Scotus Academicus, Tomus quartus: De Angelis

Notandum 1. Cum nostro Alensi ex S. Bernardo lib. De libero arbitrio, quod triplex est libertas: Prima est libertas a coactione, sive a necessitate; secunda est libertas a peccato, de qua Scriptura ait: Ubi spiritus Domini, ibi libertas; si filius vos liberarit, vere liberi eritis; tertia est libertas a miseria, de qua ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Dicimus ergo, quod secunda libertas, et tertia non aeque sunt in homine, et in Angelo, sed maxima est in Angelo bono, minor in homine bono, minima in homine malo, nulla in daemone. Sed prima libertas, quae est a coactione, est aeque in homine, et Angelo tam bono, quam malo; unde Bernard.: Libertas a necessitate nec peccato, nec miseria amittitur, nec per oppositum augetur, nec plenior est in homine, quam in Angelo. Et subiungit: Hac praerogativa Conditor rationalem creaturam insignivit, ut sicut sui iuris, suaeque voluntatis, non coactionis erat, quod bonus est, ita et sui iuris existeret, ut nonnisi quae vellet bona vel mala faceret.

Notandum 2. Cum Doctore Subtili quaest. 16. quodlibetica, triplicem rursus distingui libertatem: prima dicitur libertas contrarietatis, seu specificationis, qua voluntas pro nutu potest in aliquod obiectum tendere, vel in aliud oppositum, et qua potest elicere actum amoris, vel odii. Secunda dicitur libertas contradictionis, seu quoad exercitium, qua nimirum voluntas potest actum elicere, vel non elicere, in obiectum tendere, vel non tendere. Tertia denique est libertas essentialis, qua voluntas cum ex intrinseca sua ratione sit indifferens, et indeterminata, censetur semper ex se libere actum suum elicere, et in obiectum tendere, quamquam ab extrinseco moveatur, et determinetur. Hanc autem libertatem essentialem colligit Doctor ex S. Augustino in Enchiridio cap. 105., ubi ait:

Oportebat prius hominem sic a Deo fieri, ut bene velle posset, et male; postea vero, idest, in beatitudine, sic erit, ut male velle non possit; neque enim libero carebit arbitrio; multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino servire non poterit peccato: neque enim culpanda est voluntas, aut voluntas non est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus velle possimus:

quibus verbis S. Augustinus affirmat necessitatem non peccandi in Beatis stare cum eorum libertate; non quidem cum libertate contrarietatis, aut contradictionis, qua voluntas potest aliquid appetere, vel non appetere contra voluntatem Dei, et consequenter, qua potest peccare; sed cum libertate essentiali, seu radicali, et entitativa ipsius voluntatis, quae est facultas semper ex se entitative, et intrinsece, ac radicaliter remanens libera, etiamsi interdum ab aliquo extrinseco ita necessitetur, et efficaciter alliciatur ad eius amorem, ut nec ab eo amando possit cessare, nec oppositum amori actum, nempe odium, circa illud obiectum elicere.

Notandum 3. Quod etsi omnes Theologi conveniant Angelos esse libero arbitrio donatos, quo in bonum, vel malum tendere possint, atque in contraria, suapte conditione, mutabiles sint; eorum tamen sententiae discrepant in explicando eiusdem liberi arbitrii usu: et enim S. Thomas prima parte quaestione 64. art. 2. eiusque universa Schola, voluntatem Angeli ante electionem ad utrumvis esse liberam existimat: post electionem vero immobiliter adhaerere ad id, quod amplexata fuerit: atque hanc causam, cur daemones in suscepta pravitate mentem obfirment, nec in melius vertantur, quod ipsum ex cogitationis, sive, ut vocat, apprehensionis, illius cognitione fieri putat:

