Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Mirabundus aiebat aliquando sapientissimus Sirachi filius Eccli. 1. Arenam maris, et pluviae guttas, et dies saeculi quis dinumeravit? At certe maiori laborare debet inscitia humana mens in definienda ingenti ac stupenda Angelorum multitudine: nam inquit Sapiens c. 9. Si difficile aestimamus quae in terra sunt: et quae in prospectu sunt invenimus cum labore: quae in coelis sunt quis investigabit? Quoniam tamen caeteris Theologis morem gerentes suscepimus aperiendam Angelorum naturam, multitudinem, ordinem, operationem et excellentiam, idcirco declarata, quantum licuit, ipsorum natura, iam investigandus est eorum numerus, et diversus ordo delineandus. Quocirca tria in praesenti Articulo sunt determinanda: Primum, an, et quae sit ingens Angelorum multitudo: Secundum, qualiter invicem differant: Tertium, quis, et qualis sit eorum ordo.

Notandum 1. Angelos maximo esse numero, ingentique ac prorsus stupenda multitudine passim in Scripturis doceri; sic Daniel. 7. cap. Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei: Apocalypsis 5. Audivi vocem Angelorum multorum, et erat numerus eorum millia millium: et ad Hebraeos 12. Accessistis ad multorum millium Angelorum frequentiam; constans ergo est veritas ingentem esse, ac maximam Angelorum multitudinem.

— Valde autem conveniens fuit creari Angelos maximo numero: tum ut Deus liberalissime perfectioribus creaturis sese communicaret: tum etiam ut omnipotentiam suam magis ostenderet, tot simul spiritus, tamque nobiles unico instanti creando: quod utique animadvertens S. Chrysostomus, hom. 2. De Incompre. ait: Dena sunt millia myriadum Angelorum supra, et decies centena millia Archangelorum: Item Throni, et Dominationes, et Principatus, et Potestates, et infiniti populi corpore carentium Virtutum, ac gentes innumerabiles; et tamen has omnes Virtutes tanta facilitate condidit, quantam sermo nullus assequi potest. Accedit alia ratio congruentissima, quod Principem summum ac potentissimum Imperatorem deceat habere numerosissimam familiam, et copiosum exercitum; nam Prov. 14. In multitudine populi gloria regis, et in paucitate plebis ignominia Principis: sed Deus est Rex maximus, nempe Rex Regum, et Dominus Dominantium, Apoc.: decuit ergo ipsum plurimos habere sibi assistentes Angelos.

Notandum 2. Dupliciter inquiri posse quantus sit numerus Angelorum: Primo absolute, et praecise: Secundo comparative, puta sitne maior tota multitudine hominum, vel etiam omnium substantiarum corporearum. Certum est autem Angelorum numerum non posse absolute, et praecise a nobis designari. Scriptura enim verbis supra relatis cum certum ponit numerum Angelorum, non loquitur de omnibus, bonis aeque ac malis, et determinatum numerum ponit pro indeterminato, ut Interpretes et sancti Patres ibidem agnoscunt: alia vero traditio certa nulla profertur: imo ipsimet sancti Patres fatentur numerum illum praecise nobis esse ignotum, et ita ingentem, ut respectu nostri innumerabilis, et infinitus dici possit, ut infra patebit: restat ergo investigandum, an sciri possit determinatus Angelorum numerus ex facta comparatione, tum cum hominibus tum cum caeteris entibus creatis.

Notandum 3. Circa hanc determinationem, variam et multiplicem esse Auctorum sententiam. Sunt enim qui putant Angelos esse numero infinitos: volunt aliqui eos esse plures omnibus creaturis corporeis, tam in specie, quam in individuo consideratis. Refert etiam Auctor quaestionum ad Antiochum, (quae inter Athanasii opera extant) quosdam existimare Angelos ita haberi ad homines, ut nonaginta novem ad unum, ex parabola centum ovium: alios sic ut novem ad unum, secundum alteram parabolam Drachmarum decem; alios denique aequali ambos esse numero putant. Sunt etiam qui electos ad aeternam felicitatem homines totidem fore censent, quot Angeli prolapsi sunt. Quid autem in tam multiplici, et ancipiti sententia verius nobis appareat, ut distincte aperiamus, tria sunt in hac Quaestione determinanda: Primum, an Angelorum numerus revera sit infinitus: Secundum, an plures sint Angeli quam res omnes corporeae, tam in specie, quam in individuo consideratae: Tertium denique, an saltem numerum hominum excedant.

Conclusio prima. — Angeli non sunt numero infiniti. Haec est communis apud Theologos, eamque egregie probat Guillelmus Parisiensis par. 2. secundae partis de Universo cap. 17., ex eo quod rerum creatarum numerus necessario sit determinatus ac limitatus.

Primo quidem (inquit) ipsa determinatio adeo essentialis est numero, ut omni additione, vel diminutione nova ipsius species constituatur. Verbi gratia, si ternario unitatem addideris, alius numerus quam sit ternarius, et alterius speciei constituitur, videlicet quaternarius: si vero ei unitatem detraxeris, alius numerus, et alterius speciei, ex eo relinquitur, videlicet binarius. Haec igitur determinatio, quam essentialem dixi, prohibet omnem numerum recipere magis et minus, et maioritatem et minoritatem. Secundo, haec determinatio constituit unumquodque numerorum in sua specie. Quapropter ubi determinatio mutatur, et species numeri cuiuscumque mutatur, idest, alia est a priori: quia igitur necesse est unumquemque numerorum in aliqua specie numeri, vel sub aliqua esse, utpote individuum: necesse est unumquemque numerorum determi> natum esse, et limitatum, et esse binarium vel ternarium vel aliquem aliorum determinatorum: quapropter impossibile est modis omnibus esse numerum aliquem infinitum. Tertio, si esset numerus huiusmodi substantiarum infinitus, cum esset numerus, esset ex necessitate vel par, vel impar: quod si esset par, haberet medietatem, quae vel esset finita, vel infinita: si finita, totus numerus igitur esset finitus, cum esset aggregatus ex partibus finitis: si infinita esset, non esset minor toto suo, quoniam non esset reperire numerum vel etiam cogitare, qui excederetur a toto suo. Quarto, omne quod recipit additionem super se est finitum, et terminatum additione huiusmodi, cum totum sit citra eam, et nihil omnino habens ultra. Quia igitur numerus omnis recipit additionem unitatis supra se, vel etiam numeri alterius speciei, necesse est omnem numerum finitum esse. Quare impossibile est hunc numerum esse infinitum. Quinto necesse est omnem numerum, et omnem mensuram genere esse quantitatem, quantitas autem est omne faciens quantum, et numerus est faciens quot; totus igitur coetus huiusmodi substantiarum, et numero quantus est et numero quot, idest aliquot; quemadmodum non est aliquis, de quo non est assignare vel respondere quis, neque qualis, neque aliqualis, de quo non est assignare, et respondere interroganti qualis. Quia igitur non potes assignare vel respondere de toto coetu sive de universitate substantiarum de quibus agitur, quantus est vel quanta est numero, vel quot est: manifestum est non esse numerum aliquem huiusmodi substantiarum: non est igitur numerus infinitus. Sexto Creator omnia formavit in pondere, numero, et mensura: quae autem in numero sunt, numerabilia sunt, et quae numerabilia sunt, in aliquo numero determinato sunt; neque enim intelligibile est aliqua esse in numero, et esse innumerabilia.

Cum igitur numerus infinitus repugnet, etiam repugnat res creatas esse numero infinitas. Adde quod Angelorum infinita multitudo nec ex Scriptura sacra, nec ex SS. Patribus, aut aliqua ratione suaderi queat.

Dices 1. Iob cap. 25. ait: numquid est numerus militum eius? Ac si diceret: non est numerus militum eius, nempe Angelorum, quos idcirco Dei milites appellat, quia pro Dei gloria hominumque salute adversus Daemones pugnant ab eo tempore quo factum est praelium magnum in coelo a fidelibus Angelis contra perduelles: ergo cum Angelorum numerus non sit determinatus, necessario censeri debet infinitus.

Distinguo antecedens. Angelorum numerus non est determinatus respectu nostri, concedo: respectu Dei, nego; nam, inquit S. Gregorius Magnus in praefatum textum Iobi, In cognitione humanae rationis supernorum spirituum numerus non est, quia quanta sit illa frequentia invisibilis exercitus nescit; et lib. 27. Moral. cap. 9. conferens praefatum textum Danielis, cum hoc supradicto addit: Supernorum civium numerus infinitus est, et definitus est, et exprimitur: ut qui Deo numerabilis est, esse hominibus innumerabilis demonstretur. Fateor itaque illum ingentem Angelorum numerum a solo Deo determinate posse cognosci, et idcirco nobis quasi infinitum apparere, uti etiam non raro a SS. Patribus nominatur; quamquam revera in se sit determinatus ac finitus.

Dices 2. Plurimi ex sacris Doctoribus existimant Angelorum numerum esse infinitum, nec ullatenus ab hominibus viatoribus posse deprehendi. Ita prae caeteris Origenes lib. 1. De Principiis, cap. 5, ubi expendens hunc Apostoli textum ad Ephesios 1, vers. 21: super omne nomen quod nominatur non solum in saeculo hoc, sed etiam in futuro, postquam commemorasset ab Apostolo declaratos Angelorum ordines, addit:

Ex hoc videlicet, inquit, ostendit esse quaedam praeter haec quae commemoravit, quae commemorantur quidem in hoc saeculo, non tamen ab ipso enumerata fuerint, forte nec ab alio aliqua intellecta: esse vero alia quae in hoc saeculo quidem non nominentur, tamen nominabuntur.

Nec unus id sibi persuasit Origenes praeter eos Angelorum ordines qui nominantur in Scriptura, alios esse numero infinitos, et hominibus ignotos. Scripsit siquidem Chrysostomus homil. 4. De Incompr.: Sunt enim, sunt et aliae virtutes, quarum ne nomina quidem scimus. Quod paulo post ex supra memorato Pauli ad Ephesios loco se colligere profitetur, atque idipsum iterat Orat. 5 contra Anomoeos, et Homil. 3. in epist. ad Eph. Assentiuntur Chrysostomo Theodoretus in eumdem eius epistolae locum et Oecumenius et Theophylactus.

Respondeo. praefatos scriptores in ea quidem fuisse sententia quod existimaverint alios esse Angelorum ordines praeter eos qui in Scriptura sacra declarantur, quod nondum satis liquido constaret, uti iam constat apud Theologos Angelorum series et distributio in tres hierarchias et novem ordines, tametsi vero censuerint longe plures esse Angelos quam sint ii quorum characteres, officia et nomina nobis innotescunt. Inde tamen colligere non licet eos existimasse Angelos esse numero infinitos; aliud enim est asserere numerum aliquem rerum esse ingentem et maximum quam qui possit a mortalibus deprehendi, aliud vero quod ille sit infinitus.

Dices 3. Si finitus esset Angelorum numerus, maxime quia limitatus, et determinatus fuisset vel ex parte Dei creatoris, vel ex parte Angeli creabilis, vel ex utroque: at ex neutra parte videtur necessario Angelos produci debuisse in certo ac determinato numero. Non quidem ex parte Creatoris; id enim proveniret vel quia non potuit, vel quia noluit Angelos infinito numero producere: at neutrum recte videtur asserendum;

nullus enim (ait Guillelmus supra laudatus) adeo imbecillis, et brevis intellectus fuit, qui de virtute et potentia Creatoris cogitaverit, quin ipsa sit in ultimitate tam amplitudinis, quam fortitudinis, quam libertatis; et propter ultimitatem fortitudinis incogibilis, ad id quod non vult, et improhibilis ab eo quod vult, similiter infatigabilis, et indefectibilis. Ipsa etiam coarctatio seu determinatio non provenit ex parte bonitatis ipsius; cum enim aeque facilis fuerit ei creatio multarum, ut paucarum huiusmodi substantiarum, et infinitarum ut finitarum, quis hunc finem imposuit Creatori? quis eum sic limitavit, et stare fecit in numero finito? quis eum prohibuit in infinitum extendi? quis vel modicae largitatis, si eadem facilitate posset dare magna, qua parva, et multa, qua pauca, et infinita, qua finita, praesertim cum laudabiliter omnia dare possit, restringeret se et aretaret ad bona finita? Quanto fortius igitur largitas Creatoris dare non potuit in numero aliquo vel etiam quantitate donabilium? Non etiam illa limitatio, et determinatio repeti potest ex parte Angelorum, cum inter eos nulla esset contrarietas aut adversatio qua sese invicem ullatenus impedirent. Non enim apud eos est, quemadmodum apud substantias corporeas, loci angustatio, qua fit ut sese invicem expellant.

