De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii
Denis the Carthusian (1402–1471)
Treatise on the authority of the pope and the general council. Divided into three books, it examines the scriptural, patristic, and canonical foundations of papal primacy, defends the universal jurisdiction of the Roman Pontiff, and addresses conciliarist arguments concerning the relationship between papal and conciliar authority.
✦ This work is being completed — add a section.
Epistola nuncupatoria
Liber Primus
Prooemium
Articulus I: De motivo editionis huius tractatus
Articulus II: De universali auctoritate ac praesidentia papae super totam Ecclesiam, seu universos fideles simul acceptos, secundum sanctos catholicosque doctores, tam Graecos quam Latinos
Articulus III: De mirabili excellentia et plenitudine potestatis domini papae, ex verbis s. Bernardi ad Eugenium papam, ex quibus praehabita confirmantur
Articulus IV: De potestate, dignitate ac praesidentia papae, secundum Thomam in Summa contra gentiles et super secundum Sententiarum
Articulus V: De dispositione ecclesiasticae hierarchiae instar hierarchiae angelicae, secundum divum Dionysium, s. Bernardum, b. Thomam et Hugonem de S. Victore: ex quibus probatur quod in tota Ecclesia unus summus praesideat pontifex
Articulus VI: De potestate et excellentia papae, atque de casibus ad ipsum specialiter pertinentibus, ex Raimundo et ex Summa Pisana, item ex Summa confessorum
Articulus VII: De excellentia, potestate ac praesidentia papae, secundum Bonaventuram et Durandum de S. Portiano itemque secundum Durandum qui fuit Ordinis s. Francisci
Articulus VIII: De subordinatione, limitatione et subiectione potestatis seu auctoritatis papalis sub voluntate, lege atque imperio Christi
Articulus IX: Qualiter liceat summo pontifici dispensare
Articulus X: De praecipua difficultate in negotio Ecclesiae iam versante, videlicet an papa sit super generale concilium, vel econtra, hoc est an maior sit potestas concilii quam papae, an vice versa
Articulus XI: Probatio per Scripturam canonicam qua aliqui probant quod concilium generale sit supra papam
Articulus XII: Quid obiici possit contra praedicta in articulo proximo
Articulus XIII: Probatio qua aliqui probant concilium esse super papam, ex verbis sanctorum patrum atque doctorum
Articulus XIV: De auctoritate generalium conciliorum, ex dictis summorum pontificum
Articulus XV: De auctoritate conciliorum generalium, ex his quae in gestis conciliorum leguntur
Articulus XVI: Introductio obiectionum contra praedicta, ex quibus apparet quod papa a concilio non possit iudicari neque deponi
Articulus XVII: Solutio obiectionum istarum
Articulus XVIII: An omnis seu tota potestas et auctoritas generalis concilii sive Ecclesiae sit a papa
Articulus XIX: Solutio quaestionis istius et de sex potestatibus ecclesiasticis
Articulus XX: De rationibus propter quas quidam iam temporis asserunt concilium esse super papam et de modo loquendi aliquorum in ista materia
Articulus XXI: Solutio sive discussio rationum istarum
Articulus XXII: Quomodo summus pontifex dicatur filius et minister Ecclesiae et ipsa Ecclesia mater ac domina eius
Articulus XXIII: Quomodo competat Christo esse caput Ecclesiae
Articulus XXIV: An papa sit caput totius militantis Ecclesiae et qualiter
Articulus XXV: De modo loquendi quorumdam circa materiam istam
Quidam distinguunt et ponunt duplex caput Ecclesiae, videlicet: essentiale, quod est Christus, quod errare non potest spiritualemque motum virtutum et vitam gratiae influit Ecclesiae. Aliud vocant caput accidentale, utputa papam: quod caput cum non sit confirmatum in gratia, potest errare; et eo defuncto, adhuc manet Ecclesia in vita spirituali et potestate ecclesiastica sibi a Christo concessa. Et hoc caput dicunt proprie dici non posse caput Ecclesiae, quia non influit ei vitam gratiae et motum operationis virtuosae.
Quamvis autem praemissa distinctio possit salvari (quanquam papa sublato seu mortuo, Ecclesia sit privata membro suo dignissimo atque altissimo, nec ipsa papalis potestas sit formaliter, proprie ac distincte permanens in Ecclesia, nec ipsa Ecclesia absque papa sit usquequaque perfecta: quia ad conservationem boni status Ecclesiae et ecclesiasticae unitatis in ea, oportet esse in Ecclesia unum summum pontificem, ad quem in praecipuis difficultatibus, dubitationibus ac necessitatibus recurratur, prout Thomas copiose demonstrat iamque probatum est,1 nec ecclesiastici ordinis decentissima pulchritudo in gradibus dignitatum et officiorum sine papa completa est), verumtamen nequaquam est consequens, papam non esse caput Ecclesiae quia non influit ei sensum et motum. Primo etenim dico quod licet non influat ei sensum et motum efficienter ut Deus Trinitas, nec principaliter meritorie sicut Christus ut homo; tamen influit dispositive ac instrumentaliter, purgando, illuminando, perficiendo, orando, seu gubernando et sacramenta, quae sunt vasa gratiae, dispensando per se et suos ministros. Denique, non solum dicitur aliquis caput, quia efficienter influit sensum et motum, sed et ratione principalitatis, ac aliis modis, ut dictum est.2 Alioqui nullus praelatus aut princeps diceretur caput ratione subditorum: quod contra canonicam esse Scripturam, articulo patuit praecedenti. Nam et diabolus, secundum b. Gregorium, dicitur caput malorum, quamvis non influat eis motum et sensum seu vitam, nisi forte vitam carnalem motumque vitiorum, quae influit suggerendo, non efficiendo.
