus invicem, fornicariis et adulteris, interdum autem et masculorum concubitoribus, latronibus et ebriosis, atque rapacibus praeesse Angelum sanctum: ut maculetur in huiusmodi actibus hominis, cui datus est custos. Sed est homo quidem in tempore infidelitatis suae, et peccatorum suorum, ex infidelitate nascentium, sub Angelis Satanae et spiritibus malignis, et immundis daemoniis. Cum autem susceperint fidem, tunc Christus qui est Redemptor, qui pretio sui sanguinis eum redimit a malignis dominis credentem in Deum, tradit eum Angelo sancto et propter munditiem semper videnti faciem Patris.

Contrarium tamen sentit alibi, puta tomo 13. in Matth. et hom. 35 in Lucam, ubi docet singulis hominibus Angelos designari. *

Collige 2. Quod Christus Dominus Angelum Custodem non habuerit:

quia, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. quaest. 3, Christus non indigebat Angeli custodia, nec ipsa eum decebat; non egebat, inquit, quia adversarius eius nec poterat opprimere per violentiam Corpus Divinitati unitum; nec poterat seducere per astutias intellectum a Verbo plenarie illustratum; nec poterat allicere per blandicias affectum plenitudine gratiae confirmatum: ideo Christus non indigebat Angelo bono, nec quantum ad defensionem Corporis, nec quantum ad eruditionem operationis, nec quantum ad incitationem > affectionis. Non solum autem non indigebat angelica custodia, sed nec etiam ei competebat. Custodia enim in custodiente respectu custoditi, dicit praesidentiam quamdam: et quia Angeli Christo Domino suberant, non praeerant; ideo nec aliquod officium praesidentiae ipsis Angelis respectu Christi committi debebat, et propterea nullus Angelus debuit deputari ad custodiendum Christum, sed Angelorum multitudo debuit deputari ad eius ministerium.

Confirmatur, ex eo quod egeamus Angelo Custode propter tres potissimum causas: prima ut nos doceat et instruat ne decipiamur: secunda, ut moneat et hortetur ad bene agendum: tertia, ut removeat occasiones et pericula peccandi: at Christus nullo eorum indigebat: primo, quia erat maiori scientia praeditus, quam omnes Angeli: secundo, quia cum esset plenus gratia poterat seipsum excitare ad bene agendum: tertio, quia intrinsece erat impeccabilis propter unionem hypostaticam, gratiam, et gloriam: qui ergo custodit Israel, imo Custos est omnium, ipse Angelo Custode opus non habuit.

Dices. Angeli delegati sunt ad Christi custodiam: ergo revera Angelos Custodes habuit. Probatur antecedens ex illo Psal. 90. Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te, etc. quem Psalmum de Christo scriptum fuisse plurimi SS. Patres testantur. — Deinde moerentem solari, et deficientem roborare, officium est et munus Angeli custodientis; sed Luc. 22. legimus quod Christo, dum eius anima tristis esset usque ad mortem, astitit Angelus Domini confortans eum; ergo Christus habuit Angelum Custodem. — Denique Christus secundum naturam humanam minoratus est paulo minus ab Angelis: ergo eorum ministerio et custodia sicut caeteri homines egebat.

Nego has omnes consequentias, et ad primum antecedens, dico quod quamquam nonnulli SS. Patres illa Psalmi verba de Christo interpretentur, nihilominus caeteri contendunt non de Christo, sed de quolibet homine iusto a Davide scripta fuisse. Adde quod si de Christo accipiantur, possunt intelligi, non de custodia Christi adversus daemones, quorum erat expugnator; Angelorum nempe auxilio opus non habuit, ut ipsos vinceret, sed tantum de ministerio quodam externo, quod ipsi impenderunt. Hinc Matthaei 4. legimus quod devicto diabolo, accesserunt Angeli, et ministrabant ei, nempe Christo.

Ad secundum antecedens, dico cum Alensi supra laudato art. 2. quod duplex est confortatio, una auctoritativa, altera ministerialis; prior auctoritatem importat, posterior amicitiam, et reverentiam sonat: priori modo Dominus servum solatur, ei nempe gratias et beneficia largiendo: posteriori servus Dominum, ipsi quaedam excitantia ad leniendum dolorem subministrando, solari potest. Sic inquit S. Damascenus lib. De Fide cap. 3. Angelus Christum Dominum confortavit, non quidem proponendo ipsi aliquid quod ipsum lateret, sed tantum ipsi reprassentando, quod, quidquid gerebatur a Divino Patre decretum fuerat; exinde quod Deo summa gloria, et hominum salus erat oriunda.

Ad tertium, dico quod etsi Christus dicatur minoratus ab Angelis ratione passibilis humanae naturae, numquam tamen sic minoratus est, ut eorum praesidio et regimine opus habuerit: in quolibet enim statu etiam passionis, et mortis, Angelorum supremus Dominus extitit, et eis ad nutum imperavit.

Collige 3. Quod Beatissima Virgo, quamquam gratiis illustrata, et stipata virtutibus, quia tamen intrinsece non erat impeccabilis, sed tantum extrinsece per specialem protectionem, et quatenus erat in gratia confirmata, censent omnes Theologi cum S. Bernardo 17. ipsam habuisse Angelum Custodem, quem arbitrantur fuisse S. Gabrielem, qui ut S. Ambrosius scribit, ipsam consolabatur in angustiis, et divina ipsi mandata, et arcana intimabat. Scribit autem Andreas Cretensis non solum illam habuisse Angelum Gabrielem Custodem, sed ut erat Regina coeli, et Angelorum Domina, multis ipsorum turmis fuisse circumdatam, quae Angelica agmina regebat, et ordinabat S. Gabriel, ait Gregorius Nicomediensis in oratione de Maria in templo praesentata. Idque praenunciatum fuisse videtur Canticorum 7. ubi Sunamitis, quae sanctissimae Virginis specimen praeferebat, dicitur terribilis ut castrorum acies ordinata: chori enim castrorum sunt coelestium Civium agmina, atque legiones coelestes, quae sanctissimam illam Virginem tuebantur, et solabantur.

Collige tandem, Quod etiam Protoparentibus in statu innocentiae deputati fuerint Angeli Custodes, ut docent Alensis, necnon et Seraphicus Doctor: tum quia Deus pronior est ad miserendum, et succurrendum, quam ad damnandum: ergo si in statu naturae innocentis permisit, ut Angelus malus hominem infestaret et tentaret, potiori iure debuit ipsi delegare Custodem Angelum, qui cum ipso adversus impugnantem diabolum depugnaret; maxime cum scripserit Ecclesiast. 23. Contra bonum malum, et contra vitam mors, et sic intuere in omnibus operibus Altissimi unum contra unum, et duo contra duo. Tum quia idcirco nobis deputati sunt Angeli Custodes, ut per eorum auxilium a malo revocemur: sed homo in statu innocentiae opus habebat a malo removeri, siquidem peccare poterat: ergo ad id egebat angelica custodia. Denique, idem bonus Angelus homini deputatur in custodiam, ut nempe eum defendat ab oppressione contra violentiam, inquit Seraphicus Doctor qu. 2, ut eum erudiat, et dirigat contra fallaciam, et exhortetur, et inducat ad bonum contra blanditias: cum ergo diabolus in statu innocentiae Protoparentum rationem seducere poterat per astutiam, voluntatem ad malum deducere per blanditias, et virtutes per quamdam violentiam opprimere, siquidem homine innocente erat fortior et astutior, et in proposito malitiae pertinacior; ideo congruum erat homini innocenti concedi angelicam custodiam, quatenus adversus tam formidandum hostem repugnare posset.

Conclusio tertia. — Angeli non solum hominibus, sed et caeteris rebus deputantur in Rectores, Administratores, et Custodes.

Probatur haec veritas, primo quidem auctoritate SS. Patrum, maxime S. Augustini, qui lib. 83. qu. 79. ait: Unaquaeque res visibilis habet Angelicam potestatem sibi praepositam. Quae utique sententia confirmari potest ex Scriptura; nam Apocalypsis 14. dicitur: Et alius Angelus exivit de altari qui habebat potestatem super ignem: et cap. 15: Audivi Angelum aquarum dicentem: iustus es Domine, etc., ubi Arethas ait: Hinc scimus angelicas potestates praepositas esse creaturis: hanc quidem aquis, hanc autem igni, hanc vero alii cuidam particulari creaturae. Hinc Origenes 8. in Ieremiam docet quod omnibus rebus Angeli praesident tam terrae, et aquae, quam aëri, et igni, id est principalibus elementis, et in hoc ordine pervenire ad omnia animalia, ad omne germen, ad ipsa quoque astra Caeli. Idem Homilia 23. ait:

Virtutes coelestes mundi huius ministeria suscepisse, ut illa terrae vel arborum germinationibus, illa fluminibus, ac fontibus, alia ventis, alia marinis, alia terrenis animalibus, vel singulis e terra gignentibus praesint, et esse in his singulis Sacramenta ineffabilia divinae dispensationis, in ordine suo cuncta, et competenti per unamquamque virtutem dirimatur officio.

— *Et lib. 8. contra Celsum, respondens ipsius assertioni qua contendebat daemones praeesse omnibus mundi partibus, et earum dispensationi, scribit:

Nos vero dicimus sine praesidio invisibilium, ut ita loquar, agricolarum aliorumque administratorum, qui non solum terrae proventibus, sed etiam aquae et aëri provident, terram non ea ferre, quae natura regi dicuntur, aquam in fontibus, et fluviis ultro nascentibus non irrigare et fluere, aërem non servari incorruptum, vitamque ipsum respirantibus non impertire; sed administratores illos invisibiles non dicimus esse daemones. Et si quid audacter dicere oporteat, si quas hisce in rebus partes habeant daemones, dicemus illis famem, arborum vitiumque sterilitatem, immodicos calores, aëris corruptionem ad perniciem fructibus afferendam, mortemque interdum animantibus, et pestem hominibus inferendam tribui oportere. Horum omnium auctores sunt daemones... Non a daemonibus accipimus singula victui necessaria, praesertim, qui eis decenter uti didicimus, neque cum daemonibus epulantur, qui fruuntur frugibus, vino, arborum fructibus, aquis, aëre, sed potius cum divinis Angelis, quibus horum omnium cura mandata est... Dum igitur in gloriam Dei edimus, bibimus, spiramus, et caetera eadem ratione facimus, non epulamur cum illo daemone, sed cum Angelis Dei, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil reiciendum quod cum gratiarum actione percipitur: sanctificatur enim per verbum Dei, et orationem. Non autem decuisset, nec licuisset has res consecrari, si commissae essent curae daemonum.*

Praecipue autem sancti Angeli deputantur ad custodiam Provinciarum, Ecclesiarum, et Communitatum. Quod enim pro Regnorum custodia peculiares Angeli destinentur, satis aperte colligimus ex illo Danielis 10. ubi Daniel Gabrielem alloquens, ait:

Princeps Regni Persarum restitit mihi viginti et uno diebus, et ecce Michael unus de Principibus primis venit in adiutorium mihi, et ego remansi ibi cum Principe Regni Persarum; et infra: Nunc revertar ut proelier adversus Principem Persarum; Cum ergo egrederer, apparuit Princeps Graecorum veniens, etc.

Quibus verbis mentio fit Angelorum destinatorum ad custodiam Iudaeorum, Persarum, et Graecorum, ut interpretatur S. Dionysius c. 9. De Caelesti Hierarchia; et Theodorus lib. 5. De Divino decreto cap. 7; Hieron. in illa verba, et Gregorius lib. 17. Moral. Qui omnes censent ibi fieri mentionem de sanctis Angelis, inter quos licet nulla sit pugna nec discordia, sed omnes summa pace fruantur, iuxta illud Iob. 25. Qui facit concordiam in Sublimibus suis; nihilominus absque praeiudicio pacis et charitatis, suis precibus invicem apud

Deum pugnabant: Gabriel quidem partem Iudaeorum agens Deum exorabat, ut Israelitas a captivitate solveret, quippe cum pollicitus fuerat eiusmodi captivitatem non amplius septuaginta annis duraturam, quod tempus paene iam effluxerat. Alii vero duo Angeli Persis et Graecis in custodiam assignati, Deum enixe deprecabantur, ut diutius Iudaei apud Graecos et Persas incolatum protraherent; quia nempe plurimi ex infidelibus Iudaeorum doctrina illustrati, idolorum cultum respuebant, et verum Deum venerabantur: et ita invicem precibus pugnabant, quia quod Deus tacere decreverat eis non erat adhuc compertum: unde postquam S. Michael, qui tribus illis Principibus erat superior, divinam eis voluntatem manifestasset, tunc maxime concordes extiterunt.

— Confirmatur haec veritas ex illo Deuteronomii cap. 2. ac 30. ubi legimus: Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum, iuxta numerum filiorum Israel. Septuaginta Interpretes vertunt: Iuxta numerum Angelorum Dei. Hinc Origenes Hom. 35. in Lucam ex eo loco concludit: quod Principes, id est Angeli, ab exordio terrae divisa sit. Sic etiam Theodoretus in illud caput Danielis cum dixisset: Singulis Angelis uniuscuiusque nostrum creditam esse curam, ut custodiant, et tueantur, et a pravis daemonum insidiis nos liberent: ex Matth. 18. cap. concludit: Archangelis vero illud munus impositum, ut Gentium sint praefecti, sicut beatus Moyses docuit, cuius dictis beatus item Daniel consentit, cum dicit ipse Regni Persarum Principem: et rursus paulo post Principem Graecorum.

Hoc ipsum testantur quique SS. Patres, imprimis vero Clem. Alex. lib. 6. Strom. ubi ait: Per Gentes, et Civitates divisae sunt Angelorum praefecturae: et lib. 7. Iussu divino, et antiquo per Gentes sunt distributi Angeli. Hoc ipsum docet S. Basilius lib. 3. adversus Eunomium, ubi affirmat: Singulis fidelium adesse comites Angelos, sive Gentibus alios praeesse; et quo praestantior est gens integra singulari aliquo viro, eo potiorem esse dignitate praesidem gentis Angelum, quam illum cui unius cuiuspiam cura committitur. Similiter Epiphanius haeresi 51. Regna, inquit, et Gentes sub Angelis posita sunt. Idem passim edocent caeteri SS. Patres.

— Similiter non absque re censent Doctores Theologi, quod cum nationibus populisque praesint Angeli, multo magis Ecclesiis, templis, ac coetibus religiosis. De Ecclesiis quidem Apoc. 1. cap. testimonium extat, ubi septem Ecclesiis totidem praesides Angeli nominantur, ut interpretatur Origenes Hom. 20. in Numeros: Secundum ea, quae Ioannes in Apoc. scripsit, inquit, unicuique Ecclesiae generaliter Angelus praeest. Et Hom. 13. in Lucam dicit, in singulis Ecclesiis duos Episcopos praesidere, alterum visibilem, alterum invisibilem.

*Ergo, inquit, et in coetu nostro adesse Angelos, non solum generaliter omni Ecclesiae, sed etiam sigillatim, de quibus Salvator: Angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in Caelis est. Duplex hic adest Ecclesia, una hominum, altera Angelorum. Si quid iuxta rationem, et iuxta Scripturarum dicimus voluntatem, laetantur Angeli, et orant nobiscum. Et quia praesentes Angeli sunt in Ecclesia, in illa dumtaxat quae laetatur, et Christi est, propterea orantibus feminis praecipitur ut habeant velamen supra caput propter Angelos, utique illos qui assistunt sanctis, et laetantur in Ecclesia.

Hoc ipsum* confirmat Ambrosius lib. 2. in Lucam, ubi ait: Non solum Episcopus ad tuendum gregem Dominus ordinavit, sed etiam Angelos destinavit. Subscribit Greg. Naz. oratione 32. Nec enim, inquit, mihi dubium est, quin alii aliarum Ecclesiarum Praesides, ac Patroni sint, quemadmodum in Apocalypsi Ioannes me docet. — Hinc non mirum si plurimi viri sanctissimi Ecclesiae Praesules Angelos suarum Ecclesiarum custodes in ministeriis etiam sensibiliter adlaborantes habuerint: nec pariter in dubium revocari debet, quod pleraeque referunt Historiae, nempe pluries apparuisse S. Angelos in Templis quibus custodiendis sunt destinati. Sic in Prato spirituali cap. 4. legimus, quod Leontinus Abbas Monasterii Laurae vidit in cornu altaris stantem Angelum, qui dixit ei: Ex quo sanctificatum est altare istud, ego ei iugiter adstare iussus sum. Similia refert Lanspergius de S. Geltrude Virgine, etc. — Quod autem maxime Religiosorum coetibus custodiendis adsint, pluribus probat noster Le Petit cap. 17. sect. 1. De SS. Angelis; praecipue vero ex eo quod angelicam vitam religiosi aemulentur; amant enim Angeli concives suos, et suorum contubernalium summopere curam gerunt.

* APPENDIX.

His adiicienda est veterum Philosophorum a Theologis improbata opinio, nimirum quod hominibus singulis geminus adsit Angelus a Deo consignatus, bonus alter, alter malus, quorum ille hominum salutem, hic eorum ruinam et perniciem meditetur. Quam opinionem imbiberat Origenes, ut apparet ex lib. 1. in epist. ad Romanos; necnon homil. 23. in Iosue, et 35. in Lucam; necnon et lib. 3. De principiis, cap. 2. Quin etiam singulis hominibus non unicum tantummodo Angelum, unicumve daemonem, sed totas Angelorum daemonumque cohortes adiungit, homil. 1. in Ps. 36: Nunquam enim, inquit, solus est iustus, sed ne unius quidem, aut duorum vel trium tantummodo Angelorum societate subnixus est, sed exercitus ei virtutum coelestium praesto est. Quod non ad spiritualia tamen bona conferenda restringit, sed ad corporea etiam prorogat homil. 20. in Ios. Constat ergo multas esse virtutes intra nos, quibus vel animarum nostrarum, vel corporum cura permissa est. Cui defendendo utitur scriptione quadam apocrypha, quam Enochi librum esse suspicari possis, homil. 35. in Luc. Legimus, inquit, si tamen cui placet huiusmodi scripturam recipere, iustitiae et iniquitatis Angelos super Abrahae salute disceptantes, dum utraeque turmae suo eum coetui volunt vindicare. Profert insuper ad horum confirmationem exemplum illius daemoniaci cuius fit mentio Luc. 8. v. 30; et Marc. 5. v. 9.¹ Nam interrogatus daemon qui eum hominem miserum tractabat, quodnam ipsi nomen esset, respondit interroganti Christo: Legio, qua voce significabat tot homini illi adesse daemones infestantes, quot in militari legione numerari solebant pugnatores. Unde colligit Origenes vitio unicuique praeesse daemonem unum tamquam dominatorem et principem, cui plures ad istud vitium propagandum daemones inferiores subserviant. Cum autem multis simul vitiis homo laborat, tunc a multis simul daemonibus obsidetur et infestatur. — Illam autem de gemini Angeli boni et mali satellitis doctrinam, quam ex Hermae libro inscripto Pastore, et S. Barnabae epistola confirmat, hausisse videtur a Platonicis. Nam Theodoretus, Serm. 3. de curandis Graecorum affectionibus ex Platone, libro 10. Legum, haec protulit verba:

Cum autem dicis animam gubernantem et insitam omnibus quae ubique moventur, coelum quoque gubernare illam necessario dicendum est. Quid igitur? Unum ne an plures? Ego pro vobis respondebo: Ne pauciores duabus statuamus, eam quae bona conferat, et eam quae contraria possit efficere.

Eadem fuit Platonis sequacium de plurimis geniis singulis hominibus assignatis opinio. Porphyrius namque varios cuique homini assignatos daemones seu genios, quorum unus corporis, alius animae, alius mentis regimen et curam habeat. Quin etiam multo plures cuique daemones adesse pronuntiat, ita videlicet, ut alius nati sanitatem, alius pulchritudinem, alii quamdam in his habitudinem curent, unusque illis aeque praesit. Cui Iamblicus negando respondet: daemonem unum non alicui parti nostrum praeesse dumtaxat, sed toti simul adesse, totum ducere, quemadmodum a totis, qui in mundo sunt, ordinibus est attributus. Iterum Porphyrius introducit contrarietatem tamquam dominantium daemonum, nam alios facit bonos, alios malos, cum tamen, teste Iamblicho, nusquam mali spiritus sortem habeant praefecturae, nec pari vel auctoritate vel numero ex adverso bonorum sunt distributi. Multi autem praestantiores, contra Iamblici Monadem nitentes, tres cuilibet homini in eius nativitate custodes seu daemones attribuunt: quorum primum appellant Sacrum, qui iuxta Aegyptiorum doctrinam, nec a stellis fixis, nec ab erraticis, sed a caelo superiori, videlicet ab empyreo, per ipsum daemonum praesidem Deum descendendi animae rationali assignatur, dicuntque quod huius officium sit vitam animae dirigere, cogitationesque bonas menti semper exhibere, et assidue in nobis agere illuminando, quamvis non semper eum animadvertamus, sed quando purgati sumus, et tranquille vivimus, tunc a nobis percipitur, et quasi nobiscum loquitur, studetque assidue ad sacram nos adducere perfectionem. Secundus nuncupatur Genius, quatenus est genitus daemon, qui a mundi dispositione siderumque circuitibus, qui in generatione versantur, descendit. Tertium vero nati daemonem professioni et magisterio praeesse volunt, quem a sideribus infundi tradunt, animaeque mores, et viam ad dignitates ac honores mundanos praebere. Et quidem hoc experientia compertum et comprobatum asserunt, quod si professio cum natura nostra consentiat, similis nobis atque cum Genio concors adsit professionis daemon, vitaque magis efficiatur tranquilla, felix atque prospera. At vero si in professione versemur natura Genii contraria vel dissimili, laboriosa nobis redditur vita, et discordantibus actionibus perturbata, etc. Haec illi, in quibus nonnulla ethnicismum redolent.*

Notandum 1. Hoc fuisse Origenis paradoxum, ut putaret tutelares hominum Angelos non alia conditione visionem Dei obtinere quam si fidei suae commissos ad salutem perducant. Eam ob causam, inquit homilia 28. et 35. in Lucam,

Angeli pro nobis solliciti sunt, scientes > quod si nos bene gubernaverint, et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi faciem Patris: Quomodo enim si per curam eorum, et industriam salus hominibus comparatur, faciem Patris semper attendunt: sic si per negligentiam eorum homo corruerit, etiam sui periculi rem esse non nesciunt. Et sicut bonus Episcopus, et optimus Ecclesiae Dispensator scit sui meriti esse, atque virtutis, si oves gregis sibi creditae fuerint custoditae; ita intellige et de Angelis. Ignominia Angelo est, si homo iustus creditus fuerit, et peccaverit: ut e contrario gloria est Angelo si creditus sibi saltem minimus in Ecclesia fuerit. Videbunt enim non aliquando, sed semper faciem Patris, qui est in Caelis, cum alii semper non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum Angeli sunt, aut semper aut nunquam, vel parum, vel plus, faciem Dei Angeli contemplabuntur.

Sed, et homilia 20. in Numeros idipsum docuit, culpari Angelos, tamquam Paedagogos, si eorum commissi curae ab officio deflexerint. Quod Apocalypsis testimonio probat: ubi unicuique Ecclesiae unus praeesse dicitur Angelus, qui, inquit, vel collaudatur pro beneficiis populi, vel etiam pro delictis eius culpatur. Origenis errorem pridem sopitum et extinctum iterum excitavit Calvinus, nam Fevardentius noster in sua Theomachia Calvinistica lib. 9. cap. 19. refert Calvinum dicentem lib. 3. Institutionum cap. 14., Angelos non posse satisfacere iustitiae Dei; quia, ut idem Calvinus serm. 16. in Iob scripsit, Si Deus summo iure cum Angelis agat, inveniet, quod in eis desideret, non stabit in eis constans, et perpetua firmitas. Et infra: Deus non invenit in Angelis solidam veritatem, sed stultitiam, vanitatem, et inconstantiam. Inferius autem declarat se loqui de Angelis, qui perstiterunt in obedientia Dei, et faciem eius intuentur. Verum

Notandum 2. Hunc errorem pridem proscriptum esse a SS. Patribus, qui constantissime docent Angelos bonos, cum prius peccare possent, non peccando in via, meruisse, ut amplius peccare non valeant. Sic docet Augustinus in Enchiridio 57: Fulgentius, De Fide ad Petrum cap. 23. Gregor. lib. 34. Mor. c. 4. Colligiturque maxime haec veritas ex verbis Christi, quibus nos docuit Deum orare hoc modo, Fiat voluntas tua sicut in Caelo, et in terra; per haec enim petimus, ut nos voluntatem Patris in terra impleamus, sicut illam in Caelis implent Angeli. Nec enim dicere potuit Christus illa verba nisi propter Angelos; siquidem tunc temporis nullae in Caelis erant creaturae nisi soli Angeli: supponit ergo ab Angelis divinam voluntatem fidelissime, et perfectissime impleri; subindeque eos non posse peccare. Adde quod de Angelis praedicat David Psal. 102. Benedicite Domino omnes Angeli eius, potentes virtute, facientes verbum illius. Unde quasi per Antonomasiam subdit: Ministri eius, qui facitis voluntatem illius. Denique si ut quis ingrediatur caelestem Ierusalem, debebat esse purus ab omni macula, iuxta illud Apocalypsis 21. 27.¹ Non intrabit in illam aliquid coinquinatum; multo magis semper innocens esse debet, qui Dei visione semper donatur: siquidem ait David ad Deum Psal. 5. Non habitabit iuxta te malignus, nec permanebunt iniusti ante oculos tuos; at vero Angeli semper cum Deo permanent, siquidem de ipsis dicit Christus: Angeli eorum semper vident faciem Patris. Consequens est ergo eos nullatenus posse peccare, neque suam beatitudinem deperdere. Futile stat ergo, et prorsus erroneum commentum, arbitrari propter homines in peccatum labentes, Angelos esse culpandos, et puniendos, quasi sibi creditos non qua decebat vigilantia custodierint. Solum itaque superest examinandum an aliquid praemii propter impensam nobis suae custodiae curam a Deo recipiant: quod ut planius fiat,

Notandum 3. Duplicem solito distingui beatitudinem, essentialem nempe, et accidentalem: Est enim, inquit Seraphicus Doctor dist. 11. art. 2. quaest. 2, duplex gaudium in Beatis: primum in quo consistit praemium substantiale, et hoc est gaudium de bono increato, quod habet Angelus de Deo, et in Deo; nempe Deo fruendo per eius unionem, et amorem. Aliud est gaudium accidentale, quod habet Angelus de bono creato, sive proprio, sive alieno: cuius quidem Scriptura plerumque meminit: ut Psalm. 149. cum dicitur; Exultabunt Sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Et Lucae 15. Gaudium erit in Coelo super uno peccatore poenitentiam agente. Huc etiam pertinet iudiciaria potestas, quam voluntarie pauperibus Christus repromittit; imo et illud centuplum, quod praeter aeternam vitam idem Dominus Matthaei 19. spondet his, qui propter ipsum omnia reliquerint. Spectat etiam ad illam gloriam accidentalem aureola Virginum, Martyrum, et Doctorum, et similia, quae suo modo, et cum proportione Angelis communia sunt. Licet enim eis proprie aureolae non conveniant, quia non sunt capaces Virginitatis, aut Martyrii, tamen habent alia obiecta proportionata, de quibus possint accidentaliter gaudere.

