Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Cum Seraphico Doctore in primum dist. 2. quaest. 2., quod locus habet triplicem comparationem ad locatum. Comparatur enim primo, in ratione continentis: secundo, in ratione mensurantis: tertio, in ratione conservantis. Continet enim ut vas: mensurat ut quantitas; conservat ut natura. Secundum hanc triplicem habitudinem sunt in loco substantiae finitae, corporales, et corruptibiles:

Etenim quia finitae et limitatae, sunt in loco tamquam in continente: quia vero sunt corporales, sunt in loco tamquam in mensurante: tandem ut sunt corruptibiles, sunt in loco tamquam in conservante. Secundum duas comparationes primas, quae sunt continere, et mensurare, sunt in loco substantiae quae sunt finitae, et corporales, sed incorruptibiles, puta Caeli inferiores: secundum primam vero, quae est continere, sunt in loco substantiae finitae spirituales et incorruptibiles, ut Angeli. Et hoc dico de loco corporali: nam Angelus locum habet spiritualem conservantem, scilicet Dei virtutem: locum mensurantem sive circumscribentem propriae substantiae, nempe virtutis limitationem vel clausionem: locum vero continentem, non tantum spiritualem, sed etiam corporalem habet.

Notandum 2. Locum corporeum, in quo Angelus dicitur existere, generatim posse distingui duplicem: unum ipsi connaturalem, alterum violentum sive praeter naturae ipsius inclinationem. Locus Angelo connaturalis dicitur ille, cui se praesentem sistit iuxta nutum suae liberae voluntatis; violentus autem in quo non se libere collocat, sed in eo per vim externam clauditur, et detinetur, qualis est, v. g. ignis aeternus, et infernus, respectu daemonum. De utroque loco hic inquirimus quaenam sit ratio proxima per quam formaliter Angeli dicantur locum occupare. Circa cuius difficultatis resolutionem, triplex distinguitur Auctorum sententia: Prima est Angelici Doctoris eiusque discipulorum asserentium, rationem formalem immediate fundantem ubicationem Angeli in loco connaturali, esse operationem virtualiter transeuntem: in loco autem violento, esse passionem per quam contra suam voluntatem in aliquo loco detinetur. Secunda assignat pro fundamento talis ubicationis et praesentiae, modum aliquem unionis per liberam Angeli voluntatem productum, quo ante omnem operationem transeuntem loco corporeo unitur; ita Vasquez disp. 188. Tertia denique sententia docet rationem formalem qua Angelus immediate sit in loco, esse ipsam Angeli substantiam, qua realiter, et substantialiter fit praesens loco quem occupat. Ita Doctor Subtilis in secundum dist. 2. quaest. 6.

Notandum 3. Ex Doctore loco mox laudato numero 6., in creaturis ad veram determinationem loci, et locati sex desiderari conditiones: Primo, inquit, esse in loco; Secundo esse in loco actuali: Tertio esse in loco determinato, et aequali: Quarto esse in loco commensurative: Quinto esse in loco determinative, hoc vel illo: Sexto esse in loco naturaliter vel violenter. Quatuor primae conditiones, inquit, conveniunt corpori in quantum corpus est, quinta convenit ipsi ab agente, sexta convenit ipsi in quantum est corpus naturale.

Ceterum ex his sex conditionibus, tres tantum per se, et intrinsece videntur desiderari ad rationem loci, et locati formaliter instituendam, quae non solum rebus corporeis, sed etiam substantiis spiritualibus convenire possunt: Prima conditio est quod sit realis, et actualis praesentia locati ad locum, sine qua nec corporeae res, nec spirituales vere dici possunt alicubi existere. Secunda conditio ut res locata, quantum ad substantiam, et entitatem suam, terminetur ac finiatur spatio, et ambitu ipsius loci. Tertia denique ut haec determinatio ad locum fiat per rationem formalem ubificationis. Ratio autem formalis, ut observat idem Doctor in 4. dist. 10. quaest. 3. ad 2., sumitur bifariam: Primo, proprie pro ratione formali proxima qua res talis dicitur formaliter; sic albedo est ratio formalis qua paries dicitur albus. Secundo, sumitur fundamentaliter pro ratione remota qua res taliter denominatur; sic albedo unius parietis est ratio formalis fundamentalis similitudinis, quam unus paries albus habet ad alterum. Quae duae rationes formales in ubificatione etiam reperiuntur; nam ratio formalis existendi in loco proprie dicta, et proxima, est respectus rei locatae ad locum; fundamentalis vero, et remota, est illa in qua fundatur talis respectus: sic in corporibus, ratio formalis existendi in loco circumscriptive, est quantitas; in Angelis vero aut animabus, est substantia, ut infra probabimus.

Conclusio prima. — Angeli neque nullibi sunt: neque ubique: sed in aliquo certo et definito spatio. Haec est communis quantum ad tres partes apud omnes Theologos: quarum Prima aperte colligitur ex Scriptura sacra, quae pluribus mentionem facit de loco Angelorum, ut constabit in probatione secundae partis. Hinc inter articulos a Stephano Parisiensi damnatos iste tertius in capite 1. scribitur, Quod Angelus vel anima separata nusquam est. Probatur item ratione: Si Angeli essent nullibi, maxime propter eorum spiritualitatem qua dicerentur omnino separabiles, et independentes a spatio vero vel imaginario: sed haec ratio non officit quin vere dicantur esse in loco; quippe cum Deus ipse, quamvis summe spiritualis, sit revera ubique, non tantum per praesentiam, omnia cognoscendo; per potentiam, omnia in omnibus operando; sed etiam per essentiam, quatenus implet omnia sua substantia, et entitate necessario in immensum usquequaque diffusa. Deinde, Angeli ab instanti suae creationis, vel steterunt immobiles, vel motum localem habuerunt: si primum, ergo sunt per substantiam ubi creati fuerunt, nempe in coelo aliquo inferiori empyreo: si secundum, ergo locum mutando, spatium aliud, et locum verum aut imaginarium obtinuerunt, adeoque semper supponuntur in loco. Denique, Angeli non possunt non esse praesentes intime Deo, ex hypothesi quod existant: at si non essent in aliqua parte spatii veri aut imaginarii, non essent Deo intime praesentes. Tandem, non est minus improbabile, quod aliquid vere existat, et nusquam existat, quam quod vere existat, et tamen nunquam existat: ergo quemadmodum quidquid est aliquando est, etiam et alicubi debet esse. Hinc S. Greg. Nyssenus lib. 1. Contra Eunomium: Fieri non potest, inquit, ut quae creatione producta sunt aut fiunt, non omnino in loco vel in tempore habeant ut existant. Sola nullius egens, et aeterna, ac res omnes complexa natura, neque in loco est, neque in tempore.

