De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii

Denis the Carthusian

De Auctoritate Summi Pontificis et Generalis Concilii

Denis the Carthusian (1402–1471)

Treatise on the authority of the pope and the general council. Divided into three books, it examines the scriptural, patristic, and canonical foundations of papal primacy, defends the universal jurisdiction of the Roman Pontiff, and addresses conciliarist arguments concerning the relationship between papal and conciliar authority.

This work is being completed — add a section.


Epistola nuncupatoria

Reverendo in Christo patri ac domino D. Theodorico Hezio, theologo, etc., cathedralis ecclesiae S. Lamberti Leodiensis canonico, etc., longe dignissimo, f. Theodoricus Loer a Stratis, ordinis et domus Cartusiensis in Colonia humilis monachus et vicarius, S. P. D.

Pontificis maximi, Romani (inquam) praesulis, super universalem Ecclesiam unica summaque potestas, mi Hezi, cognate coniunctissime, tot tantisque utriusque Testamenti exemplis, auctoritatibus et rationibus firmata et comprobata est priscorumque patrum eruditissimorum iuxta et sanctissimorum sententiis asserta, argumentis efficacissimis defensa, ut communis omnium vere orthodoxorum consensus subrepserit, et hactenus universi populi Christiani consuetudo habeat, credat et observet, ipsum summum Ecclesiae antistitem, Petri successorem, Christi in terris vicarium a Deo ipso institutum, plenam in omnes gentes et nationes ac super universum clerum et populum gerere potestatem: adeo ut nemo sanae mentis et compos rationis infitiari queat, ipsum unicum esse principem qui cuncta moderetur, ad quem inferiores episcopi recurrant, cuius auctoritate concilia (si quae fieri debeant legitima) convocentur et quae ad bonum reipublicae, Christianae fidei et Ecclesiae defensionem morumque correctionem spectent, salubriter statuantur. Quae omnia etsi ex sacris Litteris prodita sint, plurimi tamen huius nostri saeculi pene ferrei perfricta fronte nihil reformidant omnibus viribus ad hoc eniti, ut hanc pontificiam maiestatem labefactent et penitus evertant. Ad quod errores, non modo Graecorum, sed et Latinorum, nempe Hussitarum et Wicleffistarum, atque id genus plurium haereticorum olim publice cum suis auctoribus damnatos, excitare satagunt. Porro nunc omnes episcopos et sacerdotes pares inter se esse facultate contendunt; nunc vero, veluti sui ipsius et assertorum obliti, continuo eos omni auctoritate privant, laicos eisdem non inferiores esse asserentes, quos et generatim omnes hoc honore dignantur; rursus summum sacerdotium nihil nisi meram tyrannidem blasphemantes, multis calumniis et iniuriis afficiunt. Hi tamen nullam assertorum rationem qua fulciantur, afferre queunt, nullumve ex sacris Litteris locum cui nitantur, indicant; sed sua temeritate impudenter asserunt quae nunquam probare poterunt. Quin potius contra, rationi consentaneum est ut sit unus aliquis monarcha unumve aliquod caput primarium in populo Christiano, ad quod causae magis ambiguae et difficiliores referantur: quemadmodum olim Iudaeis constitutum erat, ut veteris legis historia recenset, arduiora ad summum sacerdotem referre, cuius iudicio et decreto standum erat. Christus proinde, viventis Dei Filius, legifer noster et summus secundum ordinem Melchisedech sacerdos, ubi corporalem praesentiam suam mundo subtrahere statuisset, noluit tamen [eum] sine capite vicario relinquere, ut nobiscum maneret eius auctoritas cunctis diebus usque ad consummationem saeculi. Hinc iure optimo et benigna sua providentia actum est ut nobis de opportuno provideret vicario: quem Petrum constituit, eidem claves regni caelorum promittens ob fidei confessionem, ac tandem post multiplicis caritatis protestationem tribuens, ad Ecclesiae utilitatem et necessitatem.

Quamvis itaque de Petri eiusque successorum potestate plenissima illi a Christo collata apertissimae sint Scripturarum auctoritates non paucae, quibus identidem fiendum praefiguraretur, promitteretur et iam factum testaretur; varie tamen de hac pro ingeniorum varietate disceptatum est. At quoties haec quaestio in dubium et controversiam revocata fuit, toties, imo semper determinatum est pro sancta Sede apostolica et eius auctoritate: adversariorum assertis reprobatis et prorsus reiectis; machinis, arietibus et tormentis quibus hanc Sedem impetere et subruere statuebant, divulsis et amotis, ut perpetuo inconcussa permaneat, nempe contra quam nec potestates aeriae in caelestibus nec portae inferi praevalebunt. Et ne propugnatorum huius sanctae Sedis omnium omnia vetustissima in medium afferam monumenta, instituti mei est, mi cognate, tibi non modo nostri Dionysii a Rickel libros De vita et regimine praesulum et Officio archidiaconorum, De vita canonicorum et curatorum cum reliquis omnibus subsequentibus in hoc primo tomo nuncupatim dedicare; sed (quod praecipuum est) quam maxime doctissimos tres libros De summi pontificis et conciliorum generalium iurisdictione et auctoritate: quos hocce tempore tuo nomini consecratos, evulgandos opportune censuimus commendare, nihil subdubitans eos tum liberiores fore a Theoninis dentibus, si tam rabidi canes tui patrocinii virga arceantur. Neque erit admodum grave tibi consummato theologo et iurium perito, protonotario et scriptori apostolico, sanctissimi domini nostri papae acolytho in Romana curia diu versato, eius doctrinam tueri, quae nihil habet quod non ex sacris Litteris aut priscorum patrum decretis et doctorum scriptis profectum sit. Cuius rei mecum testes sunt tres eruditissimi in theologia et iuribus summi, quorum examini, ne quid temere agerem, commissa est. Et argumentum quod tractat, a neotericis haud est neglectum. Ubi equidem libros hos Dionysii nostri, ut multos alios pertranseam, cum reverendissimi patris et domini D. Thomae Caietani cardinalis S. Sixti, ex Ordine Praedicatorum, libro De comparatione auctoritatis papae et concilii seu Ecclesiae universalis contuleris, absque negotio intelliges hunc ab illius sententia non abesse: nisi quod quisque suo tempori, stilo, phrasi, modo et ratione tractandi, inservierit. Veluti etiam causa et occasio alia et alia fuit, licet eadem utrique intentio, nempe defensandi veram, unicam summamque Romani pontificis super universalem Ecclesiam maiestatem, dignitatem et potestatem. In quo si tum ille errasse diceretur, hic iam acerrimus defensor, utriusque communem sententiam tutabitur. Promptiorem vero animum defensandi Dionysium in te non desidero, quam hactenus in me et totum ordinem nostrum multiplici benevolentia et largissimis declarasti beneficiis, quibus nos totos tibi devinxisti. Possem hic quoque non paucas assignare rationes cur hic honor quam maxime tibi a me deferri debuerit, ut inter plurimos nobilitate, dignitate, animae et corporis dotibus praeclarissimos viros Dionysio faventes, te impraesentiarum delegerim Maecenatem et horum praefatorum librorum patronum, nisi vererer rursus abs te inculpari ac [si] plus satis te commendasse velim, qui mavis reipsa omnibus honoribus dignus esse, quam verbis ampullosis praeconizari et extolli. Cur alioqui subticerem tuum amicum sincerumque in me animum et pium affectum, quem multiplicibus beneficiis dulcissimisque ad me epistolis saepe declarasti multoque tuo consilio, quo ut non rarenter ita quoque prudenter mihi meisque profuisti? Ne interim, quod semper pro tua humilitate vitas, nimius sim mortalium laudator, hoc unico omnia involvam verbulo, te tanti abs me aestimari tantumque amari, ut reer nunquam satis te commendari posse: siquidem per publicam famam non ignoremus te sic laude dignis praecellere, ut facile sis extra laudis aleam collocandus: in quo sic ex aequo virtus cum scientia pugnet, ut in re neutra parem habere videaris. Atque hinc est quod te docti et indocti, nobiles et ignobiles, saeculares et spirituales, non modo infimi et medii, verum etiam summates et principes, non secus atque unum ex paucissimis colant, ament et observent; imo quem perinde habent de quo vere dici queat, σοφός: qui sic prudentiae eruditionem et mirae vitae candorem, divino munere (cui omnia accepta referre debes) undecumque copulasti, ut sis in quem solum, in solatium multorum, longa desideretur vita. Vale, felix mi omnium amantissime cognate et perge promovere Dionysium tuumque amare pauperem cognatum, ut hactenus solitus es. Ex Agrippinensi nostra Cartusia, ipsis S. Barbarae, nostrae domus singularis patronae, feriis, anno MDXXXI.