— Sciendum insuper, quod nomine accidentalis beatitudinis, hic non intelligimus ea, quae per se Dei visionem, amorem, et gaudium infallibiliter sequuntur; vel in universum, vel in unoquoque Beato, secundum modum suum; quales sunt v. g. memoria priorum bonorum operum cum laetitia, quae ex hac oritur, item honor, et gloria Beatorum inter se, et apud Deum; qualiter etiam gloria corporum resurgentium respectu beatitudinis animae, inter accidentales beatitudines numeratur.

De hoc ergo genere beatitudinis accidentalis in praesenti non loquimur; licet enim haec in Angelis etiam reperiatur, illa tamen non est augmenti susceptiva; quia haec accidentaria beatitudo, vel ex natura rei, vel ex ordinatione divina consequitur essentialem beatitudinem infallibiliter; adeoque cum haec non sit augmenti susceptiva, nec illa crescere potest.

— Hic itaque tantum sermo est de beatitudine illa accidentali quae consistit in quodam actu intellectus, et voluntatis circa obiecta creata, qui essentialem beatitudinem non consequitur; sed ex peculiari Dei favore conceditur, ut sunt revelationes per Verbum de effectibus gratiae, et contingentibus futuris, quae Angeli a principio beatitudinis non noverant. Eiusdem rationis sunt gaudia, et alii affectus circa res sic cognitas, ut est illud gaudium de peccatore poenitentiam agente. Gloria igitur, et gaudium ex his resultans, beatitudo accidentalis appellatur; quia non solum essentialem circumstat, sed etiam ab ea separabilis est per modum accidentis.

His ita praenotatis, tria supersunt determinanda: Primum, quaenam beneficia per suam custodiam Angeli sancti nobis impendant. Secundum, qualem beatitudinem ob illam custodiam Deus ipsis retribuat. Tertium, quae gratitudinis, et venerationis obsequia ipsis fidelissimis custodibus rependere debeamus.

Conclusio prima. — Sex sunt praecipua beneficia, quae sancti Angeli per suam custodiam nobis largiuntur.

Colligitur haec Conclusio ex Seraphico Doctore in 2. dist. 11. art. 2. quaest. 1. ad 7. ubi cum dixisset:

credendum est, quod multis modis Angeli, qui nos custodiunt, studeant promovere ad bonum, et retrahere a malo, quamvis hoc non percipiat hebetudo spiritus nostri: propter quod multi superbiunt, multi fiunt ingrati, et frequenter sibi attribuunt, quod est ex beneficio angelico, et ex hoc minus fiunt digni, ut ab Angelis adiuventur: perutile est ergo effectus angelicae custodiae nosse, et intelligere: consueverunt autem a Magistris duodecim effectus assignari: ea tamen omnia ad sex praecipuos reduci possunt.

Primus est pro delictis increpare. Sic Iudicum 2.

Ascendit Angelus Domini de Galgalis ad locum flentium, et ait: eduxi vos de Aegypto, et introduxi in terram pro qua iuravi patribus vestris, et pollicitus sum, ut non facerem irritum pactum meum vobiscum in sempiternum: Ita dumtaxat, ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae huius, sed aras eorum subverteretis: et noluistis audire vocem meam: Cur hoc fecistis? etc.:

Imo interdum contingit, ut etiam poenas hominibus quos custodiunt, immittant: poenae enim huius vitae quaedam ex pura iustitia Dei vindicativa proveniunt, et supplicia appellantur: aliae vero ex misericordia Dei ordinantur, et poenae medicinales vocantur: prioris generis poenas immittit Deus per daemones, iuxta illud Psalmi 77. Mittit in eos iram indignationis suae.... immissiones per Angelos malos: Utitur enim Deus Angelis malis, inquit S. August. in haec verba, non solum ad puniendos malos, sicut in Rege Achab quem fallaciae Spiritus ex Dei voluntate seduxit, ut caderet in bello: verum etiam ad probandos, et manifestandos bonos, sicut fecit in Iob.

Posterioris generis poenas etiam per Angelos bonos Deus interdum immittit, ut idem August. docet, lib. 9. De Civit. Dei, cap. 5. ubi ait, Sanctos Angelos sine ira punire, quos accipiunt aeterna lege puniendos, et miseris sine misericordiae compassione subvenire. Haec eadem veritas ex Scriptura sacra satis aperte colligitur; nam iuxta communiorem Interpretum sententiam munus puniendi homines peccatores aliquando per sanctos Angelos Deus exequitur: sancti enim erant Angeli missi ad subvertendam Sodomam Genesis 19. Sanctus erat Angelus, qui extendebat manum suam super Israelitas, ut eos propter Davidis peccatum exterminaret. Unde potiori iure Deus interdum poenis medicinalibus iustum hominem castigat per Angelum bonum; quippe haec punitio opus misericordiae est, et maxime ad officium Pedagogi seu custodis pertinet; tum ut persona custodita divinae iustitiae propter suas negligentias debitam poenam persolvat; tum, ut his tribulationibus et afflictionibus vitam aeternam promereatur, et meritum augeat.

Secundus effectus est a vinculis peccatorum absolvere, cuius rei specimen edidit Angelus ille, qui Actorum 12.² Petro in vinculis ab Herode coniecto astitit, et catenas de manibus eius solvit, eumque pristinae libertati restituit. Quam utique peccatorum solutionem non praestant Angeli effective nec auctoritative, sed solum dispositive, dum nempe, inquit Cresolius lib. 3. Mystag. c. 3. hominibus peccato foedatis lugendum eorum statum indito coelitus lumine ita exhibent, ut hominum mentes videant scelerum turpitudinem, et monstrificam veluti effigiem plenam horroris et contemptionis, intueanturque pestem ante oculos positam, crudele exitium, funestam calamitatem, et damnationem aeternam, si subito illo in statu e corporis domicilio eripiantur.

Inde fit, ut peccatores animadvertant Numinis iracundiam, arcana iudicia formidabilia hominum generi, mucronem illum in divinis oraculis depictum: instar fulguris expolitum, et vibrantem, illius oculum penetrantem omnia, et retrusas animi cogitationes perradentem: insuperabilem potentiam, fortem manum, quam poenas repetentem nullius hominis vis, dolusque effugiat. Tum blandius sui luminis radium iniiciens Angelus in animum hominis peccatoris, perspicue illi ostendit sceleris infamiam, labem animi, inexplicabilem hominum stultitiam malo suo laetantium, ingratae mentis indignitatem: insuper demonstrat divinae gratiae vim, et fortitudinem, quae nequitia perditur, et qua perdita fit homo daemonis ludibrium, herebi spolium, Coeli exul: ponit etiam ante oculos conscientiae bonae laetitiam, quae omnem corporis voluptatem liquido animi gaudio, et iucunditate antecellat. Haec, et similia Angelus tutelaris noster nobis interdum ingerit, ut a foetido peccatorum statu nos vel removeat, vel revocet.

Tertius effectus est, daemones coercere ne tam graviter tentationibus nos urgeant, neve tot pravas cogitationes immittant, aut occasiones peccandi subiiciant: nam, ut loquitur Granatensis concione de S. Michaele,

Quamdiu in corpore militamus, non desunt spiritus nequam, qui sint ad malum incentores: sic etiam non desunt Angeli, qui sint ad bonum hortatores, qui videlicet lucem nobis ad veritatis cognitionem praeferant, qui viam qua itur ad Coelum monstrent; qui ab hostibus tueantur, qui a sceleribus avocent, et ad honesta semper inducant.

Sicut ergo illi mala semper suggerunt, ita e contra isti semper honesta suadent, et adversantis nobis diaboli vires, et virus reprimunt. Sicut ergo de S. Angelo Raphaële apud Tobiam legimus, quod apprehendit daemonium, et religavit illud in deserto superioris Aegypti: ita Angeli nostri custodes terroris sunt ipsis daemonibus inimicis nostris, et maxima potentia illorum furorem compescunt; sunt enim illi sexaginta fortes ex fortissimis Israël, qui lectulum Salomonis mystici, nempe animam fidelem, Christi Domini triclinium, et sacrarium ambiunt: Fortes enim, inquit sanctus Athanasius lib. qq. q. 22., Angeli Dei sunt, qui perfectum virum circumeunt, et circa ipsum incedunt, ut nempe a daemonum incursibus, et occursibus tueantur et servent.

Quartus effectus est obstacula ad virtutem removere, et facilem ad eius assecutionem viam sternere: quod utique signatur in Exodo, ubi legimus, quod Angelus percussit primogenita Aegypti: siquidem ad eorum custodiam maxime spectat tollere impedimenta spiritualis profectus: in via namque virtutis non proficere, deficere est; hinc merito de Angelo custode cecinit Vates Regius: In manibus portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Unde S. Augustinus in Soliloquio cap. 27:

Sancti Angeli ambulant nobiscum in omnibus viis nostris, intrant, et exeunt nobiscum, attente considerantes, quam pie, quam honeste in medio pravae nationis conversemur: quantoque studio, et desiderio quaeramus regnum tuum, et iustitiam eius; quantoque timore, et tremore serviamus, et exultemus tibi in laetitia cordis nostri.

Adiuvant laborantes, protegunt quiescentes, hortantur pugnantes, coronant vincentes, etc. Unde monet S. Bernard. serm. 2. in praedictum Psalmum: Sancti custodes nostri fideles sunt, prudentes sunt, potentes sunt, quid trepidamus? Tantum sequamur eos, adhaereamus eis, ut in protectione Dei Coeli commoremur.

Quintus effectus est orationes eorum quos custodiunt offerre Deo, quamdiu in terris hanc mortalem vitam agunt, et eis in mortis instanti adesse, ut eorum animas si cuiusvis debiti, et delicti expertes sint, in Caelum deducant. Idque colligitur ex Tobiae 12. Ego obtuli orationem tuam Domino; quae verba expendens S. Augustinus sermone 3. De Natali Domini ait: Vota nostra, et opera bona Deo offerentes, videlicet eleemosynas, ieiunia, et alia denique, ut constat de Raphaële, qui non solum orationes Tobiae Deo offerebat, verum etiam et eius eleemosynas, et alia bona opera, quae exercebat circa mortuos, quos sepeliebat. Unde in Actis Angelus ait: Orationes, et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei; quasi diceret: illas Deo obtuli.

Cum autem preces offerunt, et desideria nunciant, rationes etiam Deo allegant, ut nos exaudiat, et suas preces nostris coniungunt; et quo ferventiores sunt, et ardentiora ac puriora desideria, eo libentius illa Deo annunciant et offerunt: idque maxima praestant eloquentia, ut colligimus, ex eo quod habetur apud Iobum cap. 33.³ Si fuerit, inquit, pro eo Angelus loquens unus de millibus, annuncians hominis aequitatem. Pagninus, et Regia impressio vertunt eloquens; nam sicut solent Oratores bene composita, praemeditataque oratione uti, ut eos quos alloquuntur, ad id quod intendunt inducant; ita Angeli dum nostras preces Deo offerunt, nulli dubium est, quin id maxima eloquentia praestent, ut illas Deus exaudire dignetur.

— Idem suadet sanctus Bernardus ex illis Psalmistae verbis 67. Praevenerunt Principes coniuncti psallentibus: Credimus, inquit, sanctos Angelos astare orantibus, offerre Deo preces et vota hominum. Ad quod etiam facit visio Iacob, de qua in Genesi cap. 28. legimus: Viditque in somnis scalam stantem super terram, et cacumen illius tangens Caelum; Angelos quoque Dei ascendentes, et descendentes per eam, etc.

Quem locum explicans Origenes lib. 5. Contra Celsum, ait: *

Fatemur quidem et Angelos esse ministratorios quosdam spiritus, crebro mittente Deo commeantes ad eos homines quos manet salutis haereditas, hosque modo ascendere ad purissima loca coelestia, et puriora etiam supra coelestia, oblaturos preces hominum; modo rursum descendere ad homines, reportando illinc aliud in usum singulorum, ut quisque est dignus beneficio.

Similiter S. Augustinus lib. 2. Medit. cap. 3:

Dicuntur Angeli orationes et vota nostra offerre Deo, non quia Deum doceant, quia omnia antequam fiant, sicut et postea quam facta sunt, novit; sed quia eius voluntatem super his consulunt, et quod Deo iubente completum esse cognoverint, hoc nobis evidenter, vel latenter reportant.

Unde hominibus ait: Cum orastis orationem vestram obtuli Deo. Similiter et nos oramus, non ut Deum doceamus, quasi nesciat quid velimus, et quo indigeamus, sed necesse habet rationalis creatura temporales causas ad aeternam veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, sive consulendo quod fiat.

— Similia habet Tertullianus, lib. De oratione, cap. 12., scribit, invehitur in eos qui absque debita religione, modestia et attentione adorationem Deo faciendam accedunt. Siquidem, ait, irreverens est assidere sub conspectu, contraque conspectum eius, quem quam maxime reverearis ac veneraris: quanto magis sub conspectu Dei vivi Angelo adhuc orationis adstante factum istud irreligiosissimum est, nisi exprobramus Deo quod nos oratio fatigaverit. Ubi vocat Angelum orationis, vel quod ipse nostris orationibus praesideat, vel quod ipsas excipiat atque Deo praepotenti eas offerat.

Qua de re audiendus est S. Augustinus. serm. 7. de tempore, ubi sic scribit: Putamus quam dulce est, quando vota nostra talia qualia dixi, Angeli qui custodes vitae nostrae, ante conspectum divinae Maiestatis obtulerunt. Luc. 1. Omnis multitudo populi erat orans foris, hora incensi. Apparuit autem illi Angelus Domini stans a dextris altaris incensi. Act. 10. Cornelius centurio vidit in visu manifeste quasi hora diei nona Angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi etc: Orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Et in Soliloq. c. 27: Diligunt, inquit, concives suos, per quos suae ruinae scissuras restaurari exspectant. Ideoque* magna cura, et vigilanti studio adsunt nobis, solliciti, discurrentes inter nos, et te, Domine; gemitus nostros, atque suspiria referentes ad te, ut impetrent nobis facilem tuae benignitatis propitiationem, et referant ad nos desideratam tuae gratiae benedictionem.

— Hanc eamdem veritatem egregie declarat S. Hilarius in Matthaeum c. 18. Angeli, inquit, pusillorum, praesunt fidelium orationibus. Praeesse Angelos, absoluta auctoritas est. Salvandorum igitur per Christum orationes Angeli quotidie Deo offerunt. Ergo periculose ille contemnitur, cuius desideria, ac postulationes ad aeternum, et invisibilem Deum ambitioso Angelorum famulatu, ac ministerio pervehuntur.

— *Haec eadem veritas Philosophis ethnicis fuit comperta. Seribit enim Appuleius libro De Deo Socratis:

Ceterum sunt quaedam divinae mediae potestates, inter summum aethera et infimas terras in isto intersiti aeris spatio, per quas et desideria nostra et merita ad Deos commeant. Hos Graeco nomine δαίμονας nuncupant, inter mortales coelicolasque vectores, hinc precum, inde donorum.

— Tandem idipsum suadetur ex his verbis Apoc. 8. Et ascendit fumus incensorum de orationibus Sanctorum, de manu Angeli coram Deo: quibus significat quantam vim preces, et bona opera accipiant, dum ab Angelis offeruntur. Sicut enim incensa, et aromata nisi prunis imponantur, parum olent; igni vero imposita, longe lateque redolent, non aliter orationes nostrae, et opera, quae per se forte parum valerent, dum tamen Angelorum precibus sunt intermixta, et illis commendationes suas adiungunt, et sic ab illis Deo offeruntur, multum valorem ex offerentibus accipiunt. Quod utique luculenter explicat S. Thomas 2. 2. q. 83. art. 1. ubi ait, eorum precibus, et meritis orationes nostrae sortiuntur effectum, et nostra opera bona a sua divina maiestate sunt accepta.

— *Hinc Patriarcha Iacob in somno mystico vidit scalam a terra in caelum pertingentem atque in ea Angelos ascendentes et descendentes, ascendentes quidem ad Deum ut ipsi hominum orationes et vota ac bona opera offerant, descendentes vero a Deo ad homines ut eis divina beneficia largiantur; quod S. Augustinus egregie explicat in commentario ad psalm. 44: *Ascendunt, inquit, et descendunt Angeli Dei super filium hominis, quia sursum est ad quem ascendunt corde, idest caput eius, et deorsum filius hominis, idest corpus eius. Ascenditur ad caput, et descenditur ad membra.

— *Qui autem durante hac mortali vita tanta charitate nobis opitulantur, etiam animabus nostris e corporibus solutis non desunt. Nam si omnino pura, sine macula et ruga venialis culpae, aut reatus alicuius poenae ab hac vita decedunt, a suis Angelis custodibus, et interdum simul ab aliis iuxta varia earum merita, et divinae Providentiae dispositionem usque ad Caelum deducuntur. Si autem aliqua purgatione indigent, sancti Angeli eas deducunt usque ad Purgatorii locum, ibique eas visitant, et consolantur.

Hoc imprimis colligitur ex Luca 16. ubi de Mendico ait Christus Dominus: Factum est autem ut moreretur Mendicus, et portabatur ab Angelis in sinum Abrahae. Ubi Chrysost. in speciali Homilia: Portabatur, inquit, in humeris Angelorum, ne saltem ambulans laboraret: Num sufficeret ad portandum unus Angelus? sed propterea plures veniunt, ut chorum laetitiae faciant. Gaudet unusquisque Angelorum tale onus tangere, libenter talibus oneribus praegravantur, ut adducant homines ad regna Caelorum.

Sextus tandem effectus est maerentium consolatio. Sic legimus Genes. 16.⁴ quod Angelus consolatus est Agar fugientem a facie Domini, dixitque ei: Revertere ad Dominam tuam, et humiliare sub manu eius: et sic eius maerorem, et tristitiam dum esset in solitudine fugitiva abstersit. Constat etiam de Gedeone, ad quem consolandum misit Deus Angelum, qui honorifice eum salutavit, dicens: Dominus tecum, virorum fortissime, ut exanimatum animaret, et de fuga cogitantem retineret. Sic Angelus Raphael consolatus est Tobiam cum ei dixit, loquens de filio suo, quem ad peregrinandum suscipiebat ducendum, Tobiae 5. Ego sanum ducam filium tuum, et reducam. Sic in reditu dum ipsum eius filium sanum et incolumen ei repraesentavit, non minori consolatione eum recreavit. Sic Eliae apparuit unus Angelus, amaritudine confectum animum caelesti consolationis rore perfundens, et oblato subcinericio pane deficientes prae itineris fatigatione, et famis inedia, corporis vires reparans.

Plurima alia angelicae consolationis argumenta Scriptura sacra subministrat, quibus constat ingentia SS. Angelorum erga nos esse beneficia, quae tanto maiori affectu nobis impendunt, quod nedum hac in re divinis mandatis obsequantur, sed etiam flagrantissima erga nos charitate aestuent:

Neque enim, inquit Blosius in dictis Patrum, ulla unquam mater erga unice dilectum filium suum regendum, custodiendum, tuendumque vigilavit, uti hi beatissimi Spiritus saluti invigilant, et praecipue Angelus proprius nostrae speciatim custodiae a Domino deputatus; nam noctu, et diu, omni loco, et tempore, in cunctis causis, et necessitatibus nostris summa cum fidelitate nobis adest, et ne ad momentum quidem unquam a nobis recedit.

Sane cum caelestes illi Spiritus videant, et cognoscant, quam admirabili, immenso, atque ardenti amore, et noster, et ipsorum Dominus nos prosequatur, ita etiam et ipsi tanta dilectione nos complectuntur, ut a nullo digne id queat exprimi.

— Haec omnia luculenter declarat sanctus Bernardus sermone 1. De sancto Michaële;

hic est, dilectissimi, funiculus triplex, quo de excelso Caelorum habitaculo ad consolandos, ad visitandos, ad adiuvandos nos attrahitur supereminens charitas Angelorum, propter Deum, propter nos, propter seipsos. Propter Deum utique, cuius > tanta erga nos misericordiae viscera ipsi quoque, ut dignum est, imitantur. Propter nos, in quibus nimirum propriam similitudinem miserantur. Propter seipsos, quorum ordines instaurandos ex nobis toto desiderio praestolantur. In ore enim parvulorum, qui lacte modo vescuntur, et nondum solido cibo, perficienda est laus illa maiestatis divinae, cuius habentes primitias Angelici Spiritus beata nimirum delectatione fruuntur: sed tanto avidius nos expectant, quanto consummationis eius expectatione, et expositione sollicitantur.

Conclusio secunda. — Angeli custodes ob impensa nobis ab eorum obsequiis coelica beneficia, gaudii accidentalis incrementum a Deo recipiunt: ita communiter Doctores Scholastici, cum nostro Alensi 2. part. quaest. 41. membro 6. et Seraphico Doctore dist. 11. art. 2. ubi cum duplicem hac de re opinionem retulisset: quarum prima affirmabat in beatis Angelis ex hominum salute crescere gaudium essentiale simul et accidentale; non solum extensive, sed etiam intensive, eo quod huius sententiae Sequaces censerent Angelos nondum esse perfecte beatos, licet sint in gratia confirmati: secunda vero contendebat neutrum gaudium, tam essentiale, quam accidentale crescere intensive, sed solum extensive, sicut eorum charitas non est nunc maior, quam fuerit ab initio, quamvis plures nunc diligant, quam tunc: tandem concludit, tertiamque sententiam instituit, nempe quod in Angelis nullatenus praemium, et gaudium essentiale augeatur:

quia, inquit, quantum ad illud, perfecte beati sunt: sed gaudium, in quo consistit praemium accidentale, non solum extensive, verum etiam intensive, et ratione boni proprii, et ratione coniuncti; quia ministrando aliis, bona opera faciunt, in quibus praemium accidentale merentur, et etiam concives suos ad beatitudinem perducunt, super quibus absque dubio gaudent, et gratulantur: et haec positio tertia videtur esse probabilior, et secundum hanc patet responsio ad partes oppositas: nam rationes ostendentes, quod ex nostra beatificatione Angelis accrescat gaudium, concludunt solum de gaudio accidentali, quod est circa bonum creatum, in quo tamen non consistit essentialis praemii augmentatio.

Eamdem sententiam amplectitur, et docet Gabriel art. 3. dubio 2. affirmatque Angelos, quantum ad illud gaudium accidentale, non esse in termino, sed in via; quia priusquam detur, carent illo, unde possunt illud mereri, adeoque propter meritum ipsis a Deo conceditur.

— Verum vix adduci possum ut credam, Angelos aliqua ex parte adhuc esse Viatores, et aliquatenus posse novum praemium promereri. Ut enim aliquis sit in statu merendi, non satis est quod careat re aliqua; sed ultra necessum est quod sit in via ad merendum destinata ex divina ordinatione; quae via regulariter in Angelis, et hominibus, est status fidei, intuitivae Dei visioni oppositus.

Adde. quod gaudium illud accidentale sufficienter intelligi possit Angelis a Deo concedi, absque eo quod illud promereantur; illud enim gaudium de novo suscipiunt Angeli, vel ex nova praesentia obiectorum, et absque peculiari revelatione vel illuminatione ex parte Dei aut Angelorum Superiorum, sicut gaudent super uno peccatore poenitentiam agente, quia eius poenitentiam cognoscere possunt per scientiam propriam: unde cum summa charitate homines diligant, ita de illorum salute laetantur; nam, inquit Augustinus cap. 27. Soliloquiorum:

Quoties bene agimus, gaudent Angeli, et tristantur daemones: quoties a bono declinamus, diabolum laetificamus, et Angelos tuos suo gaudio defraudamus; gaudium est enim eis super uno peccatore poenitentiam agente; sed diabolo super uno iusto poenitentiam deserente.

Hoc modo autem gaudium consequuntur Angeli absque ullo suo merito. — Vel dici potest, quod augmentum illius gaudii proveniat ex eo quod aliquid de novo reveletur Angelis in ordine ad sua ministeria; ut quando Gabrieli Archangelo revelata fuit Incarnatio tali tempore et modo exequenda, ut illam Virgini nunciaret; et tunc etiam opus non habuit aliquo novo merito ad illud gaudium recipiendum; quippe proveniebat illud ex illa nova revelatione sibi facta. Vel denique concipi potest novum illud gaudium Angelo concedi propter novam revelationem sibi factam, quae ad eius ministerium spectet, ut quando ipsi revelatur, quod homo ipsius custodiae traditus, tali tempore sit talem poenitentiam acturus, aut talia, vel alia opera meritoria acturus. Sic autem gaudium illud etiam non advenit propter aliquod speciale Angeli meritum; sed solum propter divinam revelationem, et peccatoris conversionem; adeoque non videtur necessarium esse Angeli meritum ad illam accidentalem beatitudinem assequendam. Verius itaque dicendum censeo, quod augmentum illius gaudii beatifici, seu illa beatitudo accidentalis proveniat tum ex parte Dei liberaliter gaudium illud Angelo concedentis, tum etiam ex parte Angelorum, qui propter summam charitatem qua homines prosequuntur, eximia perfunduntur laetitia, ingensque concipiunt gaudium, quoties eos saluti studere, et invigilare conspiciunt.

Rogabis. Qualiter se habeat Angelus erga hominem suae custodiae deputatum, quem Deo revelante novit esse damnandum?

