De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii
Denis the Carthusian (1402–1471)
Treatise on the authority of the pope and the general council. Divided into three books, it examines the scriptural, patristic, and canonical foundations of papal primacy, defends the universal jurisdiction of the Roman Pontiff, and addresses conciliarist arguments concerning the relationship between papal and conciliar authority.
✦ This work is being completed — add a section.
Epistola nuncupatoria
Liber Primus
Prooemium
Articulus I: De motivo editionis huius tractatus
Articulus II: De universali auctoritate ac praesidentia papae super totam Ecclesiam, seu universos fideles simul acceptos, secundum sanctos catholicosque doctores, tam Graecos quam Latinos
Articulus III: De mirabili excellentia et plenitudine potestatis domini papae, ex verbis s. Bernardi ad Eugenium papam, ex quibus praehabita confirmantur
Articulus IV: De potestate, dignitate ac praesidentia papae, secundum Thomam in Summa contra gentiles et super secundum Sententiarum
Articulus V: De dispositione ecclesiasticae hierarchiae instar hierarchiae angelicae, secundum divum Dionysium, s. Bernardum, b. Thomam et Hugonem de S. Victore: ex quibus probatur quod in tota Ecclesia unus summus praesideat pontifex
Articulus VI: De potestate et excellentia papae, atque de casibus ad ipsum specialiter pertinentibus, ex Raimundo et ex Summa Pisana, item ex Summa confessorum
Articulus VII: De excellentia, potestate ac praesidentia papae, secundum Bonaventuram et Durandum de S. Portiano itemque secundum Durandum qui fuit Ordinis s. Francisci
Articulus VIII: De subordinatione, limitatione et subiectione potestatis seu auctoritatis papalis sub voluntate, lege atque imperio Christi
Articulus IX: Qualiter liceat summo pontifici dispensare
Articulus X: De praecipua difficultate in negotio Ecclesiae iam versante, videlicet an papa sit super generale concilium, vel econtra, hoc est an maior sit potestas concilii quam papae, an vice versa
Articulus XI: Probatio per Scripturam canonicam qua aliqui probant quod concilium generale sit supra papam
Articulus XII: Quid obiici possit contra praedicta in articulo proximo
Articulus XIII: Probatio qua aliqui probant concilium esse super papam, ex verbis sanctorum patrum atque doctorum
Articulus XIV: De auctoritate generalium conciliorum, ex dictis summorum pontificum
Articulus XV: De auctoritate conciliorum generalium, ex his quae in gestis conciliorum leguntur
Articulus XVI: Introductio obiectionum contra praedicta, ex quibus apparet quod papa a concilio non possit iudicari neque deponi
Articulus XVII: Solutio obiectionum istarum
Articulus XVIII: An omnis seu tota potestas et auctoritas generalis concilii sive Ecclesiae sit a papa
Articulus XIX: Solutio quaestionis istius et de sex potestatibus ecclesiasticis
Articulus XX: De rationibus propter quas quidam iam temporis asserunt concilium esse super papam et de modo loquendi aliquorum in ista materia
Articulus XXI: Solutio sive discussio rationum istarum
Articulus XXII: Quomodo summus pontifex dicatur filius et minister Ecclesiae et ipsa Ecclesia mater ac domina eius
Articulus XXIII: Quomodo competat Christo esse caput Ecclesiae
Articulus XXIV: An papa sit caput totius militantis Ecclesiae et qualiter
Articulus XXV: De modo loquendi quorumdam circa materiam istam
Articulus XXVI: Determinatio difficultatis praecipuae, an scilicet papa sit super concilium, an econtra
Articulus XXVII: Declaratio exemplaris eorum quae in praecedenti articulo sunt inducta
Articulus XXVIII: Quod universae potestates et dignitates ecclesiasticae virtualiter concurrunt et simul exsistunt in summo pontifice, etiam perfectiori sublimiorique modo quam in ceteris praelatis atque principibus
Articulus XXIX: Quae sunt illa in quibus potestas atque auctoritas concilii generalis dicitur esse super potestatem et auctoritatem papalem
Articulus XXX: An et quomodo ad summum pontificem pertineat Symbolum fidei edere
Articulus XXXI: An summo pontifici sit magis obediendum in omnibus quam cuicumque alteri inferiori potestati seu praelato