Differt enim (ait) apprehensio Angeli ab apprehensione hominis in hoc, quod Angelus apprehendit immobiliter per intellectum, sicut et nos immobiliter apprehendimus prima principia, quorum est intellectus: homo vero per rationem apprehendit mobiliter discurrendo de uno ad aliud, habens viam procedendi ad utrumque oppositorum. Unde et voluntas hominis adhaeret alicui mobiliter, quasi potens etiam ab eo discedere, et contrario adhaerere: voluntas autem Angeli adhaeret fixe, et immobiliter, et ideo si consideretur ante adhaesionem, potest libere, et huic, et opposito, in his scilicet, quae non naturaliter vult: sed postquam iam adhaesit, immobiliter adhaeret. Et ideo consuevit dici, quod liberum arbitrium hominis flexibile est ad oppositum, et ante electionem, et post: liberum autem arbitrium Angeli est flexibile ad utrumque oppositum ante electionem, sed non post; sic igitur et boni Angeli semper adhaerentes iustitiae sunt in illa confirmati, mali vero peccantes sunt in peccato obstinati.

Haec S. Thomas, quae quidem improbat Doctor Subtilis, et cum ipso communiter Theologi docentes voluntatem angelicam non esse ex seipsa immutabilem, sed posse actum semel electum non ponere, vel positum retractare, ut patebit Conclusione secunda.

Conclusio prima. — Angeli revera libero arbitrio donati sunt. Haec est de fide, siquidem Scriptura sacra pluribus affirmat Angelos esse capaces praecepti, et peccati propter quod poenam merentur: nec non susceptivos esse sanctitatis, et iustitiae, et meriti apud Deum; quae omnia liberum arbitrium supponunt, et denotant, ut constat tum ex dictis in morali Philosophia, tum ex dicendis in tractatu de Gratia.

Hoc ipsum aperte edocent sancti Patres, qui Angelos esse mutabiles probant 1. ex eorum potentia ad peccandum: sic S. Basilius libro De Sancto Spiritu cap. 16. ubi De Sanctis Angelis ait: Habentes in eligendo liberum arbitrium, numquam ab eo, qui vere bonus est, consortio excidentes: et de malis ait: Quorum defectio comprobat, quod dicimus, virtutes invisibiles esse sui arbitrii: quasi diceret, de merito, et demerito Angelorum liberum eorum arbitrium legitime concludi.

— Alia ratione non minus efficaci utitur S. Gregorius Nyssenus, libro De oratione Dominica, ubi demonstrat, de virtute consultandi in intellectu sequi potestatem eligendi in voluntate, et ideo communem esse Angelo, et homini libertatem, eo ipso quod in intellectu, seu ratione conveniunt.

Boni, inquit, et honesti studium aequaliter utriusque naturae essentiale simul insitum, et attributum est. Plenamque item, ac summam in sese potestatem, et ab omni necessitate liberam voluntatem in utrisque parem: rerum universarum Praeses effecit, ut animi libero quodam arbitrio, atque proposito regatur, quidquid ratione pariter, ac mente honoratum est.

Subscribit S. Augustinus, libro 22. De Civitate cap. 1., ubi cum dixisset Deum in mundo nihil melius creasse, quam spiritualem naturam, cui intelligentiam dedit, subdit: Qui liberum arbitrium eidem intellectuali naturae tribuit tale, ut si vellet deserere Deum, continuo miseria esset secutura.

— Idipsum probant pariter caeteri quique Patres, qui unanimi calculo Angelos libertate donatos affirmant, eorumque liberum arbitrium colligunt ex spirituali ipsorum natura.

Inde merito S. Damascenus, libro secundo cap. 3., Angelum definit dicens: Est Angelus natura sua intelligens, arbitrii libertate praeditus, ac sententiae ratione immutabilis etc. Et rationem subdit. Quoniam, inquit, id omne quod ratione utitur, libertate quoque praeditum est. Qua sane ratio valida est: libertas enim arbitrii sequitur intelligentiam seu rationem: sed Angeli habent perfectam rationem seu intelligentiam: ergo et libertatem. Minor constat ex dictis: maior vero probatur inductione; etenim suprema intellectualis natura, nempe Divina, eo ipso quod intellectualis est, libera est; infima etiam rationalis natura, videlicet humana, libertate donatur ex eo quod intelligentia, et ratione polleat: ergo idem dicendum de natura intellectuali media, quae est angelica: tum quia haec eamdem habet radicem libertatis, nempe naturam intellectualem; Tum quia capax est boni prosequendi, et mali aversandi, nec non meriti, et demeriti; tum denique quia libertas spectat ad perfectionem naturae intellectualis, alioqui Deo non inesset: ergo natura intellectualis Deo vicinior, et propinquior, qualis est angelica, illa maxime donari debet.