Respondet Alensis noster membro 6. art. 2.:

Quod quamvis alicui Angelo reveletur damnatio eius, cui deputatus est: tamen non revelatur ei quantitas damnationis, scilicet quanta futura est eius damnatio: hoc enim est de secretissimis Dei. Unde quamvis eum damnandum esse sciat per revelationem; et cognoscat se nihil profecturum circa eum, quantum ad hoc ut salvetur: tamen quia nescit quanta futura est eius damnatio, ideo nescit an profecturus sit circa eum quantum ad hoc, quod minor sit eius poena, sive damnatio. Unde adhuc curam apponit circa eum, nec derelinquit eum ex toto; nec dissonat hoc a voluntate divina. Unde quamvis non operetur circa eum ad trahendum eum ad salutem; tamen operatur ad retrahendum eum a maiori damnatione, quam scilicet incurreret, nisi Angelus custodiret eum.

Conclusio tertia. — Tria maxime sanctissimis nostris Angelis tutelaribus in animi nostri gratitudinem rependere debemus; nempe in venerationem, dilectionem, et invocationem. Ita S. Bernardus serm. 12.*:

Ipse, Deus, mandavit ipsis, qui et ei ex tanta charitate obediunt, et nobis subveniunt in tanta necessitate, ingratos esse non licet; simus ergo devoti, simus grati tantis custodibus, redamemus eos, honoremus eos quantum possumus, quantum debemus; totus tamen ei reddatur, et amor, et honor, a quo tam ipsis quam nobis est totum, unde honorare possumus, vel amare, unde amari, honorarique meremur.

Quantam autem sanctis Angelis reverentiam debeamus impendere, egregie explicat idem Doctor mellifluus in Psalmum 90. serm. 12. ubi inter cetera, ita admonet: In quovis diversorio, in quovis angulo, Angelo tuo reverentiam habe: tu ne audeas illo praesente, quod vidente me non auderes.

Et sermone primo de Sancto Michaële, nobis erga amantissimos illos Tutelares summam reverentiam habendam ita inculcat:

Pensate quanta nobis sollicitudine opus est, dilectissimi, ut dignos nos exhibeamus eorum frequentia, et eo modo conversemur in conspectu Angelorum, ne forte sanctos offendamus obtutus. Vobis enim, si quando Angeli provocati peccatis, et negligentiis nostris, indignos nos iudicaverint praesentia, et visitatione sua, ut iam necesse habeamus, et nos cum Propheta plangere ac dicere: amici mei, et proximi mei, adversum me appropinquaverunt et steterunt; et qui iuxta me erant, de longe steterunt; et vim faciebant, qui quaerebant animam meam; elongati nimium sunt, quorum praesentia protegere nos, et propulsare poterat inimicum.

Quod si tam necessariam habemus familiaritatem dignationis angelicae, cavenda nobis eorum offensa, et in his maxime exercendum, quibus eos novimus oblectari. Sunt enim plurima, quae eis placent, et quod in nobis invenire delectat: ut est sobrietas, castitas, paupertas voluntaria, crebri in coelum gemitus, et orationes cum lacrymis, et cordis intentione: attamen super omnia haec, unitatem, et pacem a nobis exigunt Angeli pacis.

— Quantam etiam pariter beatissimis illis Custodibus gratitudinem debeamus, declarat ipsemet Bernardus praefato Sermone 12. in Psalmum 90., ubi cum dixisset: Adsunt igitur, et adsunt sibi, non modo secum, sed etiam pro se: adsunt ut prosint: quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? subdit: Simus ergo devoti, simus grati tantis Custodibus, redamemus eos, honoremus eos, quantum possumus, quantum debemus: et sequentia quae habet supra citata.

— Tandem invocationibus nostris, et precibus sunt interpellandi, quoties angustiae spirituales, et corporeae nos premunt. Id namque fecerunt sanctissimi Patriarchae: imprimis vero Iacob, qui filiis Ioseph benedicens aiebat Genes. 48. Angelus qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris istis, quibus verbis constat Angelum sui protectorem invocare. Idipsum cap. 5. Iob legimus, ubi Eliphaz Iobum arguens ait: Voca ergo, si est qui respondeat, et ad aliquem Sanctorum convertere: ubi nomine Sanctorum beatos Angelos intelligit, ut interpretatur S. Augustinus in annotationibus in Iob, qui etiam illud: Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, ad Angelos dici existimat, iuxta quod dicitur apud eumdem Iobum capite 33. Si fuerit Angelus loquens pro eo unus de millibus, miserebitur eius, et dicet, Libera eum, ut non descendat in corruptionem. Quod utique confirmatur ex illo Oseae 12. ubi de Iacob Patriarcha legimus, quod invaluit in Angelum, et confortatus est, flevit, et rogavit eum: sic enim explicatur lucta illa, quam idem Patriarcha habuit tota nocte cum Angelo Genes. 32. Roganti autem Angelo ut eum dimitteret ad auroram, respondit: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi.

Hanc eamdem veritatem edocent sancti Patres, imprimis vero sanctus Chrysostomus in sua Liturgia ita ut scribit: Coelestis militiae princeps, Michael, rogamus te nunc indigni, ut tuis intercessionibus munias nos. Et clarius lib. De Incomprehensibili Dei natura, loquens de Angelis ait:

Rogant pro genere humano, quasi dicant: Pro his Domine rogamus, quos tu adeo dilexisti, ut pro eorum salute mortem obires, animam in cruce efflares; pro his supplicamus, pro quibus ipse tuum largitus es sanguinem; pro his oramus, pro quibus corpus tuum immolasti, etc.

Idipsum praestat Ecclesia, quae in sacro Missae Canone post consecrationem haec verba a Sacerdote proferenda praescripsit: Supplices te rogamus, omnipotens Deus, iube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, in conspectu divinae maiestatis tuae. Atque ita plane contigisse cuidam sui temporis Sacerdoti, refert Beatus Climacus, in Speculo exemplorum, scribens, quod ubi praedicta verba quidam Sacerdos sui temporis inter celebrandum pronunciasset, illico magna caelestium Spirituum adfuit multitudo visibiliter, inter quos unus specie illustrior, et maiestate sublimior visus est sacram Hostiam accipere, et illam divino conspectui praesentare, tum oblatam, omnibus aliis Angelis summa reverentia congratulantibus, iterum super altare ad sacrificii consummationem deposuisse.

Hinc sanctus Bernardus sermone de triplici genere bonorum, devote monet: A sanctis Angelis, inquit, auxilium quaerendum est, ut occultis suspiriis, et frequentia lacrymarum, et illi supereminenti maiestati preces nostras offerant, referant gratiam; quia missi administratorii spiritus sunt propter nos, ut haereditatem capiamus salutis. Quod utique confirmat sermone 12. in Psalm. Qui habitat, Quoties ergo gravissima cernitur urgere tentatio, et tribulatio vehemens imminere, invoca Custodem Angelum tuum, Doctorem tuum, Adiutorem tuum in opportunitatibus, et tribulationibus, inclama eum, et dic, Domine salva nos: perimus.

Inde non mirum si Seraphicus Pater noster Franciscus, ut ait S. Bonaventura in eius vita, tanto erat ipsis Angelicis spiritibus amoris vinculo copulatus, atque ita eos venerabatur, ut ob devotionem ipsorum ab assumptione Virginis gloriosae, quadraginta diebus insistens ieiunaret; beato autem Michaeli Archangelo, eo quod animarum repraesentandarum haberet officium, spirituali erat amore devotior, propter fervidum quem habebat zelum ad salutem omnium salvandorum.

Dices. Sanctus Paulus ad Coloss. 2. religiosum omnem cultum Angelorum interdixit, ita scribens: Nemo vos seducat volens in humilitate, et religione Angelorum, quae non vidit, ambulans frustra inflatus sensu carnis suae. Unde Theodoretus exponens haec verba capitis sequentis, quibus Paulus hortatur: Omnia in nomine Domini Iesu facite; hanc legem, inquit, secuta Laodicena Synodus, ut veteri illi morbo remedium afferret, decrevit, non esse supplicandum Angelis, neque derelinquendum esse Dominum nostrum Iesum Christum: ergo, inquiunt Calvinistae, Angeli non sunt interpellandi.

— Nego consequentiam. neque enim hunc sensum sancti Pauli, et Concilii Laodiceni verba praeseferunt: quid enim voluerit Apostolus, explicat aperte sanctus Chrysost. Homil. 6. in idem cap. Quid sibi, inquit, omnino volunt ista verba? Respondet: Erant nonnulli dicentes: Non oportet nos per Christum aditum habere ad Deum, sed per Angelos; illud enim captum nostrum superat. Hinc Apostolus ubique ea quae de Christo dixerat inculcare studet: Per sanguinem crucis ipsius reconciliati sumus, et pro nobis passus est. Quod idem habet Theophylactus, aiebant, inquit, indignum esse maiestate Unigeniti nos ad Patrem adducere; maiusque quam pro humana tenuitate: Unde, inquiunt, rationi magis est consentaneum dicere Angelos conciliationi nostrae servisse. In hunc vero cultum Angelorum invehebant, ac simplicioribus persuadebant, ut his intenderent animum, tamquam his qui nos servassent. Nec ab hac interpretatione abhorret Theodoretus, ait enim, Pertinere haec ad quorumdam haeresim: qui tamquam humilitate ducti, cum asserant invisibilis universorum Deus, nec attingi, nec comprehendi possit, oportere per Angelos divinam sibi conciliare benevolentiam: subdit autem illos Iudaicis ritibus assuefactos fuisse, et illud iactasse, legem per Angelos traditam esse, ac propterea cultu ac veneratione dignos videri. Hinc subinfert, Morbus hic, inquit, in Phrygia, et Pisidia longo tempore haesit: cuius gratia, Synodus apud Laodiceam Phrygiae oppidum habita lege voluit Angelos orare, hodieque oratoria sancti Michaelis apud illos, et eorum finitimos videre licet. Quibus patet non eam fuisse Theodoreti mentem, ut voluerit per Laodicenam Synodum, proscriptum fuisse cultum Angelorum, sed tantum damnatos illos haereticos, qui Angelos, spreto Christo, velut primarios et unicos apud Deum intercessores adhibebant, ut ferunt ultima verba in obiectione posita.

Quod autem commemorat in illis regionibus crebra esse oratoria S. Michaëli sacra, non eo pertinet, ut ea damnet, qualia tunc populari cultu celebrabantur: sed ut indicio sit populos istos in Angelorum venerationem propensissimos fuisse, eo quod frequentia illis in locis sancti Michaëlis essent oratoria, quae pridem instituta fuerant; non quidem ut ibi superstitiosus honor tribueretur Angelis, uti postmodum fecerunt illi haeretici, sed ut manifestum fieret sanctos Angelos a fidelibus ab ipsis etiam Ecclesiae primordiis summa veneratione esse habitos.

Quod autem ea fuerit etiam Laodiceni sententia, patet ex Canone 37. in quo constitutum legimus;

Non oportere Christianos Ecclesiam Dei relinquere, et ire, atque Angelos nominare, et Congregationes facere, quae interdicta noscuntur. Si quis igitur inventus fuerit huic occultae idololatriae serviens, sit anathema, quia reliquit Dominum nostrum Iesum Christum Filium Dei, et se idololatriae tradidit.

Quibus verbis perspicuum est, non prohiberi quemcumque cultum et invocationem Angelorum; sed eum tantummodo, qui ad contemptum pertinet Domini nostri Iesu Christi, ut faciebant illi humiles Angelorum cultores. Porro Angelorum, ac praesertim sancti Michaëlis, Theodoreti aetate, venerationem percrebuisse, et in illius honorem frequentia per totum Orientem oratoria instituta fuisse, testatur Sozomenus aequalis Theodoreti lib. 2. c. 3. ubi Michaëlia, idest basilicas, et oratoria sancto Michaëli dicata, et ingentia in eis facta miracula refert, ex eoque Nicephorus lib. 7. cap. ult. His itaque constat, quam levibus momentis ducantur Calvinistae, ut Angelorum cultum nobis exprobrent.

Mirum certe qualiter obscuratum fuerit aurum caeleste, mutatus color optimus, dispersi sint illi lapides pretiosi, quibus instauranda, integrandaque erat caelestis Ierusalem: Angelos dico illos perduelles, et in Deum rebellantes, qui divinam aequalitatem aemulati cum suo

Principe Lucifero, omnibus quibus a suae creationis primordio ditati fuerant charismatibus, spoliati, e Caelorum sublimi in inferni profundum aeterno et irrevocabili lapsu ruerunt. Horum autem naturam superfluum esset speciatim hic discutere, cum alia non sit a sanctis Angelis, ut prima initio huiusce Tractatus disputatione aperte satis declaratum est. Insuper tamen hic e limine Lectorem monitum volo, nonnullos e sanctis Ecclesiae Patribus docuisse daemones aliam, quam sancti Angeli, sortitos fuisse naturam.

Etenim primo plerique contendunt eos fuisse a primordio corpore, et carne vestitos. Ita imprimis opinatus est Iustinus Martyr, qui cum dixisset Deum terrena hominibus subiecisse, hominum vero, rerumque caeterarum providentiam Angelis attribuisse, subdit:

Angeli porro hunc ordinem praetergressi, consuetudine mulierum capti sunt, ac filios genuerunt, quos Daemones appellamus: atque insuper humanum deinde genus sibi subiecerunt, partim magicis scriptis, partim terroribus, ac suppliciis, quae inferebant; partim sacrificiorum, ac suffituum, et libaminum institutione, quibus indigere coeperunt, postquam cupiditatum perturbationibus tamquam servos se subiecerunt.

Quibus verbis quamquam significet omnes Angelos esse corpore vestitos, tamen aliam esse daemonum ab aliis naturam aperte declarat. Idem habet eius discipulus Tatianus lib. contra Graecos, docens daemones non carne praeditos esse, sed tenuissimis corporibus: Daemones, inquit, omnes carne praediti non sunt, sed spiritualis illis inest concretio, ut ignis, et aeris: porro ab his solis, qui Dei spiritu uniuntur, daemonum corpora perspici possunt, etc.

— Eamdem sententiam approbat Origenes lib. 3. contra Celsum, et insuper affirmat daemones liguritores esse, ac circum sacrificia et cruores, et vapores sacrificiorum volitare; Angelos vero bonos discrepantis esse tum natura, tum propositi ab his omnibus daemonibus, qui in terris habitant.

Idem docet sanctus Basilius, vel quisquis est Auctor commentarii ad primum caput Isaiae, ubi legimus quod daemonibus propter naturam voluptatum appetentem, et perturbationibus obnoxiam, sacrificia voluptatem quandam, et usum afferunt in nidorem abeuntia, quod ex ustione sanguis evaporatus, et ad hunc modum tenuatus, in illorum substantiam assumitur: toti enim per totum vaporibus aluntur, non mandendo, vel ventris officio, sed quemadmodum capilli omnium animalium, et ungues, ac caetera id genus in totam substantiam suam alimentum accipiunt. Ob id nidores affectant, thurisque fumos tamquam ad nutricatum suum vehementer expetunt.

Subscribit etiam Chrysost. Oratione 2. in sanctam Babylam, Daemones, inquit, cum nidore, ac fumo, et fuso cruore coluntur, accurrunt tamquam canes sanguinem vorantes, et gulosi ad lambendum; quando autem nemo est, qui haec illis praebeat, velut fame quadam enecantur.

Non abnuit etiam Hieronymus Epistola 146. ad Damasum ita scribens: Talis est daemonum multitudo, quae per idola manufacta cruore pecudum, et victimis pascitur.

— Ex hoc ipso argumento Tertul. cap. 22. Apologetici, demonstrat daemones esse spiritus immundos: Quod, inquit, ex pabulis eorum sanguine, et fumo, et putidis rogis pecorum, et impurissimis linguis ipsorum natum intelligi debet.

Eusebius denique, lib. 5. De Praeparatione Evangelica, eamdem veritatem confirmat, affirmans idcirco daemones homines ad sacrificia frequentanda, et simulacra veneranda traducere, ut ex oblatarum victimarum nidore saginentur. Isti igitur, inquit,

circa terram, ac sulco ea degentes, ac terrenum aërem crassum illum, caliginosumque pervagantes, et in tenebricosum, ac terrenum domicilium relegati …, circa mortuorum sepulchra, et monumenta, ac sordidam omnem, impuramque materiam, oberrantes, sanguine, ac tabo, et omnigenum animantium corporibus, atque eorum, qui ex terra manant suffituum, vaporumque halitu gaudent.

— Nec alia videtur fuisse sancti Augustini sententia, quamvis dubius totus videatur in determinando num daemones ex aërea, aut alia materia formati fuerint, nam 3. De Genesi ad litteram ita scribit: Et hi, inquit, daemones, aërea sunt animalia, quoniam corporum aereorum natura vigent: et propterea morte non dissolvuntur, quia praevalet in eis elementum, quod ad faciendum, quam ad patiendum est aptius, etc. Ac paulo post:

In qua fortassis parte (suprema scilicet aeris, ac purissima) si fuerunt ante transgressionem suam transgressores cum principe suo nunc diabolo, tunc Archangelo: nam nonnulli nostri non eos putant caelestes, vel supercaelestes Angelos fuisse: non mirum si post peccatum in hanc sunt detrusi caliginem, etc.

Mox: Si autem transgressores illi antequam transgrederentur, caelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est, si conversa sunt ex poena in aëream qualitatem, ut iam possint ab igne, idest, ab elemento naturae superiori aliquid pati.

Ea autem sententia de permutatione substantiali, quam in Angelis peccando factam supponunt praefati Patres, diu apud Graecos invaluit; nam in Concil. Florentino legimus eos dixisse, quod diabolus, et qui cum ipso exciderunt gloria Dei, carnem propemodum acceperunt,

et qui materia erant expertes, ex parte materiales facti sunt: idcirco et ad materialia currunt corpora, et in corporibus acquiescunt: cuiusmodi erat ille, qui dixit Matth. 8. Si eicis nos, Domine, permitte nos intrare in gregem porcorum: et permisit ipsis, et irruit grex in praecipitium, ac propterea et in humanis corporibus habitare cupiunt; in ipsis enim requiescunt. Ecce quomodo ex parte carnales sunt, et supplicio sunt afficiendi, et materia quam acceperunt, in igne concremabitur in aeternum. Angeli autem omnino sunt expertes materiae, ut qui cadere amplius nequeant; nec ulla inest ipsis materia.

Verum haec sententia prorsus absona est, siquidem prima disputatione huiusce Tractatus sufficienter demonstravimus Angelos omnes esse omnino materiae ac corporis expertes, et daemones initio sortitos esse cum sanctis Angelis eamdem naturam, nec ab ea peccando descivisse; quocirca ne trita iam stadia remetiamur, abstinendum duxi ab iterata improbatione huius sententiae.

Solum itaque hic inquirendum, et resolvendum auspicamur, quodnam fuerit, et quam grande Angelorum perduellium malum; cumque generatim duplex Angeli malum incurrerint peccando, et avertendo se a Deo incommutabili bono, ut ad bonum proprium se converterent, nempe malum culpae, et poenae; de utroque disserendum erit in sequentibus Quaestionibus, quarum Prima aperiet, an et qualiter Angeli peccare potuerint: Secunda, quale primarium, et capitale fuerit Angelorum peccatum: Tertia, an peccatum illud sit omnino inexpiabile, daemonesque ita sint in malo obstinati, ut nullatenus resipiscere queant: Quarta, quaenam eorum poena, et qualiter a Deo criminum vindice torqueantur.

Tria maxime veniunt in praesenti Quaestione determinanda: Primum, an Angeli creati potuerint esse omnino impeccabiles: Secundum, an peccare potuerint primo suae creationis instanti: Tertium, an aliqua ducti necessitate, vel plene libera voluntate peccaverint; quae ut evidentius resolvantur,

Notandum 1. Nullam de facto existere, aut extitisse unquam puram creaturam ex natura sua, et intrinsece impeccabilem; nam omnis creatura intellectualis, angelica est vel humana; certum est autem utramque peccato fuisse foedatam. Unde merito Iob 4. dicitur: Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem: quanto magis hi, qui habitant domos luteas! Quasi diceret, ait ibidem S. Gregorius;

si illi Spiritus incommutabiles esse nequeunt, qui nulla carnis infirmitate deprimuntur, qua temeritate homines in bono permanere constanter existimant, quos in eo quod intellectus ad summa evehit, carnalis infirmitas aggravans praepedit, ut per corruptionis vitium in semetipsis habeant unde ab intima novitate veterascant!

Solum ergo difficultas est, an de potentia Dei absoluta formari possit aliqua rationalis creatura, quae ex se, et ex natura sua sit omnino indefectibilis.

Circa cuius difficultatis resolutionem, duae maxime oppositae sunt sententiae; quarum Prima contendit non repugnare aliquam creaturam rationalem esse ab intrinseco impeccabilem. Ita sentit Ochamus in 1. dist. 44. q. unica art. 1. ubi supponit posse dari hominem longe essentialiter perfectiorem illo, qui creatus est, et consequenter illum potuisse produci natura sua impeccabilem. Sunt autem qui repetunt modum huius impeccabilitatis, ex eo quod putant posse produci creaturam aliquam, cui esset connaturalis visio beatifica, quae, inquiunt, hominem efficit natura sua impeccabilem. Sunt etiam qui volunt huius impeccabilitatis modum deduci posse ex eo, quod non repugnet a Deo produci creaturam rationalem non liberam, sed ex necessitate determinatam ad unum, subindeque illam peccare non posse; quia cum naturaliter non possit ad malum determinari, consequens est, quod illa esset ex natura sua formaliter ad bonum determinata. Secunda vero sententia negat creaturam produci posse, quae sit intrinsece impeccabilis, tam in materia naturali, quam in supernaturali, ita quod sive naturae suae relicta, sive ad ordinem supernaturalem evecta peccare posset.

Notandum 2. Revera Angelum non fuisse peccatorem in primo suae creationis instanti, siquidem, ut supra docuimus, omnes Angeli creati fuerint in statu gratiae sanctificantis, unde in Concilio Lateranensi sub Innocentio III determinatur, quod diabolus, et alii daemones a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali. Et in Concilio Carthaginensi 4. cap. 4. inter alia fidei dogmata interroganda ab eo, qui Episcopus creatur, unum est, an credat quod diabolus non per conditionem, sed per arbitrium factus est malus. Hinc Origenes homilia in Ezechielem: Serpens, inquit de diabolo, non semper fuit serpens, primo quidem a Deo bonus creatus, sed propria voluntatis pravitate daemon effectus. Cui concinit S. Chrysostomus de patientia Iob: Diabolus, inquit, non enim diabolus factus est a principio, sed Angelus creatus est. Quibus concinit sanctus Augustinus pluribus, maxime lib. 1. De nuptiis et concupiscentiis cap. 23.: Diabolus, inquit, spiritus immundus est, utique quoniam spiritus est natura, immundus est de vitio: quod spiritus, bonum est; et malum, quod immundus: quorum duorum illud a Deo est, hoc ab ipso. Unde lib. De Civit. c. 13. ait: Nec ipsius diaboli natura, in quantum natura est, malum est; sed perversitas eam malam facit.

— Haec etiam veritas ratione firmari potest: si enim daemones creati fuissent mali, non viderentur digni supplicio propter tale malum; in his enim, quae a natura sunt, nec praemio, nec supplicio quis dignus est censendus: tum quia sequeretur talis malitiae Deum esse principalem Auctorem: (etenim qui dat formam, dat naturaliter consequentia ad formam: sed illa malitia formalis sequeretur talem naturam, ut supponitur: ergo principaliter ab Auctore talis naturae proveniret:) tum denique quia Deus ipse Genes. 1. omnia a se condita opera ut perfecta, et bona probavit: Vidit enim Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Adde quod ad huius veritatis assertionem sufficiant verba Iudae Apostoli dicentis: Angelos qui non servaverunt suum principatum, sed reliquerunt suum domicilium, in iudicium magni diei, vinculis aeternis sub caligine esse reservatos. Non sunt ergo natura mali, sed propria voluntate facti sunt.

Restat itaque determinandum, an Angeli in primo suae creationis instanti revera peccare potuerint. Negant Thomistae cum Angelico Doctore, prima parte q. 63. art. 5. Affirmat vero Subtilis Doctor in 2. dist. 5. q. 2. n. 13.

Notandum 3. Quod cum Angeli non potuerint esse boni sine libero arbitrio et recto illius usu cum gratiae subsidio, Deus non solum Angelos condidit libertate donatos, sed etiam ipsis gratiam indidit qua in bono perseverarent si vellent, ita ut iuxta S. Augustinum lib. 12. De Civit. Dei, cap. 9. simul in illis condiderit naturam et infuderit gratiam. Neque enim, ut diximus, ratio erat cur differretur gratiae collatio, quae illis necessaria erat ad consequendum finem ad quem creati erant, et ad quem tendere debuerunt. Qua tamen gratia, etsi magnam illis intellectus lucem attulit, non tamen voluntatem ita ad bonum determinavit, ut nonnisi id vellent et facerent, quod velle et facere illos iustum erat. Datum ergo illis fuit perseverare si vellent, sed non vellent perseverare: quod plane consequens fuisset, si Deus in illis operatus fuisset, et vellet perficere. Explicat ista egregie S. Augustinus lib. De correptione et gratia cap. 10.:

Saluberrime, inquit, confitemur*, quod rectissime credimus, Deum, dominumque rerum omnium, qui creavit omnia bona valde, et mala ex bonis exoritura esse praescivit, et scivit magis ad suam omnipotentissimam bonitatem pertinere, etiam de malis benefacere, quam mala non esse permittere: sic ordinasse Angelorum et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet quid posset liberum arbitrium, deinde quid posset suae gratiae beneficium, iustitiaeque iudicium. Denique Angeli quidam, quorum princeps est qui dicitur diabolus, per liberum arbitrium a Domino Deo refugae facti sunt: refugientes tamen eius bonitatem, qua beati fuerunt, non potuerunt > eius effugere iudicium, per quod miserrimi effecti sunt. Ceteri autem per ipsum liberum arbitrium in veritate steterunt.

Quibus verbis aperte docet S. Augustinus omnes Angelos tam bonos, quam malos ab initio donatos fuisse plenissima libertate, et malos liberrime a Deo fuisse aversos: bonos autem proprio suo arbitrio actuali gratia roborato, et illustrato in veritate et observantia stetisse. An autem aliquo ad peccatum suadente, et moraliter impellente daemones deviaverint, hic erit determinandum.