Articulus XXXII: Quomodo papa possit a generali concilio iudicari atque deponi
Articulus XXXIII: De rationibus et auctoritatibus quas dominus Eugenius in quadam epistola allegat contra Basileense (ut fertur) concilium
Articulus XXXIV: Responsio quorumdam ad recitata in praecedenti articulo
Articulus XXXV: De utilitate generalium conciliorum
Articulus XXXVI: Qualia decet esse generalium conciliorum supposita
Articulus XXXVII: Qualiter admonendus et (si opus fuerit) etiam reprehendendus sit papa a viris sanctis seu familiaribus sibi ad hoc idoneis; et de exhortatione facienda summo pontifici
Articulus XXXVIII: De his in quibus papa dispensare aut non potest aut debet; et an papa possit simoniam committere
Articulus XXXIX: Demonstratio quod papa est supra totam Ecclesiam simul seu collective acceptam, tanquam caput, pastor et pontifex eius
Ut finis huius tractatuli connectatur principio suo, rursus clarissime reor probandum quod in principio eius constat probatum, utputa quod papa toti Ecclesiae coniunctim acceptae praesideat eiusque rector, princeps et iudex, pastor, caput, sponsus pontifexque consistat. Quod amplius quam probatum est non arbitrabar probandum, eo quod praeinducta hoc ipsum sufficienter et supersufficienter demonstrant; sed quoniam interim cum haec scripsi, quoddam ad me devenit opusculum, cuius collector pro magno reputat inconvenienti ita asserere, dicens quod papa nequaquam praesit toti et universali Ecclesiae, nisi ad hunc sensum quod praeest cuicumque particulari Ecclesiae atque cuilibet particulari personae ecclesiasticae. Contra cuius imaginationem praeter quamplurimas auctoritates et rationes copiose supra inductas,1 allegari possent multae Decretales propositum lucidissime affirmantes, ut est textus qui ait quod papa est rector universalis Ecclesiae.2 Et alius textus ait papam universalem Ecclesiam regere illique praesidere.
Sed quid necesse est huiusmodi allegare, quae utique copiosissime possent adduci? quia etsi mille huiuscemodi auctoritates allegarentur, disputator praetactus et alii quidam, omnes una solutione solvunt, dicendo quod accipi debent in sensu quo possunt valere, non in sensu quo perirent, ut ubicumque legitur, papa praeest toti seu universali Ecclesiae, exponendum sit ita: id est omni particulari Ecclesiae.
Contra quam solutionem primo sic quasi pueriliter argui potest: Omnes particulares Ecclesiae realiter sunt ipsa tota universalis Ecclesia simul sumpta; sed uno eodemque tempore papa praesidet omnibus particularibus Ecclesiis: ergo et toti et universali Ecclesiae simul acceptae ab eodem ad idem. – Praeterea, papa praesidet Romanae Ecclesiae et ceteris cunctis Ecclesiis, quae faciunt universalem Ecclesiam: ergo universali praeest Ecclesiae.
Insuper, si papa solum praeest cuicumque particulari Ecclesiae, accipio unam particularem Ecclesiam et interrogo an ei praesideat papa: et dicetur quod imo. Addam ergo illi particulari Ecclesiae unam aliam particularem Ecclesiam et sciscitabor an istis duabus Ecclesiis coniunctim acceptis praesideat papa. Si respondetur quod non, opponam quod imo, quia et si duae particulares Ecclesiae accipiuntur ut una et etiam fiant una, quod realiter fieri potest a papa, qui de duobus episcopatibus potest facere unum, sicut de uno duos, ut supra ostensum est;3 si ergo hoc fiat vel consideretur ut factum, adhuc illa Ecclesia ex duabus collecta, est una particularis Ecclesia respectu totius universalis Ecclesiae: ergo papa praesidet ei, qui unicuique praeest particulari Ecclesiae. Imo, cum sint multae particulares Ecclesiae quarum quaelibet dignitate auctoritateque praesulis seu principis sui et numero subditorum, excedit multas particulares Ecclesias simul acceptas seu realiter unificatas; si papa praesidet unicuique tali particulari Ecclesiae, non videtur cur negetur praesidere Ecclesiis particularibus parvis et multis pariter sumptis. Rursus, fuerunt quidam episcopi quorum quilibet pluribus particularibus episcopatibus praefuit etiam simul seu collective consideratis et sumptis: ergo multo plus hoc potest competere papae.