— Respondet idem Guillelmus, id equidem provenire non ex parte Creatoris, sed creaturae:

quemadmodum (inquit) non defuit Creatori virtus sive potentia, ut mundum infinitum creare posset, sed mundo defuit potentia, cuius defectu infinitus creari non potuit; defuit enim ei receptibilitas infinitae magnitudinis. Corpus enim aliquod non potest esse infinitae magnitudinis, igitur mundus corporeus ut corpus esset, vel aggregatum ex corporalibus, necesse habebat esse finitus. Non igitur fuit arctata divina potentia, ut maiorem ei magnitudinem praestare non posset. Sed cum videret eum non posse recipere infinitam, providit ei finitam naturae suae congruentissimam, quae omnia alia corpora capere sufficeret, et inter se continere. Sic etiam providit omnibus aliis corporeis naturis suis congruentissimas quantitates. Non enim sine causa formicam minorem esse voluit Elephante, et muscam tam longe a magnitudine gruis vel aquilae. Si tamen multitudo infinita esse non possit, ex parte multitudinis fuit ista finitio: quapropter stetit largitas et bonitas Creatoris in numero determinato, quoniam indeterminatus esse non poterat seu infinitus.

Conclusio secunda. — Angeli numero plures sunt quam species corporeae, et praestantiorum specierum individua: non videntur autem tot esse quot individua specierum corporearum minus nobilium. Haec videtur esse probabilior quantum ad utramque partem.

Primam indicat sanctus Dionysius cap. 14. De Coelesti Hierarchia, ubi ait:

Multi sunt beati coelestium mentium exercitus, qui infirmum et contractum numerorum corporeorum quibus utimur modum superant, et transsunt, atque scienter definiuntur a sola earum summa, coelestique intelligentia, ac scientia, quae eis abundantissime conceditur a Divinitate, et infinitae cognitionis causa, quae simul universarum rerum modo naturae superante principium est, et causa deficiens essentiae, et vis continens, et complectens determinatio.

Additque ibidem Dionysius Scripturam numerum Angelorum maximis numeris in se replicatis, et Myriadum Myriadibus explicare solere. Subscribit Aeneas Gazaeus tomo 2. biblioth. Graec. cuius in Theophrasto verba sunt eiusmodi:

Atqui intelligibilibus virtutibus plenum est coelum universum, plena sunt terra, mare, et quae sub terra sunt omnia, et quod quidam e nostris Sapientibus dixit, nihil est vacuum, ne tantillum quidem ut vel arista, et pilus immitti possit. Adeo ut etsi velit Deus ad decem annorum millia hominum propagare vitam, non tamen aequales numero futuras putem hominum animas, Angelorum, daemonumque multitudini.

Probatur etiam ratione theologica: quia cum perfectio Universi fuerit a Deo praecipue intenta in creatione rerum, quanto aliqua sunt magis perfecta, tanto in maiori excessu fuerunt creata. Quare sicut Deus corpora coelestia incorruptibilia, et perfectiora sublunaribus in eo modo essendi condidit, ut essent in mole infinito pene maiori, quam sublunaria, sic Angelos incorruptibiliter creavit longe maiori quantitate: non quidem continua, sed discreta, idest maiori numero, quam caetera omnia ipsis inferiora.

Secunda pars etiam constat; quis enim in animum inducet Angelos esse plures omnibus arenis maris, atomis aeris, olerum, et arborum foliis, culicibus, muscis, formicis, et omnibus fluviorum, marisque piscibus, necnon omnibus granis tritici, hordei, et omnium leguminum, quorum ingens numerus prope in infinitum vergit?

Conclusio tertia. — Probabilis est numerum Angelorum excedere multitudinem hominum, qui sunt, fuerint, et exituri sunt.

Probatur primo ex illa parabola boni Pastoris, qui relictis nonaginta novem ovibus, quaesitum abit unam deperditam, et inventam humeris reportat, ut legimus Lucae 15. nam ovis illa unica, humana dicitur esse natura: Angeli vero undecentenae reliquae. Sic S. Hilarius in Matthaeum:

Ovis (inquit) una, homo intelligendus est, et sub homine uno universitas sentienda est: sed in unius Adae errore omne hominum genus aberravit: ergo nonaginta novem non errantes, multitudo Angelorum coelestium opinanda est, quibus in Coelo est laetitia, et cura salutis humanae.

Subscribit S. Amb. lib. 7. ad cap. 15. Lucae:

Dives igitur pastor (inquit) cuius omnes nos centesima portio sumus, habet Angelorum, Archangelorum, Dominationum, Potestatum, Thronorum, aliorumque innumerabiles greges, quos in montibus dereliquit, qui quoniam sunt rationabiles, non immerito hominum redemptione laetantur.

— Cyrillus quoque Hierosolymitanus cath. 15. non solum ex illa parabola idem colligit, sed hoc insuper argumento utitur, quod ex loci magnitudine, incolarum multitudo aestimari debeat: est autem universa terra puncti instar in unius coeli medio, in quo Angeli demorantur:

Nam pro locorum magnitudine (inquit) hominum incolatus cogitandus est, quod si haec terra nostra est tamquam centrum in medio coeli, et tantam habet multitudinem, quantam habebit multitudinem coelum, quod terram ambit, et coeli coelorum? Immensam certe habent multitudinem.

Suffragatur etiam alia ratio petita ex communi sententia Theologorum affirmantium singulis hominibus a Deo deputari custodem Angelum ex infimo ordine; ita quod unusquisque hominum qui fuerunt a mundi primordio, et ad finem sunt extituri, peculiarem suum habuerit, aut habiturus sit Angelum; imo legimus in Revelationibus S. Brigittae lib. 4. cap. 11. tot esse in illo infimo ordine S. Angelos, ut ex illo plusquam decem singulis hominibus in custodiam deputari possent. Cum autem plures sint in superioribus ordinibus Angeli, haud dubium est eos omnes longe numerum hominum excedere.

Dices. Homines salvandi tot sunt, quot Angeli mali, quia tot erunt beati homines quot ceciderunt Angeli, ruinam eorum ex pari numero reparaturi: sed constat quod tertia pars Angelorum cecidit, quando Draco tertiam partem stellarum traxit, Apoc. 12. homines vero, qui beatitudine donabuntur non sunt tertia pars hominum, siquidem Multi sunt vocati, pauci vero electi: ergo videntur esse plures homines, quam Angeli; siquidem homines damnandi longe plures sunt, quam salvandi, qui tertiam Angelorum partem exaequabunt.

Respondeo primo. falsum esse homines tantum ex accidenti ruina Angelorum, et non per se fuisse saluti destinatos; ideoque totidem praecise salvandos.

Secundo. incertum est, an illae Angelorum sedes sint per homines tantum in eodem numero, et secundum eamdem proportionem instauranda. Fortasse enim (inquit S. Augustinus in Enchiridio c. 29.) civitas illa coelestis, nulla civium suorum numerositate fraudabitur, sed uberiore etiam copia fortasse regnabit. Quia nescimus quantus sit vel salvandorum hominum, vel malorum Angelorum numerus.

Tertio denique dico. incertum esse, an Lucifer tertiam partem Angelorum praecise traxerit: nam Apoc. 12. numerus certus ponitur pro incerto. Et sensus litteralis est de Antichristo inducturo in errorem, et perniciem magnam partem fidelium etiam doctiorum, et praestantiorum, qui stellarum instar in firmamento Ecclesiae fulgent, ut docent Interpretes capitis citati, maxime Richardus 1. t. in Apoc., noster Lyranus in eumdem locum, et plurimi Recentiores post ipsos.

Dices 2. Tot sunt homines, quot Angeli: ergo Angeli hominum multitudinem non excedunt. Probatur antecedens ex illo Deuteronomii 32. Constituit terminos populorum iuxta numerum Angelorum Dei, ut legunt septuaginta Interpretes: nam pro eo quod est in Vulgata Iuxta numerum filiorum Israel legunt filiorum Dei, quibus Angeli possunt intelligi, ita quod Deus constituerit numerum multiplicationis hominum iuxta numerum Angelorum.

Respondeo. lectionem Vulgatam esse praeferendam, ut colligitur ex Hebraeo septuaginta interpretum, ut testantur Origenes, et alii. Sensusque est Deum cum Babylonae linguas contunderet, et in varias terrae partes homines dispergeret; iam tunc terram Chanaam filiis Israel destinasse in sufficientem et commodam habitationem: tum etiam quia licet proprie legatur, Iuxta numerum filiorum Dei: inde solum colligunt antiqui Patres humana Regna, et Imperia divina esse iuxta numerum Angelorum, qui ad illorum custodiam deputati sunt, ut exponit Theodoretus Orat. 10. in Danielem circa verba illa; Princeps regni Persarum restitit mihi, etc. Et iuxta eundem sensum dixit Clemens Alexandr. lib. 7. Strom. parum a principio: Sunt iussu divino, et antiquo per Gentes distributi Angeli.

Notandum 1. Ex Doctore Subtili duplicem in re qualibet creata reperiri differentiam, nempe specificam, et individualem. Prima est inter illa, quae differunt essentialiter, ut inter hominem, et equum, et huiusmodi differentia solum invenitur inter species distinctas, vel individua diversarum specierum: etiam inter ea, quae nec specie, nec genere proximo conveniunt, ut inter hominem, et albedinem. Secunda est inter duo individua, ut inter duos homines, vel inter duos lapides, et universaliter inter ea, quae conveniunt inter se specie specialissima, quaeque plurificantur per differentias individuales. A quo autem sit petenda haec differentia numeralis, varie invicem dissentiunt Auctores, ut constat ex nostra Logica q. 3. De differentia individuali: quidam enim eam repetunt ab existentia rei: aliqui, cum S. Thoma, ex materia sive affecta quantitate et aliis accidentibus, sive tantum secundum se considerata; alii aliter sentiunt; Doctor vero Subtilis in 2. distinct. 3. docet eam differentiam esse aliquam entitatem positivam, sed indistinctam formaliter a natura, quae individuatur.

Notandum 2. Quod etsi Angelus non sit physice compositus ex materia et forma, nec ex partibus quantitativis; tamen revera compositus est metaphysice ex actu et potentia, sive ex genere et differentia, sive ex natura et supposito. Nulla enim praeter naturam divinam est substantia, quae sit purus actus; hoc namque soli Deo convenit ex summa illius singularitate, et necessitate essendi, cum ipsum constituant in ultima actualitate, et unitate: inde essentia divina non est determinabilis, nec contrahibilis ad plura individua, quemadmodum naturae specificae in rebus creatis; hinc implicat eam concipi, ut indifferentem ad plures Deos. An autem natura Angelica ita etiam sit singularis, ut non possit multiplicari in varia individua, controvertitur apud Theologos.