Liber Primus

Prooemium

Confiteor tibi, Pater, Domine caeli et terrae quod abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. Etiam, Pater, quia sic placuit ante te. Luc. X, 21.

Haec sunt verba unigeniti Filii Dei ad Patrem aeternum scripta, in quibus Christus secundum naturam assumptam gratias agit Patri aeterno, eo quod sua supernaturalia documenta, utputa fidei Christianae mysteria legisque evangelicae sacramenta, humilibus revelavit, quae «sapientibus» atque «prudentibus», id est superbis, qui in oculis propriis magni et docti sunt, occultavit. Quemadmodum enim humilitas efficit mentem divinae illustrationis capacem, quia substernit et subiicit eam Deo altissimo; ita superbia facit eam ad suscipienda gratiarum charismata prorsus indignam, eo quod reddat eam Creatori suo inobedientem atque rebellem. Hinc scriptum est: Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam, quoniam ab humilibus honoratur. In eodem quoque libro habetur: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Quod verbum tanti est ponderis, ut sacratissimi apostoli Petrus et Iacobus illud allegent in scriptis suis canonicis. Itaque qui sapientiae dono perfundi, qui desuper illustrari ac edoceri, qui incerta et occulta sapientiae Dei sibi manifestari desiderat, humilitate se vestiat, imo in omnibus profundissime se ipsum humiliet.

Denique, sicut in exordio primitivae Ecclesiae Deus omnipotens per humillimos Christi discipulos, sanctos apostolos, fidem ac legem evangelicam in toto orbe disseminavit, plantavit, firmavit; sic usque in praesens per tales hanc ipsam fidem ac legem sanctissimam in suo conservavit vigore, ita ut nec a tyrannis, neque ab haereticis, neque a falsis fratribus potuerit haec fides et lex exstirpari. Unde sperandum est quod nunc quoque similiter suae succurret Ecclesiae, ecclesiasticam unitatem reformando in ea.

Articulus I: De motivo editionis huius tractatus

Quarto capitulo De divinis nominibus magnus ille theologus s. Dionysius protestatur: Bonitas divina dicitur lumen, ex propria plenitudine omnem mentem illuminans et intellectualia ac rationalia, scilicet angelos et homines, in superfuso radio congregans et concordans. Quemadmodum enim ignorantia (seu ratio humana in quantum est defectiva) est divisiva ab invicem eorum qui ducti sunt in errores multiplices, ut in haereticorum et schismaticorum multitudine constat; ita praesentia sive infusio lucis divinae, est coadunativa eorum qui illustrantur et conversiva seu reductiva eorum a multis opinionibus ad unam, veram, consistentem, divinam et inviolabilem veritatem.

Itaque causa tam variarum tamque discordantium opinionum in his quae statum Ecclesiae et animarum concernunt salutem, est carentia illustrationis supernae: quam Deus sublimis et benedictus iam iusto iudicio subtrahit multis, quia indigni sunt ea. Hinc contra se mutuo altercantur unusque alterum damnat, haereticum atque schismaticum nominat. Hinc fidelibus, ne in huiusmodi schisma labantur, maxime necessaria est illuminatio instructioque divina, ut naturale lumen rationis per lumen gratiae confortetur, atque directione Sancti Spiritus in omnibus concordent. Quod universis Christifidelibus summe necessarium esse cognoscens Apostolus, ait et orat: Deus patientiae et solatii det vobis id ipsum sapere in alterutrum secundum Iesum Christum, ut unanimes uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Iesu Christi. Et iterum Philippenses affectuosissime exhortatur: Si qua consolatio in Christo, si quod solatium caritatis, si qua societas spiritus, si qua viscera misericordiae, implete gaudium meum, ut idem sapiatis, unanimes, id ipsum sentientes, nihil agentes per contentionem neque per inanem gloriam, sed in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes, non quae sua sunt singuli considerantes, sed quae aliorum.

Praeterea, quia nunc, proh dolor! in Ecclesia Dei periculosissimum schisma emersit, in quo opiniones multifarie dissentientes nascuntur, quibusdam quasi pro papa loquentibus atque scribentibus, aliis vero quasi pro concilio verbo et scripto agentibus, quorum tamen diversificatio in hoc praesertim consistit quod una pars dicit papam esse supra concilium, alia autem affirmat quod concilium sit supra papam; idcirco de hac re quod Spiritus Sanctus, Spiritus utique veritatis et pietatis, dignatus est aut dare dignabitur, scribere cogitavi, tanto humilius hoc ipsum exordiens tantoque minus de viribus meis praesumens, quanto minorem me esse cognosco et impotentiorem ad ista, quanto etiam difficilior praesens exstat materia: nempe altissimum et vere arduissimum est istud negotium, nec sine specialissima ope ac gratia Spiritus Sancti poterit expediri. Eius ergo illuminationem, directionem et confortationem in cunctis cordialissime invoco, qui naturaliter bonus est infiniteque pius, dulcis et liberalis.

Articulus II: De universali auctoritate ac praesidentia papae super totam Ecclesiam, seu universos fideles simul acceptos, secundum sanctos catholicosque doctores, tam Graecos quam Latinos

Eorum qui nunc pro Basileensi seu etiam pro quocumque generali concilio loquuntur et scribunt, aliqui dicunt quod papa pro tanto summus pontifex appellatur et plenitudinem potestatis habere asseritur, quia quamcumque particularem Ecclesiam habet purgare, illuminare atque perficere et super quamlibet ecclesiasticam personam potestatem plenam sortitur: quasi non et totam Ecclesiam simul sumptam habeat tanquam verus pastor ipsius purgare, illuminare, perficere et quasi non omnibus simul acceptis fidelibus praesit, nec super omnes pariter potestatem iurisdictionemque habeat. Videntur autem hi valde extremi in causa hac, atque potestati papali ac dignitati in aliquo derogare, sive quodammodo contraire: sicut et quidam illorum qui quasi pro papa loquuntur et scribunt, videntur nimis multum attribuere papae, dicentes quod a nullo in terra, neque a generali concilio legitime congregato, queat iudicari, reprobari, absolvi, quoniam potestatem in terra super se non habet maiorem.

Unde inter hos ita extremos, videtur media via procedendum: sicque extollenda est summi pontificis dignitas ac potestas, ut generalium conciliorum auctoritati nullatenus derogetur; et insuper sic praeconizanda et magnificanda est generalium conciliorum auctoritas, ut potestati et excellentiae papae nil detrahatur. Et quis ad haec tam idoneus, nisi quem superclementissimus ille paracletus Spiritus Sanctus, cuius inspiratio dat intelligentiam, gratiose ac vehementer adiuverit, qui ab exordio infirma, abiecta et stulta mundi elegit, ut (iuxta Apostolum) sapientes et fortes confundat? In cuius pietate atque subsidio tota mea fiducia est. Unde nec praesumptionis me arbitror arguendum, quod scribere ista tentaverim, praesertim cum in defensione veritatis fidei et eorum quae fidem concernunt, omnes simus aequales, ut asserit Augustinus et Thomas allegat.

Nunc ergo, iuxta tenorem articuli huius, probandum per testes idoneos sanctosque doctores ac patres quod papa toti et universali Ecclesiae praesit sitque pastor, princeps, caput et dux super eam, summi pontificii sui potestatem et iurisdictionem ordinatam ordinate possidens super ipsam: ita quod ratione commissi sibi a Christo officii habet totam Ecclesiam purgare, illuminare, perficere, seu verbo et opere pascere, quantum ipsi possibile fuerit; et quod per se nequit implere, aliis debet committere, mediate vel immediate: qui idcirco in partem sollicitudinis vocari dicuntur.