Probatur secunda pars. Nempe quod Angeli non sint ubique: Primo quidem ex Scriptura quae docet Angelos esse in uno loco, ut in alio non sint. Sic Apocal. 12. Locus eorum non est amplius inventus in Coelo: ubi sermo est de malis Angelis e Coelo propter peccatum pulsis: docet item Angelos moveri localiter, et ita esse praesentes alicui parti Universi, ut si alteri adesse velint, necesse habeant deserere hunc locum, et ad illum accedere per motum localem: sic Zachariae 2. Ecce Angelus qui loquebatur me, egrediebatur in occursum eius, dixit ad eum: curre, loquere ad puerum istum: sic Iob. 1. Satan ait: Circuivi terram, et perambulavi eam: Tobiae 5. Raphael Angelus dixit: Omnia itinera eius frequenter ambulavi, etc. Quae omnia in sensu proprio, et litterali sumenda sunt; maxime cum nulla urgeat ratio ad tropos confugere; atque etiam id ipsum litteraliter S. Patres explicent.

Nam S. Basilius lib. De Spiritu Sancto cap. 16. aperte ait:

Ceterum porro Virtutum singulae certo circumscriptae loco esse creduntur: etenim Angelus ille qui Cornelio adstitit, non erat codem tempore apud Philippum: neque qui ex altari Zachariam alloquebatur, eodem tempore propriam in Coelo stationem obibat. At spiritus semel, et in Habacuc operatus, et in Daniele apud Babylonem creditur.

Subscribit Theodoretus qu. 3. in Genesim, ubi solum Deum incircumscriptum esse pronuntiat: Quae autem ab initio aliquo coeperunt esse, sunt circumscripta; Quare licet expertem corporum fateamur esse naturam Angelorum, circumscribi tamen asserimus illorum substantiam.

Consentit S. Damascenus lib. 2. De Fide cap. 3. ubi de Angelis ait: Circumscripti sunt, quoniam cum in Coelo sunt, non sunt in terra; cum in terram a Deo mittuntur, non manent in Coelo.

Idipsum aperte docet S. Gregorius Papa lib. 2. Moralium: In hoc, inquit, est nunc natura angelica a naturae nostrae conditione distincta, quod nos, et loco circumscribimur, et caecitatis ignorantia coarctamur; Angelorum vero spiritus loco quidem circumscripti sunt: sed tamen eorum substantiae longe super nos incomparabiliter dilatantur.

Tertia pars sequitur ex praecedentibus, eamque Seraphicus Doctor loco laudato duplici ratione confirmat: primam repetit ex ratione Spiritus creati, et limitati. Cum enim, inquit, Spiritus increatus, qui Deus est, habeat in se simplicitatem, per quam est intra omnia, et immensitatem, per quam continet omnia, et est extra omnia; communicat illas conditiones creaturae eatenus, quatenus nata est recipere:

Sed quia Spiritus non potuit recipere virtutem continentiae, eo quod eius simplicitas sit finita, ideo est in loco; et quia non habet partem, et partem, ideo secundum se totum est simul hic, et nunc: unde non potest habere capacitatem ad continendum: cum autem corpus sit compositum, et habeat plures partes, non potuit participare simplicitatem divinam, sed propter partium extensionem, potuit participare ac recipere capacitatem ad continendum: idcirco Deus fecit unum nobilissimum corpus quod posset omnia ambire, et extra quod omnino nihil esset, puta empyreum, in quo Angelum reposuit.

Aliam rationem deducit ex eo quod in solo corpore sit distinctio secundum hic, et ibi;

quia enim, inquit, caeterae creaturae ordinem habent in mundo, distinctionem, et positionem habent secundum gradus perfectionum: et ita una est hic, et alia ibi, una sursum, et alia deorsum: et quia in solo corpore est potentialis distinctio secundum hic, et ibi, ideo inter creaturas soli corpori debet dari universalis potentia locandi respectu visibilium, et invisibilium, ut sic Universum esset unum in omnibus suis partibus ordinatum. Et sic patet ratio duplex quare data est corpori potentia locandi Spiritum, et Spiritum contineri a corpore. Hoc enim exigebat ordo Universi, tum propter limitationem Spiritus creati, tum quia in solo corpore distinctio est secundum hic, et ibi.

Obicies 1. Plures ex SS. Patribus, qui Angelos loco definiri pernegant; nam praeter Gregorium Nyssenum in praesentis Sectionis praeludio laudatum, idipsum edocet Didymus in lib. 1. De Spiritu Sancto, ubi creaturas spirituales negat circumscribi loco, et finibus, et lib. 2. ait: Loca, et commutationes locorum ab incorporalibus separamus: idem edocet S. Basilius homil. 30 De Paradiso, ubi ait: Locum esse praecipue corporis; animam vero ex consequenti, ac velut accessionis instar esse in loco propter habitudinem ad corpus, cum ex naturae suae proprietate loco minime circumscribatur: ergo multo minus Angeli debent loco circumscribi, cum nullum ad corpus ordinem dicant. Quod enim magnitudinis molis, et partium est corpus (inquit Nemesius lib. De natura hominis c. 3. ubi docet animam minime circumscribi, eo quod sit Spiritus) nulla loci parte circumscribi potest; cum mole enim locus existit, quippe locus est terminus corporis ambientis, quo id quod continetur, amplectitur. Unde Boetius de Hebdomadibus, ait: Communis animi conceptio, quae omnibus videtur, est incorporeum non esse in loco. Ergo cum Angelus sit omnino incorporeus, nulla ratione dicendus est esse in loco.