Notandum 3. Circa praesentem Quaestionem tres esse Theologorum sententias. Prima est S. Thomae quaest. 50. art. 4. et in q. de spiritualibus creaturis art. 8., Caietani De ente, et essentia c. 5. q. 9. et aliorum affirmantium omnes Angelos differre specie inter se: esseque impossibile dari plures Angelos solo numero diversos. Impossibile, inquam, vel absolute et simpliciter, ut sentiunt Caietanus, et alii per eum citati, vel de potentia ordinaria, quod videtur sentire S. Thomas Opusculo 16. Secunda priori contraria, vult omnes differre solo numero. Tertia sententia, et media inter praecedentes, affirmat Angelos partim specie, partim numero solo differre.

Conclusio prima. — Admittenda est distinctio specifica inter Angelos.

Probatur primo ex S. Dionysio c. 5. De Coelesti Hierarchia, ubi ait: Enuntiant sanctorum voluminum traditiones, superiores substantias esse graduum inter se celsitudine differentes. Differentia autem gradualis ad minus significat diversitatem specificam: nam plura individua solo numero differentia, non differunt inter se diversis gradibus, seu graduum celsitudine: ergo ex S. Dionysio inter Angelos potest esse distinctio specifica.

Conclusionem probat Alensis in 2. Quaest. 20. membr. 6.:

Angeli de suprema Hierarchia plus differunt respectu eorum, qui sunt in infima, quam ab eis, qui sunt in suprema Hierarchia: sed illi, qui sunt in eadem Hierarchia, vel specie sunt idem, vel idem genere, et differunt specie; ergo Angeli, qui sunt in superiori Hierarchia, cum plus differant ab his, qui sunt in infima, differunt specie. Item qui sunt in ordine Seraphico, plus conveniunt inter se, quam conveniant cum illis, qui sunt de ordine Cherubim, aut Thronorum: ergo cum illi, qui sunt de ordine Seraphim inter se conveniant in specie, et differant secundum numerum, vel conveniant secundum genus, et differant specie; ita illi qui sunt de ordine Seraphim differunt ab his qui sunt de ordine Cherubim. Praeterea ordines distinguuntur secundum officia; officia autem sunt differentia genere, vel specie: ergo et Angeli.

Probatur insuper: id maxime asserendum est Deum constituisse, quod magis cedit in ipsius divinae potentiae, ac sapientiae commendationem, et Universi pulchritudinem, quodque ex natura sua non repugnat: sed plures Angelos esse specie distinctos, nullatenus repugnat, idque maxime vergit in Dei commendationem, et Universi ornatum, ergo etc. Probatur minor quantum ad primam partem, nempe quod non repugnet; etenim illa repugnantia repetenda esset, vel ex parte Dei, vel ex parte Angeli: at ex parte Dei nulla potest excogitari: siquidem Deus est infinitus in ratione substantiae spiritualis, quemadmodum in omni alia perfectione: ergo in tali ratione est infinita varietate participabilis et imitabilis; adeoque conveniens est ut a pluribus speciebus substantiae spiritualis participetur: adde quod incredibile videtur tantam specierum varietatem, et multitudinem in rebus corporeis creari potuisse, in gradu vero spiritali completo, unicam tantum. Non etiam repugnat ex parte Angelorum; haec enim repugnantia, si quae esset, repetenda foret ex eo quod non possit explicari quaenam esset illa diversitas specifica unius Angeli ab altero: sed haec ratio nulla est, possunt enim facile concipi habere differentias specificas, quibus invicem distinguuntur: sicut enim differunt plusquam specifice, tum a Deo, tum ab anima rationali, utpote qui a Deo superantur perfectione substantiali intellectiva plusquam specifice, ipsique animas rationales excedunt, etiam quatenus spirituales et intellectivae sunt; sic alii alios excedere possunt specifice in gradu intellectuali completo, et consequenter in operatione, ita ut plura simul, et nobilius, perfectiusque intelligant: unde etiam species, sive infusas, sive acquisitas habeant ampliores, et consequenter maiori polleant volendi et operandi facultate. Quod utique firmatur ex eo quod Theologi passim cum S. Damasceno lib. 2. De Fide c. 3. docent, Angelos accepisse gratiam proportionate ad sua naturalia, quatenus scilicet iuxta naturarum differentiam, gratias Deus ampliores, aut minores ipsis contulerit. Id etiam maxime conducit ad Universi pulchritudinem, quemadmodum enim specierum corporalium diversitas mundum visibilem et sensibilem mirum in modum exornat; sic substantiarum spiritualium varietas mundum spiritualem et intellectualem illustrat.

Dices 1. Plurimi S. Patres affirmant Angelos esse eiusdem naturae, et speciei: sic Athanasius vel quisquis est Auctor Quaestionum ad Antiochum q. 3. affirmat eamdem esse Angelorum, et daemonum essentiam, sicut et hominum: at homines specie non differunt: ergo nec Angeli. Subscribunt Damascenus lib. De Decretis cap. 1. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo, cap. 21. Et Basilius lib. 3. Contra Eunomium, dicens: Prioritatem in Personis non impedire unitatem essentiae: Angeli enim priores sunt alii aliis, et tamen sunt eiusdem essentiae.

Respondeo. SS. Patres nomine essentiae, naturae, vel speciei, intelligere gradum speciei subalternae, nempe spiritualitatem et intellectualitatem, in quibus omnes Angeli univoce conveniunt; qua ratione omnes creaturae corporeae dici possunt eiusdem naturae, habent quippe rationem corporis, et materiae communem.

Dices 2. Omnes animae rationales sunt eiusdem speciei: ergo etiam et omnes Angeli. Consequentia videtur optima a paritate rationis; sicut enim animae rationales in gradu rationalitatis, ita et omnes Angeli in gradu purae spiritualitatis, et intellectualitatis conveniunt.

Nego paritatem, et ratio disparitatis haec proferri potest, quod animae rationales cum sint formae natura sua ordinatae ad informandum corpus, ut cum eo constituant hominem, qui ex se mortalis est; idcirco, ne Universum unius, aut alterius hominis interitu, privaretur tota aliqua specie, vel pluribus, debuit tota hominum multitudo esse unius, et eiusdem speciei. Non sic autem est de Angelis, cum enim unusquisque ex natura sua sit incorruptibilis, nec ad sui conservationem indigeat multiplicatione, aut aliqua propagatione individuorum in sua specie infima, hinc est, quod Angeli potuerunt esse diversae speciei.

Dices 3. Tota distinctio, quae inter Angelos statuitur, nobis tantum apparet, vel ex donis ipsis a Deo concessis; vel ex officiis, ad quae deputantur: sed haec subsistere possunt in Angelis eiusdem naturae, et speciei: ergo nulla inter eos videtur esse specifica distinctio.

Respondeo. equidem Angelorum distinctionem ex illis assignatis capitibus apparere, et colligi a posteriori, et quasi per quemdam locum extrinsecum: at vero longe melius nobis insinuatur illa Angelorum specifica diversitas, ex illis rationibus superius a nobis designatis.

Conclusio secunda. — Probabilius est Angelos plures esse eiusdem speciei, et solo numero differentes.

Haec est Doctoris, et omnium pene Theologorum, paucis demptis Thomistis, qui contrarium cum Caietano propugnant. Eam prius docuerat Seraphicus Doctor in dist. 3. prima parte distinctionis, art. 2. quaest. 1. ubi ait:

quidam dixerunt, quod in Angelis est discretio personalis, sed numquam pure, imo sunt tot species, quot individua, similiter dicunt in luminaribus. Sed licet hoc probabilitatem habeat in corporibus coelestibus, non tamen videtur rationabile in spiritibus, ut nullus communicet cum alio in natura spirituali, et specifica: sicut enim innotescit per Scripturam, multi Angeli ad idem officium ordinantur, et communem videntur habere operationem eamdem: non autem per Scripturam, nec per dicta Sanctorum, nec per officia innotescit tanta diversitas: ideo non videtur nisi praesumptio hoc dicere, maxime cum non appareat in promptu aliqua ratio cogens. Alia est positio sobria et catholica, quae in Angelis distinctionem ponit quantum ad personalitatem tantummodo, aut in omnibus, aut in aliquibus.

Subscribit etiam S. Thomas Opusc. 16. De unitate intellectus contra Averroistas, ubi ait:

Sic ergo intellectus, si naturaliter esset unus omnium, quia non haberet naturalem causam multiplicationis, posset tamen sortiri multiplicitatem ex supernaturali causa, nec esset implicatio contradictionis: quod non tantum dicimus propter propositum, sed magis ne haec argumentandi forma ad alia extendatur: sic enim possent concludere, quod Deus non potest facere, quod mortui resurgant, et quod caeci ad visum reparentur.

Nec valet reponere cum Goneto, intentum Angelici Doctoris in praedicto loco, esse tantum, quod non repugnet intellectualem naturam, ex eo quod intellectualis est, multiplicari, dummodo dicat ordinem ad materiam: de Angelis autem, inquit, nihil ibi tractat, quia repugnantia multiplicationis eorum non oritur ex natura intellectuali, ex eo quod immaterialis, et incorporea est, sed ex eo quod omnino separata, et irreceptibilis sit, ita quod nec materiam includat, nec ordinem dicat ad illam. Haec, inquam, replica nulla est: siquidem Angelicus Doctor absolute pronuntiat, quod si intellectualis substantia non haberet naturalem causam multiplicationis, posset tamen sortiri multiplicationem ex supernaturali causa. Hoc est, etsi non diceret ordinem ad materiam, quae in eius mente est causa naturalis individuationis, posset tamen virtute supernaturali multiplicari numerum, quia id contradictionem non implicat: quidquid autem contradictionem non implicat, fieri potest a Deo. Adde quod anno 1325. a sacra Facultate Parisiensi, agente Stephano Episcopo, proscripti sunt, et damnati sequentes articuli: 1. Quia intelligentiae non habent materiam, Deus non potest facere plures eiusdem speciei: 2. Deus non potest multiplicare individua sub una specie, sine materia. 3. Formae non recipiunt divisionem, nisi secundum materiam. Et merito quidem praefati tres Articuli fuerunt proscripti: non est enim denegandum aliquid divinae potentiae, quod manifestam contradictionem non involvit; quia non est impossibile apud Deum omne verbum. Quamvis autem plene, et evidenter non percipiamus quomodo distinguerentur illi duo Angeli intra eamdem speciem; nihilominus plura novit Deus facere, quam nos intelligere; nam Philosophi reputant, quod a privatione perfecta et consummata ad habitum non est possibilis regressus; at Deus nos docuit mortuos posse resurgere, et caecos ad visum reparari. Philosophi etiam impossibile reputant accidens posse esse sine subiecto, et quod Deus fieret homo, quod pateretur etc.: attamen philosophis licet reclamantibus, haec omnia postmodum Deus opere complevit.

Probat conclusionem Doctor Subtilis loco laudato numero 3.: Nulli speciei infimae repugnat communicari posse pluribus: ergo nec repugnabit habere sub se plura inferiora solo numero distincta; subindeque poterit Deus plures Angelos numerice distinctos sub eadem specie atoma producere. Consequentia patet: probatur antecedens: si alicui speciei infimae repugnaret communicari pluribus, vel haec repugnantia proveniret ex perfectione, vel ex imperfectione talis speciei: non ex perfectione, quia communicabilitas convenit naturae sive quidditati divinae, quae tamen est summe perfecta: non etiam ex imperfectione, quia communicari pluribus, convenit speciebus infimis substantiae corporeae, quae tamen sunt imperfectiores speciebus infimis naturae angelicae: ergo nulli speciei infimae pluribus communicari repugnat; adeoque nec angelicae repugnabit.