Ait quippe Chrysostomus super illud, Sequere me: Si dixerit aliquis, Qualiter ergo Iacobus thronum assumpsit Ierosolymorum? illud utique dicam, quoniam Christus Petrum orbis terrarum inthronizavit magistrum. Et iterum ait ibidem Chrysostomus: Magna Christus Petro praedixit, et orbem terrarum ei commisit. Theophilus quoque circa eumdem locum testatur: In hoc quod Dominus dicit Petro, Sequere me, cunctorum fidelium ei praelaturam instituit. Et denuo in persona Christi ait ad Petrum: Te nunc dirigo ad orbis pontificatum. Praeterea, super illud, Dicit Simoni Petro Iesus, scribit Theophilus: Commissionem ovium mundi commendat Petro, et non alii. Ubi et Chrysostomus ait: Praeteriens Dominus alios, Petro de talibus loquitur, puta de suis ovibus pascendis: eximius enim apostolorum erat Petrus et os discipulorum et vertex collegii. Augustinus etiam dicit ibidem: Confitenti Petro amorem suum commendat Christus oves suas, dicens, Pasce agnos meos: tanquam non esset ubi ostenderet Petrus amorem suum ad Christum, nisi esset pastor fidelis sub principe pastorum.

Denique, super illud, Sedens Iesus docebat de navicula turbas, tangit Ambrosius quod tota Ecclesia navis est Petri et quod non turbatur illa quae Petrum habet, turbatur illa quae Iudam habet. Amplius, super illud, Assumpsit Iesus Petrum et Iacobum et Ioannem, asserit Damascenus: Petrum assumpsit, quasi praesidem futurum totius Ecclesiae; sed Iacobum assumpsit, tanquam moriturum pro Christo ante alios apostolos; Ioannem vero, tanquam theologiae purissimum organum. Similiter super illud, Faciamus hic tria tabernacula, Damascenus disseruit: Non te, o Petre, Dominus tabernaculorum sed universalis Ecclesiae constructorem constituit.

Adhuc autem, super illud, Intuitus eum (scilicet Petrum) Iesus dixit, scribit Beda: Intuitus est eum non exterioribus oculis solum, sed et aeterno divinitatis intuitu vidit cordis eius simplicitatem et animi sublimitatem, cuius merito toti praeferendus esset Ecclesiae. Praeterea, super illud, Ait autem ei (scilicet Christo) Petrus, Domine, ad nos dicis hanc parabolam, an ad omnes? ait Theophilus: Petrus, cui iam commissa Ecclesia fuerat, quasi omnium curam gerens, inquirit. At vero super illud, Dicit Petro ancilla ostiaria, scribit Chrysostomus: Petrus orbis terrarum doctor et magister peccavit; homo passibilis super omnes homines ordinatur, ut dum ipse in aliis suas recolit passiones, mitem eis se praebeat et benignum. Insuper, super illud, Ascendit Simon Petrus et traxit rete, etc., ait Gregorius: Petro sancta Ecclesia est commissa; ipsi specialiter dicitur: Pasce oves meas.

Porro, super illud, Ego pro te rogavi ut non deficiat fides tua, Theophilus in persona Christi loquitur Petro: Tu aliquando conversus confirma fratres tuos; quasi dicat: Postquam me negato ploraveris ac poenitueris, corrobora ceteros; hoc enim te decet, qui meum robur es ac petra Ecclesiae. Hoc autem, ait Theophilus, intelligendum est non solum de apostolis qui tunc erant, ut roborarentur a Petro, sed et de omnibus qui usque in finem mundi futuri sunt fidelibus.

Postremo, quidam devotus ordinis nostri, tertio volumine Vitae Iesu Christi conscripsit: Pastorem omnium fidelium apostolorumque principem, ac summum vicarium in tota Ecclesia Christus Petrum praefecit, cum ei dixit: Pasce oves meas.

Ex quibus omnibus auctoritatibus praeinductis sapienter pensatis, clarissime atque certissime patet quod papa toti Ecclesiae praesidet, seu cunctis fidelibus simul sumptis, summam, plenam ac pontificalem auctoritatem ac praesidentiam, potestatem et praelationem habens divinitus super eam in terris, tamen sub Christo et secundum mensuram ac legem sibi a Christo praefixam, videlicet in his quae ad pontificii sui officium seu magisterium pertinent: ita quod in talibus papa est inter Christum caelo praesidentem et totam Ecclesiam in terris peregrinantem, medius et sequester, tanquam immediatus et proprius Christi vicarius, ac totius Ecclesiae universalis pastor ac pontifex, princeps, iudex et praeses. Quemadmodum enim quicumque episcopus papae subiectus, ad suam particularem Ecclesiam, quam totam iuxta officii sui exigentiam habet purgare, illuminare, perficere, gubernare et iudicare, ita dominus papa ad totam comparatur Ecclesiam. Partes autem non constituunt totum nisi simul sumptae, cum dicat Boetius: In entibus aggregatis unio est forma. Sed et facile est probare quod si papa omnem seu quamcumque particularem Ecclesiam habet purgare, illuminare, perficere, etiam universalem et totam Ecclesiam habet purgare, illuminare, perficere. Unde eo ipso quo papa est summus communisque pastor et pontifex totius Ecclesiae, habet totam Ecclesiam, quantum ipsi possibile est, verbo et doctrina modisque aliis pascere, purgare, illuminare, perficere.

Convocatio quoque seu consistentia generalis concilii non derogat potestati papali, nec sedente generali concilio papa desinit esse papa ratione residentiae concilii. Unde nec desinit esse summus praelatus, pastor et caput Ecclesiae in hoc mundo: quamvis pro tunc quantum ad aliqua aliter habere se debet quam temporibus aliis. Sed hoc nunc tetigisse sufficiat, quoniam id (Spiritu Sancto praestante) clarius est pandendum. Ceterum palam est, ea quae de Petri auctoritate et praesidentia dicta sunt, de successoribus quoque ipsius debere intelligi.

Articulus III: De mirabili excellentia et plenitudine potestatis domini papae, ex verbis s. Bernardi ad Eugenium papam, ex quibus praehabita confirmantur

Secundo libro De consideratione devotissimus ille Bernardus ad Eugenium papam loquitur: Parem super terram non habes. Si ergo papa super terram parem non habet, quem habet maiorem? Sed hoc infra magis tractandum est.

Insuper scribit Bernardus Eugenio papae: Indagemus diligentius quis sis, quam geras pro tempore personam in Ecclesia Dei. Quis es? Sacerdos magnus, summus pontifex. Tu princeps episcoporum, tu heres apostolorum; tu primatu es Abel, gubernatu Noe, patriarchatu Abraham, ordine Melchisedech, dignitate Aaron, auctoritate Moyses, iudicatu Samuel, potestate Petrus, unctione Christus. Tu es cui claves traditae, cui oves creditae sunt. Sunt quidem et alii caeli ianitores et gregum pastores; sed tu tanto gloriosius quanto et differentius utrumque prae ceteris nomen hereditasti. Habent illi assignatos sibi greges, singuli singulos; tibi universi sunt crediti. Nec modo ovium, sed et pastorum tu unus omnium es pastor. Unde id probem quaeris? Ex verbo Domini. Cui enim, non dico episcoporum, sed etiam apostolorum, sic absolute et indiscrete totae commissae sunt oves? Si amas me, Petre, pasce oves meas. Quas? Illius vel illius populos civitatis aut regionis, aut certe regni? Oves meas, inquit. Cui non planum non designasse aliquas, sed assignasse omnes? Nihil excipitur ubi distinguitur nihil. Et forte praesentes condiscipuli ceteri erant, cum committens uni, unitatem omnibus commendaret et in uno grege et uno pastore, secundum illud: Una est columba mea, formosa mea, perfecta mea. Ubi unitas, ibi perfectio. Reliqui numeri perfectionem non habent, sed divisionem, recedentes ab unitate. Inde est quod alii singuli singulas sortiti sunt plebes, scientes sacramentum. Denique Iacobus, qui videbatur columna Ecclesiae, una contentus est Ierosolyma, Petro universitatem cedens: quo cedente, quis alter ingerat se Petri praerogativae? Ergo, iuxta canones tuos, alii in partem sollicitudinis, tu in plenitudinem potestatis vocatus es. Aliorum potestas certis limitibus coarctatur; tua extenditur in ipsos qui potestatem super alios acceperunt. Nonne, si causa exstiterit, tu episcopo caelum claudere, tu ipsum ab episcopatu deponere et etiam Satanae tradere potes? Stat ergo inconcussum privilegium tuum tibi, tam in datis clavibus quam in ovibus commendatis.

