De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii
Denis the Carthusian (1402–1471)
Treatise on the authority of the pope and the general council. Divided into three books, it examines the scriptural, patristic, and canonical foundations of papal primacy, defends the universal jurisdiction of the Roman Pontiff, and addresses conciliarist arguments concerning the relationship between papal and conciliar authority.
✦ This work is being completed — add a section.
Epistola nuncupatoria
Liber Primus
Prooemium
Articulus I: De motivo editionis huius tractatus
Articulus II: De universali auctoritate ac praesidentia papae super totam Ecclesiam, seu universos fideles simul acceptos, secundum sanctos catholicosque doctores, tam Graecos quam Latinos
Articulus III: De mirabili excellentia et plenitudine potestatis domini papae, ex verbis s. Bernardi ad Eugenium papam, ex quibus praehabita confirmantur
Articulus IV: De potestate, dignitate ac praesidentia papae, secundum Thomam in Summa contra gentiles et super secundum Sententiarum
Articulus V: De dispositione ecclesiasticae hierarchiae instar hierarchiae angelicae, secundum divum Dionysium, s. Bernardum, b. Thomam et Hugonem de S. Victore: ex quibus probatur quod in tota Ecclesia unus summus praesideat pontifex
Articulus VI: De potestate et excellentia papae, atque de casibus ad ipsum specialiter pertinentibus, ex Raimundo et ex Summa Pisana, item ex Summa confessorum
Articulus VII: De excellentia, potestate ac praesidentia papae, secundum Bonaventuram et Durandum de S. Portiano itemque secundum Durandum qui fuit Ordinis s. Francisci
Articulus VIII: De subordinatione, limitatione et subiectione potestatis seu auctoritatis papalis sub voluntate, lege atque imperio Christi
Articulus IX: Qualiter liceat summo pontifici dispensare
Articulus X: De praecipua difficultate in negotio Ecclesiae iam versante, videlicet an papa sit super generale concilium, vel econtra, hoc est an maior sit potestas concilii quam papae, an vice versa
Articulus XI: Probatio per Scripturam canonicam qua aliqui probant quod concilium generale sit supra papam
Articulus XII: Quid obiici possit contra praedicta in articulo proximo
Articulus XIII: Probatio qua aliqui probant concilium esse super papam, ex verbis sanctorum patrum atque doctorum
Articulus XIV: De auctoritate generalium conciliorum, ex dictis summorum pontificum
Articulus XV: De auctoritate conciliorum generalium, ex his quae in gestis conciliorum leguntur
Articulus XVI: Introductio obiectionum contra praedicta, ex quibus apparet quod papa a concilio non possit iudicari neque deponi
Articulus XVII: Solutio obiectionum istarum
Articulus XVIII: An omnis seu tota potestas et auctoritas generalis concilii sive Ecclesiae sit a papa
Articulus XIX: Solutio quaestionis istius et de sex potestatibus ecclesiasticis
Articulus XX: De rationibus propter quas quidam iam temporis asserunt concilium esse super papam et de modo loquendi aliquorum in ista materia
Articulus XXI: Solutio sive discussio rationum istarum
Articulus XXII: Quomodo summus pontifex dicatur filius et minister Ecclesiae et ipsa Ecclesia mater ac domina eius