Huic rationi ut respondeant Recentiores Thomistae observant cum Caietano Opusculo De ente, et essentia cap. 5. quaest. 9. triplicem esse speciei infimae sive quidditatis communicabilitatem. Prima est, quae fit cum limitatione ipsius ad certum gradum suae perfectionis, et dicitur communicabilitas naturae universalis respectu suorum inferiorum. Secunda est, quae fit absque limitatione naturae ad certum gradum suae perfectionis, quo pacto natura, sive quidditas divina dicitur communicabilis tribus Personis. Tertia denique est illa, quae fit per assumptionem alicuius naturae ad hypostaticam unionem, et ita natura humana dicitur communicabilis tribus Personis divinis, in quantum videlicet quaelibet ex illis potest illam assumere ad unionem hypostaticam. Quibus praemissis, negant antecedens, de quocumque ex illis tribus modis accipiatur; nam si primo modo, est falsum, quia essentia divina non est communicabilis primo modo. Si secundo modo, etiam falsum est, quia nulla essentia sive quidditas, vel species infima creata, est communicabilis hoc modo. Si denique antecedens intelligatur de tertia communicabilitate, falsum est etiam, ut patet exemplo naturae divinae, quae non potest assumi a pluribus suppositis ad unionem hypostaticam.

Contra. ratio Doctoris recte procedit; fundatur enim in illa maxima: Quidquid competit generi sive praedicato, competit speciei sive subiecto: nam communicabile in illo antecedenti accipitur in communi, et quatenus est indifferens ad illos tres modos: quasi diceret Doctor, omnis quidditas est communicabilis: natura angelica est quidditas: ergo est communicabilis; quod argumentum est optimum, quia est a toto, ut genus ad species, nam quidditas est genus, et essentia angelica est una species illius: ergo praedicatum, quod competit illi generi, nempe quidditas, debet competere quoque eius speciebus; ex quo sequitur, quod cum natura angelica sit quidditas, etiam sit communicabilis altero illorum modorum; cum autem primo modo sibi repugnet communicari, a sufficiente divisione sequitur quod secundo modo communicetur, vel sit communicabilis. Nam licet a superiori ad inferius affirmative non valeat consequentia; non enim sequitur est animal: ergo est homo: bene tamen a superiori descendendo ad inferius per distributionem. Sequitur enim optime: Petrus est animal: ergo est homo, vel brutum; sed non est brutum: ergo est homo: ita in proposito, natura angelica, quae est species, est communicabilis pluribus: ergo vel sine divisione, seu distinctione numerica sui, vel cum ea: sed non sine divisione numerica sui, quia hoc soli divinae naturae competit: ergo cum divisione sui numerica.

Confirmantur ista: naturam aliquam specificam carere individuis et esse alteri incommunicabilem, vel importat et connotat perfectionem aut imperfectionem. Si imperfectionem, haec non est tribuenda naturae angelicae omnium naturarum creatarum praestantissimae; si perfectionem, inde inferre liceret naturam angelicam esse divina perfectiorem, quia esset magis incommunicabilis. Natura enim divina, licet sit incommunicabilis plurimis individuis, est tamen communicabilis pluribus personis. Natura vero angelica esset dumtaxat communicabilis uni personae, ac subinde magis esset incommunicabilis quam divina. Accedit quod si natura speciei angelicae, (verbi gratia), cherubim, sit tota simul et secundum omnimodam suam perfectionem in unico individuo, puta sancto Michaele aut Gabriele, erit infinitae perfectionis. At hoc consequens est absurdum, igitur etc. Probatur sequela. quia idcirco Thomistae negant individuorum multiplicationem in Angelis ex eo quod ista multiplicatio tenderet in infinitum; individua enim respectu eiusdem speciei sunt interminata: cum igitur Gabriel aut Michael haberet naturam correspondentem infinitis individuis, inde fit manifestum quod ipse etiam aequipolleret infinitis Angelis, siquidem actu haberet speciem quae ex sua communi ratione deberet extendere se ad infinitos Angelos.

At inquies: ratio ista nullatenus concludit, alioquin quodlibet individuum alterius naturae quam angelicae, puta humanae, cum habeat totam naturam humanam in infinitum multiplicabilem, dici deberet infinitae perfectionis, quia haberet naturam infinitae virtutis in sua communicabilitate.

Contra. ista responsio argumenti vim non levat, est enim discrimen inter individuum naturae humanae et angelicae, quod individuum naturae humanae complectatur in se naturam quae non est actu sed tantum potentia multiplicabilis in infinitum, ac subinde actu non habet omnimodam suam multiplicabilitatem. At vero si natura angelica sit incommunicabilis pluribus individuis, consequens est quod individuum in quo residet, continet omnimodam illius multiplicabilitatem, ac proinde habet multiplicabilitatem in infinitum. Siquidem natura in illo individuo habet id omne quod obtineret in infinitis individuis, si multiplicabilis esset in plura individua.

Probat secundo Doctor: omnis natura, quae potest intelligi sub ratione universalis absque contradictione, est plurificabilis numero; si enim esset de se haec, repugnaret ei intelligi sub ratione universalis, sicut repugnat essentiae divinae, quod intelligatur sub ratione universalis, quia essentia divina est de se haec: sed omnis natura creata potest intelligi sub ratione universalis absque contradictione; quia nulla est de se haec, alioqui per potentiam Dei absolutam non posset multiplicari, etiam specifice: ergo, etc. Confirmatur. licet enim Sol, v. g. sit unus numero in sua specie, tamen intelligitur in universali, siquidem de eo assignatur definitio, quae competeret aliis individuis Solis, si darentur: ergo omnis natura creata est multiplicabilis numero.

Reponunt Thomistae. aliquid posse dici universale duobus modis, scilicet vel ex parte rei, vel ex parte intellectus: primo modo, quando res, quae dicitur universalis, revera est in pluribus, ut animalitas in homine et bruto, vel humanitas in Petro et Paulo: secundo modo quando res illa ab intellectu percipitur secundum se, et absque eo quod inveniatur in pluribus, sed solum repraesentetur sine conditionibus individuantibus, quae sunt materia, et quantitas: quibus praemissis, dicunt naturam angelicam non posse intelligi sub ratione universalis primo modo, sed tantum secundo modo, quia illa quidditas angelica intelligitur tantum sine conditionibus individuantibus, non tamen invenitur in pluribus individuis: unde non habet fundamentum universalitatis primo modo: illa autem propositio maior est vera in primo sensu, sed tunc minor est falsa; in secundo autem sensu minor est vera, sed maior est falsa.

Contra. omne ens creatum, vel est universale, et commune, vel particulare, aut individuum: sed quidditas Angeli non est de se haec, et individua: ergo est universalis. Maior est clara. Minor probatur: ubi non est ratio, et causa individuationis, ibi non est individuatio, nec talis res est individua: sed in quidditate Angeli, ut volunt Thomistae, non est principium individuationis: ergo illa quidditas non est individua, neque de se haec: ergo est universalis. Praeterea, si esset de se haec, esset, ut essentia divina, implurificabilis etiam per divinam potentiam in plures species, quod est absurdum. Consequentia etiam patet, siquidem inter universale et individuum non est medium, quia universale est id, quod est in multis, et dicitur de multis; singulare vero dicitur de uno solo, scilicet de seipso. Ex quo infero, quod non solum ex parte intellectus, sed etiam ex parte rei, quidditas Angeli est intelligibilis sub ratione universalis, quia ex parte rei non est de se haec, et individua: ergo est universalis, sive communis, et consequenter multiplicabilis in plura numero distincta. Deinde, (inquit Rada), distinctio Caietani implicat, quia de ratione universalis est praecise de pluribus dici, et in pluribus esse: ergo dividere universale in illud quod est in pluribus, et in illud cui repugnat esse in pluribus, est dividere universale in se, et in oppositum sui.

Confirmatur. non potest intellectus vere applicare alicui intentionem universalitatis, nisi reperiatur in re fundamentum, alias enim ita bene posset secunda intentio speciei applicari naturae genericae, sicut specificae, et intentio generis individuo sicut generi: ergo necessum est aliquod esse in re fundamentum, ad hoc ut intellectus rem sub ratione universalis concipiat: ergo cum intellectus concipit naturam Angeli Michaëlis, v. g. sub ratione communis, vel communicabilis pluribus, fundamentum in ipso invenit, et absque contradictione, et repugnantia ei potest secundam speciei intentionem applicare.

Probat tertio Doctor: potest Deus, annihilato uno Angelo, eius speciem reproducere in alio individuo. Non eodem, qui erat antea, quia idem numero Angelus annihilatus, non potest reproduci, in sententia Thomistarum asserentium, quod si eadem numero anima non remaneret incorrupta, sed simul cum ipso corpore anima destrueretur, non posset idem numero homo resurgere, ut expresse docet S. Thomas in 4. distinctione 44. art. 2. qu. 2. ad tertium: ergo in diverso individuo ab eo, quod fuerat prius; subindeque possibilia sunt plura individua sub eadem specie ultima naturae angelicae, saltem de potentia Dei absoluta.

Respondent Thomistae. concedendo, quod Deus, annihilato uno Angelo, possit eius speciem reproducere in aliquo individuo: negando tamen, quod illud individuum non esset illud idem, quod fuisset annihilatum, sed diversum. Ad probationem in contrarium dicunt, quod licet non possit idem numero homo, annihilata anima rationali ipsius, resurgere, bene tamen iterum creari sive reproduci; et ratio disparitatis est, inquiunt, quia resurrectio non vero reproductio, sive iterata creatio hominis, existentiam partis ipsius, scilicet animae rationalis requirit.

Contra primo. Doctor Subtilis arguit ad hominem contra S. Thomam, nempe quod fieri non possit reproductio alicuius, nisi subsisteret eiusdem pars aliqua incorrupta; si autem desineret esse Angelus, cum ipsius nulla pars incorrupta subsisteret, non posset Deus eumdem reproducere: deberet ergo alium ab ipso numero distinctum creare: et sic verum esset quod eadem natura specifica duobus Angelis numero distinctis esset communis. Deinde, vel Deus potest creare alium Angelum eiusdem speciei cum Gabriele, vel non: si sic, habetur intentum; si non; contra, Deus potest quidquid non implicat contradictionem: at duos Angelos esse eiusdem speciei non implicat contradictionem: ergo, etc. Assumptum probatur: si quae esset contradictio, proveniret ex eo quod differentia numerica petenda esset a materia: sed hoc est falsum: tum quia unus Angelus non solum differt specie ab alio Angelo, sed etiam numero: sed nullus Angelus habet materiam: ergo differentia numeralis in Angelis non sumitur a materia; tum quia animae rationales a corpore separatae distinguuntur numero, nec tamen materiam habent; tum denique quia duo lumina gloriae, duae visiones beatificae, duo actus intellectus aut voluntatis angelicae circa idem obiectum simili modo tendentes, similiter duo habitus supernaturales fidei, aut spei, aut charitatis, numerice differunt, et tamen carent materia.

Reponunt Thomistae. quod licet illa non constent materia, eam tamen connotant, et respiciunt: nam animae rationales dicunt ordinem ad diversa corpora quae informant, accidentia vero spiritualia ad subiectum cui inhaerent, quod licet immateriale sit, gerit tamen vices materiae quatenus illa recipit, et sustentat.

Contra. si multiplicabilitas numeralis animae oriretur ex habitudine illius ad corpus, sequeretur quod data illa habitudine poneretur etiam illa multiplicabilitas: sed hoc est falsum, nam si possibilis esset unica anima, haberet habitudinem ad corpus, nec tamen esset ab alia numero distincta. Deinde, inclinatio ad corpus est aptitudo unius ad alterum: ergo supponit aliquid prius, adeoque animae substantia prius concipi debet numero distincta ab alia anima, quam concipiatur dicere ordinem ad corpus. Denique si animae sint numero distinctae, quia possunt informare diversa corpora; sic etiam poterunt dari diversi numero Angeli, quia possunt esse in diversis locis, et habere diversas operationes.