Dices. Si hoc argumentum quidquam urgeret, sequeretur Deum non posse aliquam creaturam intellectualem condere quae libera non esset, et ad bonum aut malum indifferens: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maioris veritas apparet ex mox dictis: minor vero probatur: sicut enim Deus creavit voluntatem ita determinatam ad bonum amandum in communi, ut non possit illud odisse, ita creare posset voluntatem aliquam determinatam ad bonum in particulari, ut ad eius amorem necessario determinaretur, nec ab illo cessare posset: ergo etc.

— Nego minorem. et ad eius probationem dico, repugnare quod voluntas ita determinetur ad bonum ex necessitate volendum semper, necessario, in particulari, et ab intrinseco; quae omnia requiri videntur, ut facultas aliqua non dicatur libera. Fateor equidem quod voluntas absque suae libertatis praeiudicio possit esse necessario determinata ad aliquod obiectum primarium, et commune, libera tamen, et indifferens circa obiecta secundaria et particularia; qualiter voluntas divina determinatur ab essentia sua, quam invariabiliter et necessario diligit; indifferenter vero fertur circa obiecta secundaria, nempe circa creaturas odio vel amore libere prosequendas, prout earum perfectiones, aut defectus morales divinum amorem aut odium promerentur.

Potest etiam esse determinata circa obiectum aliquod in communi, saltem quantum ad specificationem actus, qualiter voluntas creata determinatur in communi ad amandum bonum; ita ut illud sub ratione boni odisse nequeat. Denique etiam determinari potest ab extrinseco ad aliquod obiectum particulare ita diligendum, ut ab eius amore revocari non possit; qualiter Beatorum voluntas allicitur, et determinatur ad amandum Deum: sed haec determinatio prorsus est extrinseca; subindeque non officit libertati voluntatis, quae non obstante illa extrinseca determinatione non minus libere propendet in illud obiectum. Idcirco repugnat voluntatem aliquam ita creari posse, ut sit ab intrinseco determinata circa obiectum aliquod particulare necessario amandum, siquidem voluntas secundum se est facultas indifferens, vel indifferentia contrarietatis, vel contradictionis, ut amplius declarabit Conclusio secunda.

Conclusio secunda. — Angelica voluntas non est immutabilis, nec ex se naturaliter ita determinata ad unum, ut semel electum non possit retractare, et revocare. Haec est Doctoris in 2. dist. 6. q. 2. n. 17., ubi ait:

Dico quod quando peccarit Angelus secundo peccato, adhuc fuit in via; et per consequens quando peccavit secundo peccato potuit poenitere de primo peccato; et ita primum peccatum ex se non fuit irremediabile, quia si poenituisset, invenisset veniam, et misericordiam etc.

Idem docet dist. 7. quaest. 2. et in 4. dist. 46. q. 4. n. 6. contra Thomistas: idque Probatur 1. Auctoritate S. Patrum, maxime S. Hieronymi Epistola 146. ad Damascenum: Deus, inquit, solus est in quem peccatum non cadit, caetera cum sint liberi arbitrii, iuxta quod et homo ad imaginem, et similitudinem Dei factus est, in utramque partem suam possunt flectere voluntatem. Subscribit S. Gregorius Nyssenus, Oratione 5. in Orationem Dominicam, ubi loquens de utraque natura humana et angelica, parem arbitrii libertatem ambobus attribuit, ut supra dictum est. Consentit etiam supra laudatus S. Damascenus, qui cum dixisset Angelos proposito et sententia mutabiles esse, idque ex se, et suapte sponte, rationem hanc profert:

Quippe, inquit, creatum omne etiam mutabile est: solum autem id quod Increatum est mutare convertique non potest. Porro rationale omne potestate liberum est: quare in eo ipso quod rationalis est, et intelligens, liberi est arbitrii: ut autem creatura mutabilis, potestatem habet manendi, et procedendi in bono, > et in deterius prolabendi.