Insuper dicunt quod universalis Ecclesia consideratur dupliciter. Uno modo, ut est corpus mysticum, utputa prout regitur donis et charismatibus gratiarum, vivens semper vita spirituali per fidem et caritatem, ita quod Christus eam ut sponsam suam respicit et gubernat, nec permittit eam maculari aut separari a se, quoniam ipse ei specialiter spiritualiterque adsistit, ab erroribus eam defendens: et sic proprie caput Ecclesiae est Christus, non papa. Secundo consideratur Ecclesia ut alia quaevis communitas aut societas politica, quae etiam absque influxu divinorum charismatum et sine speciali adsistentia Christi, quantum est ex humano iudicio, potest debite regi lege humana aut divina: sicque papa posset dici caput Ecclesiae.
Istud videtur impropriissime dictum. Papa enim, secundum fidem catholicam, est vicarius Christi: ergo eo modo est caput Ecclesiae quo ipsa Ecclesia est grex Christi et ovile seu congregatio ovium eius. Non autem est grex Christi et ovile ipsius, proprie loquendo, nisi in quantum est mysticum corpus ipsius. Nec dubium intelligenti quin Ecclesiae magis competat esse gregem ovileque Christi, in quantum est mysticum corpus charismatibus gratiae informatum et rectum, quam ut est politica societas.
Praeterea, hoc videtur esse contra debitum papalis officii, regere Ecclesiam sine gratiosa ac speciali adsistentia Christi: quia et ipse papa tenetur esse in caritate et gratia et suum exhibere officium ex caritate, subditos quoque ad caritatem ceterasque virtutes, quantum in ipso est, inducere. Sed et ipsa Ecclesia sine charismatibus gratiae considerata, amittit rationem Ecclesiae, cum iuxta doctrinam s. Augustini in libris De civitate Dei, Ecclesia sit civitas Dei, civitatem vero Dei constituat amor Dei crescens usque ad contemptum sui, quemadmodum civitatem Babylonis seu daemonis constituit amor sui crescens usque ad contemptum Dei.
Insuper, gubernatio qua Christus per gratiarum charismata regit Ecclesiam, non excludit cooperationem inferiorum regentium ac pastorum, sicut Hugo de S. Victore super Angelicam hierarchiam pulchre ostendit, et divus Dionysius in libro Ecclesiasticae hierarchiae testatur:3 alias angeli infimae hierarchiae angelicae homines non dicerentur custodire atque dirigere. Hinc ait Apostolus, Dei adiutores sumus:4 haud dubium quin in hominum directione ad ultimum finem. Ergo Ecclesiae consideratae sub ratione mystici corporis desuper recti, non repugnat, sed penitus congruit secundum ordinem divinitus institutum, praeter Christum habere caput et rectorem in terra qui sit summus ac plenus Christi vicarius: et iste est papa, sicut b. Cyrillus in libro Thesaurorum clarissime contestatur. At vero, etiam dato quod tota Ecclesia infallibiliter regeretur a Christo et confirmata esset in gratia quantum ad omnes et singulos Christianos, sicut in die Pentecostes confirmati fuerunt apostoli, adhuc deceret et expediret eam habere unum summum caput in terra, videlicet papam, qui adhuc esset praelatus, pastor et summus pontifex eius in saeculo isto. Praelatio enim non solum ordinatur ad retrahendum inferiores seu subditos a peccato, sed etiam ad hortandum ac inducendum eos ad meliora ac perfectiora: unde et ipsis apostolis praelatus fuit ac mansit beatissimus Petrus. In angelicis quoque spiritibus exstat praelatio, ut s. Dionysius docet in libro Angelicae hierarchiae.5 Similiter in innocentiae statu fuisset, secundum Thomam et alios multos. Ex quibus concluditur vanam esse argumentationem aliquorum qui dicunt quod ipsa Ecclesia est confirmata in bono, nec potest peccare neque errare, quoniam regitur a Spiritu Sancto, idcirco papa non est caput ipsius, nec indiget eo.
Porro, quod Ecclesiam dicunt non posse peccare et quod Christus adspicit eam ut sponsam, non permittens eam a se separari nec maculari, discutiendum est quomodo sit intelligendum. Constat namque quod Christus quotidie permittit multas animas sibi per caritatem coniunctas et per consequens sponsas suas particulares, a se separari et inquinari per peccata mortalia, ita quod fiunt adulterae diaboli, quae fuerunt sponsae Christi. Sed verum est quod Christus non permittit totam Ecclesiam a se totaliter separari, imo semper sunt aliqui boni in Ecclesia: propter quod Ecclesia dicitur quodammodo munda et confirmata in gratia, denominando totum a parte. Verumtamen etiam boni isti maculantur quotidie per venialia peccata: nisi quis dicat quod veniale peccatum maculam non ponat in anima. Sed hoc stat in quid nominis, cum certum sit quod veniale peccatum quantum habet de ratione peccati, tantum quoque habet de ratione immunditiae et maculae ac offensae.
Unde verbum apostoli quod allegant quod Christus dilexit Ecclesiam et tradidit se pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam neque rugam,6 potius competit Ecclesiae in statu futuro quam ei modo conveniat. Propter quod Thomas in tertia parte, quaestione octava, sic ait:7 Ecclesiam esse gloriosam, non habentem maculam neque rugam, est ultimus finis eius, ad quem per Christi passionem perducitur; et hoc erit in statu patriae, nec est in statu viae, in quo si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, ut scriptum est.8 His verbis s. Thomae concordat expositio Nicolai de Gorra et aliorum multorum super inducta verba apostoli.