— Respondet Doctor, supra laudato n. 17. praefatas, et alias similes sanctorum Patrum sententias sic esse intelligendas, ut velint substantias spirituales non esse in loco circumscriptive, et commensurative, quemadmodum corpora quorum singulae partes singulis loci partibus correspondent, ut explicat S. Damascenus loco supra laudato: Cum autem Angeli intelligentiae sint, inquit, etiam intelligibiliter in locis sunt, non corporum more circumscripti. Non enim ut corpora secundum naturam figurantur, neque triplici dimensione constant, sed eo ipso sunt in loco, quod intelligibiliter praesentes sint etc. Ideoque illi SS. Patres negant Angelos circumscribi loco, quia partibus carent quas metitur locus, qui rem collocatam ita complectitur, ut pars parti respondeat. Quod Augustinus in Epistola 28. ad Hieronymum declarat sic:

Porro si corpus non est, nisi quod per loci spatium aliqua longitudine, latitudine, ita sistitur, vel movetur, ut maiore sui parte maiorem locum occupet, et breviore breviorem, minusque sit in parte, quam in toto, non est corpus anima: Per totum quippe corpus, quod animat, non locali diffusione, sed quadam vitali intentione porrigitur. Nam per omnes eius particulas tota simul adest: nec minor in minoribus, et in maioribus maior, sed alicubi intensius, alicubi remissius, et in omnibus tota, et in singulis tota est.

Obicies 2. Locus, secundum Philosophum, est ultima superficies corporis continentis immobilis prima: sed nullum corpus continet Angelum, quia continens debet esse actualius contento: corpus autem non est actualius Angelo: ergo Angelus non est in corpore tamquam in loco.

— Respondet Doctor ibidem negando minorem, et eius probationem distinguit: continens per modum causae debet esse actualius contento, concedit: continens per modum loci, ita ut locatum reperiatur totaliter intra locum, negat. Si autem quaeratur qualiter Angelus indivisibilis possit contineri intra superficiem aliquam corporis: respondetur non in alio sensu, nisi quatenus est praesens isti superficiei; non quod illa sit ultima superficies ipsius, quia Angelus non potest esse in loco cum extensione partium, sed ita ut penetrative sit intra partem illius corporis cui praesens est. — Ex his merito infert Doctor, quod Angelus non est necessario in loco: si enim corpus non necessario in loco existat, quippe cum produci possit extra mundum, et poni in vacuo, multo minus Angelus pendebit a loco corporeo; potest enim produci independenter a productione cuiuslibet creaturae corporeae, et sic tunc nihil esset, in quo diceretur locari, adeoque non habet ex natura sua necessitatem ut alicui loco inexistat. Habet tamen potentiam, ut loco insit saltem definitive, sive interim illa potentia fundetur in ipso quatenus substantia est, sive quatenus natura limitata actualiter est, sive ratione alicuius extrinseci; et ideo, inquit Doctor, non oportet quaerere aliquam intrinsecam rationem essendi in loco, quia ibi nulla est, sed tantum est in ipso potentialitas passiva, qua potest esse in loco, quia non repugnat sibi.

Conclusio secunda. — Ratio formalis fundamentalis qua Angelus constituitur in loco, non ab eius operatione, sed ab illius substantia petenda est.

Haec est Doctoris in 2. dist. 2. qu. 6. n. 1. *ubi cum proposuisset opinionem S. Thomae dicentis in 1. dist. 37. quaest. 3. art. 1. et 1. parte quaest. 52. art. 1., Angelum formaliter constitui in loco per operationem et applicationem virtutis quae effectum aliquem in loco producit, ait: Istud videtur esse damnatum sicut* quidam articulus damnatus ab Episcopo Parisiensi (nempe Stephano), et excommunicatus. Quod si dicatur, quod Excommunicatio non transeat mare, vel Dioecesim; si tamen fuit articulus condemnatus sicut articulus haereticus, ubique est condemnatus sicut haereticus; non auctoritate Dioecesani tantum, sed etiam auctoritate Papae, Extra. de Haeres. c. Ad abolendam; vel saltem sententia est suspecta, quando in aliqua Universitate solemniter est damnata. — *Primus autem ex illis articulis quos damnavit Stephanus Parisiensis Episcopus, erat quod substantiae separatae a materia sint alicubi per suam operationem tantum, et quod non possunt moveri ab uno loco extrinseco ad alium. Quae cum sit propositio copulata ex duabus, dubium relinquit an damnatio cadat super copulam ambarum, aut super singulas per se sumptas ac separatas. Et propterea fortasse Scotus usus est verbo videtur, quia ferri poterat censura super utramque connexam, et non super unam, vel alteram avulsam. — Hunc etiam articulum damnatum fuisse testantur Richardus a Mediavilla in 2. dist. 37. art. 2. quaest. 1.; et Gabriel in 2. dist. 2. quaest. 2. art. 2.; et Henricus, qui unus fuit ex damnantibus, refert illam censuram. Ut inde appareat perperam nonnullos Thomistas succensere Subtili Doctori quasi vel illam damnationem gratis confinxisset, vel eam uti vitreum clypeum adversariis obiceret, eaque quasi omnium validissimo argumento ad suam adstruendam et stabiliendam sententiam uteretur: quod quam ludicre confictum sit, rationibus Doctoris probanda est Conclusio.

Primo vero fulcienda est *illis omnibus Scripturae Sacrae textibus, quibus Angeli dicuntur prius accessisse ad loca, quam in eis quidpiam fuerint operati; sic Luc. 2. Missus est Angelus Gabriel ad Mariam, et ingressus dixit etc. Prius ergo ingreditur, et fit praesens, quam loquatur. Matth. 4. Accesserunt Angeli, et ministrabant ei, nempe Christo Domino post expugnatum daemonem tentatorem: fuerunt ergo prius Christo praesentes, quam quidquam erga ipsum fuerint operati; subindeque illorum praesentia ex operatione praecise non est colligenda.