Confirmat has rationes Doctor Subtilis auctoritate S. Augustini in Enchiridio, ubi ait:

Placuit itaque universalitatis Creatori atque Moderatori Deo, ut quoniam non tota multitudo Angelorum Deum deserendo perierat, illa quae perierat, in perditione perpetua remaneret: quae autem cum Deo, illa deserente, perstiterat, de sua certissime cognita semper futura felicitate gauderet. Illa vero creatura rationalis, quae in hominibus erat, quoniam peccatis atque suppliciis, et originalibus, et propriis tota perierat, ex eius parte reparata, quod angelicae societati ruina illa diabolica minuerat, suppleretur.

Ex quibus sic arguo: ista totalitas, et partialitas in Angelis, non potest salvari nisi quia aliqua species angelica quantum ad omnia individua non perierat totaliter, et ita aliqui de quacumque specie corruerunt, et aliqui perstiterunt: ergo in eadem specie non solum possunt esse plura individua, sed de facto videntur esse plura.

Dices 1. Repugnat quod forma simplex, et a materia tam actu quam aptitudine separata, seu quae nullum dicit ordinem ad materiam, solo numero multiplicetur: talis est natura angelica: ergo repugnat illam intra eamdem speciem solo numero multiplicari. Minor patet ex dictis art. 1. Maior vero quam negant adversarii, multipliciter ostenditur ex Aristotele 5. Metaph. c. 6. circa finem dicente: Alia numero, alia specie, alia genere, alia analogice unum sunt.

Respondeo. cum Doctore quod Aristoteles ibi accipit materiam pro illa entitate individuali, quae constituitur in esse materiali, non autem in esse formali, prout quidditas dicitur forma, quia ista entitas non est quidditativa: patet et ista expositio per illud quod subdit: Specie unum sunt quorum ratio est una; ratio enim ibi sumitur pro quidditate, quae dicitur forma respectu esse individualis; quemadmodum enim materia non est praecipua pars compositi physici; ita differentia individualis non est praecipua pars in composito metaphysico: natura enim specifica est tota individui natura.

Respondeo 2. quod etsi revera Aristoteles loquatur de materia physica, propterea non est audiendus a Theologis; vera quidem esset illatio secundum eius principia, nempe quod non possent Angeli multiplicari numero in eadem specie, quia docet substantias immateriales esse entia necessaria, et consequenter illas habere actu quidquid ipsis competere potest: unde si possent habere plura individua, illa necessario haberent: cumque nulla sit ratio cur habere non possint infinita (si, ut putat Aristoteles, essent entia necessaria), si plura habere possint individua, etiam et infinita possent habere, et sic necessario darentur infiniti Angeli: quod cum sit absurdum, etiam absurdum est ex principiis Philosophi, quod natura Angelica sit multiplicabilis numero. Cum autem principium ex quo talem illationem infert sit falsum, nempe quod omnis quidditas carens materia physica sit necessario existens, etiam et conclusio ex eo illata omnino falsa est, nec a Theologis usurpanda.

Dices 2. Omnis differentia formalis est specifica: sed Angeli invicem differunt differentia formali, quia sunt formae distinctae: ergo necessario omnes differunt specie, adeoque inter eos nulla differentia numerica.

Respondet Doctor. differentiam formalem posse bifariam accipi: primo quidem pro differentia quae fit per formam: secundo, pro differentia formarum, seu pro formis ipsis quae differentiam faciunt. Primo modo maior est vera; sed minor falsa: secundo autem modo maior est falsa. Ad probationem autem quae sic posset formari, Angelus differt ab Angelo qui est forma: ergo habent inter se differentiam formalem; dicit Doctor ibi esse fallaciam consequentis: non enim sequitur: formae differunt; ergo formaliter seu per formam differunt: sicut non sequitur: plures homines invicem distinguuntur, igitur per humanitatem differunt, invicem enim differunt per suas differentias individuantes ab aliis, non per suam humanitatem. Unde aliud est aliquid distingui, et aliud esse rationem distinctionis: Petrus enim per humanitatem distinguitur a Bucephalo, non vero est ipse ratio distinctionis, sed ipsius humanitas.

Dices 3. Omnis forma separata a materia habet totam perfectionem suae speciei: sicut albedo si esset ab omni subiecto separata, haberet totam perfectionem albedinis: sed Angelus est forma separata a materia: ergo habet totam perfectionem debitam suae speciei; adeoque non possunt esse plures Angeli numero distincti in unica specie. Probatur maior: si totam perfectionem suae speciei debitam non haberet, deberet eam participare: sed id fieri nequit; quia ut participaret ipsa forma deberet habere rationem materiae perfectibilis, siquidem perfectibilis esset per illam perfectionem quam acciperet. Quam rationem materiae cum non habeat, etiam non potest participare perfectionem suae speciei; adeoque debet illam omnimodam perfectionem suae speciei in se continere, sicque non potest esse alius eiusdem speciei Angelus.

Negat maiorem. Doctor, cum sua probatione; ex eo enim quod aliquid careat materia, non sequitur praecise quod debeat habere omnimodam perfectionem suae speciei, cum enim illa natura specifica sit multiplicabilis in infinitum, si unum eius individuum deberet habere totam perfectionem suae speciei, necessario haberet perfectionem infinitam, saltem extensive, quod est absurdum. Respondet secundo, negata maiore, distinguendo eius probationem: si participaret perfectionem speciei, deberet habere rationem materiae primae physicae quae ordinatur ad formam physicam, negat: materiae metaphysicae, hoc est, naturae specificae, quae ordinatur ad formam metaphysicam, nempe ad differentiam individualem per quam contrahitur, et determinatur ad esse individui, concedit: sed exinde nihil infertur contra veritatem conclusionis.

Dices 4. In entibus perfectis, qualis est Angelus, nihil est quod non intendatur per se a natura: sed pluralitas numerica non intenditur per se a natura, quia pluralitas talis, quantum est ex se, potest esse infinita; infinitum autem non potest per se intendi a natura, quia natura non intendit quod producere nequit: cum autem sit limitata in entitate, et operatione sua, nequit infinitum producere.

Respondet Doctor. negando minorem cum consequentia probationis; quamvis enim pluralitas numeralis possit esse infinita, non tamen necessario debet esse infinita; et consequenter quamvis non intendat natura per se pluralitatem infinitam, non sequitur quin intendat pluralitatem aliquam quae non sit actu infinita, qualis revera est Angelorum multitudo, ut probatum est in praecedenti Quaestione.

Dices 5. Multitudo individuorum solum intenditur propter conservationem speciei, quae in corruptibilibus deficeret, nisi propagaretur in pluribus individuis, ut ait Aristot. 2. De anima: sed haec ratio nulla est de Angelis; cum enim sint immateriales et incorruptibiles, salvari posset species in unico. Confirmatur. intra genus substantiae corporeae incorruptibilis, Deus unicum numero individuum produxit, puta unum Solem, Lunam unicam, et stellas singulas specie ab invicem distinctas: ergo a pari idem dicendum de Angelis, qui sunt substantiae spirituales incorruptibiles.

Negat maiorem. Doctor; cum enim, inquit, rerum omnium Artifex praecipue intendat bonum, et ordinem Universi in rerum formatione, non solum debet intendere earum diversitatem secundum speciem, sed etiam multitudinem secundum individua; quia utrumque maxime conducit ad ordinem, et pulchritudinem Universi; Nam, inquit S. Augustinus lib. 19. De Civit. Dei, cap. 13., Ordo est parium, et imparium rerum, unicuique sua loca distribuens congrua dispositio: ubi per res impares, intelligit rerum essentias, quae in perfectione quidditativa aequari nequeunt, alias non essent species, et essentiae diversae: per res pares autem intelligit individua sub eadem specie atoma contenta, quae ob id dicuntur paria quia eamdem omnino perfectionem essentialem participant. Adde quod, inquit sanctus Damascenus In Elementario cap. 12., congruum fuit plures Angelos in eadem specie producere, ut communicantes ad invicem naturam, gaudeant invicem; et naturali beatitudine copulati, ad invicem secure, et amicabiliter disponantur.

Ad confirmationem. nego antecedens: verosimilius enim est Coelos omnes, et stellas plurimas esse eiusdem speciei, quamvis etiam aliquae specie differant, ut ex eorum influxu vario ac diverso colligi potest.

Vel nego consequentiam: disparitas enim est quod productio plurium individuorum in illis rebus coelestibus, aut esset inutilis, aut officeret Universo; esset, inquam, inutilis, cum quidquid lumini praestari posset per duos Soles, v. g. sufficienter per unicum profundatur: officeret etiam Universo: illi enim duo Soles, cum non possent lucere simul, oporteret ut occidente uno alter oriretur, sicque nulla esset dierum ac noctium alternatio, nec proinde tempus quietis pro animalibus, nec refrigerationis pro terrenis, quippe cum alternantes Solis aestus omnia torrerent. Non sic autem de Angelis, qui cum distincta habeant munia erga diversos homines regendos, et varias res administrandas, etiam diversi esse possunt cum summa Universi utilitate. Haec omnia luculenter expendit, et confirmat Guillelmus Parisiensis in 2. parte primae partis de universo cap. 21.:

Non est verisimile (inquit) sapientissimum Creatorem omnes simplices ac spirituales substantias creasse per omnia aequales, et in omnibus similes: quemadmodum neque in aliqua specie sensibilium substantiarum hoc ei facere placuit, sicut neque omnes homines, neque equos, et eodem modo se habet in aliis omnibus speciebus substantiarum sensibilium. Praevidit enim atque praenovit sapientia, et bonitas Creatoris, quod ex ipsa inaequalitate, dissimilitudine, atque varietate augeretur inaestimabiliter ipsa speciositas illius praeclarae ac nobilissimae Civitatis suae supercoelestis. Quemadmodum enim ipsam militiam ornat atque decorat diversitas, et quemadmodum frequentiam ministrorum ac ornatuum varietas efficit spectantibus gratiorem: sic donorum naturalium, hoc est, scientiarum, et virtutum, multiformis speciositas militias illas substantiarum simplicium atque spiritualium speciosiores efficit, et universitati ipsarum plurimum delitiae tribuit, et decoris; instar amoenissimi prati, cui florum quanto maior est diversitas, ac multiformior varietas, ac multiformior speciositas, tanto est oculis spectantium magis grata, eiusdemque praestantior pulchritudo. Sic in veste se habet colorum varietas; sic et in picturis, et in omnibus aliis quae fiunt ad pulchritudinem, et decorem. Evidens autem de hoc exemplum est Coeli stellarum fixarum varietas, qua tantam pulchritudinis speciem ei praestat.

Notandum 1. Hierarchiae vocabulum graecum esse, quod sacrum principatum sonat, seu collectionem personarum aliquo modo sacrarum sub aliquo Principe. Triplicem autem Hierarchiam distinguit sanctus Dionysius lib. De coelesti Hierarchia cap. 3. Prima (inquit Hugo Victorinus in explanatione eiusdem libri),

principalis omnium, et forma, et exemplar reliquarum summa, et ineffabilis potestas est Trinitatis: simplex, et una, et uniformis, sine gradu, et differentia, et comparatione, summa, et aeterna, et perfecta, et vera, in omnia opera sua condenda, et regenda, propria virtute omnipotens; nihil externum suscipiens, nihil suum amittens. Secunda Hierarchia in angelica natura formata est, adoptione, et participatione, et dignatione a prima et suprema, et ad primam secunda similitudine sublimis gradum habens, et differentiam suscipiens, et comparationem admittens: post summam Trinitatem secunda aemulatione, trina divisione distincta. Tertia, et ultima Hierarchia in humana natura ordinata est: secundam primo, et primam secundo loco imitans, et imaginem summam, et superexcellentem similitudinem per media participantia suscipiens, et referens per id ipsum ut ab uno totum sit, et ad unum totum, et totum unum.