Accipe aliud quod nihilo minus praerogativam confirmat. Discipuli navigabant, et Dominus apparebat in littore. Sciens Petrus quia Dominus est, in mare se misit et sic venit ad ipsum, aliis navigio pervenientibus. Quid istud? Nempe signum est singularis pontificii Petri, per quod non navem unam, ut ceteri quique suam, sed saeculum ipsum susceperit gubernandum: mare enim saeculum est; naves, Ecclesiae. Inde est quod altera vice instar Domini gradiens super aquas, unicum se Christi vicarium designavit, qui non uni populo, sed cunctis praeesse deberet. Siquidem aquae multae, populi multi. Ita, cum quisque ceterorum habeat suam, tibi una commissa est grandissima navis facta ex omnibus, ipsa universalis Ecclesia toto orbe diffusa; tibi mundus est creditus et omnium Ecclesiarum sollicitudo relicta est tibi.

Nonne ex his beatissimi illuminatissimique Bernardi eloquiis luce clarius constat quod totius Ecclesiae pariter sumptae papa sit pastor, praelatus et pontifex, habens eam dirigere, gubernare, illuminare, perficere, atque eidem pro viribus per se et coadiutores suos sollicite providere?

Elucescit demum ex dictis quod universae principales dignitates ac potestates ecclesiasticae, utputa primatus, patriarchatus, episcopatus, ordo, auctoritas iudiciaria et papatus, in summo pontifice continentur. Sed de hoc infra clarius est tractandum.

Articulus IV: De potestate, dignitate ac praesidentia papae, secundum Thomam in Summa contra gentiles et super secundum Sententiarum

Sanctus Thomas quarto libro Summae suae contra gentiles, de ista materia inter cetera scribit: Manifestum est quod quamvis populi fideles distinguantur per diversas dioeceses et civitates, tamen sicut una est Ecclesia, ita oportet esse unum populum Christianum. Sicut ergo in uno speciali populo unius particularis Ecclesiae requiritur unus episcopus qui sit totius illius populi caput, ita in toto populo Christiano requiritur quod sit unus, totius Ecclesiae caput, scilicet papa. Praeterea, ad unitatem Ecclesiae requiritur quod omnes fideles in fide conveniant. Circa vero ea quae fidei sunt, contingit quaestiones moveri; per diversitatem autem sententiarum divideretur Ecclesia, nisi in unitate per unius sententiam conservaretur: oportet ergo quod sit unus qui toti Ecclesiae praesit. Manifestum est autem quod Christus Ecclesiae in necessariis non defuit, quam dilexit et pro ea sanguinem suum fudit, cum et de Synagoga dicatur per Dominum: Quid ultra debui facere vineae meae, et non feci? Non est ergo dubitandum quin ex ordinatione Christi unus toti Ecclesiae praesit. Praeterea, nulli dubium esse debet quin Ecclesiae regnum sit optime ordinatum, utpote per eum dispositum per quem reges regnant et legum conditores recta decernunt. Optimum autem regnum multitudinis est ut regatur per unum: quod patet ex fine regentis. Pax enim et unitas subditorum est finis regentis. Unitatis autem congruentior causa est unus quam multi. Manifestum est ergo regnum Ecclesiae sic esse dispositum, ut unus toti Ecclesiae praesit seu universis praesideat.

Si autem quis dicat quod unum caput et unus pastor est Christus, qui est unus unius Ecclesiae sponsus, non sufficienter respondet. Manifestum est enim quod omnia ecclesiastica sacramenta ipse Christus perficit: ipse est enim qui baptizat, ipse qui peccata remittit, ipse est verus sacerdos, qui se obtulit in ara crucis et cuius virtute corpus eius in altari quotidie consecratur; et tamen, quoniam corporaliter non erat cum omnibus fidelibus permansurus praesentialiter, elegit ministros, per quos praedicta sacramenta fidelibus dispensaret. Eadem ergo ratione, quia praesentiam corporalem erat Ecclesiae subtracturus, oportuit ut alicui committeret qui loco sui, universalis Ecclesiae gereret curam. Hinc est quod Petro dixit ante ascensionem, Pasce oves meas; et ante passionem, Tu aliquando conversus confirma fratres tuos; et ei soli promisit, Tibi dabo claves regni caelorum, ut ostenderetur potestas clavium per eum ad alios derivanda, ad conservandum Ecclesiae unitatem. – Non autem dici potest quod etsi Petro dignitatem hanc dederit, non tamen ad alios per eum derivatur. Manifestum est enim quod Christus Ecclesiam sic instituit, ut esset usque ad finem saeculi duratura, secundum illud: Super solium David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum. Manifestum est ergo quod ita illos qui tunc erant in ministerio constituit, ut eorum potestas derivaretur ad posteros pro utilitate Ecclesiae usque ad saeculi finem, praesertim cum ipse dicat: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Per hoc autem excluditur praesumptuosus error quorumdam qui se subducere nituntur ab obedientia et correctione Petri, successorem eius, Romanum pontificem, universalis Ecclesiae pastorem esse non recognoscentes.

Haec omnia sunt verba Thomae loco praeallegato: in quibus clarissime asseritur et probatur quod papa universae praesit Ecclesiae et toti multitudini Christianorum praesideat. Quo patet quod non solum quamcumque particularem Ecclesiam habeat purgare, illuminare, perficere, gubernare et iudicare, sed etiam universalem ac totam, ex omnibus resultantem seu adunatam. Verumtamen in his verbis Thomae praehabitis aliqua continentur quae sanum requirunt intellectum, ut quod ait Christum soli Petro promisisse, Tibi dabo claves regni caelorum; et quod potestas clavium per eum ad alios derivata sit. Hoc quippe quidam sic accipi volunt quod et ceteri quoque apostoli a Petro et per Petrum, et non immediate a Christo, potestatem clavium sint sortiti. Idcirco de hoc infra plenius loqui oportet.

Amplius, super secundum Sententiarum, distinctione ultima, asserit Thomas quod potestas superior atque inferior dupliciter se habent ad invicem. Aut ita, quod potestas inferior ex toto oriatur a potestate superiori: et tunc tota virtus inferioris fundatur super virtutem superioris. Et ita se habet potestas Dei ad omnem potestatem creatam; sic etiam se habet potestas imperatoris ad potestatem proconsulis itemque potestas papae ad omnem spiritualem potestatem in Ecclesia, quia ab ipso papa gradus dignitatum diversi in Ecclesia et disponuntur et ordinantur: unde eius potestas est quoddam Ecclesiae fundamentum. Secundo, potestas superior et inferior ita se habent, quod ambae oriuntur ex una quadam summa potestate, quae unam alteri subdit secundum quod vult: et tunc una non est superior alia nisi in quibus una supponitur alteri a suprema potestate. Sicque se habent potestates archiepiscopi atque episcopi, descendentes a papae potestate. – Haec eadem Durandus de S. Portiano scribit super secundum Sententiarum.

Insuper asserit Thomas quod spirituali potestati saecularis potestas in papa coniungitur, qui utriusque potestatis (videlicet spiritualis et saecularis) plenitudinem tenet et apicem. Unde, si rationabile esse perspexerit, regem ignavum poterit regno privare et digniori illud praestare, sicut constat aliquoties peractum, prout infra clarius deducetur. – Postremo et hoc plenius infra scrutandum ac discutiendum est quod Thomas affirmat omnem spiritualem Ecclesiae potestatem ex toto a papa oriri.