Reponunt Thomistae. Angelos esse quidem prius praesentes, quam operentur, sed praesentia inadaequata, et inchoativa, quam habet Angelus quando incipit se ordinare ad aliquem locum, ut ibi operetur: quam Caietanus praesentiam ordinis appellat, docetque tres conditiones ad eam requiri, nempe iudicium practicum de operatione nunc, vel tali tempore ab Angelo facienda; secundo electionem talis operationis, et expeditionem potentiae executivae, quibus suppositis, docet Angelum fieri praesentem loco inchoative, et incomplete priusquam in illo operetur; complete vero, et adaequate per operationem.

— Contra. ad veram, et adaequatam rationem praesentiae angelicae solum requiritur, quod revera Angelus totus sit hic et non alibi, quid enim aliud rei praesentia sonat? At eo ipso quo Angelus est alicubi, verum est dicere, quod revera ibi sit, non vero alibi, etiamsi nihil ibi operaretur: ergo eius praesentia ibidem est adaequata. Deinde, in illo instanti, quo Angelus se ordinat ad operationem, potest ab ea removeri, vel per divinum imperium, quo alibi evocabitur, aut ab operatione exercenda prohibebitur, quemadmodum prohibiti sunt illi Angeli, quibus in Apocalypsi dictum est: Nolite nocere terrae, et mari etc. Vel per denegationem divini concursus: at eo in casu, revera Angeli fuissent loco praesentes, nec tamen in eo operantes: ergo etc. Denique, si Angelus esset adaequate in loco tantum per operationem, sequeretur, quod nusquam dici posset operari in loco; quia operari in loco supponit locum, et rem in loco constitutam: sed Angelus, ut operans, non supponit seipsum ut constitutum in loco, quandoquidem per suam operationem deberet constitui in loco: ergo numquam diceretur operari in loco: quod consequens cum nullus admittat, nec pariter admitti debet id unde infertur.

Probat conclusionem Doctor 1. Prius est esse, quam operari: ergo prius est esse in loco, quam operari in loco: sed posterius non est causa prioris: ergo operari in loco non est causa cur Angelus sit in loco. Confirmatur: sicut se habet esse simpliciter ad operari simpliciter, ita se habet esse hic ad operari hic. Ergo quemadmodum operari simpliciter supponit esse simpliciter; ita operari hic necessario supponit esse hic: adeoque prius Angelus debet esse hic quam operetur hic.

Verum Thomistae negant antecedens: siquidem, inquiunt, nihil prohibet aliquid esse prius simpliciter quod non est prius secundum aliquid, sicut subiectum est prius simpliciter superficie, sed non quatenus est coloratum: tria namque, ait Caietanus, sunt in re locata. In corpore enim v. g. est substantia quae locatur, quantitas quae est ratio locandi, et relatio praesentiae, quae sequitur ad illa duo tamquam ad proprium fundamentum. In Angelo similiter est substantia quae est praesens ut quod, contactus virtutis, qui est praesens ut quo, et ipsa relatio praesentiae consurgens ex illis duobus. Quae tria possunt diversimode considerari, et iuxta diversas considerationes habere rationem prioris, et posterioris: nam si considerentur ut sunt entitates quaedam existentes in rerum natura, sic prior est in Angelo substantia, quam operatio, et operatio quam relatio; sicut etiam in corpore prior est substantia quam quantitas, et relatio: si vero considerentur non absolute, ut sunt entitates, sed ut rationes essendi in loco, sic quemadmodum in rebus corporeis prior est substantia quam quantitas, et deinde sequitur ipsa relatio, ita in rebus spiritualibus prior est ipsa operatio quam substantia Angeli, ad quae tamquam ad subiectum, et rationes fundandi resultat relatio praesentiae.

— Contra 1. Exemplum de subiecto non est ad propositum, constat enim quod ratio extensi colorati illud subiectum constituat in ratione superficiei, siquidem superficies est extensio corporis secundum longitudinem, et latitudinem: at non ita constat quod operatio sit ratio constitutiva Angeli in loco; imo contrarium evincitur; prius enim, ut iam diximus, agens locatum esse debet, quam agere, quod in agentibus corporeis est evidentissimum, prius namque locantur, quam agant. Secundo, falso supponunt quod quantitas sit ratio locandi corpora, etenim quantitas panis, et vini in Eucharistiae Sacramento eadem permanet post consecrationem, nec tamen est ratio cur panis dicatur existere in loco; siquidem amplius non existit: adeoque quantitas praecise non est ratio cur corpus sit in loco, cum haec possit subsistere illo destructo. Insuper, adorandum Christi Domini Corpus in Eucharistia non habet quantitatem, qua illius partes extendantur ad locum, et ab eo circumscribantur, nec minus tamen revera est in loco definitivo; adeoque quantitas secundum se non est ratio cur corpora sint in loco, sed solum in quantum corpora afficit, et eis inexistit. Tertio denique, non vere reponunt, quod applicatio vel contactus virtutis ad locum sit ratio qua Angelus sit in loco; illa enim applicatio vel est actus primus Angeli, vel secundus. Si primum, cum actus primus Angeli sit ipsamet eius substantia, vel facultas substantialis; consequens est, quod Angelus sit praesens loco ratione suae substantiae. Si secundum, vel ille actus est transiens, vel immanens. Non immanens, ut fatentur etiam Adversarii, quippe actus immanens nullum habet respectum ad extra, subindeque non potest esse ratio qua Angeli dicantur praesentes in loco. Non etiam transiens, si enim operatio transiens esset ratio formalis constitutiva Angeli in loco, qualis est illa transiens operatio; ergo cum illa operatio extrinseca Angeli sit circumscriptive, et mensurative in loco (siquidem commensuratur corpori circa quod agit, et in quo recipitur; corpus autem circumscribitur loco) pariter illa operatio loco debet circumscribi: idcirco enim operatio hominis v. g. quatenus rem operatam importat, circumscribitur loco, quia recipitur in subiecto, quod loco circumscribitur: sed Angeli praesentia non est in loco circumscriptive, ut constabit Quaestione sequenti: ergo, etc. Adde quod si virtus ipsamet substantialis Angeli non est ipsi ratio existendi in loco: ergo neque applicatio eiusdem virtutis; nam si quantitas corporis non esset ratio existendi in loco circumscriptive, nec eius applicatio talem praesentiam efficeret. Insuper, sicut applicatio virtutis calefactivae ad calefaciendum lignum, non est ratio calefaciendi, sed tantum conditio sine qua non; ita a simili applicatio virtutis angelicae ad locum non est ratio existendi in loco, sed conditio sine qua non cognosceremus Angelum esse praesentem huic loco potius, quam alteri; angelica namque praesentia solum per operationem nobis innotescit, quamquam prius supponatur in loco, quam ibidem operetur.