Adverte tamen in Deo non esse proprie Hierarchiam, cum nec inter tres divinas Personas sit principatus, nec ordo, nec superioritas aut inferioritas dignitatum. Unde ibidem docet S. Dionysius, Deum esse extra, et supra omnem Hierarchiam; nam omnis Hierarchia ad illius imitationem, et similitudinem existit.

Notandum 2. Triplicem a SS. Patribus, et Theologis distingui Angelorum Hierarchiam, nempe supremam, mediam, et infimam, quarum qualibet tribus distinctis ordinibus integratur. Prima namque, inquit noster Le Petit c. 6. De Angelis, complectitur Seraphinos, Cherubinos, et Thronos. Seraphini sic dicuntur, ab ardore dilectionis, et ferventissimo Dei amore in quo alios excedunt, et ad quem interiores excitant; ita ut continuo sint ardentes, inflammati, et accensi amoris igne quo excellenti modo Deum prosequuntur, dum eum contemplantur proximiores tantae, et admirabili eius maiestati, ut scribunt S. Gregorius, S. Dionysius, S. Thomas, etc. Cherubini dicuntur ob scientiae plenitudinem, et excessum quo alios inferiores excedunt, illudque splendidissimum lumen tamquam lucidissimi Soles in alios effundunt. Throni sic appellantur, quia in illis Deus placidiori quodam modo specialiter quiescit; unde dicuntur sedes Dei ad divinos fulgores in se suscipiendos, et alios inferiores transfundendos. Secunda Hierarchia comprehendit Dominationes, Principatus, et Potestates. Dicuntur autem Dominationes ob excellentiam Dominii, quia videlicet alios excedunt in imperatione rerum agendarum. Principatus sic vocitantur, quia Regnis, et Provinciis praesunt, et respectu inferiorum Angelorum principes dici possunt, eos instruunt, illuminant, et movent in his quae ad salutem omnium hominum pertinent, iuxta Dei voluntatem sibi manifestatam. Potestates sic dicuntur, ob magnam, qua pollent, potentiam, et potissimum ad coercendos infernales Spiritus, ne incommoda hominibus inferant. Tertia Hierarchia complectitur Virtutes, Archangelos, et Angelos. Virtutes sic nominantur, quia ad illos spectat patrare miracula, et signa ac prodigia facere; nam licet omnes Spiritus miracula facere possint, hoc tamen Virtutibus spiritualiter tribuitur: illo praeterea donantur nomine, quod mascula quadam fortitudine hi Spiritus prompti et expediti ad divinum sunt obsequium; ac etiam opem largiuntur aliis Angelis se inferioribus. Archangeli hominibus ex praescripto Dei maiora nunciant, et graviora expediunt negotia, et personas graves custodiunt. Angeli vero, quia minora nuntiant negotia vel ea perficiunt, quia peculiare aliquod nomen non habent, communi nomine omnibus aliis Spiritibus donantur: eorum munus est homines custodire.

Notandum 3. Quod licet praefata nomina singulis Angelorum ordinibus peculiares characteres exprimant, nihilominus interdum accipiuntur ut omnibus communia, ita ut nomen proprium unius ordinis tribuatur Angelis alterius ordinis: sic promiscue omnes illos beatissimos spiritus Angelos appellat S. Chrysostomus Homilia 3. Contra Anomoeos: Hilarius quoque Virtutes universe sic accipit lib. 3. Virtutes, inquit, in Coelo plures sunt, et efficientes, et aeterni, sed unus unigenitus est Filius. Cur autem Angeli, et Virtutes sic omnes appellentur, prioris appellationis causam profert S. Gregorius Homil. 34. in Evangelia, quod per eos aliqua nuntiantur, nam non extremi tantum ordinis Spiritus, sed supremi etiam nonnumquam, ad homines, et nuntiorum fungi munere plures existimant. Virtutes autem omnes Angeli dicuntur, inquit S. Dionys. cap. 11. quod beatae illae mentes haec tria habeant: essentiam sive substantiam, vim sive virtutem, et efficientiam.

Haec diserte explicat S. Gregorius Magnus Homilia 34. in Evangelium:

Plerumque, inquit, ipsi beatorum Spirituum ordines, vicinorum sibi ordinum vocabula sortiuntur: Thronos etenim scilicet sedes Dei, specialem beatorum Spirituum ordinem diximus, et tamen per Psalmistam dicitur qui sedes super Cherubim apparet: quia videlicet dum in ipsis distinctionibus agmina Cherubim Thronis iunguntur, sedere etiam super Cherubim Dominus ex vicini agminis aequalitate perhibetur. Sic enim in illa summa civitate specialia quaedam singulorum sunt, ut tamen sint communia omnium, et quod in se ex parte quisque habet, hoc in alio ordine possidet: sed idcirco uno eodemque vocabulo communiter continentur, ut ille ordo vocari privato uniuscuiusque rei nomine debeat, qui hanc in munere plenius accepit.

His praelibatis, determinandum est quibus momentis constet dari tres illas hierarchias, et novem Angelorum ordines.

Conclusio unica. — Revera sunt tres hierarchiae, et novem distincti sanctorum Angelorum ordines.

Haec est communis apud SS. Patres, et Theologos, eamque S. Dionysius expendit, et explicat toto libro De Coelesti Hierarchia ubi cap. 6. ita loquitur de divinis illis Intelligentiis:

Has, inquit, divinus noster sacrorum initiator, S. Paulus, in tres terniones distribuit atque distinxit: ac primum quidem vult esse eorum qui semper Deum circumstant, et de quibus traditum est, cum eo toto animo, et prae caeteris nulla re interiecta coniungi, nam et sanctissimos Thronos, et quae multos oculos, et quae multas alas habent, Cherubim, et Seraphim, Hebraeorum sermone vocata, quam proxime Deum circumstare, scriptis divinis proditum esse dicit. Hanc igitur quae ex tribus constat distinctionem ut unam, et eiusdem generis, ac vere primam Hierarchiam clarissimus Praeceptor noster tradidit, qua non est altera Deo similior, et quae in primis Divinitatis in agendo illustrationibus, sine intervallo maiore studio occupatur. Alteram esse dicit eam quam Potestates, Dominationes, Virtutesque expleant. Tertiam in extremis coelestibus Hierarchiis Angelorum, Archangelorum, Principatuumque descriptionem.

Eamdem veritatem luculenter exponit S. Bernardus lib. 5. De Consideratione cap. 4., ubi cum enumerasset omnes beatorum Angelorum ordines, ita scribit:

Quid ergo sibi vult gradualis distinctio haec? Putemus Angelos dici, nisi tu convenientius aliquid considerasti, quia singuli singulis hominibus dati creduntur: Missi in ministerium, secundum Pauli doctrinam, propter eos qui hereditatem capiunt salutis. De quibus Salvator: Angeli eorum semper vident faciem patris. Putemus his praeesse Archangelos, qui conscii mysteriorum divinorum, nonnisi ob praecipuas et maximas causas mittuntur; e quibus magnus ille Archangelus Gabriel missus legitur ad Mariam; ob causam utique qua maior esse non potuit. Putemus super istos Virtutes esse, quarum nutu vel opere signa et prodigia in elementis, sive ex elementis facta apparent ad commonitionem mortalium. Inde est fortassis quod cum in Evangeliis legas; Erunt signa in Sole, et Luna, et stellis, paulo post habes: Nam Virtutes coelorum movebuntur. Hi nimirum Spiritus per quos signa fiunt. Putemus Potestates, superiores istis, quarum virtute potestas tenebrarum comprimitur, et coercetur malignitas aeris huius, ne quantum vult noceat, nec malignari, nisi ut prosit, possit. Putemus Principatus his quoque praelatos, quorum moderamine et sapientia omnis in terris principatus constituitur, regitur, limitatur, transfertur, mutilatur, mutatur. Putemus Dominationes adeo cunctis supereminere praefatis ordinibus, ut respectu horum caeteri videantur omnes administratorii Spiritus, et ad istas tamquam ad Dominos referri: regimina Principatuum, tutamina Potestatum, operationes Virtutum, revelationes Archangelorum, curam et providentiam Angelorum. Putemus Thronos alto etiam ab his evolasse recessu, qui ex eo quod sedent, Throni dicuntur, et ex eo sedent, quod sedet in eis Deus. Neque enim sedere in eis, qui non sederent, posset. Quaeris quid illam sentiam sessionem? Summam tranquillitatem, placidissimam serenitatem, pacem quae exuperat omnem intellectum. Talis est qui sedet in Thronis Dominus Sabaoth, iudicans omnia cum tranquillitate, placidissimus, serenissimus, pacatissimus. Et tales sibi constituit Thronos, simillimos sibi. Putemus Cherubim ex ipso sapientiae fonte ore Altissimi haurientes, et refundentes fluenta scientiae universis civibus suis. Et vide an is sit, quem Propheta loquebatur; fluminis impetus laetificans civitatem Dei. Putemus Seraphim Spiritus totos divino igne succensos, succendere universa, ut singuli cives singulae sint lucernae ardentes, et lucentes, ardentes charitate, et lucentes cognitione.

Hanc ipsam veritatem ex sacra Scriptura ita probat, et concludit S. Gregorius Papa, Homilia 34.:

Novem (inquit) Angelorum ordines diximus, quia videlicet tot esse, testante sacro eloquio, simul Angelos, Archangelos, Virtutes, Potestates, Principatus, Dominationes, Thronos, Cherubim atque Seraphim novimus. Esse namque Angelos, et Archangelos pene omnes sacri eloquii paginae testantur. Cherubim vero atque Seraphim saepe, ut notum est, libri Prophetarum loquuntur. Quatuor quoque ordinum nomina Paulus Apostolus ad Ephesios enumerat dicens: supra omnem Principatum, et Potestatem, et Virtutem, et Dominationem. Qui rursus ad Colossenses scribens ait sive Throni sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates. Dominationes vero, et Principatus ac Potestates iam ad Ephesios loquens descripserat. Sed ea quoque Colossensibus dicturus praemisit Thronos, de quibus necdum quidquam fuerat Ephesiis locutus. Dum ergo illis quatuor quae ad Ephesios dixit, idest Principatibus, Potestatibus, Virtutibus, atque Dominationibus, coniunguntur Throni, quinque sunt ordines, qui specialiter exprimuntur. Quibus dum Angeli, et Archangeli, Cherubim atque Seraphim adiuncti sunt, proculdubio novem esse Angelorum ordines inveniuntur.

His constat quam foede hallucinentur Erasmus, et Beza in Scholiis ad 8. cap. Epist. ad Rom. dum negant illos Angelorum diversos ordines ex Apostolo posse colligi; nam praefatis verbis a S. Gregorio laudatis, certos gradus Angelorum, et ordines, omnes SS. Patres tam Graeci quam Latini summa consensione docent. Imprimis vero S. Ignatius, Epist. ad Trallianos: Ego (inquit) quia intelligere possum coelestia, et Angelicos ordines, necnon Angelorum et exercituum differentias, ac Virtutum et Dominationum discrimina, Thronorumque et Potestatum varietates, Aeonum magnitudines, Cherubim et Seraphim excellentias... Haec, inquam, quia cognosco, non propterea penitus sum perfectus, etc.

S. Irenaeus pariter eosdem ordines numerat, si Seraphinos et Cherubinos excipias; ait enim libro 2. cap. 54.: Dicunt nobis quae sit invisibilium natura, enarrant numerum Angelorum, et ordines Archangelorum, demonstrant Thronorum sacramenta, et docent diversitates Dominationum, Principatuum, Potestatum atque Virtutum. S. Basilius in sua Liturgia hoc ordine eos recenset: Te laudant Angeli atque Archangeli, Throni, Dominationes, Principatus, Potestates, Virtutes, et multi oculi Cherubim, tibi astant in circuitu Seraphim.