Conclusio prima. — Revera non potest aliqua produci rationalis creatura, quae ex natura sua, et intrinsece sit impeccabilis. Ita Doctor in 2. dist. 23. q. unica num. 6. ubi ait: Dico igitur, ad quaestionem, quod non potest fieri talis natura, sive voluntas, quae sit impeccabilis per naturam: quia auctoritates Sanctorum sunt expressae de hoc.

Probat itaque conclusionem, primo quidem auctoritate S. Hieronymi Epistola 118. circa finem, ubi expendens illa verba Ps. 142. Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens, ait:

Non dicit omnis homo, sed omnis vivens, idest, non Evangelista, non Apostolus, non Propheta: ad maiora conscendo, non Throni, non Dominationes, non Potestates, caeteraeque Virtutes: Solus Deus est in quem peccatum non cadit; caetera cum sint liberi arbitrii, in utramque partem suam possunt flectere voluntatem.

Eamdem sententiam edocet S. Augustinus lib. 3. contra Maximinum cap. 12. ubi ex illis verbis 1. ad Timotheum 6. quibus de Deo dicitur, Qui solus habet immortalitatem: concludit Deum etiam solum habere impeccabilitatem; nam homines, et Angeli peccando aliquo modo moriuntur: Et omnes, inquit, qui non peccaverunt, peccare potuerunt, et cuicumque creaturae rationali praestatur, ut peccare non possit, non est hoc naturae propriae, sed Dei gratiae. — Rem expresse declarat S. Gregorius lib. 5. Moral. cap. 27. Natura Angelica, inquit, etiamsi contemplatione sui Auctoris inhaerendo in statu suo immutabiliter permanet; eo tamen ipso, quo creatura est, in semetipsa vicissitudinem mutabilitatis habet. At omnium evidentissime rem definit S. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo cap. 10. ubi Discipulo ab eo quaerenti cur non potuit Deus facere creaturam impeccabilem per naturam, respondet: Quia non potuit ipsam facere Deum: ergo (subinfert Doctor) nulla creatura potest esse impeccabilis, nisi sit Deus, vel assumpta a Verbo.

Eamdem veritatem duplici ratione probat Doctor; quarum primam sic format: omnis voluntas, quae potest appetere suum commodum, et illud non appetere recte, potest peccare: sed nulla est creata voluntas nec creabilis, quae non possit appetere suum commodum, et illud non appetere recte: ergo nulla pariter est, quae non sit defectibilis. Maior constat: nam eo ipso quo voluntas proprium commodum appetendo potest omittere affectum iustitiae et rectitudinis, seu non appetere illud commodum ob finem honestum et a Deo praescriptum, potest peccare; peccatum quippe nihil aliud est quam carentia rectitudinis debitae actui. Minorem probat Doctor: omnis voluntas in qua non necessario coniunguntur ista duo; nempe appetere commodum, et illud recte appetere: potest illud bonum commodum appetere recte, et non recte: sed in nulla voluntate creata possunt coniungi illa necessario; nempe, quod appetendo suum bonum commodum, necessario illud appetat recte: nulla enim voluntas praeter divinam recte appetit ex eo formaliter, quod appetit: ergo, etc. Patet Maior: si enim illa duo non sint necessario connexa, nempe appetere commodum, et illud appetere recte, evidens est, quod voluntas poterit commodum sibi bonum appetere, et illud non appetere recte. Minorem probat Doctor: omnis voluntas creata, sicut potest appetere sibi commodum, sic potest illud appetere modo sibi non convenienti secundum ordinationem divinam; quia posset illud commodum velle tali modo, quo appareret esse ipsi maius commodum: sic posset appetere, et velle summe beatitudinem summam, et omnium maximam; quia melius est habere beatitudinem summam quam eam habere in gradu remisso: ille autem appetitus non esset conformis divinae ordinationi: quia ex Dei praescripto beatitudo commensurari debet meritis: ergo nulla est voluntas creata, quae ex se non possit aliquid velle contra Dei voluntatem; adeoque nulla est, quae non possit peccare. — Confirmat: omnis voluntas, quae non est sua regula, nec necessario est conformis suae regulae, potest deficere a sua rectitudine: sed omnis voluntas creata, naturae suae relicta, nec est sua regula, nec conformis suae regulae: ergo, etc. Maior constat: omnis namque voluntas, quae nec est sua regula, nec est conformis suae regulae, haud dubie poterit ipsi esse difformis; adeoque non erit recta, nec proinde debitam rectitudinem in suis actibus habebit, subindeque peccabit: cum peccatum, ut mox diximus, nihil sit aliud quam carentia debitae rectitudinis in actibus a voluntate libere elicitis. Minor etiam est evidens; nulla namque voluntas creata potest esse sua regula, cum necessario voluntatem superiorem nempe divinam habeat, a qua dependet, et per quam regulari debet: nec ipsi est necessario conformis; quippe cum supponatur libera, adeoque potest velle aliquid contra divinam voluntatem, aut saltem velle alio modo, et alterum ob finem: ergo, etc.

Probat 2. Omnis voluntas, quae non est satiata per amorem alicuius obiecti, et quae non habet necessario, sed per propositum bonum infinitum, quo satiari potest; potest quando libuerit cessare a quocumque obiecto, quod amat, et amare aliqua obiecta, non in ordine ad bonum illud infinitum satiativum: sed nulla voluntas creata est ex se satiata amore ullius obiecti; nec habet necessario sibi propositum bonum infinitum semper quo solo satiari potest: ergo omnis voluntas creata potest cum libuerit cessare ab amore cuiuscumque obiecti, quod amat, et amare aliqua obiecta sine relatione eorum ad obiectum infinitum satiativum: sed omnis voluntas, quae potest hoc facere, potest peccare; quia potest cessare ab amore alicuius obiecti, etiam quando praeciperetur: ergo omnis voluntas creata potest peccare, et consequenter nulla est ex se impeccabilis. Advertit etiam hac ratione posse confirmari secundam, et tertiam probationem Alensis.

Probari posset ulterius haec conclusio; quia eatenus posset dari voluntas rationalis non peccabilis; vel quia determinaretur ex natura sua ad prosequendum quodcumque bonum propositum, ita ut non esset ipsi liberum cessare a prosecutione: vel quia determinaretur ad bonum honestum, ut sic, ita ut non posset prosequi aliud bonum quam bonum honestum, quamvis ex ipsismet bonis honestis posset pro sua libertate hoc prae illo eligere, sicut voluntas Beatorum est de facto determinata.

Sed neutrum ex his dici potest. Non primum, quia sic voluntas non esset libera: et praeterea, quia si esset determinata ad quodcumque bonum propositum, deberet etiam esse determinata eodem modo ad fugiendum quodcumque malum propositum: sed hoc est inconveniens: quia sequeretur, quod intellectus non deberet habere virtutem proponendi simul bonum, et malum, nec duo bona, in quae non posset voluntas simul tendere, aut duo mala; quia, quandoquidem voluntas esset determinata ad unum, frustra simul proponeretur alterum, et frustra daretur talis facultas intellectus. Non etiam secundum; quia absurdum est, quod appetitus ullus sit, qui non possit tendere in quodcumque bonum suum: sed impossibile est, quod possit voluntas esse ulla creata, quae non possit habere aliud bonum quam honestum: impossibile est enim, quod sit potentia ulla vitalis, quae non habeat aliquod obiectum delectabile: ergo impossibile est, quod solum determinetur ad bonum honestum ex sua natura intrinsece.

Dices 1. Deus potest facere corpus, quod non potest deordinari a suo motu, ut est caelum, quod naturaliter nequit aliter moveri, quam de facto movetur: ergo potest facere spiritum, qui non possit deordinari a motu suo, et consequenter erit impeccabilis. — Respondet Doctor, negando antecedens, si loquamur de corpore secundum naturam suam intrinsecam: nam sine dubio quodcumque corpus potest a quocumque motu impediri, saltem divinitus, et moveri motu omnino distincto, et opposito. Deinde, quamvis verum esset antecedens, negari potest consequentia: discrimen enim est, quod tale corpus cum libertatis sit expers, nec possit esse culpae particeps sicut voluntas, non posset etiam deordinari in motu suo deordinatione culpabili: non sic autem voluntas, quae cum sit libero arbitrio donata, et non solum possit habere motum circa unum obiectum, sed etiam circa aliud, non debet necessario habere unum prae alio, et consequenter si solus motus in unum ex illis, ut in bonum honestum, sit motus rectus, et ordinatus ipsius, poterit deordinari ab illo motu habendo alium motum in bonum commodum non honestum, qui motus est inordinatus.

Dices 2. Deus facere potest voluntatem aliquam, quae necessario tendat in aliquod bonum, puta in finem; ergo poterit facere, quod talis voluntas tendat in omne ordinatum ad illum: ergo, etc. Antecedens patet per Aug. 13. De Trinit. cap. 3. dicentem, Quod omnes volunt necessario beatitudinem. Consequentia probatur, quia eadem necessitate, qua aliquid tendit in finem, tendit in ea quae sunt ad finem. — Respondet Doctor, primo iuxta sua principia, quod voluntas creata non necessario tendit in finem sibi ostensum; nec in particulari, nec in universali: idcirco negat antecedens cum sua probatione. — Respondet secundo iuxta communem sententiam, concesso antecedente, negando consequentiam: nam alia est ratio de fine ultimo, atque de mediis ad ipsum ordinatis; nam in fine ultimo, cum sit infinitum bonum, est perfectissima bonitas alliciens voluntatem ad amorem eius, non vero est talis ratio boni in mediis ad ipsum ordinatis. Addit Doctor, quod quamvis necessario talis voluntas tenderet in finem, non inde sequeretur, quod in media tendere deberet modo debito, et consequenter inde non sequitur, quod non possit peccare.

Dices 3. Posse peccare iuxta S. Anselmum, non est libertas nec pars ipsius: ergo potest esse vera libertas absque peccandi potentia: proindeque Deus poterit producere aliquam voluntatem omnino impeccabilem.

Respondet Doctor primo. explicando S. Anselmum, et distinguendo antecedens: posse peccare, idest, posse producere actum illum, quo est peccaminosus, seu privationem, in qua supponitur consistere ratio formalis ipsius peccati, concedit antecedens: posse peccare, idest, posse producere ipsum in instanti, quo est peccaminosus, negat antecedens: et similiter distinguit primum consequens, et negat secundam consequentiam.

Respondet Doctor secundo. distinguendo aliter antecedens: posse peccare non est ita essentia libertatis etiam creatae, quin possit haberi conceptus libertatis absque conceptu talis potentiae, concedit: quia potest quis considerare potentiam, ut potentem unum bonum prae alio eligere ad libitum suum, et hic conceptus est ipsius, ut est libera, et sufficienter distinctivus ipsius a potentia naturali: posse peccare non est de essentia libertatis creatae ex se, sic ut non conveniat ex natura sua intrinseca cuicumque potentiae liberae creatae: negat antecedens.

Dices 4. Deus potest facere voluntatem impeccabilem per gratiam, et gloriam, ut patet in Beatis, et confirmatis in gratia: ergo et per naturam: quia Deus potest communicare creaturae alicui omnem omnino perfectionem finitam ipsam ei identificando realiter: at perfectio illa quam habet status beatitudinis, confirmationis in gratia, ratione cuius voluntas fit impeccabilis, est perfectio finita: ergo potest illam identificare voluntati: sed voluntas, cui identificaretur, esset sine dubio tam impeccabilis, quam est voluntas Beati, et confirmati in gratia.

Confirmatur. quod non repugnat alicui creaturae, potest illi concreari, et consequenter potest esse ipsi connaturale: sed gratia, et charitas non opponuntur creaturae rationali: ergo possunt esse ipsi connaturales.

Respondeo primo. negando maiorem: nam, ut diximus in Disputatione de Visione beatifica, nulla est creabilis substantia spiritualis, cui Visio beatifica sit connaturalis. Idem dicendum de gratia, et charitate, subindeque etiam neganda est confirmatio.

Respondet Doctor secundo. negando consequentiam cum maiore probationis suae: neque enim potest efficere Deus, ut ulla substantia v. g. habeat sibi identificatum calorem formalem, aut ullus intellectus creatus intellectionem aut Visionem beatificam: unde quamvis posset facere perfectionem intellectum in infinitum, nunquam tamen posset facere, ut ullus finitus esset realiter gratia, aut intellectus intellectio.

Dices 5. Voluntas creata est impeccabilis in primo instanti suae creationis: quia pro illo instanti habet rectitudinem naturalem sibi datam a Deo, et motum naturalem, et per consequens rectum naturaliter, et necessario: sed Deus potest conservare creaturam pro quolibet altero instanti eodem in statu, quo primo formata fuit: ergo semper poterit esse ex se impeccabilis.

Respondet Doctor primo. negando antecedens, cuius falsitas patebit ex Conclusione sequenti. Respondet Doctor secundo. iuxta S. Thomae doctrinam, negando, quod illa creatura conservari deberet in sequentibus instantibus eodem in statu, quo erat in primo, quia pro aliis instantibus exigit connaturaliter habere operationes ex se sibi ipsi imputabiles, et non necessario imputabiles Deo: in primo autem instanti necessario imputantur Deo omnes operationes eius; consequenter non potest habere pro primo instanti operationem malam, iuxta illam sententiam.

Dices denique. Non implicat contradictionem, quod creata voluntas necessario determinetur ad sequendum dictamen rationis, adeoque Deus talem voluntatem potest producere: quidquid enim contradictionem non implicat a Deo fieri potest: sed voluntas necessario sequens dictamen rationis est ex se impeccabilis: ergo, etc. Minor constat: probatur Maior: tam appetitus voluntarius potest determinari ad dictamen rationis sive rectum sive erroneum, quam appetitus sensitivus determinatus est ad dictamen sensus formalis, vel virtualis: ergo potest esse appetitus determinatus ad dictamen rationis, ita quod non posset ire contra dictamen rationis, et posset nihilominus in diversa obiecta liber tendere secundum dictamen rationis; quando scilicet ratio dictaret plura bona, nec unum alteri praeferret, tunc voluntas libere posset ex his unum eligere, aliud dimittere, nec in hoc peccaret; quippe non ageret contra dictamen rationis.

Nego maiorem. et ad eius probationem dico, quod in eo casu nec voluntas, nec dictamen rationis haberent perfectam rationem voluntatis, et dictaminis; sicut verbi gratia, si Deus tantum concurreret cum intellectu alicuius ad intelligendum bona, et non ad intelligendum mala; tunc voluntas necessario vellet bona, et non mala: illa tamen determinatio voluntatis non esset ab intrinseco, sed ab extrinseco; quaestio autem praesens movetur de determinatione voluntatis ab intrinseco.

Conclusio secunda. — Angelus potuit peccare in primo instanti. Ita Doctor in 2. dist. 5. q. 2. num. 13. Teneo igitur, inquit, quod potuit in primo instanti habere potentiam volitivam perfectam, et non limitabatur ad rectam operationem: non enim habuit in secundo instanti magis determinans quam in primo: ergo, etc.

Quae ratio Doctoris sic elucidari potest: potentia, quae potest habere operationem perfectam, et non limitatur nec determinatur necessario ad operationem rectam, potest habere operationem non rectam: sed Angelus in primo suae creationis instanti habuit potentiam volitivam perfectam; et ideo potuit habere volitionem perfectam; et non limitabatur, nec determinabatur ad operationem rectam: ergo in illo instanti potuit non recte operari, et per consequens peccare. Consequentia est optima, cum maiori evidenti. Minorem probo: quia voluntas Angeli in primo instanti non habuit maiorem determinationem, quam in secundo; cum nihil reale intrinsecum habeat in primo, quod non habeat in secundo: ergo, etc.

Secundo. Voluntas in primo instanti creationis prius natura quam peccaret, potuit habere omnes conditiones requisitas ad agendum, et eliciendum actum peccaminosum: ergo revera potuit pro illo instanti peccare. Probatur antecedens: non aliae desiderantur conditiones ad peccandum, quam cognitio obiecti sub ratione boni aut utilis, aut delectabilis, et prohibiti, et negatio omnis impedimenti: sed illa omnia possunt esse in primo instanti. Probatur: illa quae sunt in secundo instanti possunt esse in primo praeter respectum ad esse praexistens. sed ille respectus nihil prorsus facit ad rem: ergo quae requiruntur ad peccandum in secundo instanti possunt esse in primo.

Probatur 3. Angelus in primo instanti potuit mereri, et habere omnia requisita ad merendum: imo, ut fatentur Thomistae, de facto meruerunt: ergo et peccare, et habere omnia praerequisita ad peccandum: tum quia prorsus est eadem ratio: tum quia si non posset peccare, non posset mereri, quia quidquid impedit quominus posset peccare, impedit quominus posset mereri: imo plus requiritur ad merendum, quam ad demerendum: nam mereri est bonum quoddam perfectum, demereri autem est malum: bonum vero ex integra causa, et malum ex quolibet defectu.

Confirmatur. idcirco Angelus non habuisset in primo instanti necessaria ad peccandum, quia non fuisset perfecte, et complete liber: sed sufficienter liber extitit, ut peccare posset. Probatur: ad hoc, ut Angelus in instanti suae creationis peccare potuerit, sufficit quod fuerit liber libertate contradictionis et exercitii: sed hanc saltem libertatem in primo instanti creationis habuit: ergo in illo peccare potuit. Probatur maior: Angelus in primo instanti suae creationis tenebatur ex praecepto divino elicere actum dilectionis Dei super omnia: sed cum fuerit liber quoad exercitium respectu praedicti amoris, potuit tunc non amare, seu amorem illum omittere, maxime quia tunc Deus potuit illi denegare auxilium efficax ad illum eliciendum: huius enim auxilii collatio illi non erat debita, sed omnino liberalis, et gratuita: ergo tunc potuit Angelus peccato saltem omissionis peccare: nam posse peccare peccato omissionis, est posse non elicere actum ad quem aliquis ex praecepto tenetur, seu posse illum actum omittere.

Reponunt Thomistae cum Caietano. Angelum in primo instanti non potuisse omittere actum: quia stante praecepto ex parte Dei de eliciendo tali actu ab Angelo, v. g. de conversione facienda in Deum, erat iudicium ipsi inditum ab Auctore naturae: quod quidem non poterat esse nisi verum practicum de faciendo quod a Deo praecipitur: ac proinde voluntas non poterat contrarium operari, nec ab actu cessare; nec minus tamen propterea erat libera. Quod utique explicant exemplo Christi Domini, qui respectu actus cadentis sub praecepto, fuit liber quoad exercitium: et tamen peccare non potuit: unde licet illum actum potuerit elicere potentia antecedenti, et in sensu diviso, non tamen potentia consequenti, et in sensu composito. Addunt, quod Angeli in primo instanti potuerint incurrere omissionem actus, non tamen omissionis peccatum: quia licet potuerint omittere talem actum, prout omissio est pura negatio actus oppositi, non tamen ut est privatio praedicti actus, ut debiti, et a Deo praecepti.

Contra primo. haec responsio supponit tamquam certum, non esse dabilem puram omissionem culpabilem, quod tamen controvertitur inter Theologos: quorum plurimi affirmant simplicem omissionem illius praecepti, quod quis tenetur implere, esse peccaminosam: siquidem eo tempore praeceptum obligat ad diligendum Deum, v. g. vel ad audiendum sacrum die Dominica, potest quis ratione alicuius negligentiae culpabilis, se mere negative habere circa illum actum, ita ut nullum voluntatis actum eliciat, quo positive velit Deum non diligere, vel adesse Sacro; qua negligentia erit omnino culpabilis, quin, ut omissio sit peccatum, satis est, quod negligentia sit voluntaria; indirecte ut autem negligentia sit hoc modo voluntaria, sufficit quod voluntas possit, et teneatur illam vitare, excitando intellectum ad actum sollicitudinis ei oppositum, et tamen non vitat: ad hoc autem non est necessarius actus voluntatis, quo ipsa negligentia sit volita: nam S. Thomas 2. quaest. 54. dicit, Quod negligentia provenit ex quadam remissione voluntatis, per quam contingit quod ratio non sollicitetur, ut percipiat ea quae debet, vel eo modo quo debet. Et consequenter ad negligentiam culpabilem non requiritur actus voluntatis, quo sit volita.

Deinde, si voluntas Angeli non poterat suspendere talem actum conversionis ad Deum, consequens est, quod necessitabatur ad illum ponendum: ergo in eo ponendo actu Angelica voluntas non erat libera, nec ille actus erat voluntarius, proindeque non potuit esse meritorius: sed hoc consequens ut falsum negant etiam ipsimet Adversarii; proindeque fateri debent illum actum fuisse liberum, ac subinde potuisse fieri peccaminosum per omissionem suae productionis. Ad exemplum autem de Christo Domino, quod in suae responsionis confirmationem adducunt, dico illud non esse ad rem, quippe cum Christus Dominus nec in primo, nec in quovis alio instanti suae vitae potuerit peccare: tum quia primus, et princeps erat confirmatorum in gratia: tum quia intuitiva Dei visione donabatur: tum denique quia habebat unitam hypostatice suam humanitatem Verbo: Angelus autem in primo instanti suae creationis nullo horum gaudebat privilegio: ergo ex privilegiis Christi, et ex eius impeccabilitate, non recte infertur impeccabilitas Angeli in primo instanti.

Dices 1. Si Angelus in primo suae creationis instanti peccaret, tale peccatum Deo ut Auctori, ac Motori specialiter tribueretur; sed implicat peccatum Deo attribui: ergo et Angelum in primo instanti creationis peccare. Minor constat. Probatur Maior: prima operatio, quae incipit cum ipso esse rei, tribuitur causae productivae ipsius rei; nam idcirco motus gravium, et levium ad suum locum naturalem, sive centrum, dicitur inesse eis a generante, quia motus ille cum eorum esse incipit; statim enim moventur, et existunt, maxime si producantur extra locum suum naturalem. Secundo, idem suadetur exemplo tibiae, quae si nascatur curva, et statim incipiat claudicare, illa claudicatio reducitur in debilitatem principii generantis. Tertio, idcirco motus cordis in animalibus generanti tribuitur, quia incipit una cum ipsis animalibus. Ratio autem eorum omnium est, quia operatio, quae incipit cum esse rei productae, est veluti corollarium quoddam sequens ad naturam illius, sicque procedere debet ab Agente, et Auctore illius esse; unde vulgare illud: qui dat esse, dat etiam consequentia ad esse. Confirmant ex eo quod operatio procedens a natura secundum inclinationem ab Auctore naturae acceptam, ipsi naturae Auctori debet attribui; nam moveri sursum inest igni a generante, quia est secundum inclinationem, quam habet a generante ad locum sursum: sed operatio, quae incipit simul cum esse rei, procedit a natura secundum inclinationem ab Auctore naturae acceptam: ergo ipsi naturae Auctori debet attribui. Probant minorem: quando res incipit esse, non habet aliam inclinationem, et dispositionem, praeter illam quam accipit ab Auctore naturae: ergo si in eo instanti operatur, necessum est, quod operetur secundum inclinationem sibi ab Auctore naturae inditam. — Negat maiorem Doctor loco supra laudato n. 4. Primo quia secundum S. Augustinum 11. De Civitate Dei c. 3. Qui dicunt Angelos a principio fuisse malos, non sentiunt cum Manichaeis, qui ponebant unum Deum malum immediate esse causam mali, et alterum esse immediate causam boni: sed hoc sentire deberent si Angeli in primo suae formationis instanti non possent esse mali, et peccatores, quin eorum peccatum in Deum refunderetur: ergo ex S. Aug. licet Angeli peccassent in primo instanti suae creationis, eorum propterea peccatum Deo non esset tribuendum. Secundo, defectus causae secundae in agendo, pro quocumque instanti quo agit, non est Deo tribuendus, sed ipsimet causae secundae, quamvis agere nequeat nisi cum concursu ipsius Dei; sed defectus qui inesset actui peccaminoso Angeli peccantis in primo instanti, esset ipsiusmet Angeli defectus: ergo non Deo, sed ipsis Angelis esset adscribendus. Tertio, eatenus peccatum angelicum in primo instanti refunderetur in Deum tamquam in causam illius peccati, quatenus Deus pro illo instanti voluntatem produceret, ipsique infunderet principia omnia, quibus mediantibus posset peccare, necnon et conditiones sine quibus non peccaret: puta obiectorum applicationem, et motionem: sed si hac ratione Deus dicendus esset auctor peccati, pari iure omnia peccata, quae fierent in secundis instantibus in ipsum essent refundenda: quippe ille ipse est, qui formavit voluntatem, quae peccat, et cum ea ad actum peccaminosum physice concurrit, necnon et cum obiecto ipsam movente, et aliis causis ad actum peccaminosum inducentibus: ergo multo magis dicendus esset auctor peccati, quod fit in illis sequentibus instantibus: quod tamen cum asserere sit execranda blasphemia, pari iure non esset dicendus auctor peccati, qui fieret in primo instanti. Denique, hoc argumentum in ipsosmet Adversarios retorquet Doctor n. 8. nempe quod si Angeli non potuerint peccare in primo instanti, quin eorum peccatum totum in Deum unicum auctorem refunderetur; nec etiam potuerunt in illo instanti mereri; quia idcirco, inquiunt, non potuit Angelus demereri in primo instanti, quia omnis operatio, quam habet in primo instanti, est Dei producentis, et consequenter non sua: operatio autem peccaminosa debet esse sua propria: sed operatio meritoria tam debet esse sua propria, quam peccaminosa: ergo si operatio, quam habet in primo instanti, sit Dei, et consequenter non propria; sequitur quod non possit esse meritoria; quod cum non admittant Adversarii, nec etiam alterum admittere debent. Ex iis itaque constat falsam esse maiorem illius argumenti, quo maxime nititur sententia Adversariorum. Unde in forma: nego antecedens illius probationis, et ad primam eius confirmationem dico, motum gravium, et levium non aliter tribui generanti, quam quia tribuit illis esse; non enim alius esset descensus lapidis producti in medio aere, v. g. qui in primo suae formationis instanti in terram laberetur, quam sit descensus illius pro instantibus sequentibus: unde sicut descensus in sequentibus instantibus non aliter tribuitur generanti, quam quia producendo lapidem ipsi indidit gravitatem illam, quae est principium immediatum istius descensus: sic non esset inconveniens, quod pari ratione operatio mala voluntatis tam in primo, quam in sequentibus instantibus tribueretur Deo, solum ex eo quod voluntatem liberam creaturae rationali indidit, quae voluntas est principium immediatum, et per se actus peccaminosi. Confirmatur. quia secundum adversarios, sicut descensus lapidis in primo instanti tribuitur causae generanti, etiam eidem attribuitur in aliis instantibus: ergo si sit eadem ratio de descensu lapidis, ac de operatione mala voluntatis, sicut illa operatio adscriberetur Deo in primo instanti, ita et in aliis instantibus: maxime si non essent aliae causae praeter voluntatem, a quibus in aliis instantibus proveniret: quod cum sit absurdum, ut etiam fatentur Adversarii, necessum est fateantur illud exemplum non esse ad propositum. Nec magis iuvat exemplum tibiae: concedo namque, quod curvitas ipsius debeat adscribi causae generanti, non vero ipsi tibiae; sed nego idem esse dicendum de omnibus perfectionibus, vel imperfectionibus quas creatura propria sua operatione sibi comparare possent in primo instanti productionis; disparitas enim est maxima; quia ipsa tibia non habet virtutem producendi in se curvitatem, et propterea illa curvitas in aliam causam est refundenda; voluntas autem habet virtutem producendi in se operationem malam; idcirco non est recurrendum ad aliam causam. Adde quod rectitudo alterius tibiae non provenit effective ab ipsa tibia, sed a causa generante, et aliis circumstantiis: ergo si debeat esse paritas inter tibiam claudicantem, et voluntatem peccantem in primo instanti; etiam debet esse aliqua paritas inter tibiam recte ambulantem, et voluntatem bene operantem in primo instanti: adeoque sicut rectitudo tibiae non provenit ab ipsa, nec etiam in primo instanti operationes bonae possent a voluntate procedere, quod Theologorum nullus admittet. Idem a pari dicendum ad caetera, quae proferunt.