Probat 2. Doctor: si Angelus praecise esset in loco per operationem, sequeretur quod plerumque nusquam esset; *siquidem plerumque accidit ut nihil operentur in locis in quibus cogitari possunt existere. Primo namque nullum opus efficiunt in coelo empyreo: in aliis autem orbibus caelestibus aliquae dumtaxat Intelligentiae ipsis regendis et movendis occupantur, caeterae vero suam virtutem in eis non exerunt. In sphaera ignis nihil quidquam moliuntur, neque enim pabulo aut fomite, aut aura incitante, ignis in centro suo eget. In aere interdum quidem daemones grandines, tonitrua, et fulmina tamquam Dei vindicis lictores et ministri excitant et torquent; at boni Angeli ab his feriantur et quiescunt. Nihil etiam hi impendunt operis in maris aestu et motu, neque enim tempestatum auctores reputantur boni Angeli, tametsi daemones eas interdum concitent. In terra tandem nec in arboribus, floribus aut animantibus quidquam operis cogitari potest quod Angelorum virtuti dignum sit adscribi; nam absque eorum opera fluvii sua limpiditate et natura decurrunt in praeceps, prata germinant, arbores ornantur floribus et fructibus, animalia vivunt suosque motus pro nutu et impetu agunt, et universa natura iuxta leges a divino suo Opifice praescriptas absque peculiari Angelorum regimine suos in fines tendit. Occupantur equidem in inferis ad reprobos torquendos et cruciandos etiam cruciatibus et tormentis addicti daemones; verum daemones sunt, non vero sanctissimi Angeli de quibus potissimum nobis est sermo. Igitur his non aliud erga creaturas assignandum videtur ministerium quam circa hominum custodiam et animarum in Purgatorio gementium liberationem et solatium. At pauci sunt ex tam ingenti eorum multitudine qui istis ministeriis detineantur. Ex his itaque omnibus colligere licet quod si Angelorum in loco existentia. ex eorum circa locum operatione colligenda esset, eorum pauci censerentur in loco consistere.

* Respondet Gonetus ex Caietano. Primo quidem Angelos habere aliquam operationem circa Caelum empyreum, quamvis eiusmodi operatio nobis non innotescat. — Verum haec solutio omnino gratis profertur, nec ullatenus est admittenda; tum quia si talis operatio angelica nobis non innotescat, asseritur absque fundamento, et gratis fingitur: tum quia sic facile esset argumenta quaecumque dissolvere: quis enim difficultatem quamlibet non posset eludere respondendo rem quidem ita esse, ut asseritur, sed illius rationem, et causam nos latere?

Respondet 2. Angelos producere aliquod lumen quo magis perficitur innatus splendor Caeli empyrei: licet enim, inquit, non possit Angelus immediate qualitates alterativas producere, v. g. calorem, et frigus, sed solum applicando activa passivis; bene tamen lucem, nam lux est suprema omnium qualitatum corporearum; natura autem inferior in sui supremo attingitur a natura superiori, quia, ut ait, S. Dionysius De divinis nominibus: sapientia divina coniungit fines primorum principiis secundorum. Ex hac autem luce corpus illud caeleste maxime decoratur et ornatur. Sic enim de Beatis dicitur Apoc. 21. Afferent gloriam suam, et honorem in illam, scilicet Civitatem caelestem; multo magis Angeli luce sua speciali gloriosissimam efficient civitatem illam. — Contra, gratis et absque ulla ratione fingitur Angelos Caelum empyreum novo lumine exornare; illud enim lumen, vel ab ipsis Angelis promanaret, quemadmodum emanabit a corporibus beatis, ut asseritur per laudatum contextum Apocalypsis, vel ab eis producetur: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, cum enim Angeli pure sint spirituales substantiae, lumen corporeum, quo Caelum illustretur, ex se profundere nequeunt. Non etiam secundum: vel enim illam lucem producerent per creationem, vel per generationem. Non per creationem, siquidem creatio soli Deo propria est, ut cum Doctore Subtili probavimus in Physicis. Adde quod, si Angeli possent producere lumen per creationem, eo quod supremum infimi produci possit ab aliquo superioris ordinis; si, inquam, hac ratione posset Angelus creare lumen, multo magis posset creare animam rationalem, haec enim licet illis sit interior, maxime tamen eis est cognata: consequens autem admittit nemo; ergo nec antecedens debet admittere. Non etiam producere possunt Angeli lumen per generationem; generatio namque fit per corruptionem formae prius in materia existentis, in Caelo autem empyreo nihil est, quod corrumpi possit, adeoque nihil unde generatio possit fieri. Denique, substantia perfectissima, quale est Caelum empyreum, debuit a suo Conditore in suae formationis initio cum tota perfectione sibi debita procedere, subindeque lumen sibi conveniens ex vi suae creationis obtinuit. Nec valet reponere, substantiam perfectissimam alteri subordinatam ab illa posse compleri, quemadmodum Angeli inferiores, quamvis perfecti, indigent tamen illuminari a Superioribus. Haec, inquam, responsio non est ad propositum, discrimen namque longe est inter Caelum empyreum, et Angelos, cum enim Angeli sint intellectualiter operativi, novam in dies suscipere possunt perfectionem et illustrationem, quod utique de Caelo empyreo prorsus immobili, et inalterabili dici nequit; cum enim nullam possit exercere actionem nec potest etiam ullam perfectionem acquirere, adeoque omnem sibi debitam perfectionem habere debuit ex vi suae perfectionis.