Si igitur concedatur quod sic, mox illi Ecclesiae ex duabus coniunctae adiiciam tertiam arguamque ut ante et quaeram quousque queat admitti talis additio. Si dicatur quod quousque ad medietatem omnium particularium Ecclesiarum pervenero, dicam quod Ecclesia ex media parte omnium particularium Ecclesiarum resultans, adhuc est una particularis Ecclesia respectu totius Ecclesiae militantis, de qua sola iam sermo est. Addam ergo ei adhuc unam particularem Ecclesiam; et tamen adhuc non erit tota seu universalis Ecclesia, ergo particularis: nam quidquid est circa totum, videtur esse pars seu partialis collectio comparatione totius. Addam ergo ei universas quae restant particulares Ecclesias, una excepta et quaeram an ei sic simul acceptae praesideat papa. Et apparet quod imo, quia nondum est universalis ac tota Ecclesia. Itaque quaeram, cum papa praesit toti illi Ecclesiae sic acceptae itemque particulari Ecclesiae residuae seorsum acceptae, anne possit concedi quod praesit toti illi Ecclesiae et huic residuae, si accipiantur coniunctim. Et apparet quod imo: quia coniunctio ista praelationi non obviat, sed magis concordat, cum praelatio hoc intendat ut subiecti sint unum spirituali connexione et tendant ad unum.
Praeterea, cum iuxta omnium sanctorum patrum atque doctorum catholicorum documenta et testimonia praeinducta,4 beatissimus Petrus et quilibet eius successor sit plenus Christi vicarius in hoc mundo, necesse est confiteri quod totius illius Ecclesiae in terris sit praelatus et pastor et pontifex, cuius Christus est princeps, rex, pastor summus, ita quod praesit toti populo Christiano simul accepto suoque tempore exsistenti sicque totus hic populus sit unus grex papae subiectus, cuius ipse est pastor.
Denique, plenus vicarius medius est inter praesidentem principalem et totum populum illi principali subiectum simul seu collective acceptum: aliter enim non plenarie gereret vices principalis illius. Unde si rex terrenus committat alicui principi regnum suum plenaria commissione atque cum potestatis plenitudine, nullum est dubium quin princeps ille praeesse et providere habeat toti populo regni sibi commissi simul accepto, secundum quod rex praefuit ei, quamvis iste sit princeps vicarius. Cum ergo papa sit plenus Christi vicarius, constat quod inter Christum in caelo regnantem et totum populum Christianum in terra peregrinantem simul acceptum, papa sit medius, tanquam summus et plenus Christi vicarius, atque totius Ecclesiae rector, pastor et pontifex. Idcirco a viris catholicis atque doctissimis theologis ac iuristis papa dicitur esse supra hominem et infra Deum.