Dices 2. Angelus non habet primum velle a se, sed ab alio: at Angelus non potest peccare per velle habitum ab alio, et non a se: ergo prima volitio ipsius nequit esse peccaminosa. Probatur maior ex S. Anselmo De casu diaboli cap. 13. ubi ait: Si primum velle a se habet, aut hoc est volens, aut nolens: Si volens, igitur illud non est primum velle; Si nolens, idem sequitur, quia ante illud velle noluit illud: igitur voluit illud non esse: igitur aliquid voluit. Ergo peccatum quod esset in primo instanti, non posset esse a voluntate; et consequenter deberet esse a Deo: quod cum fieri nequeat, consequens est, quod voluntas Angeli non possit esse peccaminosa in primo instanti.

Negat maiorem Doctor n. 5. Sicut enim Angelus potest habere a se velle secundum, ita et potuit habere a se primum velle: alioquin sequeretur processus in infinitum: nam, inquit Doctor,

Quaero a quo primum habuit velle. Aut a se, per aliam volitionem, aut sine alia volitione. Si sine alia volitione, ergo voluntas potest a se habere primam volitionem absque alia: Si per aliam, ergo illam aliam debet habere per aliam, et illam rursus per alteram, et sic necessario erit processus in infinitum.

Unde ad auctoritatem S. Anselmi, dicit Doctor, quod per volitionem, quae debet praecedere primum velle Angeli, intelligit S. Anselmus ipsam voluntatem in actu, quam Angelus debet habere a Deo, ex suppositione, quod ipsemet eam in se producere non possit: quam suppositionem forte facit Anselmus discurrendi causa. Certum est autem quod produci non possit volitio, nisi a voluntate praevia, adeoque volitio debet voluntatem praesupponere. Quod si aliud voluerit S. Anselmus, hac in re esset negandus, quippe cum illa sententia principiis philosophophicis, et theologicis non quadret. — Ad discursum autem eius, respondeo Angelum habere primum velle, non per aliud velle, aut nolle, sed per ipsum primum velle: sicut a pari, causa effectiva habet primam actionem, non per aliam actionem, aut negationem actionis, sed per ipsammet actionem primam, quaecumque illa sit. Adde quod, si Angelus non posset peccare in primo instanti, quia non posset habere primum velle a se; sequeretur etiam quod non posset peccare in sequentibus instantibus. Quaero namque a quo in aliis instantibus haberet illud primum velle peccaminosum. Si a se, ergo idem dici potest de primo instanti: si ab alio: ergo cum, inquiunt adversarii, prima volitio, quam habet in primo instanti, nequeat esse peccaminosa, quia est ab alio, idem sequitur in quocumque alio instanti.

Dices 3. Si Angelus peccaret in primo instanti, necessario peccaret; sicque peccaret, et non peccaret: sed hoc est absurdum: ergo, etc. Patet sequela maioris: quia si in primo instanti peccavit, non potuit non peccare: ergo necessario peccavit, adeoque cum peccatum debeat esse liberum, sequitur quod peccavit, ut supponitur, et quod non peccavit, quia non libere, sed necessario peccavit. Probatur autem haec consequentia, nempe quod si peccaverit, necessario peccavit: quia si potuit non peccare, aut potentia ante actum, aut potentia cum actu. Non primum, quia Angelus non fuit ante illud instans, quod supponitur primum suae formationis. Non etiam secundum, quia in ipso instanti primo quo peccavit, non potuit non peccare; et ideo per illam potentiam non potuit non peccare: ergo necessario peccavit. —

Negat primam sequelam Doctor n. 6. Ad cuius probationem dicit, quod voluntas Angeli peccans in primo instanti, revera potuit non peccare potentia ante actum; non quidem prioritate temporis, sed naturae; quia ipsamet voluntas ex se, ut concipitur prior actu peccaminoso, quem producit, est indifferens, et potens ad illum actum producendum, vel non producendum; quod autem non sit necesse, ut causa, vel facultas prioritate temporis effectum, vel operationem praecedat, sed quod ad utrumque sufficiat prioritas naturae, demonstrat Doctor: quia alias sequeretur primo, quod Deus ipse nihil posset libere velle ab aeterno; similiter quod creatura rationalis non posset velle libere in primo instanti, adeoque sequeretur quod Angeli non potuissent mereri in primo instanti suae formationis; quod tamen adversarii non admittunt.

Dices 4. Angelus in primo instanti non potuit habere deliberationem sufficientem ad peccandum: ergo nec in illo peccare potuit. Probatur antecedens: ad deliberandum plures cognitiones desiderantur; oportet namque varia obiecta percipere, et variam in eis deprehendere rationem amabilitatis, vel aversionis, ut nempe unum prae alio voluntas prosequatur: sed in primo instanti non potuit Angelus varias habere cognitiones: ergo nec deliberare. —

Negat antecedens Doctor n. 7. necnon et minorem eius probationis: quia ad peccandum non requiritur alia cognitio, quam ea qua obiectum cognoscitur esse bonum bonitate utili, vel delectabili; aut illud esse prohibitum: certum est autem, quod talem cognitionem habere potuit Angelus pro primo instanti tam facile, quam pro quocumque alio sequenti. Adde non quod maior requiritur deliberatio ad peccandum, quam ad merendum: ergo cum in primo instanti Angelus habere potuit sufficientem deliberationem ad merendum, etiam et sufficientem ad peccandum habere potuit.

Dices 5. Nullus peccare potest, nisi sit debitor iustitiae: sed in primo instanti Angelus non fuit debitor iustitiae; quia secundum S. Anselmum supra laudatum c. 12. et 14. Angelus in primo instanti iustitiam non accepit: ergo non potuit peccare. Maior constat, quia iustitia, et peccatum opponuntur, sicut habitus, et dispositio: ergo peccatum privat iustitia: sed non potest privare iustitia, nisi iustitia sit debita, et consequenter nisi peccans debeat habere iustitiam. —

Negat maiorem Doctor n. 11. et ad eius probationem dicit, quod si Angelus in illo primo instanti non fuit debitor iustitiae, quia eam non accepit, sequeretur, inquit, quod semper existens in peccato mortali, nunquam esset debitor iustitiae, quia nunquam accepit eam: ideo de ista iustitia non valet argumentum: similiter nec de iustitia acquisita, nam ista potest admitti in iustitiae elicitis: nec ille qui nunquam fuit iustus moraliter teneretur ad iuste operari, si non esset debitor iustitiae; quia nunquam istam accepit.

• Tametsi vero daemones initio suae creationis peccare potuerint, certum est nihilominus eos revera non peccasse in illo priori instanti. Steterunt enim aliquamdiu in gratia, sed in ea diu non perstiterunt; nam inquit Christus Dominus, Ioan. VIII. 44: Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit. Unde S. Iudas dicit daemones non servasse suum principatum. Habuerunt ergo principatum, hoc est gratiam, qua perseverare in acceptis dotibus et charismatibus divinis poterant, si voluissent. At propria eorum perversitas fuit, quod et sanctitate simul ac felicitate, ad quas ordinabantur, cito caruerint. *

Conclusio tertia. — Lucifer alios Angelos ad peccandum induxit, illorumque perduellionis, et lapsus causa extitit.

Haec est communior sententia Theologorum, quam tradit Seraphicus Doctor in 2. dist. 5. art. 2. quaest. 1. et 2. In prima namque Quaestione ita loquitur:

Notandum quod superbia daemonum conformis fuit capiti, totius militiae principi, scilicet tenebrarum: ipse autem diabolus attendens suorum naturalium strenuitatem, et excellentiam, et praecellentiam, voluit praeesse, et requiescere sua auctoritate, hoc est, sine meritis, et sine ministerio. Daemones vero ei subiecti non sunt ausi tantum appetere, sed considerantes naturalium strenuitatem, voluerunt sub umbra illius quiescere, ita quod non ministrarent, sed quadam sub illo potirentur voluntaria libertate, quam videbant se non posse habere sub divino dominio. Cognoverunt autem Angeli se esse factos ad percipiendam quietis beatitudinem, et acquirendam per merita, et ministeria: in hoc ergo superbierunt, quia sine meritis voluerunt beati esse, et sine ministerio quiescere, et sine limite propriam voluntatem implere; et hoc totum est superbire; quamvis non sit tantae superbiae, quantae fuit appetere omnibus praecellere, et nulli subesse.

— Secunda autem Quaestione explicat qualiter primi Angeli peccatum quamdam supra peccata caeterorum Angelorum praeminentiam habuerit.

Fuit enim ibi ordo, inquit, et quantum ad gradum, et quantum ad occasionem, et quantum ad durationem. Quantum ad gradum, quia illud Luciferi fuit maius: > quantum ad occasionem, quia aliis praebuit exemplum: quantum ad durationem, quia sicut Lucifero necesse fuit tempore ante esse cognitionem, quam peccare, quia non potuit in eodem instanti habere cognitionem, quae exigitur ad peccatum cum deordinata affectione: sic in minoribus Angelis dicunt fuisse in peccando, et cum peccaverunt aspiciendo, quod Angelus volebat, et exinde aspiciendo commodum suum.

Probatur autem Conclusio variis Scripturae locis: primo quidem S. Hieronymus damnatorum Angelorum congregationem per Luciferi suggestionem corruisse colligit ex illo Ezechielis 31.: Aemulata sunt eum omnia ligna voluptatis, quae erant in Paradiso.¹ Nam aemulari nihil aliud est quam imitari; et ita si per metaphoram applicentur illa verba ad Angelos, optime significant inferiores peccando Luciferum fuisse imitatos. S. Aug. ex illo Matth. 25. Ite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et Angelis eius. Sed diabolus, inquit, dicitur qui fuit aliis causa, vel incentivum peccandi: ergo aliquis Angelorum illorum fuit inter Angelos peccantes diabolus: et per consequens ille qui dixit, Super astra Dei exaltabo solium meum, fuit inter Angelos diabolus. — Sed maxime probatur ex illo Apocalyp. 12. ubi dicitur:

Factum est praelium magnum in Caelo: Michael, et Angeli eius praeliabantur cum Dracone: et Draco pugnabat, et Angeli eius, et non praevaluerunt, nec locus inventus est eorum amplius in caelo. Et proiectus est Draco iste magnus, serpens antiquus, diabolus, Satanas, et seducens universum orbem:

ergo fuit aliquis primus peccans inter omnes peccantes, et inducens alios ad peccandum, et seducens illos. Probatur antecedens: fuit aliquis antiquus Draco inter peccantes: ergo fuit aliquis primus peccans. Patet sequela, quia si omnes simul peccarent, nullus esset altero antiquior.

• His accedit quod seducens debeat esse prior seductis, priusque lethali virus inescatus, quam illud in alios transfundat. — Confirmantur ista illis omnibus Scripturae textibus, in quibus varia daemonum principi tribuuntur nomina, ex quibus facile est colligere ipsum alios in perduellione antecessisse, eisque perfidiae ac rebellionis in Deum fuisse auctorem. Nam ille quisquis fuit, per antonomasiam dicitur diabolus, et Satanas, et forte proprio nomine appellatur Beelzebub daemoniorum princeps. Hinc Matth. 25. qui sinistram in iudicio extremo obtinebunt, relegabuntur in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et angelis eius. Idem Ioan. 12. v. 31. dicitur princeps mundi. Et 1. Corinth. 2. v. 7. princeps huius seculi. Quapropter Christus Dominus Ioan. 8. v. 44. de diabolo agens, tamquam de uno singulari loquitur: Ille fuit homicida et mendax ab initio. Unde colligere licet inter daemones idem, quod in illis ante ruinam, ordinis ac dignitatis perseverare discrimen, sive illud ex naturae dissimili et inaequali praestantia, sive ex ordinatione Dei, sive ex voluntaria submissione, qua se deficientes a Deo, Angelo illi apostatae primario subdiderunt, atque in ordinem cogi passi sunt, ortum habere statuatur. — Ista confirmat Origenes in prooemio librorum periarchum seu de principiis, ubi scribit: de diabolo et angelis eius, contrariisque virtutibus, ecclesiastica praedicatio decrevit, quoniam sunt quidem, sed quid sint, aut quomodo sint, non satis clare exposuit. Apud plurimos tamen ista habetur opinio, quod Angelus fuerit iste diabolus, et postquam effectus, quum plurimos Angelorum secum declinare persuaserit, qui et nunc angeli ipsius nuncupantur. *

Hanc ipsam veritatem docent sancti Patres tam Graeci, quam Latini; Graeci quidem; imprimis vero Caesarius Gregorii Nazianzeni frater, Dialogo 1.: Ad malum, inquit, versus, auctor ille mali diabolus, secum ad defectionem multos Angelorum trahens, non natura, sed voluntate mutatos, perduxit suggestione; qui convenientem suo facto suscepit appellationem. Item sanctus Chrysostomus in Psalm. 14.: Unus, inquit, illic civis, tamquam inquilinus, movit seditionem, et eiectus est tamquam externus, et a Deo alienus, et cum eo, qui eum secuti sunt, daemones. Similia habet Damascenus lib. 2. cap. 4.: Principem malorum Angelorum, inquit, adversus opificem suum Deum, se extulisse, et rebellare contra eum in animum induxisse. Et subdit inferius: Una cum eo avulsa est, eique comitem se adiunxit, simulque corruit innumerabilis subiectorum sibi Angelorum multitudo. — Eadem est concors sanctorum Patrum Latinorum sententia; imprimis namque S. Ambrosius Epist. 55. ad Demetriam aperte dicit, Diabolum, qui quoniam sua, quam a Creatore suo acceperat, potentia dignitate sibi placuit, cum his Angelis, quos in consensum impietatis suae traxerat, a caelesti sublimitate deiectum esse. Idem significat Arnobius Iunior lib. 2. De Deo trino, et uno, dicens: Primus omnium Angelorum in suo corde peccavit, ex quo pullulare omnium praesumptionum genera tunc coeperunt, cum nullius exemplum secutus, a se dedit peccandi exordium. Denique idem indicat S. Bernard., Tractatu De grad. humilitatis, de Lucifero dicens: Tu solus sedere affectans, fratrum concordiam, totius caelestis patriae pacem, ipsius quantum in te est, quietem Trinitatis infestas. Quo te tua, miser, curiositas ducit, ut praesumptione singulari non dubites civibus scandalum, iniuriam facere Regi? Dum ait enim solum Luciferum scandalum aliis tribuisse, et pacem turbasse, indicat profecto ipsum seditionem contra Deum movisse. Unde inferius ait: Voluisse Luciferum dominari omnibus filiis superbiae, quos suae malitiae usibus studuit inflammare.

Dices 1. Omnes Angeli boni simul conversi sunt in Deum, nullo altero Angelo suggerente, nec illius conversionis motivum, et exemplum praebente: ergo pariter omnes mali aversi sunt a Deo, nullo suggerente. — Respondeo, posse negari antecedens: qua ratione enim Lucifer aliis Angelis perduellibus inobedientiae causam praebuit, quocirca dicitur, quod Draco pugnabat, et Angeli eius; eadem ratione S. Michael fidelis in Deum observantiae, caeteris Angelis subditis exemplar, et incentivum fuit, siquidem legitur Apoc. 12.:² quod Michael pugnabat, et Angeli eius. — Respondeo secundo, negando paritatem: boni namque Angeli per gratiam sanctificantem, perque evidentem suae ad Deum dependentiae cognitionem, sufficiens habebant motivum, et incentivum, quo in Deum fideli observantia tenderent: mali vero nullum in se tale motivum ad rebellandum habuerunt; adeoque verisimile est ipsos ad perduellionem fuisse per Luciferum excitatos.

Dices 2, cum Guillelmo Parisiensi 2. par. De Universo: omnes Angeli per superbiam peccarunt: ergo omnes non ab alio inducti, sed per se, ac propria excellentia, et amore abstracti, et illecti, aliquid superbe appetierunt. Secundo: non poterat Lucifer vel rationibus eos suadere, vel per errorem, vel deceptionem eos inducere; quia sciebat eos non posse decipi in cognitione, et debita existimatione Creatoris; nec etiam per promissiones, vel alia obiecta concupiscentiae poterat eos allicere; quia nulla re indigebant, quam ab illo expectare possent; nec in hoc etiam falli potuissent. Tertio addit, quia si peccatum Angelorum inferiorum fuisset perduellionis contra Deum, ad quam a Lucifero fuissent inducti, non fuisset ausus solus Lucifer contra Deum rebellare, nisi praecognovisset voluntates inferiorum propensas ad rebellionem contra Deum fuisse; sicut in regnis humanis nullus vassallus, quantumcumque potens, audet contra Regem insurgere, nisi multorum consensus accedat, et inter eos contractus ad rebellionem praecedat: ergo similiter in Angelis necessarium fuisset, ut Lucifer aliorum voluntates agnoscens, ab eis invitaretur ad perduellionem, vel saltem inter se convenirent, et de rebellione tractarent. Quarto, quia omnes Angeli simul cum Lucifero peccaverunt: ergo non sunt ab illo inducti ad peccandum. —

Nego omnes consequentias. et ad primam rationem dico, quod licet omnes Angeli superbia peccaverint, inde tamen non sequitur, quod ad illam non fuerint inducti; nam Lucifer prius superbiit propter suam excellentiam: deinde singulis Angelis propriam excellentiam exponens, eos pariter ad complacendum in eo, et superbiendum stimulavit. —

Ad secundam rationem. dico peccatum Angelorum habuisse aliquam annexam inconsiderationem; nam nimium complacentes circa propriam beatitudinem naturalem, non retulerunt Deo gratias, propter dotes, et excellentias quas in primo instanti suae creationis acceperant: forsan enim tenebantur aliquo praecepto ad continuandum actum illum supernaturalem, et meritorium, quem in primo instanti inceperunt; et Lucifer nimis complacens in sua beatitudine naturali, non solum non continuavit actum inceptum, sed ostendens illam Angelis inferioribus, et quasi animadvertens illos de propria beatitudine naturali complacere, non solum ille, sed et alii a tali actu cessaverunt; et sic peccaverunt peccato elationis, et superbiae. Quare quando Lucifer alios sollicitavit ad malum superbiae, non proposuit illis aliquod malum ex parte obiecti, sed tantum ex modo operandi. Nam proposuit illis excellentiam propriae naturae, extollendo felicitatem, et beatitudinem naturalem, nulla facta mentione de beatitudine, et felicitate supernaturali; et tunc nimis complacentes in tali beatitudine naturali, nec se, nec sua in supernaturalem retulerunt, in quo fuit modus quidam elationis, et superbiae. —

Ad tertiam rationem. nego pariter consequentiam, nam Lucifer, et Angeli eius non rebellabant contra Deum, quasi vim illi inferre volentes, aut per virium fortitudinem illum vincere ac superare tentantes, ad quem modum rebellionis solet inter homines praecedere secreta consiliorum communicatio, aut seditiosus contractus, ac negotiatio; eo vel maxime quod contra Deum hic modus perduellionis possibilis non erat, cum nulla cogitatio eum latere possit, quod Angeli non ignorabant. Rebellarunt ergo contra Deum solo affectu quem Lucifer ex propriis, et sine aliorum consilio, tractatu, vel communicatione habere potuit: et inde potuit ad similem seu proportionatum affectum proprio iudicio, et deliberatione alios inducere, sine praevia cognitione voluntatis, vel determinationis, aut consilii eorum, cum sola spe illos in propriam sententiam, et spiritualem perduellionem trahendi. —

Ad quartam denique rationem. dico omnes Angelos simul cum Lucifero peccasse; quia nempe modica fuit mora inter peccatum Luciferi, et aliorum Angelorum: de repente enim, et quasi non perceptibili tempore, simul ac voluntatem primi Angeli perceperunt, ei statim consenserunt, et adhaeserunt; si enim prius aliqua diuturna temporis prioritate peccasset Lucifer, quam reliqui Angeli, cum ex illo peccato suborta fuisset deformitas per expoliationem, et carentiam omnium supernaturalium donorum, quibus ipse Lucifer in primo suae creationis exordio fuerat illustratus, cumque divina iustitia in ipsum animadvertisset; illud advertentes caeteri Angeli, haud dubium est, quod ipsi non consensissent, nec a partibus ipsius stetissent. — Ex his infert Alensis quaest. 98. n. 6. longe gravius fuisse peccatum Luciferi quam aliorum, ex duplici capite; primo, quia libido appetitus eius maior extitit. Secundo, quia ante se non habuit aliquod exemplar, cum ad nullius peccantis imitationem peccaverit, sed fuit ipse totius peccati inventor, et principium.

• Petes primo. — Quot, sollicitante Lucifero, ceciderint Angeli? Respondet Guillelmus Parisiensis episcopus, libro De Universo, parte 3. cap. 8. sententiam Theologorum suae aetatis esse, quod tertia pars ceciderit:

Tertiam Angelorum partem corruisse Theologi christianorum, inquit, ponunt decimum ordinem cecidisse, sic intelligentes non secundum planum litterae, quia decimus ordo numquam fuit, sed secundum aequalitatem, quod est dicere, quia tot ceciderunt quot unus ordo continet. Ceciderunt, inquam, secundum eos, ita quod ex unoquoque ordinum aliqui, ex quibus omnibus simul aggregatis, summa unius complectitur; quare manifestum est quod non ea intentione ordinis possunt esse duodecim ordines malignorum spirituum, cum secundum hanc positionem sapientum christianorum non nisi decima pars caelestium spirituum ceciderit, et a bonitate naturali depravata in malignitatem degeneravit.

Haec ille. Quae verba ponderans Antonius Rusca lib. 5. De inferno et statu damnatorum, inde haec infert:

Cum ergo, ait, iuxta huiusce auctoris mentem, tot legiones sunt in unoquoque ordine substantiarum abstractarum, quot sunt in una legione Angeli; legionis autem numerus sit sex millium, sexcentorum sexaginta sex; apparet evidenter, si dicamus ad numeri integri ordinis Angelorum ascendere multitudinem daemonum peccantium, cecidisse sex mille et sexcentas sexaginta sex legiones malorum angelorum, quae constituunt numerum 44.435.556.

— Verum ut ista gratis, et absque ullo fundamento proferuntur, sic verosimilius censent aliqui tertiam dumtaxat Angelorum partem a gratia sanctificante, seu innocentia, et statu felicitatis excidisse, hac nixi coniectura, quod Apocalypsis XII. 3. draco magnus, idest diabolus, cauda sua traxerit tertiam partem stellarum caeli, et misit eas in terram. Verum tametsi concedatur per draconem illum magnum intelligendum esse diabolum, non tamen ideo consequeretur ibi sermonem esse de primo eius sociorumque peccato. Probabile enim est eis verbis significari perniciosam daemonum potentiam, quia notabilem Ecclesiae doctorum, et antistitum numerum, quos Deus in Ecclesia sua constituit ad aliorum institutionem, et illustrationem, a veritatis professione, et sincera pietate detorquens, in erroris et nequitiae partes pertraxit. Neque enim verba ista, si iuxta sensum litteralem accipiantur, intelligi possunt de ipsis Angelis lapsis; alioqui non infernus, sed terra diabolorum habitaculum, et recessus erit habenda; dicitur enim expresse* draconem tertiam stellarum caeli partem non in infernum, sed in terram proiicere. — Itaque certum quidem est plurimos Angelos esse praevaricatos, siquidem princeps eorum daemonum, qui miserum illum hominem vocabant, cuius mentio est Marc. 5. v. 9.; Luc. 8. v. 30., interrogatus a Christo quod ipsi nomen esset, respondit: legio mihi nomen est, quia multi sumus. Quot vero praecise sint, nullus certo statuere potest, cum id nec ex Scriptura sacra, nec ex traditione constituatur. Probabile tamen est plures stetisse in veritate, seu fideli obsequio Angelos, quam qui desciverint; nam, inquit S. Thomas 1. part. quaest. 63. art. 3., peccatum est contra naturalem inclinationem; ea vero quae contra naturam fiunt in paucioribus accidunt; natura enim consequitur suum effectum, vel semper, vel in pluribus.

Petes secundo. — Utrum daemones eumdem servent invicem ordinem, quem ante suum lapsum obtinebant?