Probat 3. Doctor: Si Angelus necessario deberet operari ubi est, sequeretur quod Angelus movens Caelum, esset immediate in toto Caelo; totum enim Caelum est proportionatum virtuti Angeli; sed falsum consequens; Angelus enim summe diffusam haberet praesentiam, et per universum Caelum protensam, quod Adversarii non admittunt. — Nec dicas quod Angelus sit tantum in illa Caeli parte, in quam immediate operatur, quamque movet, et illa mediante reliquas. Non enim Angelus, inquit Doctor, ex se habet magis movere unam partem immediate, quam reliquas, nisi quatenus magis applicatur uni parti, quam reliquis; si autem prius applicetur uni parti, quam immediate movet, consequens est, quod prius sit in loco cum illa parte, quam operetur in illa parte, et sic non habebit praecise ab operatione, quod sit in loco. Alias similes habet probationes Doctor, quas omnes sicut et praecedentes hac ratione perstringo:

Probatur 4. Angelus potest esse in loco corporeo absque ulla operatione, aut applicatione virtutis suae, qua sit operatio proprie, vel improprie dicta, et absque eo quod patiatur in loco, aut illum exornet; ergo non habet ab operatione tamquam a ratione fundamentali, quod sit in loco. Probatur antecedens: corpus potest esse in loco absque ulla applicatione virtutis, aut operatione proprie, vel improprie: ergo multo magis Angelus. Antecedens admittunt Adversarii; probatur consequentia: idcirco potest corpus poni in loco absque ulla operatione, vel quia potest in ipso habere ubi intrinsecum, per quod formaliter dicitur esse in loco, nempe relationem locati ad locum; vel quia per actionem causae extrinsecae loco motivae poneretur in loco; sed tam Angelus est capax ubi, ac formae intrinsecae, per quam poneretur formaliter in loco absque operatione ulla, et est etiam tam capax poni in loco per actionem causae loco motivae ipsius quam corpus: ergo sicut corpus potest poni in loco absque operatione ulla propria, aut impropria, poterit et Angelus. Probatur minor: primo nulla proferri potest, nec assignari ratio cur Angeli substantia sua quantitate virtutis non ita sit capax loci definitivi absque operationibus, quam substantia materialis corporis beneficio suae quantitatis molis est capax loci circumscriptivi: ergo, etc. Secundo, Deus non magis ab aliquo dependet ut aliquem Angelum in loco constituat independenter ab operatione, quam ut in eum corpus aliquod deportet, et collocet: sed hoc potest: ergo et illud. Tertio, dum Angelus alicubi locatur, et operatur, Deus potest eius operationem suspendere, vel ei prohibendo ne quid ultra faciat in isto loco, vel ei suum concursum denegando: sed per illam suspensionem actionis non minus Angelus remanet praesens in illo loco, eumque ibidem alius Angelus aeque videret, ac videbat dum operaretur: ergo independenter ab operatione revera tam est capax loci occupandi, ac corpus.

Obiciunt 1. Thomistae: substantia corporea ex ratione sua formali non potest proxime, et immediate tribuere corporibus esse in loco: ergo nec substantia spiritualis potest esse ratio formalis proxime fundans ubicationem in rebus corporeis et immaterialibus. Consequentia patet: si enim substantia corporea non possit ex se, et praescindendo a quantitate, esse ratio formalis proxime fundans ubicationem corporibus, sed hoc solum habeat ratione quantitatis, multo minus substantia spiritualis habebit ex se, quod sit ipsi Angelo ratio formalis essendi in loco. Antecedens vero probatur: illud solum est in corpore ratio formalis immediate illi tribuens esse in loco, quod est ipsi ratio formalis proxima et immediata tangendi locum: atqui substantia corporea nequit ex se esse ratio formalis proxima et immediata tangendi locum; substantia siquidem corporea non tangit locum immediate ratione sui, sed tantum ratione quantitatis inter ipsam, et locum mediantis: ergo, etc. Probatur maior a simili, nam aliquis vestitus, quamvis habeat vestem, nullo modo dicitur vestitus, nisi vestem tangat: ergo neque substantia poterit esse in loco nisi locum tangat, vel contactu physico per quantitatem, ut corporeae substantiae; vel metaphorico per virtutem, ut omnes spiritus.

— Respondeo 1. negando consequentiam: quamquam enim contactus realis, et physicus esset necessarius, ut corpora dicantur esse formaliter in loco, non inde sequitur, quod pari iure desideretur contactus virtutis, ut substantia spiritualis loco formaliter praesens dicatur: ideo namque contactus physicus dicitur desiderari in corporibus, quia nempe sunt in loco divisibiliter, et per commensurationem; ita quod eorum partes loci partibus correspondeant, et commensurentur, ad quod, ut apparet, necessario requiritur contactus, et applicatio partium corporis ad partes loci: secus autem est de substantia spirituali, quae cum definitive, et modo prorsus invisibili sit in loco, non est necessum, ut aliquem contactum habeat, aut certe non alium, quam suae substantiae realem praesentiam: quemadmodum enim corpus per quantitatem locum tangere dicitur, et hac ratione fit ei praesens; ita Angelus per suam substantiam fit realiter praesens loco, quod sufficit ut ipsum tangere dicatur.

Respondeo 2. negari posse antecedens, necnon et maiorem illius probationis: Tum quia, ut iam diximus, adorandum Christi Domini Corpus in Eucharistia spoliatum sua quantitate saltem externa, et qua locum realiter tangere posset, revera est praesens in altari, et sub speciebus eucharisticis, praesentia definitiva: adeoque quantitas illa, qua locus tangitur, non est ratio formalis cur corpora praecise sint in loco. Tum quia species eucharisticae panis et vini eaedem post ac ante consecrationem permanent: sed peracta consecratione illorum quantitas non est ratio formalis, cur substantia panis et vini dicatur esse in loco, siquidem illa substantia desiit esse, nec amplius subsistit: ergo quantitas non est ratio formalis fundans ubicationem corporum in loco, quippe cum corpora saltem divinitus possint esse formaliter in loco sine quantitate, et quantitas ipsa remanere possit in eodem loco absque eo quod corpora formaliter in loco constituat.

Obiciunt 2. Quod est proxima ratio fundandi ubicationem angelicam importat determinationem, aut limitationem in ordine ad locum, cum per illud ita sit hic, ut non sit alibi: sed substantia Angeli secundum se, et remota operatione, non importat talem determinationem; ordo enim ad locum non est essentialis, sed accidentalis Angelo: ergo remota omni operatione, substantia Angeli non est ratio formalis immediate fundans ubicationem Angeli.