Nec tamen ex his sequitur, ut quidam quasi derisibiliter arguunt quod papa esset praelatus et pontifex sui ipsius. Nempe sic argumentantur: Ad hoc quod papa praesideret toti Ecclesiae, requireretur quod praesideret capitibus et membris omnium Ecclesiarum: sed papa non praesidet capiti Romanae Ecclesiae, quia sibi ipsi praesidere non potest. Ecce quam puerile ac facile in tam ardua materia argumentum! Cum enim dicitur papa a sanctis doctoribus pater patrum, pastor pastorum, praelatus, praeses et pontifex totius Ecclesiae seu omnium Ecclesiarum universorumque Christianorum, quis non consideret hoc dici atque intelligi per sui ipsius exclusionem? quemadmodum Deus dicitur creator omnium; et de Christo dicit Apostolus: Dedit illi (scilicet Deus Pater) nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectatur;5 et de Virgine gloriosa cantatur illud Proverbiorum ultimo: Tu sola supergressa es universas.6
Amplius, isti seu quidam eorum qui negant papam praesidere toti Ecclesiae collective acceptae seu generali concilio, asserunt quod universalis Ecclesia seu generale concilium non habet caput, rectorem, pastorem aut superiorem in terra. Quod prima facie videtur periculose sonare, praesertim cum Christus ascensurus in caelum loco sui reliquerit Petrum. Superius quoque istud improbatum est evidenter.7 Praeterea, Christus non sic praesidet toti Ecclesiae quin et Michael sit eiusdem princeps Ecclesiae, prout olim princeps exstitit Synagogae,8 ut sancti patres et doctores, Hieronymus, Gregorius, Beda, etc., communiter dicunt. Cur ergo praesidentia Christi super totam Ecclesiam excludat praesidentiam papae super eamdem, praesertim cum caput et membra, pastor et grex, praelatus et subditi esse soleant convenienterque debeant eiusdem naturae uniusque status exsistere?
Insuper, in Numeris sanctus Moyses, cum se cito moriturum audisset, deprecatus est, dicens: Provideat Dominus Deus spirituum omnis carnis, hominem qui sit super multitudinem hanc, ne sit populus Domini sicut oves absque pastore.9 Et certum est quod nec Moyses, nec Iosue eius successor, sic praefuit multitudini seu populo filiorum Israelis quin Deus esset principalis pastor, princeps et rex plebis illius, quae fuit populus eius peculiaris.10
Unde in Ezechiele testatur: Ego requiram gregem meum, et ego ipse pascam oves meas.11 Et primo Regum loquitur Samueli: Non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos.12 Sed et apud Isaiam scriptum est: Dominus iudex noster, Dominus legifer noster, Dominus rex noster.13 Hinc Beda, Strabus, Rabanus et ceteri expositores Scripturae, sanctus quoque Thomas et alii concorditer dicunt quod Deus in veteri Testamento habuit valde specialem curam et providentiam Israeliticae plebis. Propter quod ait Psalmographus: Qui annuntiat verbum suum Iacob, iustitias et iudicia sua Israel; non fecit taliter omni nationi.14 Quibus omnibus non obstantibus, sanctus Moyses reputavit plebem Israel esse sicut oves sine pastore, nisi et hominem sibi praesentem haberent. Et palam est quod de tota plebe illa Moyses loquebatur. Ergo et populus Christianus simul acceptus seu universalis Ecclesia, si pastorem, rectorem et caput non habet in terra, erit ut oves absque pastore, quamvis pastorem, rectorem et caput habeat Christum in caelo. Imo Christus non solum totius universalis Ecclesiae, sed et cuiuslibet particularis Ecclesiae et congregationis devotae est principalis rector, pastor et caput: nihilo minus requiritur rector et pastor secundarius, determinatus et ministerialis vicarialeque caput. Ergo et in universali Ecclesia proportionaliter est pensandum.
At vero quidam inculte sic arguunt: Tota et universalis Ecclesia est papa cum cetera congregatione fideli; sed tota ista Ecclesia non habet caput seu rectorem aut pastorem in terra: ergo totius Ecclesiae rector, pastor et caput solus est Christus. Ad quod facillime respondetur quod frequenter totum denominationem sortitur a parte, sicut econtrario, ut docet Philosophus. Sic ergo et tota Ecclesia praefato modo accepta, praeter Christum habet caput in terra, quia in ea includitur actu vel aptitudine una persona ceteris universis a Christo praelata.