Respondeo. daemones inter se nullum ordinem proprie servare; nam teste S. Iobo, in inferno nullus est ordo, sed sempiternus horror inhabitat. Nihilominus cum angelorum istorum praevaricatio nullum eis in naturalibus praeiudicium intulerit, etiam naturalem quamdam, ut antea, servant invicem praeminentiam; adeo ut qui fuerant praestantioris naturae conditi, in alios etiam superioritatem quamdam obtineant, servant ordinibus sanctorum spirituum veluti correspondentem, tametsi eis e diametro opponantur. Unde inquit Guillelmus Parisiensis loco supra laudato, contrariis nominandi sunt nominibus, nimirum antiseraphim, anticherubim, etc.:

Antiseraphim dicuntur, qui maiori Creatoris odio exardescunt; anticherubim, qui maiori caeteris praecellunt astutia; antithroni, qui pervertendis iudiciorum semitis, et corruptioni iudicum seu tribunatium summo opere intendunt, et taliter malignandi pestilentissimum officium vel sibi ipsis assumpserunt, vel a principe malitiae susceperunt; et antidominationes, antiprincipatus, antipotestates, e contrario sanctorum ordinum officio accipies. Et iuxta hos modos antivirtutes eos, qui monstra vitiorum et imbecillitates stupendas gerunt, vel suadent; sic antiarchangelos, qui maiora in dolo, quae proprie scelera dicuntur, suggerunt hominibus. Haec est igitur ordinatio Ecclesiae malignantium, et synagogae Satanae, iuxta sermones propheticos tam hebraice, quam christianae legis. Haec est ridiculosissima simia, et horrifica deformitate ignominiosissima, de cuius similitudine ad gloriosam Dei Ecclesiam principes malignorum spirituum gloriantur, ac si ista similitudo esset veri nominis similitudo, et non potius dissimilitudo distantiae, et discrepantiae manifestae, quasi praecise tali catervae damnatorum, et aeternis suppliciis adiudicatorum aliquid esset laudis et gloriae, cum revera non aliter aliquid laudis habeat, aut gloriae, nisi cum praeest eis aliquis ad eos torquendos; hoc autem ibi non est, cum ipse princeps eorum non solum in eadem damnatione sit, sed tanto etiam in maiori, quanto constat plus esse sceleratum omnibus aliis.

Haec Guiltelmus. — Nihilominus addit cap. 15. daemones iusto Dei iudicio subiectos esse alicui inter eos principi, tamquam saevissimo tyranno, in vindictam suae erga Creatorem perduellionis, cuius suavissimum iugum excusserunt. Nulla enim, inquit, poena iustior est tam iniquae excellentiae, quam vilissima conculcatio, qua a vilissimo principe suo nequissime opprimuntur. Obtemperant autem suo principi non ex humilitate aut obedientia, qua nulla est inter eos, sed ex odio et iracundia in Creatorem et homines; quibus fit ut se invicem coadiuvent ad homines tentandos et impugnandos, quemadmodum contingit nonnumquam inter homines, qui licet invicem odio inardescant, consentiunt tamen in alterius perditionem. — Tanta vero inimicitia daemones invicem dissentiunt, tantoque odio desaeviunt, ut ne minimum etiam amoris naturalis igniculum sentiant:

quemadmodum enim, ait Guillelmus, videtur in hominibus, iram et odium, superbiam, invidiam, et alias huiusmodi pestilentissimas passiones, naturalem dilectionem adeo impedire, et quasi suffocare naturalem dilectionem, ut vix ex ea modicus igniculus, aut scintilla tenuissima boni desiderii, ex illa immittat actum; sic non est tibi mirandum, si vehementia malignitatis huiusmodi spirituum non permittit eos bonum velle, vel desiderare in alterutrum, sed nec etiam cogitare, praesertim cum adeo illos occupet possideatque malignitas, ut pene nihil, si tamen eis aliquid bonae affectionis reliquerit. Et hoc ipsum tibi manifestum est in hominibus, quos ira vehementer exagitat, qui dum in eos, quibus irati sunt, saeviunt, nec de se ipsis, nec de illis, quod homines sint, praevalent cogitare, nec de Creatoris iustitia, vel iudiciis. Verissime tamen de his sermone prophetico dictum est, quia non est timor Dei ante oculos eorum, similiter neque amor. Nec mirum, si omnes bonae affectiones et sopitae, vel etiam in eis exstinctae sunt, quia tanta perversitate a naturali bonitate sua alienati sunt, ut ipsum fontem bonitatis, Creatorem scilicet benedictum, et odire potuerint, et adhuc possint, quemadmodum sermone prophetico dictum est: superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. Quod si quis quaerat, utrum pietate vel compassione aliqua moveantur inter alterutrum, cum alteri aliorum miserias, tormentaque cognoscant, et quibus in praesenti torquentur, et quibus in futuro iudicio cruciandi sunt; non aliud videtur mihi respondendum in hoc, nisi quod unus eorum in quadam apparitione respondisse dicitur de seipso, videlicet, quia pietatem numquam habuit. Tu iam nosti multiplici experientia, quod passiones, quas nominavi tibi, vel sopiunt, vel extinguunt funditus bonas affectiones in eis, quos arripuerunt, sicut manifestum est tibi de invidia: videlicet, quod amorem invidentis in eum, cui invidet, nullum esse patitur, nisi quis dicat amorem ipsum potentiam amandi naturalem, quae etsi radicaliter in illis remanet, adeo laesa, adeoque impedita est, ut fructus debitus ex ea nasci vel exire non possit. Habet insuper huiusmodi potentia fortissima impedimenta cruciatum, quos patiuntur.

Quod etsi nihil de primo daemonum peccato Scriptura sacra distincte pronunciet, ex ea tamen Theologiae Principes sumpserunt ansam varias hac de re statuendi sententias. Plura namque:

cogitari posse peccata, quae perduelles Angeli a suae rebellionis initio committere potuerunt; puta peccatum praesumptionis de propriis viribus ac praecellentiis; invidiae erga homines; odii in Deum; similiter inordinati cuiusdam desiderii beatitudinis, in quantum praecise est bonum quoddam delectabile; et tandem complacentiae nimiae in propriis perfectionibus, quam peccatum luxuriae Subtilis Doctor appellat; sicut, inquit ipse, peccatum quo inordinate delectatur aliquis in speculatione conclusionis Geometricae ad luxuriam reducitur.

Quodnam autem horum omnium primarium ac capitale fuerit, invicem dissentiunt Auctores; maxime vero duas in partes scinduntur, quorum alii volunt cum nostro Alensi 2. parte q. 98. membr. 2., S. Bonaventura in 2. dist. 5. art. 1. q. 1., et S. Thomas 1. p. q. 63. art. 1., primum Angelorum peccatum non esse aliud, quam superbiam proprie dictam. Contendunt vero alii cum Subtili Doctore primum peccatum Angeli fuisse inordinatum sui ipsius amorem, et quamdam superbiam luxuriam improprie dictam, seu potius spiritualem, qua Angeli in suis dotibus nimium complacentes, inordinate concupiverunt bonum spirituale delectabile, nempe suam beatitudinem naturalem. Sicut enim cupiditas inordinata boni delectabilis corporalis constituit speciem luxuriae; ita appetitus inordinatus boni spiritualis summe delectabilis speciem luxuriae spiritualis efficit. Quae autem earum sententiarum sit verior, hic est resolvendum.

Notandum 2. Sanctos Patres varie de primo diaboli peccato sensisse; quadruplex enim diversa distingui potest eorum hac de re sententia. Primo namque illi omnes, qui Angelos corpore praeditos putarunt, tale peccatum eorum fuisse censent, ut cum orbi huic administrando praepositi essent a Deo, mulierum capti specie, stupri cum eis consuetudinem habuerunt, ac propter impuritatem, et flagitium, Caelo ac Dei consortio sunt eiecti; ita enim interpretandum putaverunt illud Genesis 6.: Videntes Filii Dei, vel ut ferunt alii codices, Angeli Dei, filias hominum quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus quas elegerant. Ita in primis censuit Iustinus in Apologetico a nobis laudatus initio praesentis Articuli. Subscripsit Clemens Alexandrinus in quinto Stromatum, ubi ait Angelos mulierum specie captos eis arcana quaedam ac recondita patefecisse: Angeli, inquit, illi quibus superna sors obtigerat, delapsi ad voluptates, enuntiarunt arcana mulieribus, et quaecumque ad eorum venerunt cognitionem, etc. Idem docuit Tertull. lib. De idololatria cap. 9. affirmans daemones Dei desertores, amatores feminarum, homines vanam astrologiae curiositatem docuisse. Et lib. De habitu muliebri, asserit daemones fuisse Doctores, et inventores eorum omnium quae mulieres ad sui ornatum superbe assumunt: Proprie, inquit, et quasi peculiariter instrumentum istud muliebris gloriae contulerunt; lumina lapillorum quibus monilia variantur, et circulos ex auro quibus brachia arctantur: et medicamenta ex fuco, quibus facies coronantur: et illum ipsum nigrum pulverem quo oculorum exordia producuntur. Hinc lib. De Virginibus velandis, monet velanda mulierum capita, ut docet Apostolus 1. ad Corinth. 11. propter Angelos: Quos, ait, legimus a Deo e Caelo excidisse ob concupiscentiam feminarum... Debet ergo adumbrari facies tam periculosa, quousque ad Caelum scandalum iaculatur. Quod autem mirum est, eamdem in sententiam ivit sanctus Ambrosius, qui in lib. 1.¹ De Virginibus ait: Quam praeclarum, inquit, Angelos propter intemperantiam suam in saeculum decidisse de Caelo, Virginem vero propter castimoniam in Caelum transiisse de saeculo! — Nec desunt qui putent Angelos invidia primum lapsos fuisse; quod utique trifariam explicant, nam aliqui volunt eum homini invidisse, eo quod ad imaginem Dei factus et expressus esset. Ita Gregorius Nyssen. in Catechesi cap. 6.: Hoc autem, inquit, homo animal erat, in quo divina intelligibilis naturae pulchritudo inexplicabili quadam virtute temperata erat; quod indigne tulit daemon, nec tolerabile ratus est ille, qui terrenarum rerum curam sortitus fuerat, quod ex subiecta sibi natura substantia quaedam esset condita, quae ad excellentis illius dignitatis similitudinem expressa foret. Idem habet Cyprianus lib. De zelo, et livore, necnon et August. lib. De Genesi ad litteram, cap. 11. Lactantius vero putavit daemonem invidisse Filio Dei, quem Pater produxerat similem sui Spiritum, qui esset virtutibus Dei Patris praeditus. Bernardus denique Sermone 17. in Cantica, putat eum invidisse incarnationi Verbi, ac homini Deo, uti iam ex ipso semel, et iterum declaravimus. — Sunt etiam plurimi qui putant primum ac capitale daemonis peccatum fuisse superbiam; quos utique referemus ac refellemus in obiectionibus; Caeteri vero docent illud peccatum non aliud fuisse, quam nimium sui ipsius amorem, et inordinatam in propriis dotibus complacentiam. His itaque constat hac de re non esse concordem SS. Patrum sententiam; adeoque nobis fas esse alterutram partem amplecti.

Notandum 3. Cum Doctore Subtili in 2. dist. 6. quaest. 2. omnes actus voluntatis adaequate dividi in nolitionem et volitionem; ita ut nullus sit actus, nec bonus, nec malus voluntatis, nisi actus quo prosequitur conveniens seu bonum, qui actus vocatur volitio, vel velle; seu actus quo fugit disconveniens, seu malum, qui actus vocatur nolitio, seu nolle. Advertit praeterea Doctor inter utrumque actum hunc esse ordinem, ut prius non possit haberi nolitio quam volitio; a nullo enim, inquit, refugio, nisi quia non potest stare cum aliquo, quod accepto tamquam conveniens; quae verba non ita usurpanda sunt, quasi non possit haberi absolute ulla nolitio, sine priori actu volitionis; non enim apparet, cur non possit aliquis nolle molestiam aut cruciatum sibi propositum absque ulla prorsus formali volitione delectationis, aut boni convenientis oppositi; sed tantum vult Doctor, quod non possit aliquis nolle disconveniens sub ratione formali disconvenientis, et quatenus est oppositum bono convenienti, impeditque illius consecutionem, nisi quia prius vult bonum illud conveniens. — Monet insuper actum volitionis distingui in amorem amicitiae, quo aliquem amamus propter se; et concupiscentiae, quo aliquid alicui volumus, seu ut ipse loquitur: Duplex est velle, quod potest nominari amicitiae, et concupiscentiae; et dicatur velle amicitiae esse istius obiecti, cui volo bonum; et velle concupiscentiae istius obiecti, quod volo alicui amatum. Quod utique non sic accipiendum est, quasi amor amicitiae esset praecise volitio, qua quis personam diligit non volendo illi bonum; alter vero, nempe concupiscentiae, sit volitio qua solum vult bonum personae amatae; et amor amicitiae est etiam actus quo volo bonum personae quam diligo; ipsam namque vere non diligerem, si ipsi bonum non optarem; sed per amorem amicitiae, eum intelligit Doctor, quo quis vult bonum alicui propter solum ipsius amorem, dilectionem, absque eo, quod ad id moveatur amore alterius; amor vero concupiscentiae sit volitio qua quis vult bonum alicui propter amorem quem habet erga alterum: sic v. g. dum quis amat proximum propterea quod Deum diligit, qui amorem proximi imperat, et ipsi benefaciendum esse praecipit, illa volitio qua vult bonum proximo, dici poterit amor concupiscentiae; siquidem non vult ipsi bonum praecise quia ipsum diligit, sed tantum propter amorem quem habet erga Deum, qui imperat bonum esse proximo procurandum.

Observat denique Doctor ibidem. istorum duorum amorem concupiscentiae praesupponere amorem amicitiae: Cum enim, inquit, amatum sit respectu concupiti quasi finis, cui volo bonum; nam propter amatum concupisco sibi bonum, quod sibi volo; et cum finis voluntatis habeat primam rationem obiecti voliti; patet, quod velle amicitiae praecedit velle concupiscentiae.

His ita praenotatis, tria supersunt hac in Quaestione determinanda: Primum, an primarium ac capitale Angeli peccatum fuerit inordinatus amor amicitiae sui; Secundum, quid per amorem inordinatum concupiscentiae desideraverit; Tertium, an ille uterque amor amicitiae, et concupiscentiae fuerit superbia proprie dicta, vel potius luxuria spiritualis.

Conclusio prima. — Primum Angeli peccatum fuit inordinatus amor amicitiae sui ipsius. Ita Subtilis Doctor loco supra laudato, num. 4. ubi ait, quod simpliciter actus primus inordinatus voluntatis Angeli fuit primum velle amicitiae voluntatis eius, qui voluit bonum:

hoc autem obiectum non fuit Deus, quia non potuit Deum inordinate ex intentione amare amore amicitiae; nam Deus est tale amabile, quod ex sola ratione sui, ut obiectum est, dat completam rationem bonitatis actui perfecte intenso; nec est verisimile, quod aliquid aliud a se nimis intense dilexerit actu amicitiae; tum quia inclinatio naturalis magis inclinavit ad se, quam ad aliquid aliud creatum sic amandum; tum quia non videtur, quod aliquid aliud creatum a se sic intellexerit sicut se; ergo primus actus inordinatus fuit actus amicitiae respectu sui ipsius.

Haec Doctor, quibus aperte indicat primum peccatum Angeli fuisse inordinatum amorem amicitiae sui ipsius; quod utique sic

Probat: Primum Angeli peccatum fuit amor inordinatus sui: sed non fuit amor concupiscentiae, quatenus ille ab amore amicitiae distinguitur: ergo revera fuit amor inordinatus amicitiae. Minor constat; amor enim, quo Angelus amavit seipsum, is non erat quo se diligebat ob amorem alterius, siquidem non est verisimile, quod ullam aliam creaturam aut prius, aut magis amaverit, quam se. Nec etiam se amavit propter Deum; amor enim ille non fuisset inordinatus: sed ille amor quo seipsum amavit, et non propter amorem alterius, est revera amor amicitiae; et consequenter ille amor quo inordinate se Angelus amavit non erat amor concupiscentiae, quatenus ille ab amore amicitiae distinguitur.

Minorem vero probat Doctor. Primo quidem auctoritate S. Augustini lib. 12. De Civit. c. 6., ubi cum dixisset causam beatitudinis sanctorum Angelorum esse, quia ei adhaerent, qui summe est; subdit: Cum vero causa miseriae malorum Angelorum quaeritur, eo merito occurrit, quod ab illo, qui summe est, aversi, ad seipsos conversi sunt. Haec autem adhaesio, vel conversio per amorem primario fit; adeoque censet S. Augustinus primum Angeli peccatum fuisse inordinatum sui amorem. Idipsum repetit, et evidentius explicat lib. 14. cap. ult., ubi asserit quod duo amores fecerunt duas civitates: Civitatem Dei amor Dei usque ad contemptum sui, Civitatem diaboli amor sui usque ad contemptum Dei. Prima igitur radix Civitatis diaboli, inquit Doctor, fuit inordinatus amor amicitiae sui, quae radix germinavit usque ad contemptum Dei, in quo est consummata ista malitia. Idipsum insuper docet lib. 11. De Genesi ad litteram cap. 15., ubi ait: Angelum peccasse amando, non pecuniam, sed propriam potestatem; et proinde perversus sui amor privavit sancta societate turgidum spiritum.

— Eamdem maiorem ratione confirmat Doctor: primum peccatum Angeli aut fuit volitio, aut nolitio: si volitio, maxime vel qua inordinato modo complacebat in se, vel qua volebat aliquod bonum sibi indebitum: si primum, aperte constat, quod illa volitio erat amor sui inordinatus. Si secundum, vel illa volitio praesupponebat aliam, qua inordinate complacebat in se; nullus namque vult alteri bonum, nisi prius ipsum diligat, et sic illa prima volitio complacentiae in se necessario fuit primum peccatum: vel non praesupponebat, et sic ipsamet volitio erat amor inordinatus sui; siquidem volitio qua quis vult sibi bonum, et non propter amorem alterius personae, vel est amor proprius, vel praesupponit amorem proprium. Si dicatur, quod fuerit nolitio, quod tamen nullus hactenus affirmavit, siquidem docent omnes, primum Angeli peccatum fuisse commissionis, et non solius omissionis; nihilominus etiamsi fuisset aliqua nolitio, illa necessario praesupponere debuisset volitionem, vel non debuisset praesupponere: si praesupposuit, illa praesupposita volitio fuisset amor proprius inordinatus; si non praesupposuit, illa nolitio fuit amor proprius vel formaliter, vel aequivalenter: quia quando quis non vult sibi malum, idque non ob amorem alterius personae, sine dubio censendus est illud malum sibi nolle ob amorem sui ipsius.

• Itaque daemones ex propriae suae excellentiae contemplatione elati et inflati, inordinato sui amore turgere coepit eorum voluntas, et perversa celsitudinis affectatione deserere coeperunt et aversari Deum, cui subiici et inhaerere debuerant, imo et adversus eum reluctari ac supremam illius aemulari divinitatem et maiestatem. Si enim est tanta vis adulationis, ut etiam manifestissime falsa et incredibilia persuadeat, qui se illi fallendum praebet; cuius virtutis esse putanda est, qua ex ipso corde seu intellectu unicuique confingit inopinabilia falsa persuasio, cum idem sibi est orator et iudex, et decipiens et deceptus? Ex hoc autem inordinato amore prodiit superbia: haec vero invidiam in ipsis parturivit. Nam, ut recte adnotat S. Augustinus lib. 2. De Genesi ad litt., invidia sequitur superbiam, non praecedit. Non enim causa superbiendi est invidia, sed causa invidendi superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae: invidia vero odium felicitatis alienae, quid inde nascatur, satis in promptu est. Amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequentur: vel inferioribus, ne ei coaequentur: vel superioribus, quod eis non coaequetur. Superbiendo igitur invidus, non invidendo quisque superbus est. Cuius progressum idem egregie describit commentario in Ps. 121:

Qui voluit habere ex se idipsum, ut quasi sibi esset idipsum, lapsus est. Cecidit Angelus et factus est diabolus. Propinavit homini superbiam: deiecit secum invidentia eum qui stabat. Isti sibi voluerunt id ipsum esse; sibi principari, sibi dominari voluerunt. Ab illo ergo qui summe est aversi, ad se conversi sunt et sibi voluerunt fieri principium.

Itaque ex inopinata, ex inordinata in propriis dotibus et praerogativis complacentia deviare coepit voluntas, et in superbiam effervescere; unde divinam aequalitatem ambiens illius in homines dominatum aemulatus est, quem ut obtineret eos ab accepta sanctitate et innocentia deturbare aggressus est. *

Dices. Amor amicitiae ille est, quo Angelus non concupiscit aliquod bonum a se distinctum: sed complacet tantum in suis perfectionibus intrinsecis: sed ille amor non potest habere aliquam malitiam sibi adiunctam: ergo non potuit esse primum Angeli peccatum. Maior constat: minor probatur: amor ille non potest esse malus, cuius obiectum non est malum; nec ullam habet circumstantiam, qua deordinetur aut inficiatur: sed amor ille, quo Angelus seipsum diligebat, habebat obiectum bonum, nempe Angeli dotes tam naturales, quam supernaturales; nec videtur habuisse ullam circumstantiam inficientem, aut deordinantem. Si enim aliqua posset assignari, maxime maior aliqua intensio ipsius amoris, quam oporteat: sed quoties actus secundum substantiam suam est bonus, et habet bonum obiectum, non videtur quod possit esse mala ipsius intensio: ergo talis amor non potuit esse malus, nec consequenter potuit esse primum Angeli peccatum.

Respondeo 1. negando maiorem: nam amor amicitiae secundum Doctorem Subtilem, ut in tertio Notabili declaravimus, non solum ille est quo quis vult sibi bonum aliquod intrinsecum, sed etiam quo quis potest velle bonum aliquod extrinsecum a se distinctum, non propter amorem alterius, sed propter amorem sui. Unde quamvis Angelus non posset peccare nimium complacendo in suis perfectionibus intrinsecis, et eas intensissime diligendo; inde non sequeretur, quod eius amor amicitiae non posset esse inordinatus; siquidem hoc amore posset velle sibi bona aliqua extrinseca, quae velle non deberet: hic autem amor cum alterum amorem non praesupponeret, inde non sequeretur, quod ille non esset amor amicitiae; siquidem iuxta Doctorem Subtilem, amor amicitiae in hoc ab amore concupiscentiae non distinguitur, quod per illum Angelus velit tantum bonum sibi intrinsecum, per hunc vero bonum extrinsecum sibi cupiat, ut non ita recte ipsum interpretatus est Suarez lib. 1. num. 9. cap. 14. Siquidem secundum sententiam Doctoris, amore amicitiae potuit etiam Angelus bonum velle sibi aliquod externum, et a se distinctum.

Respondeo 2. negando minorem; falsum enim est, quod amor perfectionum intrinsecarum non possit esse malus, et inordinatus, ratione maioris intensionis quam deberet habere; etenim unusquisque tenetur Deum supra se, et plusquam omnia diligere; et consequenter toties peccare potest, quoties potest maiorem erga se, quam erga Deum amorem elicere: sed aliquis etiam non concupiscendo sibi bona externa et distincta, potest maiorem erga se amorem elicere, quam erga Deum; adeoque ille amor sui ipsius potest esse malus.

Est autem verisimilius, quod primum Angeli peccatum fuerit ipsemet amor inordinatus sui ipsius, non quo bona quaedam extrinseca sibi volebat; etenim Doctor num. 15. videtur supponere, quod peccaverit Angelus amore concupiscentiae, desiderando bona illa extrinseca; subindeque indicat, quod amor amicitiae, quo primum peccavit, fuerit aliquis amor inordinatus, quo in seipso nimium complacuit: idque rationi apparet consentaneum; tum quia Angelus non minus perfectam sui cognitionem habuit, quam aliarum rerum; adeoque verisimile est, quod ipsa cognitio suarum perfectionum eius voluntatem induxerit ad nimiam sui complacentiam: tum quia exinde facile concipitur qualiter ille inordinatus sui ipsius amor eum ad cetera committenda peccata stimulaverit: tum denique quia hoc ipsum aperte videtur sentire S. Augustinus a nobis supra laudatus, affirmans Angelum idcirco a societate Sanctorum fuisse segregatum, quod propriam potestatem amando, perverso amore sibi complacuerit.

• Ut autem obiectionum sylvae quam ex praemissa eliciunt ac progerminant Thomistae securis iniiciatur, hunc syllogismum conficio: qui in creatura suam beatitudinem, ea volendo finaliter frui, constituit, graviter peccat; sed Angelus ita seipso frui voluit: visa enim sua naturali excellentia illam sic amavit, ut ea frui omnino vellet, ac in ea finaliter delectari, quasi ipse sibi satis esset ad beatitudinem. Igitur graviter peccavit; hic enim actus complacentiae perversus est ac pravus, et contrarius rectae rationi, et offensivus Dei, qui est omnium finis ultimus et in cuius solius fruitione beatitudo consistit. *

Conclusio secunda. — Amore concupiscentiae peccavit Angelus, maxime inordinate appetendo beatitudinem supernaturalem.

Ita Doctor eadem qu. 2. num. 5. Videtur, inquit, dicendum, quod primo concupierunt sibi immoderate beatitudinem. Quamquam autem aperte non explicet de qua beatitudine, naturali an supernaturali loquatur, verius tamen dicendum arbitror ipsum de supernaturali esse intelligendum: tum quia illa est, quae absolute, simpliciter beatitudo appellari solet a Scholasticis: tum quia ibi loquitur Doctor de beatitudine quam Angelus non habebat: non carebat autem beatitudine naturali, subindeque eam inordinate appetendo praecipue non peccavit, quamquam tamen in ea inordinate appetenda peccare potuisset, nimirum illam appetendo cum independentia a Deo, vel eam tanti faciendo, ut ad beatitudinem supernaturalem non tenderet, licet novisset se ad eam procurandam creatum, et ordinatum fuisse a Deo.

Probat autem Conclusionem Doctor: primo quidem ratione deducta ex S. Anselmo De casu diaboli cap. 4. Primus actus concupiscentiae inordinatus Angeli, vel processit ex affectu iustitiae, vel ex affectu commodi, hoc est, processit a voluntate, vel secundum quod habet inclinationem ad bonum honestum, quod iuste, et iuxta dictamen rectae rationis appeti et comparari potest: vel secundum quod habet inclinationem ad bonum commodum. Non primum: quod enim iuste et secundum rationem diligitur ac concupiscitur, non inordinate amatur: Ergo secundum. Sed verisimile est, quod voluntas agens, et aliquid appetens ex affectu commodi contra iustitiae praescriptum, primo versetur circa maximum bonum commodum ex omnibus, quae ipsi manifestantur: hoc autem maximum commodum bonum est ipsa beatitudo supernaturalis: ergo prima concupiscentia inordinata voluntatis angelicae circa bona commoda non habita, maxime versabatur circa beatitudinem supernaturalem. Maior constat, minor probatur: quoties voluntas in appetendo bonum commodum nullam aliam regulam sequitur, quam impetum appetitus inordinati eiusdem boni commodi; cum ille appetitus sit naturalis; agens autem naturale toto nisu, totisque viribus in suum actum erumpat; consequens est, quod appetitus ille immoderatus voluntatis angelicae ipsam ad volendum, et appetendum bonum commodum totis viribus stimulabat; subindeque impellebat illam ad maximum commodum inter ea, quae ipsi proponebantur, et manifestabantur; tale autem commodum, et bonum maximum, erat beatitudo supernaturalis: ergo, etc.