Similiter S. Athanasius pluribus idipsum docet, sed maxime libro De Communi essentia:

Quemadmodum, inquit, discrimen in supernis Virtutibus agnovimus, ita et stationis ac cognitionis. Throni quidem, et Seraphim, et Cherubim immediate a Deo discunt, tamquam superiores omnibus, et Deo propinquiores. Hi porro docent inferiores ordines, et ita deinceps superiores docent inferiores. Infimus autem ordo est Angelorum, qui et hominum sunt magistri.

Subscribunt etiam Latini. S. Augustinus libro contra Priscillianistas et Origenistas cap. 10. expendens illud Apostoli ad Coloss. 1. Sive Throni, sive Dominationes, etc. ait: Esse itaque sedes Principatus, Dominationes, Potestates, in coelestibus apparatibus firmissime credo, et differre aliquid indubitata fide teneo. Sed qui me contemnas, quem putas magnum esse doctorem, quaenam ista sint, et quid inter se differant, nescio. Quin et horum disquisitionem non obscure damnat, dicens: Magis in istis temerariam praesumptionem, quam cautam ignorationem culpandam videri, et mox, satis clare significans eos sese supra divinos Scriptores efferre, qui de his aliquid se supra ea, quae Scripturis raptim tacta ac praescripta sunt, sapere putant. Et in Enchiridio cap. 58. dubitat utrum Archangeli iidem sint, qui dicuntur virtutes, et quid inter se distent quatuor illa vocabula, quibus universam ipsam coelestem societatem videtur et Apostolus esse complexus, dicendo, sive sedes, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, dicant, inquit, qui possunt, si tamen possunt probare, dicant, ego me ista ignorare confiteor. Et lib. 2. contra Maximinum arianum, eum obiurgans, quod Angelos ab Archangelis quidem videri, Archangelos autem ab Angelis non videri scripsisset, a quo, inquit, hoc audisti? unde didicisti? ubi legisti? nonne melius divinis Libris animum intenderes, ubi legimus, et ab hominibus Angelos visos quando voluerunt, et quomodo voluerunt videri?

In eadem ancipiti sententia videtur fuisse S. Hieronymus; siquidem cum libro 11. contra Iovinianum septem numerasset Angelorum ordines, puta Angelos, Archangelos, Thronos, Dominationes, Potestates, Cherubim, et Seraphim, subdit: Et omne demum quod nominatur, non solum in praesenti saeculo, sed etiam in futuro; rem indefinite complexus, quasi innumerabiles alii essent gradus Angelorum, et graduum nomina. Quod clarius indicat in comment. ad cap. 1. Epist. ad Ephesios, ubi cum inquisivisset unde Paulus acceperit inter Angelos esse Principatus, Virtutes, Potestates, et Dominationes, dixissetque id quod de Regibus atque Principibus, Ducibus quoque, Tribunis, et Centurionibus innumeris, et in Regnorum libris refertur, imaginem aliorum Principum Regumque cognovisse, subdit:

Quod scilicet in coelestibus sint Principatus, sint Potestates, sint Dominationes atque Virtutes, et caetera ministeriorum vocabula quae nec possumus nominare; nec ipsum Paulum puto, ut in gravi corpusculo constitutum, enumerare voluisse.

Quasi diceret nec S. Paulum compertos habuisse, nec enumerare potuisse omnes beatorum Angelorum ordines. — Dubius etiam hac in re fuit S. Cyrillus Hierosolimitanus Catechesi 11. ad Illuminatos, ubi arianorum audaciam increpans de Filii generatione temere et curiose satagentium:

Dic mihi prius, inquit, homo audacissime, quid thronus a dominatione differat, et tunc quae ad Christum pertinent inquirere. Dic mihi quid sit principatus, quid virtus, quid angelus, et tum Factorem ipsum curiose perquirere.

— In eamdem dubitationem ivit S. Chrysostomus. Homil. 1. De incomp. ubi carpens Haereticorum audaciam qui temere Dei naturam inquirunt:

Cogitate, inquit, animo quanta sit Haereticorum insolentia; servorum ne appellationes quidem scimus, et illi Domini substantiam curiosius quidem inquirunt. Sunt enim Angeli, et Archangeli, et Throni, et Dominationes, et Principatus, et Potestates: sed non soli isti sunt coetus in coelis, verum infinitae gentes, et nationes ineffabiles, quas explicare non potest oratio.

Quod probat ex illo Apostoli ad Ephes. 1. Sedere ipsum fecit supra omnem Principatum, et Potestatem, et Virtutem, et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro; ex quibus infert: Videtis uti sunt aliqua nomina, quae manifesta illic erunt, cum sint ignota modo: nam propterea dixit, non solum quae nominantur in hoc saeculo, sed etiam in futuro. His constat Angelorum ordines a plurimis SS. Patribus non fuisse definitos.

— Quae tamen non officiunt nostrae Conclusionis certitudini, quippe constanter alii SS. Patres contrarium edocent, et iam id indubitatum habemus ab omnibus Theologis, qui ipsam veritatem varie probant. In primis enim eam diserte deducit Guillelmus Parisiensis in 2. p. 2. partis De Universo cap. 112. comparatione facta coelestis Regni cum Ministris, Asseclis terreni Regis:

Visum est mihi (inquit) quod proximi ac laterales Regis, necessario debent constituere tres ordines hominum, quos necesse est indesinenter, et lateraliter assistere ipsi Regi. Primus ergo est Amantissimorum, hoc est, maxime Regem amantium, et amore ipsius super omnes ferventium: et manifestum est, quia haec est consuetudo Regum omnium, scilicet ut et velint habere, et habeant iuxta se, et proximos sibi, quos sibi credunt amicissimos. Secundus est ordo Sapientium, quo ordine nihil Regi convenientius, nihil decentius, praesertim cum ipsa sapientia dicat, quia per me Reges regnant, et ille Rex Hebraeorum sapientissimus omnibus aliis donis sapientiam praetulerit, aliisque postpositis illam singulariter petierit. Tu quoque scis, quam necessarii sint sapientes gubernationibus regnorum, sicut et ille idem sapientissimus Rex dixit, quia multitudo sapientum salus est orbis terrarum. Nosti etiam, quia per sapientiam conduntur leges, et statuta salutaria, hominibusque perutilia eduntur. Tertius ordo est Iudicum, videlicet qui iura reddant, qui controversias, et lites dirimant. Quartus ordo est Excellentissimorum, atque Magnatum; inter quos sunt Regis subditi, et tributarii Regis, vel illi, qui solent dici Proceres regni, et Barones, in quibus consistit magna pars fortitudinis, et potentiae Regni. Quintus ordo, Praesides provinciarum. Sextus ordo, Duces legionum, atque bellorum instructores, et Capitanei acierum. Septimus ordo Centurionum, videlicet Ministrorum, qui vindictas, et iustitias exequuntur. Octavus magnorum Nunciorum, qui Legati usu aliter nominantur, videlicet, quia magna nuntiant, et aliis nunciis non revelanda, et de magnis rebus, atque negotiis deferunt, ad quos Rex iusserit. Nonus, et novissimus ordo est minorum Nunciorum per totum Regnum discurrentium, sive equitum, sive peditum, iussa Regis, et mandata deferentium. Quia igitur iste numerus ordinum, et ista dispositio eorum, et Regni terreni tota huiusmodi dispositio decentissima est, atque pulcherrima.... et omnis Rex bonus exemplum est, et similitudo primi, ac summi Regis, qui est Creator benedictus, erit necessario et omne Regnum bene dispositum exemplum, et similitudo regni illius, et ordinatio huius ordinationis, et ordines huius ordinum ipsius. Apparet etiam hoc evidenter in similitudine, et proportionalitate, atque comparationibus partium sive ordinum ad partes, sive ordines, primi, ac nobilissimi ipsius. Ordo enim prius, scilicet ordo amore Regis ferventissimorum, ordini Seraphim assimilatur, atque proportionatur, sicut apparet ex ipsa cognominatione ipsius, quae est totus ardens, sive incendium amoris. Et ordo Sapientum, qui est secundus ordo, per similitudinem et proportionem respondet ordini Cherubim, quod ostendit eiusdem cognominatio ex Hebraeo in Latinum interpretata, quae est plenitudo scientiae, vel fusio sapientiae. Similiter et tertius ordo, qui est Iudicum, assimilatur, et proportionatur ordini tertio praeclari illius ac nobilissimi Regni, qui Throni vel Sedes cognominatur; in illis enim tamquam in regno regalis excellentiae suae sedet Rex ille, et Dominus saeculorum, et inde per illos iudicia sua exercet. Quartus ordo Potentissimorum, honoreque ac sublimitate potestatis in regno praeeminentium, respondet per easdem vias quarto ordini regni antedicti, qui cognominatur Dominationes, quoniam in illis maxime relucet dominatio supereminentissima Creatoris, quemadmodum in ipsa potentia, et gloria Magnatum maxime apparet regni terreni potentia. Praesides vero provinciarum, per quos scilicet provinciae reguntur, Principatibus similitudine convenientissima comparantur.... Sexto ordini, qui est Potestatum, rectissime comparantur Duces legionum, instructores acierum, et Principes militiarum, quoniam per eos in potestatem Regis reducuntur, et rediguntur, qui a potestate recesserunt, vel eidem rebellant. Septimus ordo, qui est vindictas exercentium, et iustitias sive iudicia exequentium, quales solent esse Centuriones: aptatur ordini Virtutum, qui adeo inimici debent esse vitiis, ut in mortem eorum coniurati appareant, et eo usque adversari videantur vitiis, ut non solum Virtuosi, sed etiam Virtutes nominari digni sint. Novissimi vero ordines duo, qui scilicet sunt > maiorum Nunciorum, atque minorum, evidentissimam habent proportionem, atque similitudinem Angelorum, et Archangelorum.

Probant aliqui diversitatem Hierarchiarum in Angelis ex hierarchicis operationibus, qui sunt purgare et purgari, illuminare et illuminari, perficere et perfici, ut ait S. Dionysius c. 3.; iuxta enim hoc triplex munus, Angeli tres in Hierarchias recte distribuuntur. Prima enim Hierarchia a solo Deo purgatur, illuminatur, et perficitur, et mediam inde purificat, illuminat, et perficit. Media vero a superiori purgata, illuminata, et perfecta, in inferiorem eosdem divinos effectus praestat. Prima a nulla alia Hierarchia superiore purgatur, illuminatur, ac perficitur, sed inferiores purgat, illuminat, et perficit; Secunda purgatur a superiori, illuminatur, ac perficitur, et tertiam purgat, illuminat, et perficit: Tertia, et ultima nullam aliam, nisi humanam perficit, illuminat, et purificat.