Porro haec omnia, scilicet quod toti populo Christiano simul accepto seu universali Ecclesiae collective consideratae praesit papa, s. Thomas non solum affirmat, sed etiam ex intentione rationibus auctoritatibusque demonstrat, praesertim in Summa contra errores Graecorum, atque in Summa contra gentiles et super secundum et quartum Sententiarum, ut supra iam patuit.15 Quod etiam clarissime innotescit ex verbis b. Bernardi, libro secundo De consideratione, ad Eugenium, ubi, ut allegatum est,16 inter cetera ait: Christus committens omnes oves Petro, unitatem omnibus commendavit in uno grege et uno pastore. In quibus verbis clarissime insinuatur quod Petrus post Christum fuit unus pastor omnium ovium Christi omnesque oves fuerint unus grex Petro commissus ac subditus. Particulares vero Ecclesiae non sunt unus grex Christi, nec eius vicarii, scilicet papae, secundum quod partitive seu divisim, sed ut collective sumuntur: aliter nempe sunt plures greges, sicut et plures Ecclesiae et plures praelati. Rursusque ait illuminatissimus ille Bernardus Eugenio papae: Cum quisque ceterorum habeat suam (scilicet navim sive Ecclesiam), tibi una commissa est grandissima navis facta ex omnibus, ipsa universalis Ecclesia toto orbe diffusa. Nescio quid clarius dici potest. Sed nec ego apertius queo exprimere quod probare et inferre intendo, quam illud expressit magnus ille Bernardus.17 Sed quia haec supra commemoravi, addam quaedam ex verbis Bernardi quae nondum adduxi.
Itaque in exordio tertii De consideratione ad Eugenium ait: Considero quae sub te sunt. Quaenam sint illa, non est quod a me quaerendum putes. Rectius forte quae non sint quaeras. Orbe exeundum est ei qui vult explorare quae non ad tuam pertinent curam. Tu heres, et orbis tua hereditas. Curandum summopere tibi est et tota vigilantia considerandum quomodo qui non sapiunt, sapiant; et qui sapiunt, non desipiant; et qui desipuere, resipiscant. Ergo et infidelibus debitor es, Iudaeis et gentilibus. Interest tua, dare operam quam possis ut increduli convertantur ad fidem. Deinde Bernardus de isto prosequitur, et inter cetera docet quod papae commissum est saeculum, commissus est mundus, commissa est universitas ipsa, ita ut non solum toti Ecclesiae, sed universitati hominum etiam infidelium sit praelatus. Unde, sicut quicumque episcopus comparatur ad suam particularem cui praeest Ecclesiam, sic papa ad totam universalem Ecclesiam, imo per prius ad eam quam ad quamcumque particularem Ecclesiam, quamvis Romanam. Quod enim toti Ecclesiae per se solum solus non praeest, hinc accidit quod simul in diversis locis et territoriis (nec faciliter successive in omnibus) esse praesidereque nequit: ideo alii in partem sollicitudinis dicuntur vocati. Ad istud sunt copiosissimae auctoritates sanctorum et authenticorum doctorum praehabitae, praesertim s. Cyrilli in libro Thesaurorum.18
Sed vide in praescripto eiusdem qui contra haec arguit et potissime duas auctoritates allegat, unam Gregorii aliamque Gelasii papae. Gregorius namque Eulogio patriarchae Alexandrino, a quo universalis papa fuit vocatus, sic scribit: In praefatione [epistolae] quam ad me direxistis, superbae appellationis vocabulum, universalem me papam vocando, imprimere curavistis: quod peto dulcissima mihi sanctitas vestra ultra non faciat, quia vobis subtrahitur quod alteri plus quam ratio exigit praebetur.19 Ad quod respondendum quod s. Gregorius titulum illum magnitudine humilitatis magis quam zelo veritatis abhorruit, quia non solum a malo, sed insuper ab omni specie mali, secundum doctrinam apostoli, voluit abstinere.20 Quoniam ergo nomen universalis papae tempore suo insolitum fuit, nec praedecessores sui illud sibi