Reponunt aliqui Thomistae. hanc rationem nihil probare; quia, inquiunt, primus appetitus commodi in Angelo potuit esse circa aliquod particulare delectabile: non autem necessum est, quod versetur circa summe delectabile, vel commodum.

Contra. voluntas Angeli non regulabatur, nisi ab appetitu commodi inordinato et immoderato: sed, ut sic totis viribus, summoque affectu tendebat ad id quod sibi maxime commodum videbatur: appetitus enim totis viribus impellit ad bonum commodum, adeoque impellit ad maximum commodum; agentia namque naturalia, qualis erat ille appetitus commodi, toto impetu erumpunt in actus, nisi praepediantur; ibi autem nihil erat impediens: si quid enim illum impetum reprimere potuisset, maxime affectus iustitiae, et dictamen rectae rationis; neutrum autem ibi aderat, adeoque nihil erat, quo refrenaretur ille impetus; et consequenter toto nisu ferebatur in commodum sibi propositum, subinde appetebat maximum commodum, qualis est beatitudo supernaturalis.

Probat secundo. Prima inordinata Angeli concupiscentia fuit aliquis actus volitionis: ergo versabatur circa bonum honestum, utile, aut delectabile. Non circa honestum, alias esset honesta ac ordinata: non etiam circa utile, quia concupiscentia, et amor boni utilis, praesupponit concupiscentiam, et amorem boni, ad quod consequendum illud esse utile videtur: ergo illa volitio versabatur circa bonum delectabile: sed verisimilius est, quod versabatur circa maximum delectabile, qualis est beatitudo; quamvis enim illa sit etiam bonum honestum, possitque honeste appeti, tamen quia etiam est bonum valde delectabile, potuit inordinate appeti: nimirum, vel eam tanto ardore appetendo, ut dolor esset, quod non ita cito a Deo conferretur, et propterea optaret eam possidere aliter quam Deus ordinasset: vel etiam vellet eam independenter a Deo possidere.

Probat tertio. Omnis appetitus maxime id desiderat, quod sibi proponitur maxime conveniens et delectabile; sic enim appetitus, qui fertur in visibile, summe appetit id quod ab oculo tamquam visibile magis oblectans percipitur: ergo cum voluntas Angeli non habeat appetitum sensitivum, quo moveatur ad appetenda sensibilia, maxime appetit id quod proponitur ab intellectu, ut summum delectabile: sed talis est beatitudo supernaturalis: ergo maxime in eam tendit appetitus angelicus: sed verisimile est, quod appetitus inordinatus Angeli ferebatur circa illud, quod maxime appetebat: ergo ferebatur circa beatitudinem supernaturalem.

Probat quarto. Illud primo appetitur a voluntate non regulata per affectum iustitiae, sed commodi, quod ea appeteretur quamvis alia appetibilia non essent, et quod si caetera abessent, non minus appeteretur: sed tale est obiectum delectabile: ergo primo appetitu fertur in obiectum delectabile: sed si feratur in obiectum delectabile primo suo appetitu, verisimile est, quod feratur in maximum delectabile: ergo, etc. Maior videtur manifesta, quia voluntas destituta affectu, et regula iustitiae, sequitur omnino commodum suum, et nullum vult incommodum: siquidem incommodum solum volumus, et appetimus affectu iustitiae, ut patet in martyribus, et poenitentibus. Minor etiam apparet vera; bonum enim quantumvis excellens, si esset tristabile, et non delectabile, certum est quod non appeteretur appetitu commodi.

Denique probatur Conclusio. Certissimum est, quod Angelus aliquem actum circa beatitudinem supernaturalem habuerit: illam enim cognovit, ut sibi possibilem, novitque media quibus illam consequi possit; alioquin perfectus viator non extitisset: ergo vel actus ille fuit ordinatus, et sic non peccavit, sed meruit; vel fuit actus neuter, idest, nec bonus, nec malus, nec ordinatus, nec inordinatus, quod nullus Theologorum admittit; vel fuit inordinatus: sed non fuit ordinatus, nec neuter; ergo necessum est, quod fuerit inordinatus; et per consequens, quod fuerit peccatum. Quod autem fuerit primum peccatum, ex eo constat, quia cum obiectum illud fuerit maxime delectabile, et potentia ab appetitu naturali duceretur et impelleretur ad bonum, necessario sequi videtur primum actum concupiscentiae illius voluntatis fuisse circa beatitudinem supernaturalem.

Confirmantur et explicantur supradictae rationes ab eodem Doctore num. 6. ubi observandum monet, quod qualibet potentia cognoscitiva habet appetitum sibi correspondentem: unde cum anima habeat potentiam cognoscitivam, nempe intellectum, habet etiam sibi correspondentem appetitum, qui in voluntate residet; quae licet sit libera, tamen maxime conformatur appetitui naturali in agendo; et ideo, inquit Doctor, in hominibus secundum diversitatem complexionum, est dominium appetituum sensitivorum, et siquidem qualibet potentia cognoscitiva habet proprium appetitum, tunc secundum diversitatem complexionum est diversitas dominii in cognitivis diversis, et in eorum appetitivis: in quolibet, inquam, voluntas secundum prodominium appetitus sensitivi maxime inclinatur ad actum eius. Et ideo quidam sequentes inclinationem primam sine regula iustitiae, primo inclinantur ad luxuriam, quidam primo ad superbiam: voluntas ergo agendo sequitur appetitum naturalem, ut plurimum. Licet autem voluntas separata ab omni sensu, et appetitu sensitivo, non possit inclinari in aliquod obiectum sensibile; cum tamen sit potentia naturalis, habet inclinationem naturalem ad obiectum maxime sibi conveniens, in quantum est potentia naturalis; illud autem est beatitudo; quia idem est obiectum appetitivae, et facultatis cognoscitivae. Cum ergo beatitudo sit maximum obiectum intellectivae virtutis, etiam erit summum, et maxime motivum appetitus intellectivi, qui est voluntas; et consequenter licet voluntas sit potentia libera, tamen cum in agendo sequatur appetitum naturalem, nisi reguletur, et refrenetur per affectum iustitiae, et dictamen rationis, consequens est, quod toto conatu primo concupiscit primum obiectum delectabile, non ordinate; ergo inordinate; subindeque primus illius angelicae voluntatis concupiscentis affectus inordinatus fuit circa beatitudinem. Ita Doctor.

Dices 1. Ex S. Augustino lib. 13. De Trinitate, cap. 5. beatitudo ab omnibus appetitur; quod autem ab omnibus appetitur uniformiter est naturale; igitur beatitudo naturaliter appetitur: sed appetitus naturalis semper est rectus, quia est a Deo: ergo voluntas conformis appetitui naturali semper est recta; quod enim est conforme recto, rectum est: ergo in appetendo beatitudinem nullus peccare potest; adeoque primum amoris concupiscentiae Angeli peccatum non fuit appetitus inordinatus beatitudinis.

Negat minorem Doctor num. 10. Cum enim volitio sit libera, et possit habere rationem mali, quamvis esset consona inclinationi naturali, seu volitioni talis obiecti ad quod haberetur inclinatio naturalis, inde sequitur, quod licet feratur in obiectum ad quod inclinatur naturaliter, non minus potest eius affectus esse inordinatus; inclinatio enim ad quodcumque delectabile, v. g. naturalis est, et tamen certum est, quod desideria plurium delectabilium sunt inordinata, et mala: non est ergo verum, quod volitio elicita conformiter ad inclinationem naturalem rectam sit semper recta, et ordinata: quia voluntas, ut est libera, et elicitiva actus circa obiectum, tenetur se conformare iustitiae, et regulae superiori, quae praecipit et ordinat ut illum appetitum naturalem regulet, et moderetur iuxta dictamen rectae rationis, et praescripta regulae iustitiae.

Dices 2. Nullus intellectus errat circa prima principia: ergo nec voluntas errare potest circa ultimum finem qualis est beatitudo. Antecedens est Aristotelis 2. Metaphysicae textu 1. Consequentia probatur ex eodem 2. Physicorum textu 5. ubi ait: Quod sicut se habet principium in speculabilibus, ita se habet finis in agibilibus, seu operabilibus.

Respondet Doctor num. 11. negando consequentiam; et rationem disparitatis profert, quod principia prima determinant intellectum ad actum rectum; finis vero non determinat voluntatem semper ad actum rectum: sed ipsa ex se potest habere vel actum malum, vel bonum circa finem, pro suo arbitrio; cum enim intellectus sit potentia naturalis, et naturaliter sit operans, idcirco non potest non assentiri principiis sibi propositis, sed in tantum eis assentitur, in quantum eorum veritas magis ac magis ei manifestatur: secus est autem de voluntate, cum enim sit libera, ideo moderari potest appetitum proprium ne illi dominetur, et praevaleat in eliciendis suis actibus, imo ne actus absolute eliciatur; potest enim avertere intellectum a cogitatione illius obiecti delectabilis circa quod ipse occupatur.

Dices 3. Si Angeli perduelles ex appetitu et affectu commodi peccaverint, concupiscendo nempe beatitudinem quatenus erat bonum commodum; sequitur etiam quod Angeli obsequentes pari modo peccaverint; sed illud consequens est absurdum: ergo et id unde sequitur. Patet sequela maioris, siquidem iuxta S. Anselmum lib. De Concordia cap. 26. et 13. Voluntas quod commodum est non velle nequit: ergo cum omnes tam boni, quam mali habuerint affectum commodi, et maxime summi commodi, qualis est beatitudo; consequens est, quod si sit in hoc affectu peccatum, etiam Angeli boni peccaverint.

Respondet Doctor n. 12. negando sequelam; quia quamvis boni habuerint tantam inclinationem naturalem ad beatitudinem, quatenus est bonum commodum, quantam habuerunt mali, imo forte maiorem, nempe praestantiorem habebant naturam; quia ista inclinatio, inquit Doctor, est secundum perfectionem naturalem: tamen quia boni operabantur ex affectu iustitiae concupiscendo beatitudinem, etiam temperabant affectum suum circa illam, ipsumque regulabant iuxta dictamen rationis, et regulas Superioris, unde illam honesto et debito modo concupiscebant: Non enim, inquit Doctor, utebantur voluntate secundum rationem eius imperfectam, in quantum scilicet est tantum appetitus intellectivus, agendo scilicet tali modo quo competeret appetitui intellectivo agere; sed utebantur voluntate secundum perfectam eius rationem, quae est libertas, volendo scilicet secundum voluntatem eo modo quo congruit agere libere in quantum liberum agit: hoc autem erat secundum regulam superioris voluntatis determinantis, et hoc iuste. — Ad probationem autem sequelae, nego, quod voluntas non possit non velle bonum commodum; quotidie enim contingit, ut non velimus bona commoda, propterea quod noverimus illa nobis esse prohibita. Vel dico, quod licet forte voluntas non posset non velle bonum commodum, maxime summum, qualis est beatitudo, tamen voluntas Angeli poterat ipsam velle inordinate, aut ordinate; ordinate quidem, nempe si vellet ipsam tantum obtinere quando, et quomodo Deus ordinaverat, aut si illam habere concupisceret tantum, ut Deum amore praestantiori diligeret.

— Posset autem illam inordinate appetere:

idque tripliciter, inquit Doctor n. 9., vel quantum ad intensionem, puta volendo eam maiori conatu, quam sibi conveniat; vel quantum ad accelerationem, puta volendo eam sibi citius, quam sibi conveniat; vel quantum ad causam, puta volendo sibi eam aliter, quam sibi congruat; v. gr. sine meritis, vel forte modis aliis, de quibus omnibus non oportet hic curare.

Aliquo istorum modorum est probabile, quod excesserit voluntas eius, scilicet vel plus appetendo sibi beatitudinem in quantum est bonum sibi, quam amando illud bonum in se: vel plus appetendo illud bonum, ut obiectum beatificum esse bonum suum tamquam sibi bonum, quam appetendo illud inesse alii, ut Deo suo: et in hoc est summa perversitas voluntatis, quae est uti fruendis, et frui utendis, secundum S. Augustinum lib. 83. qq. q. 30. Vel secundo > modo potuit appetere habere illam statim, cum tamen Deus velit eam habere post morulam viae. Vel tertio modo appetendo eam ex naturalibus habere, non habendo eam gratiose, cum tamen Deus velit eam haberi ex meritis. Debuit ergo libera voluntas moderari affectionem quantum ad istas circumstantias quas recta ratio habet ostendere: quia beatitudo debet minus appeti sibi quam Deo, et debet appeti pro tempore, pro quo Deus voluit: et ex meritis, pro quibus Deus voluit eam debere appeti: ergo si aliquo istorum modorum sequebatur affectionem commodi, non moderando eam per iustitiam, hoc est per infusam, si habuit, vel acquisitam, vel innatam sive naturalem, quae est ipsamet libertas, peccavit.

Qualia autem fuerint obiecta appetitus angelici, resolvetur ad calcem istius Quaestionis. An autem uterque ille amor inordinatus Angeli, tam amicitiae, quam concupiscentiae, sit superbia proprie dicta, vel potius ad luxuriam spiritualem sit reducendus, aperiet

Conclusio tertia. — Amor inordinatus Angeli, tam amicitiae, quam concupiscentiae, fuit superbia: non formaliter, et proprie. Sed radicaliter, et improprie dicta.

Haec videtur esse genuina Subtilis Doctoris sententia in praefata qu. 2. num. 14. ubi cum praemisisset sententiam S. Thomae, et aliorum dicentium, quod amor ille inordinatus Angeli fuerit proprie dicta superbia, concludit: Ideo dico quod primum peccatum eius non fuit superbia proprie dicta: sed propter deformitatem, quam important, magis videtur reduci ad luxuriam: sicut peccatum, quod inordinate delectatur quis in speculatione conclusionis geometricae, calumnia vocatur.

In quibus verbis duo maxime advertenda sunt: Primum, quod Doctor absolute non neget amorem illum esse superbiam, iuxta aliquam superbiae usurpationem, sed tantum, quod non sit superbia proprie dicta. Secundum est, quod non dixerit illum amorem esse formaliter luxuriam, sed quod si ad aliquod ex septem capitalibus criminibus sit revocandus, magis congruere ad luxuriam, quam ad superbiam revocetur. Quod autem amor ille angelicus inordinatus non fuerit proprie dicta superbia.

Probatur 1. Primum peccatum Angeli fuit immoderata complacentia in suis perfectionibus: sed superbia proprie dicta non est talis immoderata complacentia, inquit S. Augustinus lib. 11. cap. 15. Quid est enim superbia, nisi perversae celsitudinis appetitus? Appetitus autem celsitudinis non est formaliter amor sui, sed ex eo sequitur: quia nemo potest appetere immoderate suam excellentiam et beatitudinem, nisi quia seipsum inordinate diligit: ergo primum Angeli peccatum non fuit formaliter superbia. Deinde, amor inordinatus amicitiae erga se ipsum non est formaliter superbia: ergo nec amor inordinatus sui: eadem enim videtur esse ratio. Denique, proprie dicta superbia est inordinatus appetitus excellentiae respectu aliorum: unde S. Augustinus lib. 19. De Civit. Dei, cap. 12. ait: Superbia perverse imitatur Deum: odit namque cum sociis aequalitatem sub illo, sed imponere vult sociis dominationem suam pro illo: quibus verbis significat, quod ratio formalis superbiae consistit in appetitu excellentiae, ut dicit relationem dominationis super alios: sed ille affectus dominationis non potest esse primarium Angeli peccatum: idcirco namque voluit supra ceteras dominari, quia seipsum inordinate diligebat; qui inordinatus amor fuit equidem radix et origo superbiae, non autem ipsa superbia formaliter: ergo, etc.

Obiciunt primo Thomistae. varios Scripturae contextus, quibus significari contendunt primum Angeli peccatum fuisse superbiam formaliter dictam. Imprimis vero illud Isaiae 11. ubi in persona Regis Assyriorum allegorice describitur peccatum principis daemonum his verbis: Detracta est ad inferos superbia tua: quomodo cecidisti de Coelo Lucifer, qui dicebas in corde tuo: in Coelum conscendam? etc. quae verba manifeste superbiae sunt indicia. Secundo illud Ezechielis 28. ubi sub persona Regis Tyri describitur diaboli peccatum, et inter alia de eo dicitur: Inventa est iniquitas in te. Quae autem fuerit iniquitas illa, declarat dicens: Elevatum est cor tuum in decore tuo, etc. Elevatio autem cordis superbia est, vel effectus superbiae proprie dictae. Addunt illud Ecclesiastici 10. Initium omnis peccati superbia. Unde S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, cap. 13. addit: Malae voluntatis initium quid potuit esse aliud nisi superbia?

— Confirmant ex illo Tobiae, ubi Tobias pater filio dicit: Superbiam numquam in tuo sensu, aut in tuo verbo dominari permittas, in ipsa enim initium sumpsit omnis perditio: atqui omnis perditio hominum imo et Angelorum sumpsit initium a peccato principis daemonum: ergo peccatum illius fuit superbia.

— Hoc ipsum probare nituntur variis sanctorum Patrum oraculis: imprimis vero S. Ambrosius, vel alius Auctor Epistolae ad Demetriadem Epist. 33.

Haec superbia, inquit, a diabolo sumpsit exordium; qui quoniam suam vitam a Creatore acceperat, potentia, et dignitate sibi placuit, idque Auctoris sui gloria comparavit, cum Angelis, quos in consensum impietatis suae traxerat, a coelesti sublimitate deiectus est. Subinde itaque in lapsu diaboli sive in praevaricatione hominis, initium peccati superbia est, quae congruenter et avaritia nominatur, quia utraque appellatio eam significat appetitum, qui et suam mensuram concupiscat excedere; et non dignetur dives esse, nisi propriis. Tamquam habeat hoc simile Deo, ut bonorum suorum ipse sibi fons, ipse sibi sit copia.

— Consentit S. Athanasius in Oratione de Virginitate; Satanas, inquit, non propter fornicationem aut adulterium aut furtum de coelo deiectus est: sed superbia ipsum in inferiores abyssi partes praecipitavit. Subscribit Hieronymus in caput 16. Ezechielis, ubi superbiam proprium diaboli, primumque peccatum vocat.

Hoc ipsum pluribus docet S. Augustinus, maxime lib. 14. De Civit. Dei, cap. 13. ubi ait:

Malae voluntatis, quid potuit esse nisi superbia? initium omnis peccati superbia est: quid est autem superbia nisi perversae celsitudinis appetitus? Perversa enim celsitudo est deserto eo, cui debet inhaerere principio, sibi quodammodo fieri atque esse principium. Hoc fit cum nimis sibi placet: sibi vero ita placet cum ab illo bono immutabili deficit, quod ei magis placere debuit, quam ipse sibi.

Subscribit Fulgentius lib. ad Monimum cap. 17.

Si initium peccati requiritur, inquit, nihil aliud nisi superbia invenitur: dicit enim Scriptura, Initium omnis peccati superbia; quae itaque tunc initium sumpsit, cum Angelus adversus Deum elatus, et ipsa elatione prostratus per concupiscentiam, quae radix est omnium malorum, volens usurpare, quod illi datum a Deo non fuit, a Deo decessit, et cecidit, in quo si stetisset, non cecidisset.

Tandem Bernardus lib. De modo bene vivendi serm. 37. Superbia, inquit, radix omnium malorum. Angelos deposuit, potentes stravit, superbos deiecit. Hinc superbia communiter peccatum daemonum appellatur, et Iob 41.² Lucifer vocatur rex super omnes filios superbiae. Constat igitur tum ex Scriptura, tum ex sanctorum Patrum oraculis, superbiam fuisse primum, ac capitale daemonum peccatum.

Negat consequentiam Doctor n. 17. et ad Scripturae et sanctorum Patrum auctoritates reponit, praesumptionem fuisse simpliciter primum peccatum Angeli, non quatenus, inquit, est primum species superbiae proprie sumptae: sed quatenus significat nimiam complacentiam, et amorem inordinatum sui ipsius, peccatum complacentiae, et praesumptionem, quae fuit et radix superbiae, ut explicat S. Augustinus, et evidentius aperit lib. De Genesi ad litteram, cap. 15.³ ubi ait: Diabolum amasse propriam potestatem, et perverso sui amore privatum sancta societate turgidum spiritum. Et cap. 23. certe continuo se a luce veritatis avertit, superbia tumidus, et propriae potestatis delectatione corruptus.

Itaque praefata tum Scriptura, tum sanctorum Patrum auctoritates sic possunt explicari: Primo quod significet primum peccatum diaboli fuisse superbiam, non formaliter et proprie dictam, sed radicaliter et effective, quatenus nempe inordinatus ille amor sui ipsius Angelum induxit, ut de se praesumeret, divinam praeeminentiam et dominationem affectaret, ac tandem Deo subiici contemneret. Vel quod superbia diaboli causa fuerit totius peccati, quod a primo Parente in universum humanum genus diabolus derivarit, ut explicat S. Augustinus in Psalmum 121: Cecidit, inquit, Angelus, et factus est diabolus: propinavit homini superbiam: deiecit secum invidentia eum qui stabat: isti sibi noluerunt idipsum esse, sed dominari voluerunt.

Denique dico cum Seraphico Doct. in 2. dist. 5. art. 1. q. 1. quod diaboli peccatum considerari debet quantum ad triplicem statum: scilicet, quantum ad inchoationem, consummationem, et confirmationem: initiatum est in complacentia et praesumptione; statim enim ut vidit suam pulchritudinem, praesumpsit: consummatum est in ambitione, quia praesumens de se, appetiit quod omnino supra se fuit, et ad quod pervenire non potuit: sed confirmatum est in invidia, et odii aversione: quia ex quo obtinere non potuit quod appetiit, ideo invidere coepit, et affectu odii contra ire, et in hoc firmatum est, quia hoc omnino ipsum a Deo separavit, et perfectum obstaculum posuit, sicut charitas perfecte Deo iungit.

Dices 2. Secundum S. Ioannem, omne, quod est in mundo, aut est concupiscentia carnis, aut concupiscentia oculorum, aut superbia vitae: sed primum Angeli peccatum non fuit concupiscentia carnis, aut oculorum: ergo fuit superbia vitae.

Negat consequentiam Doctor, quia illa divisio comprehendit tantum peccata ordinaria hominum, non vero Angelorum. Quod si Angelorum peccatum ad aliquod ex illis tribus membris reduci debeat, potius revocandum est ad concupiscentiam oculorum, quam ad alia duo membra: sicut enim, inquit Doctor, in nobis ad concupiscentiam oculorum spectant immoderati appetitus alicuius visibilis pulchri: ita et in Angelis ad concupiscentiam oculorum debet spectare immoderatus appetitus delectabilis.

Dices 3. Peccatum Angelorum reduci debet ad aliquod ex septem vitiis capitalibus: sed ad nullum commode revocari potest, quam ad superbiam: ergo debet esse superbia proprie dicta.

Respondet primo Doctor n. 17. negando maiorem: illa namque divisio peccatorum in septem genera, nec est adaequata, nec est etiam congrua: quod optime probat; quia si divisio peccatorum fiat iuxta numerum habituum malorum oppositorum septem virtutibus, nimirum tribus Theologicis, et quatuor Moralibus, certum est, quod non sit bona, quia deberent assignari septem peccata distincta et separata ab illis septem; nam infidelitas, et praesumptio deberent numerari inter illa, et aliqua alia ex illis septem omitti. Quod si divisio peccatorum non sumatur sic, sed prout opponuntur actibus bonis, quibus observantur decem praecepta decalogi, deberent esse decem peccata. Unde concludit, quod illa divisio non debet admitti tamquam adaequata, nec ut comprehendens omnia peccatorum genera, nec etiam forte omnes radices peccatorum; siquidem, inquit, infidelitas, et desperatio sunt opposita spei, suntque graviora peccata, quam peccatum gulae, aut accidiae, nec tamen sub illis membris comprehenduntur proprie, et directe: hinc infert, quod haec divisio sit peccatorum quae fiunt ordinarie, et quae sunt radices, et occasiones plurium peccatorum.

Respondet secundo negando consequentiam, quia illa divisio non est adaequata; nec quodlibet peccatum debet esse aliquod ex illis formaliter, et proprie: plura enim sunt peccata, quae nonnisi reductive ad illa septem spectant.

Respondet tertio negando minorem, si enim reductive Angelorum peccatum ad unum ex illis septem revocetur, potius ad luxuriam, quam ad superbiam spectabit; sicut, inquit Doctor, omnis inordinatus appetitus delectabilis ad concupiscentiam oculorum revocatur.

Instabis. Inordinatus delectationis affectus non solum in luxuria, sed etiam in gula, aliisque similibus intemperantiae vitiis invenitur: ergo dato quod primum Angeli peccatum consisteret in inordinato delectationis affectu circa propriam excellentiam, non magis luxuria, quam gula spiritualis dici deberet.

Respondet 1. Quod etsi consequentia foret vera, tamen non pugnaret contra sententiam Doctoris: non enim contendit Doctor illam complacentiam inordinatam Angeli esse potius ad luxuriam, quam ad gulam revocandam; sed quod potius ad luxuriam, quam ad superbiam revocari possit.

Respondet 2. congruentius tamen ad luxuriam, quam ad quodlibet aliud peccatum esse revocandam; cum enim luxuria versetur circa obiectum magis delectabile, quam gula; delectatio autem illa ab Angelo inordinate concepta de propria sua excellentia et perfectione fuerit summa; quia alias non movisset Angelum ad tot gravia patranda peccata; consequens est, quod ad luxuriam magis, quam ad alia peccata reduci debeat; quippe cum maiorem in delectationis excessu proportionem habuerit cum luxuria, quam cum alio quovis peccato.

• Hinc Subtilis Doctor hanc Angeli praevaricatoris in suis dotibus et praecellentiis nimium complacentiam iure optimo ad speciem luxuriae spiritualis revocat, eamque explicat exemplo delectationis geometricae demonstrationis quam aliquis mathematicus excogitavit; cum hoc tamen discrimine quod delectatio ex inventione novae demonstrationis geometricae nec immunda sit, nec mentem obtenebret, nec rationem obtundat, ut elicit luxuria spiritualis aut sensualis dum in ea complacentia aliquis suam beatitudinem collocat.