Articulus V: De dispositione ecclesiasticae hierarchiae instar hierarchiae angelicae, secundum divum Dionysium, s. Bernardum, b. Thomam et Hugonem de S. Victore: ex quibus probatur quod in tota Ecclesia unus summus praesideat pontifex

Primo capitulo Angelicae hierarchiae magnus Dionysius ait: Sancta ordinatio Dei dignata est facere nostram sanctissimam hierarchiam imitatricem angelicae hierarchiae. Et denuo: Ordinationes, inquit, congregationum sensibilium ordinate dispositarum, imagines sunt ordinationum quae sunt in caelestibus ordinibus ad Dei imitationem ordinatis. – Itaque, sicut in tota triumphanti Ecclesia atque in tota angelica hierarchia est unus summus omnibus praesidens, scilicet Deus; ita in militanti Ecclesia seu ecclesiastica hierarchia est unus summus Christi et Dei vicarius, universis et singulis fidelibus, utputa toti et universali Ecclesiae, praesidens, scilicet papa.

Porro, ut tertio capitulo Angelicae hierarchiae Dionysius docet, hierarchia est sancta rationalium personarum congregatio, per gradus atque officia ordinate distincta, cum scientia et operatione sibi competentibus, ad Dei conformitatem prout ipsi possibile est assimilata, atque per illuminationes sibi divinitus infusas, iuxta uniuscuiusque capacitatem ad Dei imitationem sursumacta. Eodem autem capitulo testatur: Ordo hierarchiae est, alios purgare, alios purgari; alios illuminare, alios illuminari; alios perficere, alios perfici. Quorum vero sit purgare, illuminare, perficere, quorum item purgari, illuminari, perfici, ibidem docet: Ordo (inquiens) hierarchiae est, ut inferiores purgentur, illuminentur et perficiantur; superiores vero purgent, illuminent atque perficiant inferiores suos. Unde et octavo Angelicae hierarchiae capitulo ait: Generaliter a Deo ordinatum est ut inferiores per superiores participent illuminationibus divinis. –

Itaque ex his certissime innotescit quod eo ipso quo papa toti praeest Ecclesiae simul acceptae, quemadmodum Deus toti caelesti praesidet curiae simul sumptae, competit papae ratione sui officii totam Ecclesiam purgare, illuminare, perficere, gubernare et iudicare, plenam habenti potestatem et iurisdictionem super eam; tamen secundum mensuram et legem sibi divinitus praestitutam, cui subiici debet: a qua si recedat, obediendum est Deo magis quam ipsi.

Praeterea his concordat quod tertio libro De consideratione s. Bernardus ait: Non vilem reputes hanc formam (scilicet ecclesiasticam ordinationem) quia in terris est: exemplar habet e caelo. Neque enim Filius potest facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem, praesertim cum ei sub Moysis nomine dictum sit: Vide omnia facias secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est. Videbat hoc qui dicebat (scilicet Ioannes in Apocalypsi): Vidi civitatem sanctam, Ierusalem novam, descendentem de caelo, a Deo paratam. Ego enim propter similitudinem dictum reor quod sicut illic seraphim et cherubim et ceteri qui usque ad archangelos et angelos ordinantur, sub uno sunt capite Deo, ita hic quoque sub uno summo pontifice primates vel patriarchae, archiepiscopi, episcopi et reliqui sunt in hunc modum. Non est parvi pendendum quod et Deum habet auctorem et de caelo ducit originem.

Insuper, s. Thomas quarto libro Summae contra gentiles sic arguit: Ecclesia militans ab Ecclesia triumphanti per similitudinem derivatur (ad quod allegat auctoritates iam in verbis b. Bernardi praehabitas); sed in Ecclesia triumphanti praesidet unus qui etiam praesidet in toto universo, scilicet Deus: ergo et in Ecclesia militanti unus est qui praesidet universis, utputa papa. Hinc Osee primo dicitur: Congregabuntur filii Iuda et filii Israel pariter, et ponent sibi caput unum.

Denique, super Angelicam hierarchiam multa de hac re scribit Hugo de S. Victore, inter cetera dicens: Quia per visibilia convenienter invisibilia demonstrantur, idcirco divina sapientia, quae omnia disposuit, ad similitudinem angelicae hierarchiae, quae invisibiliter ordinata erat in caelis, humanam hierarchiam visibiliter formavit in terris, ut essent in hominibus quoque sicut in angelis potestates et principatus sacri, videlicet convenientissime coordinati sub uno.

Albertus quoque in libro de IV Coaequaevis multa pulchra de hac ipsa conscribit materia: quae brevitati studens omitto, praesertim cum ad demonstrandum propositum ista sufficere et supersufficere videantur. Quibus tamen id adiicio quod sexto Ecclesiasticae hierarchiae capitulo Dionysius loquitur: Nostra hierarchia per ordines divinitus disposita, angelicae hierarchiae conformatur et ad Dei imitationem et deiformes angelicae hierarchiae distinctiones, ut mortalibus congruit, continet.

Articulus VI: De potestate et excellentia papae, atque de casibus ad ipsum specialiter pertinentibus, ex Raimundo et ex Summa Pisana, item ex Summa confessorum

Ut vitetur prolixitas, quae in tribus praetactis habentur auctoribus uno decrevi articulo recitare, praesertim quia pro maxima parte coincidunt. Sed et Summa Pisana casus a Raimundo positos allegat et aliquos superaddit. Porro in Summa confessorum adhuc quaedam adduntur: idcirco ex ea magis haec sumpsi. Allegationes vero quas ex iure copiose allegant, ad vitandam prolixitatem omitto, potissime quia praefati libri ubique habentur et in eis has invenire in promptu est.

Itaque dicunt quod papa est summus inter omnes. Ipse enim plenitudinem habet potestatis, alii partem sollicitudinis. Item, licet aliis apostolis dixerit Dominus ut laxarent retia, soli tamen Petro dixit, Duc in altum, et ei soli praecepit ut piscaretur hamo: per quod eius praeeminens potestas ac iurisdictio designatur.

Item, quoniam ipse specialiter est vicarius Iesu Christi et quodammodo maior homine, minor Deo; ideo advertendum quod quaedam adeo adhaerent papae et Sedi apostolicae, quod non possunt per alios expediri, nec transeunt etiam cum generali mandato, nisi specialiter demandentur. Sunt autem haec:

Quaestio fidei, translatio episcopi vel electi confirmatio, depositio episcopi, acceptatio, renuntiatio episcopi electi vel confirmati; exemptio episcoporum, restitutio depositorum ab ordine; iudicialis definitio vel interpretatio suorum privilegiorum; et item, secundum Ostiensem, si dubitetur de rescripto apostolico, scilicet contentioso, ita quod ab alio per viam rationis solvi non possit; item, secundum Ostiensem, de interpretatione statuti facti per legatum cuius iurisdictio finita est, nec aliquis ei successit; mutatio sedis episcopalis, construere de novo sedem episcopalem, subiicere unum episcopatum alteri, dividere unum episcopatum in duos, unire duos episcopatus in unum; commutatio voti Ierosolymitani.

Solus papa potest concedere ut quis veniat contra votum vel iuramentum licitum, vel de quo dubitatur an sit licitum vel illicitum: quod intelligitur, secundum Guillelmum, solum in arduis. Solus potest dispensare regulariter in criminibus. Solus potest consuetudinem Ecclesiae circa religionem amovere, ut de carnibus non comedendis et huiusmodi. Solus potest generale concilium celebrare. Solus potest condere legem seu canonem generalem. Solus potest personam ecclesiasticam suo iure privare. Solus potest concedere praebendam et Ecclesiam non vacantem. Et licet hoc legatus a latere missus non possit, potest tamen sibi retinere primo vacantem Ecclesiam, secundum Ostiensem: et hoc, si Ecclesia illa habeat patronum ecclesiasticum; secus si saecularis esset. Solus potest excommunicatum a se, absolvere. Solus potest excommunicatum a suo legato qui nolebat obedire definitivae sententiae, absolvere, si steterit in excommunicatione per annum. Idem est de excommunicato a legato vel delegato cuius iurisdictio exspiravit et cui nullus successit. Solus cognoscit simpliciter, appellatione remota: quia, ut dicit Ostiensis, ab ipso appellari non potest et ipse solus sic causas committit appellatione remota. Solus cognoscit de causis ad eum delatis per appellationem vel relationem.