adscribere consueverunt, ipse illud tanquam iactantiam sonans abhorruit. Nec tamen hinc sequitur quod universalis papa non fuit. Quid enim est universalis papa, nisi generalis pontifex seu communis episcopus? Quod utique summo pontifici veraciter competit, qui sic Romano episcopatui praesidet, ut et universis episcopatibus praesit tanquam summus hierarcha in tota Ecclesia. Rursus, non sequitur: noluit sic vocari, ergo non fuit, nec ita vocari veraciter potuit. Nam et Ioannes Baptista negavit se esse prophetam,21 et Paulus dixit, Non sum dignus vocari apostolus:22 et tamen de Ioanne pater eius vere praedixit, Tu, puer, Propheta Altissimi vocaberis;23 et Paulus praeclarus fuit apostolus. Sic et Amos propheta asseruit: Non sum propheta.24 Denique, s. Gregorius a Stephano episcopo laudatus, laudem illam ferre non potuit, nec eam sibi competere dixit: imo non tulit quod matronae dicebant se eius ancillas. Quae omnia in eius continentur Legenda. In locutionibus namque quas viri virtuosi ex humilitate pronuntiant, magis intuenda est mentis eorum intentio quam forma verborum. Insinuavit quoque se non universalem episcopum, per exclusionem praelationis episcopalis aliorum. Idcirco adiecit: Quia vobis subtrahitur, etc.
Porro verba Gelasii sunt: Universae per orbem Ecclesiae sunt unus thalamus Christi, et Ecclesia Romana ceteris Ecclesiis est praelata.25 Non dicit quod sit praelata thalamo Christi, id est universali Ecclesiae, sed Ecclesiis reliquis. Verum hoc argumentum modici est valoris ac roboris, et potius ad oppositum militat. Sicut enim non dicit quod sit praelata thalamo Christi, ita nec oppositum adstruit: imo, cum Romana Ecclesia particulariter sumpta, sit pars thalami huius, ipsa proprie non debuit dici praelata thalamo huic, nisi ratione pontificis sui, qui et Romanae Ecclesiae ac ceteris praesidet. Amplius, supra ex dictis Bonaventurae atque Durandi ostensum est,26 quod papa sit sponsus generalis et unicus totius Ecclesiae: quod verum non esset, nisi toti Ecclesiae quodammodo esset praelatus. Sicut enim, iuxta Apostolum, vir caput est mulieris, ita et sponsus caput est sponsae:27 quamvis papa non sit caput simpliciter principale principalisve sponsus. Attamen Bonaventura testatur quod papa est caput indivisum Ecclesiae.
Aliqui vero allegant Bernardum, dicentem circa finem secundi libri De consideratione quod papa non sit sponsus, sed paranymphus Ecclesiae. Sed (salva pace eorum) hoc Bernardus ibi non dicit. Si autem alibi dicit, hoc intelligendum est quod non sit sponsus principalis: imo comparatione Christi est Ecclesiae paranymphus. Et hoc modo circa finem quarti libri De consideratione ait Bernardus quod papa sit amicus Sponsi, scilicet Christi, paranymphusque Sponsae, id est Ecclesiae. Verumtamen non negat quod papa sit sponsus Ecclesiae secundum sensum praehabitum.
Legi quoque in scripto cuiusdam quod papa non debeat dici pontifex summus: quod est contra commune dictum catholicorum. Et s. Bernardus, sicut praeallegatum est,28 scribit quod papa sit princeps episcoporum summusque pontifex. Verum, ut alibi dicit, papa dicitur summus comparatione, non consummatione. In canone quoque Chalcedonensis concilii papa vocatur summus antistes.
Unde praeinductae auctoritates sanctorum reprimere merito debent ora incaute loquentium et plenitudinem potestatis papalis nimis limitare atque arctare volentium. Nedum papali derogant dignitati, verum Christo, cuius summus vicarius papa est, derogare inveniuntur. Sed Christum in suo vicario venerentur, quoniam Christus suis ait vicariis: Qui vos spernit, me spernit.29 Qui cum Patre aeterno et Spiritu Sancto unus est omnium dominator, super omnia Deus sublimis et benedictus. Amen.