Tum statim adiicit: Minime capax est paenitentiae, quoniam corporis expers: nam homo propter corporis imbecillitatem paenitentiam est consecutus. Quibus aperte edocet Angelos haud esse capaces paenitentiae, non quod digredi non valeant ab eo, quod semel elegerunt, ut vult S. Thomas, sed quia destituti sunt divina gratia, quae ipsis nusquam est tribuenda, propterea quod cum corpore caruerint, excusationem imbecillitatis, ut homines, in peccati veniam praetexere non possunt, ob idque longe gravius quam homines intolerabiliusque peccaverunt. Unde de bonis Angelis subdit: Difficulter in malum mobiles, sed non immobiles: Nunc vero et immobiles non natura, sed gratia, et adhaesione ad id quod solum bonum est.

— Eamdem electionis firmitatem et stabilitatem in bonis, non nativae obfirmationi, sed Dei beneficio tribuunt caeteri SS. Patres. Sic S. Augustinus libro 22. De Civitate Dei cap. 1. Casum, inquit, Angelorum voluntarium iustissima poena sempiternae infelicitatis obstrinxit: atque in eo summo permanenthus caeteris, ut de sua sine fine permansione certi essent, tamquam praemium suae permansionis, dedit. Censet ergo S. Augustinus S. Angelos illam firmitatem in bono non habere ex natura sua. Idem sentit S. Prosper in libro primo De Vita Contemplativa cap. 3. Voluntatis, inquit, sanctorum Angelorum fuit quod malis sponte cadentibus, ipsi in sua dignitate manserunt: Et divino iustoque iudicio actum est, ut quae fuit cum Deo suo permanendi voluntas, fieret permanendi voluntaria, felixque necessitas. Unde Gennadius cap. 62. De Ecclesiasticis dogmatibus: Virtutes, inquit, Angelicae, quae in divino amore fixae perstiterunt, lapsis superbientibus Angelis, hoc munere retributionis acceperunt, ut nulla iam rubigine surripientis culpae laedantur. Non ergo censent S. Patres Angelos beatos natura sua esse immobiles, sed tantum divino beneficio. Nam ut loquitur S. Isidorus, Si natura incommutabiles essent, Diabolus non utique cecidisset. — Hanc veritatem prae caeteris apertissime docet S. Fulgentius libro De Fide ad Petrum cap. 3. qui humanam libertatem cum angelica conferens, ait:

Si possibile esset, ut humana natura postquam a Deo aversa bonitatem perdidit voluntatis, ex seipsa rursus eam habere potuisset, multo possibilius hoc natura haberet angelica: quae quanto minus gravatur terreni corporis pondere, tanto magis hac esset praedita facultate. Sed ostendit Deus unde bona voluntas hominibus detur, quam sic amiserunt Angeli cum haberent, ut amissam deinceps habere non possint.

Subscribit Rupertus lib. 5. in cap. 5. Ioannis;

Nam et Angelica natura, inquit, malum potuit facere, et fecit, et facit: et humana natura malum potuit facere, et fecit. Et quidem S. Angeli firmati sunt, quia malo quidquam a seipso faciente, idest, malum facienti, ipsi Deo principi suo adhaerere maluerunt, in hoc remunerationem acceperunt, ut deinceps malum facere non possint, quia cum possent facere, noluerunt.

Verum hoc non est per naturae ipsorum potentiam, sed per divinae voluntatis remunerantem gratiam.

Potest etiam suaderi veritas Conclusionis ex pugna illa inter se bonorum Angelorum, et conflictu qui ex sacris Libris colligitur, ut legimus apud Danielem 10. cap. ubi iuxta explicationem Pelusiotae Epistola 85. Persarum Angelus aegre ferens, quod Iudaei pessimis suis factis iram Dei, ac servitutem perpetuam mereri pergerent, eos a captivitate liberari nolebat: huic vero Angelus alter obstabat, qui iustitiae Dei bonitatem anteponebat, cuique favit Deus, iuxta eius desiderium sententiam ferens: cui sententiae uterque Angelus assensum praebuit. Non igitur ad id quod intelligentia, et voluntate semel arripuerit, immobiliter Angelus adhaerescit.