Solus ordinat diaconum quem ipsemet ordinavit subdiaconum. Solus concedit pallium; vel, secundum Guillelmum et Glossam, etiam illi qui concedendi habent privilegium, ut patriarchae. Solus dispensat cum bigamo. Solus dispensat cum illegitime nato, vel defectum aetatis habente ut promoveatur ad dignitatem ecclesiasticam, personatum vel curam animarum; similiter cum illo qui non est in sacris, vel alias de iure indignus ut in episcopum promoveatur. Idem potest etiam dici de omnibus defectibus quantum ad promovendos in episcopos: nam sacrilegii instar est, dubitare utrum dignus sit quem princeps elegerit. Solus dispensat ut aliquis habeat plura beneficia curam animarum habentia, vel plures dignitates vel personatus in eadem Ecclesia, licet curam non habeat animarum. Solus utitur pallio semper et ubique. Solus potest conferre ordinem subdiaconalem die dominico et aliis praecipuis festis.

Solum ad eum appellatur omissis aliis iudicibus intermediis. Additque Ostiensis quod legatus idem videtur habere privilegium (quod obtinet tantum de consuetudine), similiter patriarcha. Solus absolvit excommunicatum, scienter communicando cum illo, si per hoc intendit eum absolvere. Dicitur tamen quod si papa salutat in litteris aliquem excommunicatum, non propterea habendus est pro absoluto: quia huiusmodi litterae impetrantur aliquando per subreptionem.

Item maiora negotia ad eum sunt referenda. Et iste casus plures sub se continet, scilicet dispensationem in simonia et homicidio voluntario et cum illo qui in excommunicatione celebravit vel recepit ordines. Addit etiam Ostiensis alios casus, ut quod complet defectum regis, regno vacante; item imperatoris, vacante imperio. Secundum Ostiensem quoque, non iudicatur papa de aliquo, nisi de haeresi: et hoc verum dicitur, nisi se submittat iurisdictioni alterius. Item ipsemet se ipsum deponit. Prohibet etiam fieri professionem in religione infra octavumdecimum annum: quod tamen ibi speciale est, propter loci asperitatem; sed secus est alibi, ut dicunt Innocentius et Bernardus ibi in Glossa, quia profiteri possunt post annos pubertatis tam masculi quam feminae. Item ad solum papam pertinet dispensatio cum irregularibus.

Item electum in imperatorem confirmat, consecrat, aut cassat, vel etiam imperatorem deponit. Et quandocumque princeps saecularis, si fuerit negligens et inutilis circa regnum et iustitiam, vel circa haeresum exstirpationem, potest per papam deponi. Unde Zacharias papa deposuit Ludovicum regem Francorum et Innocentius III Othonem imperatorem et Innocentius IV Fredericum imperatorem. Item pronuntiat, electionem quae nondum facta est, si fiat, irritam fieri et inanem.

Solus habet canonizare sanctos. Item quod valet, facit non valere et contra. Item nulli legi subiacet: decet tamen eum iura servare. Sententia etiam eius ius facit. Potest monachum contra voluntatem tam suam quam abbatis de claustro extrahere et alicui episcopo vel principi in socium assignare, vel secum tenere. Item in matrimonio in multis casibus ipse solus dispensare potest, ut in gradibus prohibitis; potest quoque laxare et arctare matrimonii impedimenta. Item ordinatur eodem die quo consecratur. Insignia episcopalia concedere potest abbatibus. Item laico concedere potest spiritualia: sicut ius eligendi. Concedit, secundum quosdam, presbyteris ut chrismare possint infantes in fronte. Summum in Ecclesia tenet locum estque plenus vicarius Christi.

Plures etiam casus includuntur in supra dictis. Notandum quoque quod licet Hugo notavit quod papa potest concedere simplici sacerdoti quod confirmet et quod chrisma conficiat et omnes ordines conferat praeter episcopalem, quem non habet, et quod virgines consecret; et quod etiam concedere possit diacono conferre diaconatum ordinesque minores; et cuilibet habenti ordinem, possit concedere quod conferat illum ordinem; posset etiam (ut dicit) concedere diacono vel inferiori clerico et laico quod consecret virgines, si tamen talis consecratio posset fieri absque missa, alias non (et eamdem opinionem etiam Raimundus ponit): verumtamen, secundum quosdam, tutius est dicere quod ea quae sunt ordinis, non potest aliis demandare qui non habent ordinem qui exigitur ad exsequendum id quod demandatur; sed ea quae sunt iurisdictionis, potest. Thomas super quartum Sententiarum, distinctione septima, dicit quod probabilius dicitur quod papa potest committere sacerdoti quod confirmet, sed non alteri: quia hoc pertinet ad perfectionem corporis mystici, super quod papa habet plenitudinem potestatis. Sed non posset simplici sacerdoti committere quod ordinaret aliquem in sacerdotem. Posset autem committere simplici sacerdoti conferre ordines minores.

Postremo, in his multa iam dicta sunt quae intelligentiam sanam requirunt: ut quod papa nulli subiacet legi et quaedam similia, de quibus clarius erit loquendum.

Articulus VII: De excellentia, potestate ac praesidentia papae, secundum Bonaventuram et Durandum de S. Portiano itemque secundum Durandum qui fuit Ordinis s. Francisci

Doctor devotus, dominus Bonaventura, in Breviloquio suo, sexta parte, duodecimo capitulo, ait: Excellentia quanto magis descendit, tanto plus dilatatur; et quanto magis ascendit, tanto magis unitur. Hinc est quod plures sunt episcopi, pauciores archiepiscopi, paucissimi patriarchae et unus pater patrum, qui papa merito appellatur, tanquam unus, primus et summus pater spiritualis omnium patrum, imo omnium fidelium et hierarcha praecipuus, sponsus unicus, caput indivisum, pontifex summus, Christi vicarius, fons, origo et regula cunctorum principatuum ecclesiasticorum, a quo tanquam a summo derivatur ordinata potestas usque ad infima Ecclesiae membra, secundum quod exigit praecellens dignitas in ecclesiastica hierarchia.

Denique, Durandus de S. Portiano, doctor et frater Ordinis Praedicatorum, super secundum Sententiarum inter cetera scribit: Omnis potestas iurisdictionis ecclesiasticae derivatur a papa, praesertim quantum ad illa ad quae Christiani tenentur etiam si propria sponte non obligarent se ad ea. Iterum ait: A potestate papae dependet omnis potestas ecclesiastica, sicut a potestate imperatoris in imperio dependet omnis potestas saecularis. Itemque: Philosophus primo Politicorum dicit quod in omni pluralitate ordinata naturale est atque expediens quod unus omnibus principetur et ceteri sint subiecti; in hoc autem consistit ordo et ratio praelationis: ergo praelatio est in hominibus secundum debitum rationis ac divinae ordinationis.

His verbis Durandi concordant quae alter Durandus asserit in sua Summa, distinctione prima circa principium, dicendo: Christus singulariter dixit Petro, Tibi dabo claves regni caelorum, ad denotandum Ecclesiae unitatem et ut omnes a Petro et a quolibet eius successore acciperent suae potestatis originem eique in omnibus tanquam membra capiti obedirent. Et hoc patet causa 24, quaestione 1, capitulo Quicumque et in capitulo Loquitur. Rursus testatur prima distinctione: Solus papa habet plenitudinem potestatis plene liberam, quantum ad omnes homines qui sunt vel esse possunt et quantum ad omnia peccata quae possunt ab homine perpetrari; praelati vero inferiores habent potestatem liberam, sed aliqualiter limitatam, tam quantum ad personas quam quoad peccata. Insuper dicit: Thesaurum Ecclesiae, de quo dantur indulgentiae, nullus dispensare potest nisi illi qui vice Christi spirituale matrimonium contrahunt cum Ecclesia: ut papa, qui est sponsus universalis totius Ecclesiae, et fratres sui episcopi, qui contrahunt spirituale matrimonium cum aliqua particulari Ecclesia. Papa quoque potest ubique indulgentiam dare: quoniam habet potestatem plenariam super thesaurum Ecclesiae et ad ipsum pertinet totius universalis Ecclesiae cura.

