De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii
Denis the Carthusian (1402–1471)
Treatise on the authority of the pope and the general council. Divided into three books, it examines the scriptural, patristic, and canonical foundations of papal primacy, defends the universal jurisdiction of the Roman Pontiff, and addresses conciliarist arguments concerning the relationship between papal and conciliar authority.
✦ This work is being completed — add a section.
Epistola nuncupatoria
Liber Primus
Prooemium
Articulus I: De motivo editionis huius tractatus
Articulus II: De universali auctoritate ac praesidentia papae super totam Ecclesiam, seu universos fideles simul acceptos, secundum sanctos catholicosque doctores, tam Graecos quam Latinos
Articulus III: De mirabili excellentia et plenitudine potestatis domini papae, ex verbis s. Bernardi ad Eugenium papam, ex quibus praehabita confirmantur
Articulus IV: De potestate, dignitate ac praesidentia papae, secundum Thomam in Summa contra gentiles et super secundum Sententiarum
Articulus V: De dispositione ecclesiasticae hierarchiae instar hierarchiae angelicae, secundum divum Dionysium, s. Bernardum, b. Thomam et Hugonem de S. Victore: ex quibus probatur quod in tota Ecclesia unus summus praesideat pontifex
Articulus VI: De potestate et excellentia papae, atque de casibus ad ipsum specialiter pertinentibus, ex Raimundo et ex Summa Pisana, item ex Summa confessorum
Articulus VII: De excellentia, potestate ac praesidentia papae, secundum Bonaventuram et Durandum de S. Portiano itemque secundum Durandum qui fuit Ordinis s. Francisci
Articulus VIII: De subordinatione, limitatione et subiectione potestatis seu auctoritatis papalis sub voluntate, lege atque imperio Christi
Articulus IX: Qualiter liceat summo pontifici dispensare
Articulus X: De praecipua difficultate in negotio Ecclesiae iam versante, videlicet an papa sit super generale concilium, vel econtra, hoc est an maior sit potestas concilii quam papae, an vice versa
Articulus XI: Probatio per Scripturam canonicam qua aliqui probant quod concilium generale sit supra papam
Articulus XII: Quid obiici possit contra praedicta in articulo proximo
Articulus XIII: Probatio qua aliqui probant concilium esse super papam, ex verbis sanctorum patrum atque doctorum
Articulus XIV: De auctoritate generalium conciliorum, ex dictis summorum pontificum
Articulus XV: De auctoritate conciliorum generalium, ex his quae in gestis conciliorum leguntur
Articulus XVI: Introductio obiectionum contra praedicta, ex quibus apparet quod papa a concilio non possit iudicari neque deponi
Articulus XVII: Solutio obiectionum istarum
Articulus XVIII: An omnis seu tota potestas et auctoritas generalis concilii sive Ecclesiae sit a papa
Articulus XIX: Solutio quaestionis istius et de sex potestatibus ecclesiasticis
Articulus XX: De rationibus propter quas quidam iam temporis asserunt concilium esse super papam et de modo loquendi aliquorum in ista materia
Articulus XXI: Solutio sive discussio rationum istarum
Articulus XXII: Quomodo summus pontifex dicatur filius et minister Ecclesiae et ipsa Ecclesia mater ac domina eius
Articulus XXIII: Quomodo competat Christo esse caput Ecclesiae
Articulus XXIV: An papa sit caput totius militantis Ecclesiae et qualiter
Articulus XXV: De modo loquendi quorumdam circa materiam istam
Articulus XXVI: Determinatio difficultatis praecipuae, an scilicet papa sit super concilium, an econtra
Articulus XXVII: Declaratio exemplaris eorum quae in praecedenti articulo sunt inducta
Articulus XXVIII: Quod universae potestates et dignitates ecclesiasticae virtualiter concurrunt et simul exsistunt in summo pontifice, etiam perfectiori sublimiorique modo quam in ceteris praelatis atque principibus
Articulus XXIX: Quae sunt illa in quibus potestas atque auctoritas concilii generalis dicitur esse super potestatem et auctoritatem papalem
Articulus XXX: An et quomodo ad summum pontificem pertineat Symbolum fidei edere
Articulus XXXI: An summo pontifici sit magis obediendum in omnibus quam cuicumque alteri inferiori potestati seu praelato
Articulus XXXII: Quomodo papa possit a generali concilio iudicari atque deponi
Articulus XXXIII: De rationibus et auctoritatibus quas dominus Eugenius in quadam epistola allegat contra Basileense (ut fertur) concilium
Articulus XXXIV: Responsio quorumdam ad recitata in praecedenti articulo
Articulus XXXV: De utilitate generalium conciliorum
Articulus XXXVI: Qualia decet esse generalium conciliorum supposita
Articulus XXXVII: Qualiter admonendus et (si opus fuerit) etiam reprehendendus sit papa a viris sanctis seu familiaribus sibi ad hoc idoneis; et de exhortatione facienda summo pontifici
Articulus XXXVIII: De his in quibus papa dispensare aut non potest aut debet; et an papa possit simoniam committere
Quamvis supra, articulo nono, quaedam dicta sint de dispensatione et qualiter liceat et quomodo etiam nonnunquam nec summo pontifici licita exstet; non tamen descendebatur ibidem ad determinatas materias in quibus papae non liceat. Nunc ergo inde tractandum est: praesertim cum aliqui quasi in favorem papae iam clament quod simoniam non possit committere, quia res Ecclesiae sunt suae. Insuper dicunt: Papa ita est super omnia iura divina atque humana, quod dispensare potest contra ea. Videndum est de veritate istorum.