Probatur insuper. ratione theologica: dum Angelus eligit aliquid revera est liber, et operatur libere; quippe cum possit rem eligere vel non eligere: sed post factam electionem nihil est quod ipsum necessitet, ut non possit electionem factam revocare, et sententiam mutare: ergo etiam post electionem revera est mutabilis.

Maior patet ex priori Conclusione: minorem probat Suarez lib. 8. cap. 10. et ex eo Martinonus: si Angelus non posset propositum mutare, illa immutabilitas esset repetenda, vel ex parte Dei Angelum necessario ad unum actum determinantis; vel ex propria Angeli natura, quae propter suam dignitatem, et perfectionem fingi posset immutabilis in sua electione, sicut Deus propter suam naturae praestantiam est omnino invariabilis: vel ex actu ipsius voluntatis, qui hanc invariabilitatem ex natura sua exigeret: vel ex habitu aut alia dispositione addita voluntati, et ex actu relicta: vel denique ex parte intellectus, et modo intelligendi, quo voluntas erga unum obiectum ita dirigeretur, ut ad aliud non posset determinari: sed ex neutro capite haec immutabilitas repeti potest.

Non quidem primo ex parte Dei: tum quia Deum non deceret necessitare voluntatem in actu malo: tum etiam quia loquimur hic de Angelo spectato naturaliter, ut Deo subest, veluti causae primae naturaliter operanti secundum exigentiam causarum secundarum; ac proinde non necessitanti, nisi sit aliquid quod id exigat ex parte causae secundae.

Neque etiam illa immutabilitas procedit ex natura ipsius voluntatis: tum quia non est fingenda maior mutabilitas voluntatis Angelicae quam iudicii: atqui potest variari, et corrigi iudicium angelorum sicut et falli: tum etiam quia licet in voluntate, quae non potest a bono deficere, immutabilitas in proposito, et electione sit magna perfectio; non tamen ita in voluntate quae deficere potest: imo magna foret imperfectio non posse corrigi, et a malo desistere; quemadmodum intellectui erroris capaci, magna esset imperfectio non posse errorem dedoceri, et abiicere: atqui voluntas Angeli peccare potest, ut et intellectus errare: ergo esset ei imperfectio summa si suum actum revocare non posset: tum denique quia talem Angelorum naturam, et perfectionem non agnoverunt sancti Patres.

Nec etiam ex parte actus voluntatis: quippe cum hic nec liget, nec potentiam astringat, quoniam illum natura praecedit, et ab illo non constituitur in actu primo, secundum quem tantum est potens aut impotens, sive ut primo actum producat, sive ut productum conservet.

Quod autem dicunt aliqui necessitatem immutabilitatis oriri ex impetu quo voluntas angelica in suos actus erumpit, vanum est: gratis enim supponunt Angelos summo quodam conatu semper operari. Deinde, licet toto conatu voluntas operetur, tota libera est, et potest actum non elicere, vel elicere oppositum: potest item deponere postquam elicuit: quidni ergo mutare in oppositum, et quidem toto conatu, si sit opus? Sane ex hac sententia Adversariorum sequeretur Angelum posse naturaliter reddere se impeccabilem in futurum: potest enim amare

Deum toto conatu super omni actu naturali, itemque detestari toto conatu omne peccatum; ad id enim suppetit et cognitio et voluntas: ergo si aliunde non possit mutare talem electionem, constitueret se impeccabilem.