Praeterea, ex doctoribus istis possem utique multo plura hanc materiam concernentia allegare, sed brevitati studendum est. Unde ex omnibus iam inductis certissime innotescit quod dominus papa habet totam militantem Ecclesiam pariter sumptam gubernare ac iudicare, purgare, illuminare, perficere, atque eidem praecipere legemque condere, tanquam summus pastor, pater et pontifex, praeses et iudex ipsius in terra, plenam habens super ipsam auctoritatem, potestatem et iurisdictionem in his in quibus Petro succedit et in quibus Christus suas ei vices commisit, hoc est secundum mensuram et exigentiam sui officii, seu in his quae magisterium suum concernunt; et istud asserere, in nullo, prout infra Deo praestante ostendam, derogat aut obviat auctoritati generalium conciliorum.

Hinc nempe Alanus ad Clementem papam scribit quod habet totum mundum illuminare. Et Nicolaus de Lyra super illud, Sequere me, asserit: Committitur Petro super Ecclesiam universale regiminis officium. Et denuo super illud, Sic eum volo manere, loquitur exponendo: Non volo eum, puta Ioannem, sequi me quantum ad praelationis officium in regimine universalis Ecclesiae tecum. Plura demum similia super evangelistas scribit Nicolaus de Gorra. Quid autem est universalis Ecclesia, nisi tota et una communis Ecclesia ex omnibus particularibus Ecclesiis constans, resultans seu congregata? Non ergo dumtaxat quamcumque particularem Ecclesiam habet papa purgare, illuminare, perficere: quod hucusque specialiter volui demonstrare. Et qui aliter dicunt, dispositionem et ordinem ecclesiasticae hierarchiae iuxta divini Dionysii documenta, non satis subtiliter considerasse censentur.

Articulus VIII: De subordinatione, limitatione et subiectione potestatis seu auctoritatis papalis sub voluntate, lege atque imperio Christi

Multa iam dicta sunt de eminentia, potestate et praesidentia summi pontificis. Quae nisi sapienter intelligantur, occasionem ministrabunt erroris, sicut et iam quibusdam deviationis ac delirationis fomitem occasionaliter ministraverunt: quoniam inordinata affectio rationi unita, facit eam sub communi veritatis dicto male subsumere, quia rationem primo intus in se ipsa deordinat, trahit, excaecat. Itaque magnifica quae de potestate papae inducta sunt, ita sumenda non sunt quasi papa nulli subiaceat legi, nulli praecepto, nulli superiori nullique regulae: si enim sic esset, nunquam peccaret, nec posset peccare, cum (iuxta Ambrosium) peccatum sit legis divinae transgressio.

Itaque papa in primis subiicitur legi naturae, ut faciat alteri quod sibi rationabiliter vult fieri, aut in casu fieri vellet; nec faciat alteri quod sibi rationabiliter non vult nolletve fieri, cum Christus in Evangelio dicat: Quaecumque vultis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis. Et scriptum est: Quod ab alio tibi non vis fieri, vide ne alteri facias. Gratia namque naturam non tollit, sed perficit: quemadmodum nec peccatum destruit, sed inficit eam, prout quarto capitulo De divinis nominibus beatissimus Dionysius inclyte ratiocinatur, docet et asserit. Augustinus quoque, Thomas et ceteri eum concorditer sequuntur. Itaque dona gratiae et evangelica lex non excipiunt hominem ab observatione legis naturae, naturalis scilicet rationis.

Rursus, papa subiicitur legi divinae et evangelicae legis praeceptis, non solum ut ea ab aliis iubeat faciatque impleri, sed etiam ut eadem impleat ipse, adstrictus generali illi Christi mandato: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Imo non verbo tantum, sed et fama laudabili, virtuosa exemplarique vita pascere debet gregem seu oves Christi: propter quod, secundum Gregorium et alios sanctos, Christus ter iussit Petro pascere gregem suum. Insuper, non excipitur papa a communi illo verbo sanctorum: Quo gradus est altior, eo ruina est maior. Imo, quo pluribus est praelatus, eo sollicitior ac virtuosior esse debet exemplariorque in cunctis.

Insuper, papa non ita est iudex aut dominus, pastor et legifer, quin superiorem habeat dominum et iudicem, pastorem et legislatorem, cuius ipse est servus et subditus, ovis et obedientiarius. Cum ergo sit Christi vicarius ac minister, secundum Christi legem, testimonia et praecepta in cunctis se regere ac procedere debet, ut sit tanto timoratior quanto est maior: aliter nec a peccato excusaretur, nec ei obtemperandum consisteret in his quae legi et fidei Christi directe contrariantur.

Porro, quod haec ita se habeant, per doctores ac testes comprobabo idoneos. Ait enim divinus Dionysius tertio Angelicae hierarchiae capitulo: Illicitum est tam superioribus qui perficiunt in omni hierarchia angelica, tam inferioribus qui perficiuntur ab illis, aliquid operari praeterquam singulis ordinatum est a Deo principe perfectionis. Necessaria enim eis est divinae ordinationis observantia, ut in suae felicitatis statu persistant et Deo proportionaliter conformentur. Insuper, primo capitulo Ecclesiasticae hierarchiae testatur: Hierarcha designat virum divinum in Deo manentem qui est peritus omnis sanctae cognitionis, in quo omnis doctrina ad propriam pertinens hierarchiam munde perficitur. Cum ergo papa sit summus hierarcha in militanti Ecclesia, maxime spectat ad eum ut divinitus reguletur et Deo per obedientiam conformetur, atque quae docet, efficaciter operetur. Hinc tertio Ecclesiasticae hierarchiae capitulo b. Dionysius fortissime tractat ut alios instruere non praesumat qui quod docet non fecerit et quod docens ac praesidens tantae debet perfectionis consistere, ut de sua plenitudine aliis possit communicare. Hinc papae copiosissima illuminatio pernecessaria est: quam ut sortiatur, purgari praecipue indiget et Deo in omnibus subdi. Praeterea, quarto Ecclesiasticae hierarchiae capitulo dicit: Nostra hierarchia expellit a se inordinationem et confusionem, atque in suis ordinibus conservat bene ornatam ac stabilem ordinationem iuxta singulorum ordinum congruentiam. Postremo, primo De divinis nominibus ait capitulo: Nos sequentes leges hierarchicas, ut scilicet quilibet inter proprios se exerceat terminos ad divina, quibus legibus gubernantur ordines omnes angelici, etc. – Itaque, si in triumphanti Ecclesia nullus beatorum tantae est excellentiae qui divinitus sibi praestitutam audeat transgredi legem, quomodo in militanti Ecclesia alicui hoc licebit, praesertim homini mortali ac fragili?

Hinc quoque s. Bernardus libro De consideratione ad Eugenium multipliciter exhortatus est eum ut quanto altioris est gradus ac potestatis, tanto maioris studeat esse perfectionis et quod legibus Christi maxime obedire tenetur. Reprehendit quoque eumdem, quod militantem non rexit Ecclesiam secundum imitationem triumphantis Ecclesiae, eo quod aliquos inferiores subtraxit ab obedientia superiorum suorum, videlicet abbates quosdam ab obedientia episcoporum, atque episcopos quosdam ab obedientia archiepiscoporum, archiepiscopos quoque ab obedientia patriarcharum sive primatum, cum tamen in choris angelicis semper ordo inferior superiori ordini subiectus permaneat.