Primo itaque recito quae Durandus in Summa sua, distinctione sexagesima quarta, de ista scribit materia. Primo namque sic quaerit: In quibus casibus papa non potest dispensare? Et respondet: Papa dispensare non potest in his quae sunt contra articulos fidei. Item, nec contra generale statutum Ecclesiae, distinctione 19: quod intellige, in fidei subversionem. Nam papa dispensare posset quod omnes clerici contraherent, cum hoc non sit contra legem Dei: quod intellige de clericis futuris, non de praesentibus in sacris ordinibus constitutis, quoniam tales continentiam voverunt. Enimvero papa dispensare potest contra generale statutum Ecclesiae: sicut Innocentius dispensavit de gradibus consanguinitatis, tribus resecatis, extra De consanguinitate, capitulo Non debet.1 Item, nec in his quae sunt contra substantiam monachatus: ut quod monachus habeat proprium, vel quod abiiciat continentiam, extra De statu monachorum, capitulo Cum ad monasterium.2 Innocentius tamen dicit quod ex causa necessaria papa potest dispensare quod sanctimonialis ducat virum, alias non. Ut si rex Sarracenorum vellet cum toto regno suo baptizari si sanctimonialis sibi daretur in uxorem, tunc papa dispensare potest: quia sua auctoritas semper intelligitur excepta, videlicet nisi Deus vel eius vicarius aliter voluerit. Quod non credo, ait Durandus: quoniam votum aequivalet iuramento quod servare, est praeceptum primae tabulae, ubi nec Deus nec homo proprie dispensare potest. Item, nec in his quae ex sua natura sunt mala: ut in his quae sunt prohibita quia simoniaca, sicut vendere sacramenta et alia spiritualia. Sed in his quae sunt simoniaca quia prohibita, potest dispensare: quemadmodum dare pecuniam pro renuntiatione iuris spiritualis, simoniacum est per constitutionem Ecclesiae. Haec Bernardus; extra De pactis, capitulo Cum pridem.3 Item, nec in causa matrimoniali: ut scilicet matrimonium contractum et consummatum solvi possit quantum ad vinculum, extra De transactionibus, capitulo Ex parte;4 vel quod aliquis simul habeat duas uxores, extra De digamis, capitulo Nuper a nobis.5 Item, nec cum bigamo.6 Item, nec in voto, nisi ex causa necessaria, distinctione 33, capitulo Si quis.7 Item, nec in gradibus consanguinitatis divina lege prohibitis.8 Item, nec contra quatuor concilia, distinctione 15, capitulo Sicut.9 Quod tamen usquequaque non est verum, secundum Durandum: nam contra multa quae sunt statuta in illis conciliis, dispensare potest, licet non audeat ea reprobare. Haec Bernardus; extra De statu monachorum, capitulo Cum ad monasterium.10 Item, nec in iuramentis voluntariis; sed in coactis bene dispensat.11 Si tamen absolvit a voluntario iuramento, absolutio tenet. Sed hoc non credo de iuramento, ait Durandus, nisi esset illicitum, vel in aliud aequivalens commutaret: quia iuramentum Deo reddere, est praeceptum primae tabulae, ubi nec Deus nec homo dispensat. Item, in homicidio voluntario non solet dispensare, sed facile in casuali vel dubio.12 – Haec recitative scripsi in forma sicut ea ponit Durandus. Ex quibus ostenditur quod papa dispensare non potest contra omnia iura divina.
Verumtamen, secundum Thomam super quartum Sententiarum, distinctione vicesima septima, papa dispensare potest cum bigamo, quia (ut ait) bigamiae non est adiuncta irregularitas de iure naturali, sed de iure positivo, quod dixit Apostolus: Oportet episcopum esse unius uxoris virum.13 Nec iterum est de essentialibus ordinis quod aliquis non sit bigamus: nam si quis bigamus ad ordines accedit, characterem recipit. Ideo papa potest dispensare in tali irregularitate totaliter, sed episcopus quantum ad minores ordines; et quidam dicunt quod etiam quantum ad maiores, in illis qui volunt Deo in religione servire, propter vitandum religiosorum discursum. In his verbis innuit Thomas quod contra ius naturale dispensare non potest.