Quaeres. Utrum revera daemones appetierint aequalitatem cum Deo, scilicet Deos esse?

Respondeo. revera ipsos appetiisse aequalitatem cum Deo secundum se spectatam. Ita Doctor in 2. dist. 6. q. 1. n. 2. ubi cum impugnasset sententiam et rationes sancti Thomae docentis obiectum excellens, cuius appetitione Angelus primo peccarit amore concupiscentiae, non fuisse omnimodam aequalitatem cum Deo in natura; concludit Doctor: potest aliter ad quaestionem responderi: scilicet, quod Angelus potuit appetere aequalitatem Dei: idque probat ratione quadruplici: sed prius firmanda est hic nostra responsio auctoritate tum Scripturae, tum sanctorum Patrum.

Primo namque ex Scriptura deducitur, quod de facto Lucifer appetiit hanc aequalitatem: ergo revera potuit eam appetere. Probatur antecedens ex illo Isaiae 14. ubi Lucifer ait: Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo: quamvis enim de similitudine, quae potest esse minor quam aequalitas, ibi fiat sermo: nihilominus similitudo sine aequalitate perfecta non est. Adde quod si antecedentia verba considerentur, videntur perfectam similitudinem denotare, et exigere.

• Ipsi concinit Ezechiel, cap. 28. v. 2. ubi sub typo et epigrapho regis Tyri, Luciferi eiusque sociorum perduellium angelorum superbiam et lapsum repraesentat: Elevatum est cor tuum, et dixisti: Deus ego sum: et v. 12: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, etc. Et v. 17: Elevatum est cor tuum in decore tuo, scilicet usque ad divinitatis appetentiam.

Hinc Angelorum fidelium primus qui superbienti Lucifero restitit dicitur Michael, hoc est, quis ut Deus? quia nempe Luciferi audaciam exprobrans verba ista veluti fulmina in ipsum vibravit.

Huc etiam spectat quod de Christo Domino dixit S. Paulus ad Philipp. 2: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, quasi diceret divinitatem et eamdem cum aeterno Patre aequalitatem et maiestatem non furto aut arrogantia sibi comparare voluit, ut tentavit Lucifer eiusque superbientes socii, sed eam iure suae aeternae nativitatis et processionis a Patre sibi vindicarit.

Huius etiam divinitatis appetentiae indicium non leve apparet ex illius tentationis genio quam illaqueandae primaevae mulieri adhibuit Satanas cum ait: Eritis sicut dii scientes bonum et malum, Gen. 3. v. 5. Si enim, ut recte infert S. Iacobus, cap. 1. v. 13. Deus quia intentator malorum est, ipse autem neminem tentat, signum est eum qui ad peccatum aliquod allicere alium velit, vel quod illi peccato succubuerit, vel quod ipsi sit obnoxius; colligere licet Satanam iam ante peccati illius, in cuius consortium trahere primos homines annisus est, scilicet ad affectationem similitudinis Dei fuisse reum.

Hinc Sententiarum Magister dist. 6. citans Isidorum:

Lucifer, inquit, postquam creatus est, eminentiam naturae et profunditatem scientiae suae perpendens, in suum Creatorem superbivit in tantum quod etiam Deum se aequare voluit, ut in Isaia dicitur: Super astra Dei exaltabo solium meum, et similis ero Altissimo.

Similis quidem Deo esse voluit, non per imitationem, sed per aequalitatem potentiae. *

Idem docent sancti Patres: imprimis vero S. Ambros. epist. 33. ubi ait: Quoniam sua quam acceperat potentia, et dignitate sibi placuit, seque auctori suae gloriae comparavit, a coelesti sublimitate deiectus est. Clarius id indicat Auctor 3. in Psal. 118. Ille, ait, sic se exaltavit, ut vellet aequari Altissimo. Subscribit S. Chrysost. homil. 3. De verbis Isaiae: Dei, inquit, speravit aequalitatem, quae res eum coelo expulit. Concedit S. Augustinus 14. De Civit. cap. 11. ubi ait, Luciferum quendam quasi tyrannico fastu gaudere subditis magis, quam esse subditum elegisse. Quasi diceret, quod Lucifer cum Deo aequalitatem in auctoritate, et potestate concupivit, quippe omnibus aliis praeesse, nulli vero subesse optabat.

Rem clare indicat Nazianz. orat. 17. ubi Luciferi elationem exponit his verbis: Indignum, inquit, atque intolerandum dicebat se, cum divinus esset, non Deum quoque existimari, quod eleganter expressit carmine, quod est de substantiis mente praeditis ubi inter alia scribit:

Quocirca primus sana mente tumescens Lucifer (eximio nam quod frueretur honore Sperabat regale Dei soliumque decusque) Corruit amisso vilis splendore, miserque: Dum Deum esse cupit, terrae caligine totus Obrutus est.

Probat autem hanc responsionem Doctor. Primo quidem: voluntas secundum actum amoris amicitiae, et actum amoris concupiscentiae habet totum ens pro obiecto, ita quod sicut quodcumque ens potest ipsa amare amore amicitiae, sic et potest illud amore concupiscentiae prosequi: sed aequalitas Dei secundum essentiam est aliquod bonum concupiscibile secundum se: ergo cum Angelus potuerit se amare amore concupiscentiae, potuit sibi appetere omne bonum concupiscibile, subindeque potuit appetere aequalitatem Dei.

Probat secundo, et priorem rationem confirmat: si aliquid impediret quominus Angelus posset illam aequalitatem affectare, maxime quia non solum in se est impossibilis, sed etiam ut impossibilis apprehenditur ab Angelo: absurdum est enim asserere eum fuisse ita malitia excaecatum, ut eam aequalitatem divinam creaturae omnino impossibilem esse non agnoverit: sed illa impossibilitas non impedit, quin potuerit Angelus ipsam Divinitatem appetere: ergo, etc. Maiorem concedunt Adversarii; minorem vero probat Doctor, Primo quidem auctoritate Aristotelis lib. 3. Ethic. cap. 2. dicentis: Electio quidem non est impossibilium. Voluntas autem est impossibilium, puta immortalitatis. Insuper damnati Deum odio habent, iuxta illud Psalmi 73: Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper; odiens autem vult obiectum sui odii non esse: ergo damnati Deum non esse cupiunt: sed hoc est impossibile: ergo potest aliquid impossibile appeti.

• Confirmat ista Doctor ibidem num. 2; quia, inquit, voluntas peccans potest velle Deum non esse; quin etiam potest velle divinitatis eminentiam esse in aliquo. Igitur potest velle eam esse in se sicut in alio, et ita potest velle sibi eminentiam Dei seu divinitatem.

His accedit ferventissimus dilectionis Dei et charitatis aestus quo interdum flagrant homines sanctissimi, et quem S. Augustinus ipsemet his verbis exprimebat: Domine, si esses Augustinus, et ego possem esse Deus, mallem te quam me esse Deum. Insuper saepe satius iusti optant Deum diligere amore infinito, et poenitentes desiderant, quod numquam peccassent: sed haec, ut apparet, sunt impossibilia: ergo potest voluntas velle id quod intellectus impossibile iudicat.

Thomistae duplex distinguunt impossibile: unum quidem per se, et absolute: aliud per accidens, et ex suppositione. Primum est illud, quod ex ipsis terminis involvit contradictionem, ut hominem esse lapidem: hoc enim merito dicitur esse impossibile absolute, et simpliciter, quia non est tale respectu huius aut illius loci, temporis, vel causae, sed respectu omnium absolute. Secundum vero est illud, quod non ex ipsis terminis, aut ex natura rei, sed ex aliqua tantum hypothesi involvit contradictionem: sicut v. g. Petrum non peccasse. Hoc enim absolute non repugnat, quia poterat Petrus non peccare: sed iam repugnat ex hypothesi, quod peccarit, quia ratione temporis impossibile est ipsum non peccasse postquam peccavit.

Inter utrumque autem impossibile hoc statuunt discrimen, quod impossibile per se, quacumque facta suppositione, et addita conditione, nihil habet entitatis, aut bonitatis, ex quo provenit, ut non possit appeti, nedum per electionem efficacem tendentem ad executionem, sed neque etiam per simplicem voluntatem, sive per inefficacem voluntatis actum, etiam sub conditione: si esset possibile. At vero impossibile per accidens, licet, ut stat sub illa positione impossibilitatis, et in sensu composito illius non sit possibile, nec consequenter habeat aliquam rationem boni, et convenientis: tamen secundum se sumptum, et ut per abstractionem pure praecisivam, abstrahit a tali suppositione, et impossibilitate, sive in sensu diviso illius, habet per se aliquam possibilitatem, et bonitatem: et ita consideratum, licet non possit esse formaliter volitum per actum electionis, quia electio tendit ad executionem, potest tamen esse volitum per simplicem actum voluntatis, qui dicitur velleitas: quia cum hic actus non tendat ad executionem, potest terminari ad obiectum secundum se, abstrahendo a particularibus circumstantiis: unde propterea peccator vult inefficaciter non peccasse, quamvis ex suppositione quod peccaverit, sit impossibile. Ita Gonetus post Caietanum.

Quibus praemissis, respondent impossibile per se, et absolute nullatenus posse appeti, bene vero impossibile per accidens: ergo, inquiunt, cum divina aequalitas sit impossibilis creaturae, ab Angelo nullatenus potest appeti.

Contra. impossibile per accidens, ex eis, potest appeti: ergo etiam impossibile per se. Patet consequentia, ad concupiscendum enim bonum apprehensum, ut impossibile, perinde est, quod sit impossibile aut per se, aut per accidens: quippe cum apprehendens noverit utrumque a se nusquam posse obtineri: ergo si idcirco impossibile per se sit inappetibile, quia scilicet nulla ratione potest obtineri ab appetente: pari ratione impossibile per accidens erit inappetibile, quippe cum appetens illud noverit se tale bonum non esse assecuturum. Sic poenitens, qui optaret se non peccasse, cognoscit hoc esse impossibile, etiam per divinam potentiam, quia hoc solo privatur Deus, ut quae facta sunt, infecta esse nequeant. Deinde damnati, ut dictum est, appetunt Deum non esse, et tamen illum non esse est impossibile simpliciter.

Denique haec ipsa eorum responsio non subsistit cum doctrina sancti Thomae: ille siquidem docet q. 16. De malo, art. 3. ad primum, et 1. 2. qu. 13. art. 5. ad primum, duplicem esse actum voluntatis: unum quidem efficacem, et completum: alium vero inefficacem, et incompletum. Unde subdit posteriori loco:

Voluntas completa non est nisi de possibili, quod est bonum volenti: sed voluntas incompleta est de impossibili, quae secundum quosdam velleitas dicitur, quia scilicet aliquis vellet illud si esset possibile: electio autem nominat actum voluntatis iam determinatum ad id, quod est huic agendum, et ideo nullo modo est nisi possibilium.

ergo S. Thomas admittit voluntatem etiam posse esse impossibilium.

Confirmatur. haec impugnatio, et priores Doctoris rationes iterum firmantur a Doctore, ex S. Augustino lib. 83. qq. qu. 30. ubi docet, quod voluntas potest uti fruendis, et frui utendis: ergo voluntas creata potest frui seipsa: sed non potest frui nisi summo bono: ergo potest concupiscere sibi summum bonum, quo una cum seipsa fruatur: hoc autem summum bonum est aequalitas cum Deo: ergo creata voluntas potest appetere aequalitatem cum Deo, non quidem appetitu efficaci, sed saltem inefficaci. Nam, ut observat Doctor ibidem n. 8. duplex est actus volendi, seu volitio: alia enim, inquit, est volitio efficax, alia volitio complacentiae; v. g. duo infirmi quorum unus sperat sanitatem restituendam, alter vero desperat, ambo sanitatem exoptant, et volunt; sed diversimode; primus enim vult sanitatem quia sperat eam restituendam, et ideo inquirit et applicat media conducentia ad eius restitutionem: secundus vero, quia non sperat sanitatem se posse consequi, talia media nec inquirit, nec applicat. Prima volitio dicitur efficax, secunda vero dicitur inefficax, aut complacentia tantum. Prima versatur tantum circa possibile; secunda vero etiam circa impossibile occupatur. Haec autem, inquit, sufficit ad meritum, et demeritum, quia etsi sit impossibile, tamen potest consentire illi pleno consensu: et ista volitione potuit Angelus appetere aequalitatem divinam. Sed de prima volitione, quae efficax est, dico quod Angelus non potuit appetere: simplici tamen volitione potuit sibi concupiscere tantum bonum, et tanto desiderio quanto concupisceret, si esset possibile.

Obiciunt primo Thomistae, primum Angeli peccatum non fuit ex passione, neque ex ignorantia, quia passio, et ignorantia est poena peccati; proindeque peccavit tantum ex electione: sed electio non est impossibilium: ergo non peccavit desiderando aequalitatem divinam sibi impossibilem.

Distinguit minorem Doctor: electio quae est volitio efficax, qua applicantur media ad consecutionem finis, concedit: electio prout dicit solum complacentiam, et appetitum voluntatis, quo velit libere aliquid sibi propositum sub ratione boni, sive impossibilis, non potest esse erga bonum impossibile appetenti, negat. Supra namque probatum est, quod revera voluntas inefficax possit versari circa impossibilia.

Instabis. electio qua peccavit Angelus debuit esse demeritoria: sed illa volitio inefficax, seu velleitas, non potest esse meritum, vel demeritum: ergo per hanc non potuit peccare Angelus.

Nego minorem. quis enim neget actum esse meritorium, et perfectissimae charitatis, quo S. Augustinus cum Deo loquens dicebat: si possem esse Deus, mallem te quam me esse Deum? hic tamen actus est simplicis complacentiae, et velleitatis, et est etiam circa impossibile: potest ergo aliqua velleitas esse meritoria. Insuper, actus meritorius est, cum quis, postquam peccavit, cogitat se ac si non peccasset, et in hoc delectatur, velletque se nullatenus peccasse, et in priori innocentiae statu existere, ut maiori affectione et acceptione Deo inserviret; hic tamen actus est simplicis affectus, quem velleitatem appellant. Similiter, in hoc affectu simplici potest esse gravissimum peccatum: ut si quis odio Deum habens non solum exoptaret Deum non esse, sed etiam desideraret, ut aliquod malum ipsi accideret, in quo genere peccati daemones ac damnatos versari non dubito.

Dices 2. Angelum esse aequalem Deo est impossibile, adeoque est non ens: sed non ens non est appetibile, in tantum enim aliquid est appetibile in quantum bonum, non ens autem bonum esse nequit: nec consequenter appetibile: ergo Angelus non potuit appetere aequalitatem cum Deo.

Respondeo primo. quod si quidquam probaret hoc argumentum, etiam evinceret impossibile per accidens non posse appeti, quod tamen Thomistae negant, utrumque enim impossibile tam per se, quam per accidens, est non ens.

Respondet secundo distinguendo maiorem: non est ens aliquod unum, et habens in se bonitatem possibilem, concedo: non est ens aliquod multiplex includens duo, quorum unum est bonum absolute, et esset etiam bonum respective ad alterum, si posset cum ipso coniungi, nego: itaque quamvis voluntas angelica non possit appetere aequalitatem Dei volitione absoluta, qua ferretur in ipsam per modum unius obiecti possibilis, quia ipsi non proponitur ab intellectu: tamen potest volitione comparativa ferri in ipsam aequalitatem divinam appetendam, quatenus ipsa esset ipsi bona, si illam consequi posset.

Dices 3. Voluntas angelica nequit appetere aequalitatem Dei, nisi ipsi proponatur ab intellectu: sed non potest proponi ab intellectu: vel enim proponeretur ab intellectu errante, vel ab intellectu non errante. Non primum, quia cum nondum peccasset, nullum habebat errorem in intellectu, alioquin poena fuisset prior culpa: ille namque error non potuit esse in Angelo, nisi per modum poenae inflictae. Non etiam secundum, quia intellectus non errans nequit proponere voluntati aliquid falsum: falsum autem est Angelum posse esse aequalem Deo: ergo, etc.

Negat minorem Doctor, ad cuius probationem dicit, quod proponi possit illa aequalitas ab intellectu non errante: Aequalitas enim Dei, inquit, potest apprehendi sine errore, quia est in aliquo sine crimine, quia Filius Dei est aequalis Patri, et illa potest apprehendi. Deinde potuit Angelus apprehendere illam aequalitatem esse sibi bonam, si esset possibilis: et supposita tali apprehensione, et iudicio, voluntas potuit illam aequalitatem appetere: sane Dei apprehendimus aequalitatem sine errore, necnon et iudicamus quod si illa aequalitas esset possibilis Angelo, sicut est possibilis et de facto convenit Filio Dei, quod revera Angelus longe perfectior esset quam modo sit, quantam perfectionem nunc habeat; ergo multo magis Angelus potest apprehendere illam aequalitatem, et tale iudicium formare.

Obiciunt 4. Nullus potest appetere suum non esse, ex S. Augustino 3. De libero arbitrio: sed si Angelus appeteret aequalitatem Dei, consequenter appeteret se non esse Angelum, quia Angelum esse Deum, est ipsum non esse Angelum; nam Angelum esse, est creaturam Deo esse subditam: ergo Angelus non potest appetere se esse aequalem Deo. Confirmatur ex illo S. Anselmi lib. De similitudinibus c. 6. ubi ait: Quod si quis vellet esse similis alteri in propria persona, vellet se non esse, quod velle nequit.

Respondet Doctor primo, quod quamvis forte aliquis non possit directe velle suum non esse, tamen indirecte id velle potest, volendo nempe aliquid ex quo posito sequeretur ipsum non esse: sic, inquit, quilibet peccans mortaliter vult aliquid in quo non vult subesse Deo, et in hoc ex consequenti vult se non esse, quia non potest esse, nisi subsit Deo.

Respondet secundo negando minorem: quia quamvis sequeretur destructio sui ex aequalitate cum Deo, tamen non est necesse, quod volens aequalitatem velit formaliter, et expresse non esse suum, seu suam destructionem: non enim sequitur, inquit, quod si aliquis velit antecedens, velit etiam consequens, quando consequens potest intelligi absque antecedente: sicut v. g. aliquis potest appetere Episcopatum, non volendo Sacerdotium: in proposito autem consequens non est necessario connexum cum antecedente: non enim absolute sequitur, quod si Angelus velit aequalitatem cum Deo, etiam velit sui destructionem; posset enim appetere aequalitatem cum Deo ex suppositione impossibili, quod ipsa aequalitas non inferret destructionem Angeli.

Ad S. Anselmum respondet Doctor, ipsum loqui de voluntate ordinata; non potest autem quis ordinate velle se non esse, inquit, quia ordinata voluntas non est volendo aliquid, et non volendo illud, quod necessario sequitur ad ipsam, sive illud sit ipsi intrinsecum, sive non: haec autem vera non sunt de voluntate inordinata.

Instabis. Angelus cognoscebat se ens creatum, et per participationem; sciebat pariter nullum ens per participationem posse esse eiusdem naturae cum ente per essentiam, adeoque perfecte noverat, quod non posset optare aequalitatem divinam, quin optaret se non esse.

Nego consequentiam, quamvis enim Angelus seipsum cognosceret esse ens per participationem, tamen potuit apprehendere illam aequalitatem divinam ut bonum aliquod appetibile; subindeque potuit eam sibi appetere; non quidem appetitu efficaci, sed inefficaci: unde potuit sibi displicere, quod esset Deo subiectus et inferior, potuitque optare independentiam respectu Dei, et superioritatem respectu aliorum Angelorum; quod, ut apparet, est velle aequalitatem cum Deo secundum naturam.

• Urgebis. Quod omnino rationi naturali repugnat et contradicit, et a quo illa prorsus abhorret, id nullo modo potest appeti: sed creaturam esse aequalem Deo rationi naturali omnino repugnat: igitur etc.

Respondeo. ea in hypothesi duo esse distinguenda, nimirum id quod in eo obiecto videtur ingratum et horrore dignum, et id quod in eo deprehenditur amabile; amatur enim bonum et excellentia illius; horretur vero improportio cum fruente illo seu concupiscente illud. Hic autem horror temperatur et tollitur per aestum appetentis, nam amore ardentes ac aestuantes erga rem amatam et concupitam non patiuntur ab ea ulla ratione avelli: et contra quodcumque rationis dictamen luctantur multaque machinantur et moliuntur, etiam appetendo turpia et obscena, quantumvis ratio naturalis reclamet: quo fit ut amore effervescens vix sapiat. Potuit ergo daemonis voluntas iam ex inordinato sui amore et complacentia exorbitans et velut insaniens divinitatem appetere, quantumvis naturalis ratio hanc sibi repugnare suggereret.

Instabis iterum. Quod manifestam implicat contradictionem repraesentari non potest ut amabile nec desiderabile a quacumque ratione etiam exorbitante et deviante: at aequalitas creaturae cum suo Creatore contradictionem involvit: est enim coniunctio creaturae cum non creatura, nimirum cum Deo: igitur etc.

Respondeo primo, non repugnare coniunctionem creaturae cum Creatore per unionem hypostaticam, ut apparet in mysterio Incarnationis. Deinde dico quod Angelus in illo simplici desiderio divinitatis non attendit ad illius impossibilitatem vel contradictionem, sed tantum ad boni concupiti excellentiam quod repraesentabatur desiderabile, praescindendo ab eo quod esset acquisitu possibile vel impossibile. Creatura namque spiritualis aliter fertur in bonum per appetentiam, et aliter per fruitionem. Illa namque spectat ad effectum voluntatis, haec vero tendit in effectum et in applicationem mediorum conducentium ad assecutionem illius boni. Prior est simplex complacentia et inefficax respectu fruitionis et consecutionis boni, quamvis in se sit vehemens et aestuans: posterior vero est efficax applicatio voluntatis circa finem obtinendum. Illa stare potest cum contradictione et impossibilitate consecutionis obiecti: haec vero non, quippe cum efficaciter tendat in obiecti assecutionem applicando media convenientia.

Dices tandem. * Potest aliquis absque ullo peccato desiderare se esse Deum: ergo licet Angelus aequalitatem divinam fuerit aemulatus, exinde non censetur peccasse. Probatur antecedens: posset aliquis appetere se fieri Deum, ut nempe sicut Deus, foret immunis a peccato, et ut Deum diligeret quantum in se diligibilis est: sed appetitus ille non esset peccaminosus: imo revera pius, et innocens: ergo appetitus aequalitatis Dei non est culpabilis: nec proinde fuit primum Angeli amoris concupiscentiae peccatum.

Nego antecedens, et eius probationis minorem distinguo: appetitus ille non est culpabilis, si sit hypotheticus et conditionatus, concedo: si absolutus, nego. * Posset itaque hunc habere affectum vir pius conditionate, nempe si hoc foret possibile, et absque ullo Divinitatis praeiudicio: parem autem affectum non habuit Angelus Divinitatem aemulatus; imo eum absolute affectavit, ut colligere est ex verbis tum Isaiae, tum Ezechielis a nobis supra laudatis.

Quaeres 2. An etiam Angeli aemulati fuerint unionem Hypostaticam, et revera homini ad eam assumendo inviderint?

Respondeo 1. Revera Angelos invidia peccasse, ut egregie docet S. Augustinus lib. 11. De Genesi ad litteram cap. 14.

Nonnulli, inquit, dicunt ipsum fuisse lapsum a supernis sedibus, quod inviderit homini facto ad imaginem Dei. Porro haec invidentia sequitur superbiam, non praecedit. Non enim causa superbiendi est invidentia, sed causa invidendi superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, invidia vero sit odium felicitatis alienae: quid inde nascatur satis in > promptu est. Amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequentur, vel inferioribus ne sibi coaequentur, vel superioribus, quod eis non coaequetur. Superbiendo igitur invidus, non invidendo quisque superbus est.

Subscribit S. Bernardus sermone 17. Ergo in Coelo concepit dolorem, et in Paradiso peperit iniquitatem, prolem malitiae matrem mortis, et aerumnarum omnium parens Superbia.

Respondeo 2. De facto diabolum inordinate appetiisse beatitudinem, et idcirco naturae humanae invidisse; ut docet S. Bernardus variis in locis, praecipue sermone 17. in Cantica:

potuit autem contingere, inquit, si tamen incredibile non putetur, plenum sapientia, et perfectum decore homines praescire potuisse futuros, etiam et profecturos in parem gloriam; sed si praescivit, in Dei Verbo absque dubio vidit, et in livore suo invidit, et molitus est habere subiectos, socios dedignatus. Infirmiores sunt, inquit, inferioresque naturae: non decet esse consortes, nec aequales in gloria. Et infra ipsum diabolum interpellans ait: Tu tibi miser sedem collocas in aquilone, plaga nebulosa, et frigida, et ecce suscitantur de pulvere inopes, et de stercore pauperes, ut sedeant cum Principibus, et solium gloriae teneant, doleasque impleri illud: Pauper, et inops laudabunt nomen tuum.

Quamquam autem ibi S. Bernardus nullam expressam invidiae diaboli erga Christi incarnationem mentionem faciat, potest tamen ex illo non leve fundamentum a fortiori sumi. Nam si ex eo, quod Lucifer praesciverit homines in parem gloriam fuisse profecturos, colligit S. Bernardus credibile esse Luciferum doluisse, et ex invidia erga homines peccasse; multo profecto magis credi potest, si Lucifer praescivit hominem aliquem futurum esse multo excellentiorem ipso, non solum in gloria, sed etiam in gratia unionis, et in Personae divinae maiestate: indignatum propterea fuisse, vehementerque doluisse, et invidia contabuisse.

Respondeo 3. Etiam probabile videri, quod inordinate unionem hypostaticam affectaverit. neque enim solemus invidere aliis bona, nisi quae optamus nobis, quando ea non habemus: et deinde non est magis credendum de malitia diaboli, quod inviderit illam dignitatem hominibus, quam inordinate eam sibi concupierit. Unde quotquot Patrum, aut Doctorum dicunt diabolum invidisse homini dignitatem suam, pro hac assertione citari possunt; quia vel directe volunt dignitatem unionis hypostaticae, vel si de alia loquantur expresse, certe ex hoc, quod aliam quamcumque dignitatem inviderit, colligitur valde verisimiliter, quod hanc etiam invidit, quae omnium maxima est.