— Nego minorem. illa namque determinatio, aut limitatio in ordine ad locum, vel intelligitur causaliter, et denotat causam extrinsecam, aut intrinsecam, per quam Angelus determinatur ad hunc locum occupandum, potiusquam ad alterum; vel fundamentaliter, aut formaliter, quatenus nempe existens hic habet rationem fundandi relationem ad hunc locum, potiusquam ad alterum: sed haec habere potest independenter ab ulla operatione extrinseca; siquidem vel per divinam, vel per suam voluntatem determinari potest ad subeundum hunc, aut illum locum: cui ubi praesens sit, eius substantia est ratio sufficiens fundandi relationem praesentiae, et ubicationis ad locum; ad id namque nihil aliud requiritur, quam quod dici possit Angelum esse revera hic praesentem, et non alibi, adeoque habere respectum praesentiae ad hunc, et non ad alterum locum, quae omnia fieri possunt seclusa qualibet operatione: ergo quovis modo illam determinationem usurpent Thomistae, fit independenter ab operatione.

Instant: substantia Angeli secundum se est indifferens ad omnem omnino locum in particulari: ergo ut sit in loco certo, aut determinato, necessario requirit aliquid, per quod determinetur ad hunc locum potiusquam ad alterum subeundum: sed illud non potest esse aliud, quam eius operatio transiens: ergo per hanc formaliter in loco substituitur.

— Nego minorem. nam, ut dictum est, illa determinatio, vel intelligitur causaliter, vel fundamentaliter. Si primum, id habet Angelus non a sua operatione transeunte ad locum, sed vel a propria virtute motiva, qua libere se transtulit ad eum locum, vel a virtute extrinseca, puta a Deo, per quam in eo loco productus est, vel detinetur, vel ad eum fuit translatus. Si vero illa determinatio accipiatur fundamentaliter, id habet ex substantia sua, quae licet ex se sit indifferens ad existendum hic, aut alibi, tamen ubi praesens sistitur hic, vel per suam, vel per alienam voluntatem, non est amplius indifferens ad fundandum respectum ad hunc, vel alium locum, sed necessario fundat respectum praesentiae ad eum locum, in quo substantialiter praesens est.

Urgent iterum: seclusa operatione, nihil habent Angeli, quo fundare possint relationem realem praesentiae ad locum; ergo haec necessario desideratur, ut locum determinatum habere dicantur. Probatur antecedens: si quid praeter operationem sit in Angelo, quo fundare posset hanc relationem immediate, maxime illius substantia: sed Angeli substantia non potest esse fundamentum immediatum talis relationis: Tum quia substantia secundum se, et praecise non fundat aliam relationem, quam identitatis. Tum quia si fundaret relationem, maxime vel quatenus est substantia, et prout habet conceptum communem substantiae, vel quatenus est substantia angelica: sed neutrum potest affirmari: non quidem primum, alioqui omnis substantia similem relationem fundaret: non etiam secundum, quia ratio formalis substantiae angelicae nihil aliud formaliter denotat, quam substantiam spiritualem totalem, et adaequatam, nullum ordinem dicentem ad corpus: ergo substantia Angeli per se praecise non potest fundare relationem ad spatium, vel locum.

— Nego antecedens; et ad minorem illius probationis dico, substantiam Angelicam fundare respectum ad locum, non praecise quatenus substantia est, nec quatenus substantia angelica, sed quatenus substantia est hic, et non alibi; quemadmodum v. g. paries fundat relationem similitudinis ad alterum, non praecise quatenus est substantia corporea, neque quatenus est extensus, sed quatenus est vel albus, vel niger. Ad id autem quod dicitur, nempe substantiam non aliam fundare relationem, quam identitatis; respondeo id verum esse dum confertur cum altera substantia, non vero dum comparatur cum aliquo alio, quemadmodum enim substantia quatenus creata, dum confertur Deo, dicit ad Deum respectum dependentiae; ita dum comparatur ad locum, dicere potest ad eum respectum praesentiae omnino distinctum ab illo respectu identitatis, quem habet ad aliam substantiam. Inde patet Thomistas videri non satis congrue philosophari, dum pro suae opinionis fundamento quasi indubitatum proferunt, substantiam secundum se nullam posse relationem fundare, quippe cum ad Deum relationem dependentiae, et ad aliam substantiam relationem identitatis habeat.

Obiciunt 3. Si substantia Angeli secundum se, et antecedenter ad operationem virtualiter transeuntem, esset proxima ratio fundans ubicationem, seu immediate tribuens Angelo, quod sit in loco, Angelus semper certum sibi locum vindicaret, et non posset in maiori, aut minori pro suo libito existere: sed hoc dici nequit: ergo nec illud. Minor infra patebit. Probatur maior: nam substantia Angeli intra propriam lineam est quid invariabile, semper enim eamdem habet perfectionem substantialem, et nunquam in suo esse substantiali variatur: ergo si illa secundum se, et antecedenter ad operationem sit proxima ratio fundans ubicationem angelicam, seu immediate tribuens Angelo, quod sit in loco, semper certum sibi locum vindicabit, nec poterit pro suo libito in maiori, aut minori intra sphaeram suae activitatis existere.

— Confirmatur, ex eo quod quantitas molis sit in nobis ratio formalis essendi in loco, non potest corpus v. g. occupare sive replere modo maiorem, modo minorem locum nisi fiat aliqua mutatio intrinseca in ipsius quantitate, puta per condensationem, vel complicationem, aut rarefactionem: ergo similiter si substantia Angeli secundum id quod habet intra propriam lineam, sit ratio formalis proxima essendi in loco, non poterit Angelus aliquando in maiori, aliquando in minori loco existere, nisi ipsa eius substantia intrinsece, et intra propriam lineam varietur, quod tamen est impossibile.