Porro, in Summa confessorum atque in Summa Pisana ponuntur quatuor casus in quibus papa circa ordinem non dispensat, id est, dispensare non solet, licet de plenitudine potestatis possit, quia de iure positivo est, ut dicit Guillelmus. Primus casus est, si quis eumdem ordinem bis receperit. Secundus, si quis bis scienter fuerit baptizatus; secus, si ignoranter, ut cum quis sub conditione propter dubium iterato baptizatur. Tertius, si quis ex contemptu Ecclesiae fecerit se ab haeretico ordinari. Quartus est, si simonia interveniat ex parte ordinatoris et ordinati. Hos etiam casus ponit Durandus.
Solet praeterea quaeri an papa possit dispensare in voto solenni continentiae religionis. Ad quod Thomas in secunda secundae, quaestione octogesima octava, opinionibus recitatis ac reprobatis,14 respondet et fortiter tenet quod non: quoniam religiosus defunctus est mundo consecratusque Deo; idcirco ad mundana revocandus non est, praesertim cum continentia sit religioni essentialiter annexa. Unde in fine Decretalis, Cum ad monasterium, dicitur: Abdicatio proprietatis, sicut etiam custodia castitatis, adeo est annexa regulae monachali, ut contra eam nec summus pontifex possit licentiam indulgere. – Verumtamen Thomas super quartum Sententiarum, distinctione tricesima octava, aliter sentit et dicit: Probabilius dicitur, si communis utilitas totius Ecclesiae vel unius regni aut provinciae exposceret, posse convenienter et in voto continentiae et in voto religionis dispensari, quantumcumque esset solennizatum: non enim per votum potest homo deobligari ab eo in quo tenetur alteri. Unde talis posset imminere necessitas, quod posset alicui iuste prohiberi ne continentiam vel religionem voveret; et eadem necessitate manente, potest etiam dispensari in voto iam facto, praesertim cum votum non debeat esse impeditivum boni maioris et bonum commune praeferendum sit bono unius personae. Haec Thomas. – Albertus autem affirmat quod in huiusmodi voto non liceat dispensare: inter cetera hoc allegans quod sancta virgo Iphigenia Deo consecrata, non acquievit nubere regi promittenti se cum regno suo ad fidem convertendum, si ipsa sibi coniux daretur, nec beatissimus evangelista Matthaeus permisit hoc fieri.
Insuper advertendum quod iuxta Richardum de Mediavilla super quartum, papa dispensare non potest contra ius naturale, nec contra ius divinum: quia potestas eius est utroque illo iure inferior praesupponitque illud ut fundamentum. Sed dispensare potest contra statuta apostolorum quorumcumque, si vim immediate non habeant ex iure divino aut naturali. Papa quippe aequalem, imo eandem potestatem habet quam Petrus: inferior autem superiorem non obligat, nec par parem.
Thomas quoque in prima secundae testatur,15 quod praecepta quae continent intentionem legislatoris, quae respicit primo et principaliter ad bonum commune, secundo ad ordinem iustitiae atque virtutis, secundum quem conservatur bonum commune, indispensabilia sunt; et addit quod quia huiusmodi sunt praecepta Decalogi, idcirco indispensabilia exstant.
Ex quibus omnibus innotescit quod papa nequaquam sic est super omnia iura naturalia ac divina, ut dispensare valeat contra ea. Ad quod probandum multorum doctorum possent testimonia allegari; sed ista reor sufficere, praesertim cum dictum illud nullius sit apparentiae.
Postremo, ut Thomas super quartum Sententiarum, distinctione vicesima quinta, fatetur, si papa pro aliquo spirituali munus acciperet, simoniam committeret sicut et alius homo: potissime quoniam Petrus, cuius ipse successor est, primus in novo Testamento simoniae vitium condemnavit. Nec res Ecclesiae sunt ipsius secundum quemlibet modum habendi, sed ut dispensatoris qui iuxta voluntatem Domini sui debet eas praestare, qui in Evangelio ait: Gratis accepistis, gratis date.16 – Hinc in Summa confessorum, libro primo, titulo primo, quaestione sexagesima septima, apertissime dicitur: Papa potest simoniam committere tantoque gravius quanto in altiori gradu consistit. Res enim Ecclesiae non sunt eius ut domini, sed ut dispensatoris. Unde, si pro aliqua re spirituali reciperet aliquam pecuniam de redditibus alicuius Ecclesiae, simoniacus esset; et idem accideret, si reciperet pecuniam ab aliquo laico non de redditibus Ecclesiae.