Sicut in prima parte Summae suae, quaestione nonagesima sexta,1 s. Thomas testatur, alii quoque doctores conscribunt, dominium dupliciter sumitur. Uno modo, prout servituti opponitur: et sic dominus est qui habet servum proprie dictum. Servus autem opponitur libero. Liberum vero, secundum Philosophum, dicitur quod est causa sui; servile autem quod ordinatur ad aliud. Dominium ergo sic sumptum, est prout aliquis principatur subiectis, non ad illorum utilitatem, sed ad proprium commodum. Porro tale dominium esse non solet absque poena inferiorum: nam sicut unicuique naturale est atque iucundum propriam perfectionem acquirere et habere, sic triste est ei ut sua perfectio non sibi ipsi, sed alteri cedat in commodum. Idcirco tale dominium in statu innocentiae non fuisset. Hoc etiam modo papa de iure non est dominus Christianorum, nec taliter facere aut reputare se debet dominum eorum, quia hoc cupiditatis esset et elationis. Propter quod Petrus in prima sua Canonica pastoribus scribit: Non quasi dominantes in clero;2 et Paulus suis scribit discipulis: Non quaero quae vestra sunt, sed vos, id est salutem vestram, non commoda mea.3 – Secundo, dominium dicitur quaecumque gubernatio sive praelatio: et sic etiam ille dominari ac dominus perhibetur qui alios dirigit ad utilitatem et felicitatem ipsorum, seu ad bonum commune. De quo dominio nonodecimo De civitate Dei loquitur Augustinus: Iusti imperant non dominandi libidine, sed officio consulendi. Tale autem dominium fuisset in statu innocentiae; et hoc Thomas ibidem multipliciter probat. Hoc etiam modo, secundum Hugonem et Albertum, est dominium in spirituali regimine militantis ac triumphantis Ecclesiae. Sicque dominium competit papae magis quam alicui in tota Ecclesia: imo sic ipse dominus est, praeceptor seu imperator imperatoris ac omnium saecularium principum omniumque praelatorum et universorum Christianorum; et ut compendio stringam, ei de iure, etsi non de facto, competit totius mundi dominium, cum in ipso sit plenitudo utriusque potestatis, secundum Thomam, totusque mundus commissus et creditus sit ei, secundum illuminatissimum illum magnum Bernardum atque Alanum.
Itaque papa est servus servorum Dei et minister Ecclesiae, non utique servitute subiectionis seu imperfectionis, inferioritatis seu inopiae, sed servitute caritatis atque iustitiae, praelationis ac praesidentiae: quae maioritati ac dignitati non derogat, sed concordat. Unde ob eam non concluditur papam simpliciter inferiorem esse Ecclesia sibi commissa, sed magis superiorem; et quod ministerium seu officium istud ordinatur ad bonum Ecclesiae, tantum concludit quod papa est inferior Ecclesia, seu status papalis statu Ecclesiae, quantum ad excellentiam pertinentem ad dona gratiae gratum facientis, ut clarius dictum est.4 Rursus, officium dignitatis papalis non solum ordinatur ad bonum Ecclesiae, sed etiam ad ipsius papae salutem principaliterque ad Dei honorem.
Denique, de hac servitute caritatis et aequitatis, seu etiam humilitatis, multa scribit Apostolus. Ait nempe ad Galatas: Per caritatem servite invicem;5 et ad Corinthios: Cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem.6 Rursusque ait Corinthiis: Non nosmetipsos praedicamus, sed Iesum Christum, nos autem servos vestros per Iesum.7 Et denuo: Omnia (inquit) vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, id est Petrus.8 Quod autem tali ministerio honor, non subiectio, debeatur, constat ex eo quod ad Thessalonicenses fatetur: Neque fuimus quaerentes ab hominibus gloriam, cum possemus vobis oneri esse ut Christi apostoli; sed facti sumus parvuli in medio vestrum.9 Insuper, hoc modo etiam Christus fuit minister Ecclesiae ac discipulorum suorum, quibus locutus est: Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare;10 et, Ego in medio vestrum sum sicut qui ministrat.11 Hinc ad Hebraeos dicitur: Christus melius sortitus est ministerium;12 et ad Romanos, Dico Christum ministrum fuisse circumcisionis:13 ministrum, inquam, humilitate, ut Gorra exponit. Fuit demum Dominus Iesus subditus illis, videlicet Mariae et Ioseph,14 ut Lucas evangelista describit, non tamen fuit inferior eis.