Neque etiam ex parte habitus, et dispositionis ex actu relictae: tum quia habitus, et dispositio praecedens actum electionis non necessitat ad electionem, sed in hoc subditur voluntati, supponimus enim Angelum libere eligere, non obstante quocumque habitu vel dispositione praevia: ergo neque necessitare potest ad perseverandum in electione iam tacta. Tum quia talis habitus vel dispositio non potest efficacius influere in conservationem actus quam in primam productionem. Tum etiam quia talis habitus, vel dispositio nunquam potest privare voluntatem sua naturali, et intima potestate suspendendi influxum suum, vel perseverandi libere in actu, quem libere elicuit: potest ergo non obstante tali habitu vel dispositione, libere cessare ab illo actu, et iterum eligere libere; quidni ergo, si velit, ad contrariam electionem transire? Adde quod non videatur credibile in primo instanti gigni posse a quolibet actu tam intensum habitum in voluntate Angeli, ut eum nequeat superare, cum etiam inveteratos habitus homines superent, et evellant. Deinde habitus tantum inclinant potentiam ut facile possit similes actus, non autem ut possit oppositos edere.

Non denique ex parte intellectus, et modi intelligendi: tum quia Angeli mutare possunt iudicium, et iam amore indignum existimare id quod antea putaverunt esse amabile, atque re ipsa amaverunt. Insuper, Angeli naturaliter possunt falli, maxime quando iudicant ex coniecturis, et signis incertis et obscuris, fallunturque non raro daemones circa tentationum exitus, et eventus libere futuros, et circa mysteria, et dispensationes gratiae: ergo ex parte iudicii seu modi intelligendi, non est ratio persistendi necessario in electione prius facta, sed potius est ratio eam prudenter mutandi in contrarium. Tum quia, etiamsi idem omnino semper staret iudicium quod habuit quando libere elegit, exinde tamen non sequeretur voluntatem non posse actum suum mutare: etenim sicut iudicium illud non praedeterminavit physice voluntatem, sed illo posito et stante, voluntas libere elegit id quod amplexata est, potuitque non eligere etiam in sensu composito, idest, componere non electionem cum tali iudicio: ita non praedeterminat ad actum continuandum, sed voluntas omnino ex se manet libera ad continuandam electionem vel deponendam. Denique Angeli de facto mutarunt voluntatem, mali videlicet, qui cum caeteris aliquo tempore fuerunt boni, et Deum amarunt. Immo quotidie tam boni, quam mali Angeli mutant suas voluntates: hi dum desistunt tentare, videntes tentationes potius prodesse, quam obesse: isti dum tandem deserunt, quos a vitiis frustra avocare studuerunt.

Obicies 1. Intellectus Angeli immobiliter adhaeret iis, quae intelligit, et iudicat: ergo voluntas similem habet immutabilitatem in suis electionibus. Patet antecedens, Angelus enim apprehendit conclusiones in principiis, unde iudicat de rebus cognitis, quemadmodum homo de primis principiis: sicut ergo homo primis principiis immobiliter adhaeret, ita etiam Angelus adhaeret omnibus, quae apprehendit, et iudicat. Consequentia etiam est evidens, voluntas enim sequitur intellectum, et modum illius operationis imitatur.

Respondeo 1. negando antecedens; falsum est enim Angelum invariabiliter adhaerere iis, quae cognoscit. Falsum pariter ipsum cognoscere conclusiones in principiis, quippe virtutem habet discurrendi, et revera eius cognitio discursiva est.

Respondeo 2. negando consequentiam: sicut enim non obstante illa intellectus determinatione, voluntas in prima sua electione fuit libera, ita etiam facta illa electione, remanet adhuc libera ad eam relinquendam, aut aliam eliciendam; quippe cum intellectus in utraque reperiat sufficientem rationem qua possit appeti. Adde quod voluntas sit intellectus domina, eoque longe liberior; subindeque non obstante intellectus iudicio, potest quod sibi placuerit eligere.

Obicies 2. Adhaesio ad finem ultimum, seu intentio illius consequendi, est principium omnium electionum: sed Angelus immobiliter adhaeret fini ultimo, quem sibi destinavit: ergo etiam immobiliter adhaeret omnibus aliis rebus quatenus ad illum finem ordinantur.