— Nego minorem, et ad eius probationem dico, quod quamvis Angeli substantia ex se sit invariabilis secundum suam entitatem, variari tamen potest per respectum ad locum, cui applicatur, quatenus nempe subest divinae, aut propriae voluntatis determinationi, per quam ad locum talem, vel talem applicatur. Quamvis enim substantia Angeli secundum se sit determinata ad locum sibi adaequatum, in hoc sensu, quod non possit esse in maiori, non tamen est determinata ad existendum in toto illo loco, neque in aliqua certa eius parte, sed indifferenter potest esse, aut in loco, aut intra eius latitudinem in maiori, aut in minori loco: atque proinde necessarium est, quod quantum ad hoc determinetur aliquo modo, ita ut ipsa substantia sit res determinata. Non est tamen intelligendum determinationem hanc ita fieri, ut ipsa substantia Angeli prius (saltem ordine naturae) quam uniatur loco, amittat terminationem, quam habet ex sua natura, et acquirat aliam, quasi per quamdam constitutionem, aut dilatationem, ratione cuius postulat tantum, aut tantum locum intra latitudinem illius, quem secundum naturalem terminationem postularet; quemadmodum corpora ratione propriae quantitatis postulant locum certae extensionis, et ut sint in minori, necessarium est, quod eorum quantitas prius saltem ordine naturae constringatur, aut alio modo acquirat novam terminationem: sed dicendum est fieri praedictam terminationem in Angelo per hoc solum, quod eius substantia applicatur tanto, aut tanto loco, iuxta propriae voluntatis mensuram.

Ad confirmationem, nego paritatem; disparitas enim est inter substantiam corpoream, et angelicam, quod illa dum est in loco divisibiliter, in eo sit per omnimodam commensurationem totius quantitatis cum toto loco, et partium eiusdem quantitatis cum partibus loci: haec vero sit tota in toto, et tota in qualibet parte, sicut anima rationalis in corpore, et Corpus Christi in Eucharistia; unde sicut anima rationalis absque sui variatione intrinseca potest informare nunc maiorem, nunc minorem materiam, et Corpus Christi aliquando esse sub maioribus, aliquando sub minoribus dimensionibus sive speciebus, iuxta voluntatem consecrantis, ita et Angelus absque intrinseca variatione suae substantiae poterit aliquando in maiori, aliquando in minori loco existere, iuxta beneplacitum suae voluntatis, ratione cuius uniri potest angelica substantia vel toti loco sibi adaequato, vel tantum alicui ex partibus loci.

Urget Gonetus: etiamsi aliqua substantia sit tota in toto aliquo loco, et tota in qualibet parte illius loci, inde non tit quod illa possit se constituere nunc in maiori, nunc vero in minori loco, prout ipsi libuerit; nam Deus est totus in toto loco corporeo, et totus in qualibet parte illius, et tamen non potest non replere omnem locum creatum. Item anima rationalis est tota in toto corpore, et tota in qualibet eius parte, et tamen non potest ad libitum aliquando informare totum corpus, aliquando solum unam partem illius. Unde quod illa possit informare modo minorem materiam, dum scilicet primo actuat corpus pueri, modo maiorem, quando nimirum idem puer crescit, hoc non provenit ex eo quod sit tota in toto corpore, et tota in qualibet eius parte, sed quia ex natura sua determinata est ad hoc ut primo actuet minorem materiam, deinde maiorem in propriam substantiam hominis conversam. Similiter quod corpus Christi possit aliquando sub minoribus, aliquando sub maioribus dimensionibus panis, iuxta beneplacitum consecrantis signantis materiam in illud convertendam, existere, provenit ex natura sive institutione Sacramenti Eucharistiae ipsum ad hoc determinante. At vero substantia Angeli non est per se, et ab intrinseco sive ex natura sua determinata ad hoc, ut pro diversis temporibus sit nunc in minori loco, postea vero in maiori; quin potius cum sit omnino invariabilis ab intrinseco, oportet consequenter, quod determinet ipsum Angelum ad existendum semper in aequali loco, si sit illi ratio formalis proxima existendi in loco.

— Nego minorem: cum enim substantia angelica quantum ad motum, et unionem eius ad talem, vel talem locum, omnino pendeat ab eius libera voluntate, licet secundum se sit invariabilis; tamen non determinatur ab intrinseco ad semper existendum in aequali loco; unde multo facilius, quam anima rationalis, potest maiorem, aut minorem locum occupare, anima namque ita colligatur, ut corpori maior, aut minor illius diffusio, ab ipsius corporis maiori, vel minori constitutione pendeat; Angelus vero non ita pendet a loco; sed pro nutu suae voluntatis potest suae substantiae praesentiam ad ampliorem, vel strictiorem locum profundere.

— Ratio autem cur peculiariter Angeli substantia ad occupationem loci pendeat potius ab eius libera voluntate, non vero corporea hominis quantitas ita eius libertatis imperio subdatur, ut pro nutu maiorem vel minorem locum occupet, neque animae rationalis substantia libera sit ad totum corpus informandum, vel tantum aliquas illius partes, nec Deus possit efficere ratione suae immensitatis, et aeternitatis, quod eius substantia sit tantum in aliqua parte loci, non autem ubique; neque quod eius duratio alicui tantum parti temporis coexistat: ratio, inquam, huiusce discriminis est, inquit noster Rada, quod quantitas perfectionis in Angelo, quantum ad illam unionem habet duo, ratione quorum convenit ipsi ita subdi libertati ipsius Angeli: Primum est, quod ex propria entitate, et ex modo, quo unitur, non repugnat ipsi indifferenter uniri toto loco, et parti eius: Alterum est illam unionem esse terminum operationis liberae ipsius Angeli, scilicet motus localis: nam Angelus medio motu locali applicat, et unit seipsum efficienter alicui loco. At vero quantitati corporeae deest primum ratione suae extensionis, ut explicatum est; et animae rationali deest secundum, unio siquidem eius ad corpus, quod informat, non est terminus alicuius actionis liberae ipsius animae, sed fit ab agente extrinseco, et similiter potentia Dei ad omnem locum, et coexistentia cum toto tempore, si ex parte Dei, considerentur, non terminant actionem aliquam liberam ipsius Dei: sed supposito, quod sint locus, et tempus, necessario coexistit ipsis Deus, alioquin esset Deus mutabilis secundum locum, et secundum tempus.