Haec autem purificatio non est accipienda quasi fiat a peccato, vel ab errore, vel ab ignorantia; haec enim in Angelis sanctissimis, et Deum clare ac intuitive videntibus locum habere non possunt; sed fit a nescientia, quae in illis reperitur. Quippe omnes veritates supernaturales non cognoscunt per activitatem suam naturalem, nec per ipsam visionem beatificam, quae tantummodo terminatur ad obiectum beatitudinis, videlicet ad essentiam divinam, divinasque eius praecellentias: non vero ad ea, quae sunt externa, quaeve pertinent, vel ad Universi dispositionem, vel ad Ecclesiae regimen, vel ad mysteria gratiae, quae inferiores Angeli a superioribus discere possunt, et Superiores a Deo ipso, ut Guillelmus Parisiensis parte secunda primae partis de Universo cap. 198. erudite hunc fere in modum istud explicat:

Inter Angelos alii sunt splendidiores aliis, ac divino lumini propinquiores, adeoque puriores, non eo quod vel minus, vel nihil omnino sordium habeant, sed quod ab inexhausto lucis fonte largiores, ac liquidiores veritatis haustus excipiunt: quemadmodum si Soli obiecta sunt aliquot crystalla, vel specula, quae non eodem situ collocentur, sed illius radios plenius, ac directius aliis alia capiant; sic cum Angelorum aliqui Deum caeteris perfectius contemplentur, uberiore quam isti luce superfunduntur, eoque puriores sunt illis, et eosdem abundantia sui luminis illustrant: quae quidem communicatio luminis copiosioris purgatio dicitur; non quod tenebrarum insit aliquid, et caliginis, quod maioris appulsu luminis extinguatur, sed quia lucis, ut dixi, ad lucem fiat accessio. Non enim luminis remissio, tenebrarum admixtione constat; uti neque motus tardatio quietis, neque visus hebetudo caecitatis, ex quibus exemplis secundum maxime ad rem pertinet: siquidem coelestes orbes non omnes pari celeritate torquentur, sed supremus inter illos, quod primum mobile vocatur, rapidiori motu concitatur, ac caeteri deinde uti quisque propior est aut remotior, ita velocius agitentur aut lentius. Quod si minor illa celeritas quietis parte aliqua constaret, nusquam verus ac simplex motus esset; quoniam et suprema illa, ac celerrima conversione, celerior alia vel fingi a nobis, vel a Deo procreari potest: quamobrem sine ulla contrariae quietis adiunctione motus alter altero est tardior; itidem lux una altera splendidior, nulla caliginis parte temperata. Ad eum itaque modum purgari dicitur Angelus cum novam quamdam cognitionis lucem accipit, qua carebat antea: et idipsum quod deerat tamquam privatio quaedam est, quam adveniens notitia pellit; ut ei propterea purgationis vocabulum sit inditum.

Quaeres primo. An singuli Angeli propria habeant nomina?

Respondeo. verisimilius videri singulis quibusdam Angelis assignata fuisse a Deo propria nomina; non quidem ut per illa ab aliis Beatis cognoscantur, ut docet S. Gregorius, Homilia de centum ovibus, sed ut inter colloquendum illis utantur Beati, nam post iudicii diem alii Beati de aliis et de Angelis loquentur; ergo eorum nomina usurpent necesse est, et nunc tam animae beatae, quam Angeli, de quocumque loquantur, egent nominibus ob eamdem causam. Et quod de Angelis bonis dicimus, idem de malis iudicandum, alias frustra quemdam daemonem interrogasset Christus quodnam esset eius nomen.

Sanctorum autem Angelorum tantum septem sunt, quorum nomina memorantur a Catholicis Scriptoribus, suntque Michael, Gabriel, Raphael, Uriel, Salathiel, sive Sealtiel, Iehudiel, et Barachiel, ut probant Serarius in 12. cap. Tobiae, et Salmeron tom. 3. Hi pluribus appellationibus mysticis designantur a sacra Scriptura; nam Apocal. 4. dicuntur septem lampades ante thronum Dei; quia summa claritate refulgent, et eos ad quos mittuntur insigni quodam splendore collustrant, cuius rei Symbolum exhibuit Angelus, qui cum astitit Petro, Lumen refulsit in habitaculo, Act. 12. Et in eadem Apocal. S. Ioann. ait: Vidi agnum stantem tamquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem, qui sunt septem Spiritus Dei, missi in omnem terram. Dicuntur autem cornua, quia sunt fortissimi ad profligandos daemones, ad tutandam Ecclesiam, ad patranda miracula, ad defensionem iustorum, et vindictam impiorum: iidem vocantur oculi, quia perspicacissimi sunt, et vigilantissimi ad Dei voluntatem cognoscendam, et explendam, ad Ecclesiae, et hominum salutem procurandam; unde de his dicitur apud Zach. 4. Septem isti oculi sunt Domini, qui discurrunt in universam terram: de his quoque habetur in eadem Apocal. c. 8. Et vidi septem Angelos stantes in conspectu Dei. Et alibi eiusdem libri septem Angeli memorantur quasi curam habentes universae terrae.

Hinc Tobiae 12.¹ Raphael se ex illis septem dicebat: Ego sum, inquit, Raphael Angelus, unus ex septem, qui adstamus ante Dominum. Dicuntur autem adstare ante Dominum, vel in conspectu Dei metaphorice, ad eum modum quo Ministri praesto sunt Principi, et parati ad eius mandata excipienda, et obeunda, et hoc etiam indicat quantum sint Deo familiares, adstare enim videtur familiaritatem quamdam significare, nam de familiaribus Salomonis Regina Saba in lib. Reg. 3. cap. 10. dicit: Beati servi tui, quia stant coram te semper; quia proprium est familiarium, et stipatorum adstare Principi, Principis vero sedere.

Ista omnia confirmat Clem. Alex. lib. 6. Strom. ad finem. Septem, inquit, sunt, quorum est maxima potentia, primogeniti Angelorum Principes, ob sua munia nomen Dei secum praeferentes.

Horum autem nominum peculiaris significatio ita deducitur: Michael interpretatur quis ut Deus? quod quidem nomen fuit illi impositum postquam generoso animo Luciferum debellavit, et a coelo empyreo cum suis malis expulit, et pro hominibus contra illum quotidie pugnat, et quia etiam Dei honorem, maximamque eius gloriam defendit, et tuetur, nec permittit de ea quidquam quamvis minimum sit detrahi.

Aliqui alii addunt ipsum praeesse precibus, et oblationibus fidelium, et ob eam rationem vocari Michaelem, idest, quis ut Deus? quasi diceret: solius Dei est exaudire preces poenitentium, eorumque peccatis propitiari, necnon illos iustificare, et salvare.

— Gabriel, idest, fortitudo Dei, quia fortia Dei gesta, et bella annuntiavit Danieli, beatae Virgini, etc. Rursum Gabriel dicitur Hebraice Geberel, idest vir Deus, quasi diceret: Deus incarnabitur, eritque homo quantum ad naturam, ac aetatis et corporis progressum: idem tamen erit vir, quia a primo conceptionis instanti, anima eius erit plena omni scientia, gratia, fortitudine, etc. iuxta illud Ieremiae 31. Foemina circumdabit virum.

— Raphael, idest Medicus, vel medicina Dei, quia praeest sanitati corporum. Unde Tobiae caecitatem curavit, et medelam spiritualem et corporalem nobis potest impetrare.

— Uriel, idest lux, vel ignis Dei, quia homines Dei cognitione illuminat, et amore inflammat.

— Salathiel, sive Sealtiel, idest oratio Dei, quia pro hominibus orat, illosque ad adorandum excitat.

— Iehudiel, idest Confessio, seu laus Dei, quia homines ad confessionem, et laudem Dei exhortatur.

— Barachiel, idest benedictio Dei, quia beneficia Dei nobis procurat, nosque ad Dei benedictionem et gratiarum actionem impellit.

— Tres ultimi nulla traditione notantur, sed ab Hebraeo accepta ad nos pervenerunt. Urielis mentio est apud Esdram lib. 4., sed hic liber non recensetur inter Canonicos; Salathiel, Iehudiel, et Barachiel, ab Antonio Duca viro egregio, qui floruit tempore Pauli tertii Pontif. Max. in Hymno de septem Angelis assistentibus celebrantur. Verum sive illis, sive aliis nominibus sint appellandi, certo certius est, quod sunt septem Angeli principes aulae coelestis, qui stant in conspectu Dei, et quibus cura universae terrae demandatur.

Hi porro SS. Angeli excitant nos ad amplectendas virtutes septem, totidem peccatis capitalibus oppositas, quae sunt: humilitas, patientia, liberalitas, castitas, temperantia, diligentia, et charitas; et qui septem praecipui illi Angeli sunt ex ordine Seraphinorum, ut statim dicemus; propterea eorum speciale munus, et officium est septem praecipuos daemones e coelo lapsos compescere, qui ad septem illa capitalia peccata perpetranda continuis suggestionibus nos inducunt, et heu! saepe illis nos succumbere faciunt.

At quinam sunt illi Principes angeli mali a Lucifero deputati ad tot suggerenda mala? S. Bern. in serm. 13. in Psalm. qui habitat, eos recenset:

Primus, inquit, est Leviathan, Princeps superbiae: Secundus Beerith, Princeps irae: Tertius Mammon, Princeps avaritiae: Quartus Beelzebuth, Princeps invidiae: Quintus Asmodaeus, Princeps luxuriae: Sextus Beelphegor, Princeps gulae, et Septimus Astaroth, Princeps acediae, seu pigritiae.

Cum igitur haec ita sint, Deus qui sua benignitate, et ineffabili bonitate vult omnium nostrorum salutem, totidem Principes ex Angelis bonis seligere, et instituere voluit, ut impios horum septem daemonum adversum nos impetus retunderent.

His adde, quod ultra quatuor primos Angelos ex septem praenominatis, venerabilis Beda in Collectaneis, duorum aliorum, videlicet Rumielis, et Phanielis meminit, seipsumque eis commendat his verbis: Gabriel esto mihi logica; Michael esto mihi balteus; Raphael esto mihi scutum; Uriel esto mihi protector; Rumiel esto mihi defensor, Phaniel esto mihi securitas. Praeter ista autem nomina addunt aliqui Nurielem, Zamaelem, Zadeielem, et Caphzielem. Sunt etiam aliqui ex praememoratis, necnon et alii nominati in libro secundo Sybillinorum versuum, qui referuntur in tomo secundo Bibliothecae Sanctorum Patrum:

Tunc Eromiel, Uriel, Samiel, Azaelque, Quae mala quisque hominum patraverit, ante scientes E terris animas tenebris caliginis omnes Iudicio sistent, ad formidabile patris Magni immortalis solium.

Verum quoniam haec nomina, nec ex Scripturis inferuntur, nec a SS. PP. referuntur, idcirco nec usurpanda, nec invocanda sunt; maxime cum vocum novitates proscripserit S. Apostolus, et Concilium Romanum celebratum anno Domini 745., sub Zacharia summo Pontifice, damnaverit orationem cuiusdam Aldeberti, in qua octo nomina Angelorum invocans dicebat: Precor vos, et coniuro vos, et supplico me ad vos Angelus Uriel, Angelus Raguel, Angelus Tabuel, Angelus Michael, Angelus Adimis, Angelus Tubuas, Angelus Subaoth, Angelus Limihel. Qua lecta oratione dixit Zacharias Papa:

haec nomina praeter Michaelis, omnia sunt nomina daemonum. Quid aliud agendum nisi ut omnia quae lecta sunt igni concrementur? annueruntque omnes Episcopi dicentes, non plusquam trium Angelorum nomina agnoscimus, idest, Gabriel, Michael, Raphael.

Ita legimus in Actis Concilii. Atque hinc infert Baronius perspicuo intelligit librum quartum Esdrae nomine vulgatum, in quo frequens est mentio Angeli Urielis, ab Ecclesia Romana proscriptum penitusque reiectum.

Similis farinae reputanda sunt ea quae refert Rabbi Benidior in praefatione quam praemisit commentario super librum Ietsira, i. e. De creatione, ubi profert nomina eorum angelorum quos Thalmudistae fabulantur fuisse magistros et praeceptores Patriarcharum. Dicunt enim angelum Raziel fuisse doctorem et praeceptorem Adami, Iophiel Semi, Zaclekiel Abrahami, Raphael Isaaci, Peliel Iacobi, Gabriel Iosephi, Metraton Moysi, Malathiel Eliae. Adiicit idem auctor eorum praeceptorum et doctorum quemlibet suum discipulum voce aut scripto Cabbalam seu traditionem docuisse, a quibus propagata fuerit in populo Dei. Sic angelus Raziel v. g. Adami paedagogus, ei consignavit ex parte Dei librum in quo sublimioris et abstrusioris sapientiae arcana continebantur, cuius mirandi libri mentio in Zohar super Genesim. Verum haec omnia nugae sunt rabbinicae, quibus nulla fides.