— Distinguo minorem. immobiliter adhaeret fini ultimo per determinationem extrinsecam, nempe dum finis ultimus ita efficaciter movet voluntatem per sui propositionem claram et evidentem, qualiter Deus intuitive videndus determinat beatas mentes ad sui intuitum et amorem, concedo: per determinationem intrinsecam¹, qua proveniat ex immobili electione voluntatis apprehendentis finem ultimum verum vel apparentem, nego. Quamquam enim Beati immobiliter Deo adhaereant, et daemones obdurentur in illa voluntate, qua divinam aequalitatem tamquam finem ultimum sibi proposuerunt, nihilominus haec determinatio non provenit praecise ab intrinseco, sed ab extrinseco, in Beatis quidem ab obiecto clare apprehenso, in damnatis autem ex negata gratia, qua possint revocare sententiam, et poenitentiam agere.

Dices 3. Quo voluntas est perfectior, et liberius eligit, eo vehementius, et maiori affectu adhaeret rei electae: sed voluntas Angeli est perfectissima, et liberrime eligit, quia non ducitur ex passione, sed ex se sola se determinat: ergo in eligendo ita afficitur circa rem electam, ut ab ea non possit amoveri.

— Nego maiorem. non enim est necesse, quod voluntas liberior maiori affectu feratur circa obiectum suum: imo quo liberior est, eo magis poterit suum affectum moderari, et temperare. Adde quod etiamsi summo affectu feratur erga suum obiectum, inde non sequitur, quod invariabiliter in ipso affectu subsistere debeat; etenim pro eadem libertate poterit ab eo cessare, et praecipere intellectui, ut alia consideret, quibus ab illius obiecti amore dimoveatur, et in aliud tendat.

Dices 4. Si Angeli essent vertibiles et mutabiles, essent pariter capaces poenitentiae: sed falsum consequens: ergo et antecedens. Maior constat, ille enim est capax poenitentiae, qui pravam voluntatem potest abiicere, et revocare: minor etiam patet, si enim capaces essent poenitentiae, haud dubium est, quod aliquando poenitentiam egissent, aut saltem eorum aliquis resipuisset.

— Nego maiorem. defectus enim poenitentiae in Angelis non provenit ex eorum voluntatis immutabilitate, sed ex negato sibi divinitus auxilio supernaturali absolute necessario ad veram poenitentiam agendam, et ex eo quod sint in termino; si enim in statu viae, et ante indictam eorum aeternae damnationis sententiam, gratiam poenitentiae ipsi concessisset Deus, revera poenitere potuissent, et veniam impetrare: quoniam autem sunt in termino, nec ullo divino ad poenitendum auxilio donantur, idcirco poenitere non possunt.

Dices 5. Angelus est subtilissimus in natura, nec non est vehementissimus in operando, subindeque eius voluntas totaliter se immergit obiecto, quod elegit, et cui adhaeret, et ab eo non potest revocari: ergo post primum actum est immutabilis.

— Nego consequentiam. quantumcumque enim angelica voluntas in via existens obiectum appeteret, et quantocumque conatu in illud tenderet, posset tamen pro libito illud abiicere, ut supra diximus.

Dices 6. Electionis mutatio provenit vel ex eo quod eligens aliter disponitur, vel quia rem aliter apprehendit post electionem, quam antea: sed neutrum habet locum in Angelis. Non primum, quia non habent passiones, nec ab extrinseco suam internam dispositionem accipiunt: non etiam secundum, quia Angelus habet perfectissimum lumen; adeoque primo apprehendit id omne, quod cognoscibile est, maxime circa intentionem, et electionem ultimi finis; cum enim ea res summi sit ponderis, et momenti, verisimile est, quod Angelus omnem suam intellectivam virtutem impendat in hac cognitione formanda.

— Nego minorem. quamquam enim Angelus perfectissime illustretur, nihilominus potest errare, uti de facto erravit apprehendendo aequalitatem cum Deo sibi esse possibilem, et illam appetendo: electio enim mali semper praesupponit errorem, vel saltem inconsiderationem ex parte intellectus, maxime quando non peccatur ex certa, et determinata malitia; adeoque potest non esse plena apprehensio ex parte intellectus ubi est error, vel inconsideratio. Itaque dici potest, quod Angeli mali habuerint ista duo iudicia simul: primum, quod bonum esset Deo subiici, et ipsi obtemperare: secundum, quod propria excellentia esset bonum appetibile: unde factum est, quod etiam stante priori iudicio, nihilominus moti sunt ad sequendum posterius, videlicet ad eligendam propriam excellentiam: et sic non obstante cognitione medii, et finis debiti, potuerunt alium sibi finem, nempe propriam suam excellentiam appetere.