Praeterea, si praedictis obiiciatur quod status Ecclesiae est status libertatis (sicut ait Apostolus: Vos in libertatem vocati estis, fratres15), ergo papae non competit dominium super fideles; respondendum quod consequentia non valet, loquendo de dominio iuxta secundam eius acceptionem: imo sic in triumphanti Ecclesia unus angelus alteri dominatur unusque ordo, dominationum ordo, secundum divinum Dionysium, appellatur.16 Ecclesiae etenim status dicitur liber libertate a servitute daemonis et peccati (de qua in secunda sua epistola loquitur beatissimus Petrus: Iniqui sunt servi corruptionis17), non autem libertate obedientialis subiectionis, aut etiam corporalis temporalisque servitutis. Hinc in secunda secundae, quaestione centesima quarta, Thomas affirmat:18 Dicuntur filii Ecclesiae liberi libertate a spirituali servitute peccati, non a servitute corporali, quia per gratiam Christi liberamur in praesenti a defectibus animae, non a defectibus corporis. Durandus quoque super secundum Sententiarum:19 Lex (inquit) evangelica dicitur lex perfectae libertatis, quoniam liberat ab onere veteris legis et a servitute peccati, non a servitute temporali. Hinc ad Romanos dicitur: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit.20 Quod de subiectione ad iustitiam pertinente prolatum est. De subiectione vero humilitatis scriptum est: Subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum.21
Itaque summus pontifex non ita est minister Ecclesiae, quin etiam iuxta modum iam declaratum sit dominus eius, id est praelatus et rector, cum et ceteri inferiores episcopi hoc modo dicantur domini terrarum plebiumque suarum seu Ecclesiarum: unde et principes Ecclesiarum s. Bernardus in quodam sermone eos appellat. Sicque Ecclesia est subdita papae tanquam summo pontifici suo.
Insuper, papa non est ita filius Ecclesiae, quin etiam sit spiritualis pater ipsius. Imo in quantum est papa, competit ipsi esse patrem Ecclesiae: primo, ratione praelationis; secundo, ratione instructionis, quoniam habet eam illuminare; tertio, ratione curae ac provisionis. Nam et Paulus suis scribit discipulis: Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis;22 itemque: In Christo per Evangelium ego vos genui.23 Idcirco, secundum Bonaventuram, papa est pater patrum et universorum fidelium. Atque, ut ait Bernardus, ipse est pastor Ecclesiae ex omnibus Ecclesiis congregatae, id est totius Ecclesiae coniunctim acceptae. Nihilo minus papa vocatur et est filius Ecclesiae: primo, quoniam in fonte baptismatis spiritualiter regeneratus est in ea et ex ea, quemadmodum Augustinus super Ioannem disseruit quod Ecclesia generat ex aqua et Spiritu Sancto; secundo, in quantum est determinata persona et unus Christianus; tertio, in quantum ab Ecclesia, id est a filiis Ecclesiae, adiuvatur, fovetur et dum opus fuerit, dirigitur atque instruitur sicque sugit ubera eius, de quibus in Canticis legitur: Meliora sunt ubera tua vino;24 et, Quis mihi det te fratrem meum, sugentem ubera matris meae?25
Postremo, patet ex his quomodo pater sit frater noster seu cunctorum fidelium. Eisdem enim modis ac rationibus dicitur frater noster quibus Ecclesiae filius appellatur; sed et propter communionem naturae specificae nobiscum, frater est noster et propter eamdem Christianitatis religionem. Multis etenim modis dicitur aliquis frater alterius, sicut in libro contra Helvidium scribit Hieronymus. Sed ex hoc papali maioritati non derogatur, praesertim cum et Christus Deus noster factus sit frater noster, secundum Bernardum. Unde post resurrectionem dixit ad Magdalenam: Vade ad fratres meos.26 Et Apostolus ait: Non confunditur fratres eos vocare;27 et, Debuit per omnia fratribus assimilari.28
Id autem adiiciendum quod Ecclesia etiam ideo dici potest domina papae, quia est sponsa Christi, cuius minister est papa et quia in donis gratiae gratum facientis eum excedit et quoniam in quibusdam papa acquiescere ac parere habet eidem, ut infra clarius exponetur.