Instabis. quo praestantius est lumen intellectus, eo tenacius voluntas obiecto adhaeret: sed angelici intellectus lumen fuit praestantissimum: ergo illorum voluntas ita firmiter adhaesit obiecto electo, ut nullatenus ab eo potuerit removeri. Minor constat: probatur maior experientia, qua patet, eos qui habent minus perfectum intellectum, puta pueros, et mulieres, etiam facile a propria sententia dimoveri.

— Respondeo ad maiorem. quod licet adhaesio voluntatis sequatur illustrationem intellectus, et eo firmius voluntas obiecto electo adhaereat, quo maius in eo bonum deprehendit; tamen inde non sequitur, quod ipsum non possit abiicere pro sua libertate. Ad minorem autem dico, inde quidem sequi, quod Angeli non tanta facilitate quanta homines propositum, et electionem mutare possint: non tamen sequitur, quod absolute non possint utrumque revocare, propter rationes a nobis expressas.

Conclusio tertia. — Voluntas angelica est etiam libera libertate contradictionis, et quantum ad exercitium. Haec pariter est Doctoris, et

Probatur: Nihil assignari potest quo necessario angelica voluntas determinetur ad persistendum semper sub actu: ergo revera potest ab actu cessare. Patet antecedens ex superiori Conclusione, si enim ab aliquo posset necessitari ad persistendum sub actu suo, maxime vel ex parte Dei, vel ex nativa sua dignitate, vel ex actu suo, vel ex parte intellectus illam necessario semper ad actum determinantis, vel ex aliquo alio principio: sed neutrum horum potest affirmari, ut supra probatum est: ergo, etc.

— Deinde, ad libertatem quoad exercitium sufficit potestas suspendendi actum per puram privationem, seu negationem influxus; ita ut non sit necessarium velle non elicere actum, sed satis sit non velle elicere, seu non elicere ex certa scientia, et potestate, ac dominio supra suum actum, seu influxum: sed voluntas est domina absolute sui influxus: ergo non necessitatur quoad exercitium etiam ad totam collectionem actuum sibi possibilium.

— Denique, sicut nullus actus voluntatis angelicae in particulari est absolute necessarius, sed ad quemlibet eliciendum voluntas sese libere determinavit; ita pariter cessare potest a quolibet in particulari eliciendo, adeoque et ab omni actu cessare; quia eadem est ratio libertatis in tota actuum collectione, quae in singulis actibus reperitur: ergo quemadmodum nullus actus particularis est necessarius Angelo ad bonum suum, ita etiam nec unus, vel alius, et sic de aliis disiunctim sumptis.

Dices. Si esset aliquis actus volendi in particulari, in quo nulla ratio mali inveniretur, nec in eius carentia ratio boni apprehendi posset, non posset voluntas a tali actu cessare, sed esset in particulari necessarius quoad exercitium; hac enim ratione amor Dei in patria est necessarius quoad exercitium: sed in carentia omnis actus voluntatis nulla ratio boni cogitari potest, nec in actuali exercitio alicuius velle indefinite sumpti potest inveniri aliqua ratio mali, quia in tota latitudine actuum non possunt non esse multi convenientes; at vero melius est actu operari, quam ab operatione cessare; imo illud est de se bonum, et perfectum; non operari autem simpliciter est imperfectum: ergo non potest voluntas talem cessationem formaliter, aut virtualiter velle, ac proinde ad velle aliquid, saltem indefinite necessitatur.

— Nego minorem. in carentia enim illa voluntaria omnis actus deprehenditur summa voluntatis libertas, quae pro libito potest agere, vel non agere, sicque suprema fit domina suorum actuum, quos potest ad nutum ponere, vel non ponere, quod sane maximam arguit perfectionem, summumque bonum connotat, ut patebit amplius in Conclusione tertia sequentis Quaestionis.