Amplius, de hac re s. Thomas subtiliter tractat in Summa contra gentiles, libro tertio, capitulo centesimo nono, ubi ostendit quomodo in angelis potuit esse peccatum: inter cetera sententialiter dicens duo. Primum est quod quia angelus non fuit sibi ipsi finis, sed ad alium ac altiorem finem ordinabatur, potuit ab illo deficere et peccare, non ordinando proprium bonum et suam perfectionem in ultimum debitum supremumque finem, sed proprio bono inhaerendo ut fini. Secundum est quod dum aliquis pluribus superioribus subest quorum unus tenetur alteri esse subiectus, potest recedere ab uno superiorum illorum, non recedendo ab alio: quemadmodum miles qui subest regi et duci militiae. Si ergo unus superiorum recedat a lege et ordine superioris cui subdi tenetur, ille qui ambobus fuit subiectus, licite, imo et virtuose, potest se avertere a superiore illo qui suo superiori non manet obediens et subiectus et convertere se ad supremum superiorem: nam et vitiosum esset aliter se habere; ordo equidem inferioris principii dependet ab ordine superioris.

Itaque, haec ad propositum applicando, cum finis papae sit Deus et eius adhaesio sive fruitio, si se ad Deum et eius honorificentiam non ordinaverit, culpae obnoxius erit, proprium bonum seu commodum aut honorem intendendo sive quaerendo. Rursus, cum Christiani tam papae quam Christo, cuius vicem gerit papa, teneantur esse subiecti, si papa Christo non maneat subiectus, Christiani ei obedire non debent in his in quibus contra legem atque doctrinam sibi a Christo praefixam procedit ac agit vel iubet: in talibus quippe potestate sua abutitur; et resistendum est sibi ordinate, quemadmodum Paulus in faciem restitit Petro, utique non pro mortali sed veniali peccato. Nec hoc est repugnare aut superiori inobedire proprie loquendo, sed eius abusui non parere et Deo sancto et infallibili magis quam homini aperte et inexcusabiliter devianti obedire ac adhaerere: quod in Actibus Petrus apostolus docet esse agendum, atque in veteri Testamento sancti Prophetae leguntur egisse, reges et sacerdotes sacrilegos constantissime arguendo, sicut in libris Regum ac Paralipomenon et item in Ieremia et Amos clarissime legitur. Verumtamen, iuxta apostolica documenta, praelatis principibusque iniustis parendum est, dummodo contra Deum et aequitatem nil iubeant.

Postremo, de hac subiectione qua omnis creata mens legi divinae debet esse subiecta, Hugo et Albertus super verba b. Dionysii praeinducta pulchre loquuntur; sed quia haec plana sunt, ad difficiliora est properandum.

Articulus IX: Qualiter liceat summo pontifici dispensare

De plenitudine potestatis papae iam dicta sunt plurima: verumtamen, quod coram Deo non liceat ei ea uti ad libitum suum, sed solum debeat ea uti sapienter, pie ac iuste, iam clarius est pandendum.

Porro, cum Christus fateatur, Sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio; et alibi, Non veni ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me: quanto magis papa Deo in omnibus obedire ac subiici debet et instar Dei potestate sibi concessa uti tantummodo ordinate, sapientia seu discretione ipsum in omnibus dirigente, caritate movente, pietate, iustitia ceterisque virtutibus ipsum ad rite agendum perficientibus atque trahentibus, ut sic agat sicut approbat Deus? Dispensandi namque potestas in summo consistit pontifice ceterisque praelatis, non sicut in dominio aut principali principio, sed tanquam in ministris et instrumentalibus causis atque vicariis, praecepto et dominio superioris (imo summi Dei) subiectis, qui eis potestatem largitus est in aedificationem, id est ad hoc ut ea rationabiliter ad subiectorum salutem utantur, non in destructionem, id est non ut ea abutantur ad animarum perditionem: imo hoc divinitus eis prohibitum est ab illo cui omne iniustum inordinatumque displicet, cum essentialiter sanctus et sapiens sit. Minister namque et instrumentalis causa, moveri et agere debent secundum directionem et voluntatem dominatoris ac principalis artificis. Unde, ut dispensatio valeat atque a culpa coram Deo excuset, necesse est ut secundum summi legislatoris omnipotentisque Dei voluntatem exhibeatur, puta ex rationabili causa, absque iuris iniuria, prout s. Thomas in secunda secundae, quaestione octogesima octava, aliique doctores concorditer scribunt.

Hinc Guillelmus Parisiensis disseruit: A multis prudentibus dicitur quod dispensatio est ius, et non iuris diminutio aut derogatio seu eius in aliquo laesio. Causa siquidem propter quam dispensatio fit, facit procul dubio ut iustum sit quod indulgetur: alioqui non dispensatio, sed iuris dissipatio esset. Hinc alii dicunt quod dispensatio aliud non est quam latentis et virtualis intentionis ipsius legislatoris expressio, ita quod si ille adesset, ipse stante tali rationabili causa dispensandi, sic iudicaret agendum ac dispensandum, imo sic ageret. Idcirco, secundum haec, per dispensationem mutatur materiale legis, non eius formale: nempe formale legis est intentio legislatoris, quae est principale principaliusque pensanda in lege.

Porro, secundum Ostiensem, dispensatio est misericors relaxatio rigoris iuris in casu, per eum ad quem pertinet canonice facta. Et sicut ait Durandus super Sententias, dispensatio designat amotionem obligationis praecepti in casu quantum ad aliquem vel aliquos: quod absque rationabili causa fieri non licere, omnibus constat. Talis vero rationabilis causa dispensandi a doctoribus ponitur duplex, videlicet, urgens necessitas et vera ac manifesta utilitas: quarum si neutra adfuerit, non dispensatio sed dissipatio iuris erit, et nec dispensator nec dispensationem suscipiens erit a culpa immunis. Hinc s. Bernardus scribit Roberto, monacho suo atque cognato, qui de licentia papae relicto pristino Ordine Cisterciensium rigorosiori, Ordinem Cluniacensium introiit leniorem: Non tibi frustra quis blandiatur de dispensatione apostolica, cuius conscientiam tenet ligatam divina sententia.

Denique idem Bernardus pro quadam culpa Eugenium papam tertio libro De consideratione fiducialiter increpans, inter cetera ait: Sic agendo probatis vos habere plenitudinem potestatis, sed iustitiae forte non ita; facitis hoc quia potestis; sed utrum et debeatis, quaestio est. Honorum et dignitatum gradus et ordines quibusque suos servare positi estis, non invidere aut tollere. Quomodo non indecens tibi, o beatissime papa, voluntate pro lege uti, et quia non est ad quem appelleris, potestatem exercere, negligere rationem? Tune maior Domino tuo, qui ait, Non veni facere voluntatem meam? Quanquam non minus deiecti quam elati animi est, veluti rationis expertem, non pro ratione, sed pro libitu agere, nec iudicio agi, sed appetitu. Quid tam bestiale? Et si indignum cuique utenti ratione vivere ut pecus, quis in te omnium rectore tantam naturae contumeliam, tantam honoris iniuriam ferat? Sed dicis mihi: Quid? inquis, prohibes dispensare? Non, sed prohibeo dissipare. Non sum tam rudis, ut ignorem positos vos dispensatores, sed in aedificationem, non in destructionem. Denique, ut ait Apostolus, quaeritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur. Ubi necessitas urget, excusabilis dispensatio est; ubi utilitas provocat, dispensatio laudabilis est: utilitas, dico, communis, non propria. Nam cum nihil horum est, non plane fidelis dispensatio, sed crudelis dissipatio est.

His autem concordant summorum verba pontificum. Ait quippe Gelasius papa: Ubi necessitas non est, inconvertibilia maneant sanctorum patrum decreta. Et Leo papa: Ubi, inquit, necessitas non est, nullo modo violentur sanctorum patrum instituta. Ex quibus omnibus elucescit quando et qualiter dispensatio a culpa excuset, quam rationabiliter sit petenda, quam prudentialiter exhibenda. Per quid etenim status Ecclesiae eatenus lapsus est ac defecit, sicut per consuetudinariam, incircumspectam levemque dispensationem? Idcirco praelatus, quantum congrue fieri valet, iusti verique tenax sit.

Sed his obiici potest in primis quod superius ex Summa confessorum et ex Summa Pisana allegatum est, quod papa nulli subiaceat. Sed hoc nec de lege aeterna neque de lege divina nec de naturali sumendum est lege, sed de positivis legibus a praedecessoribus papae institutis quae sub eius cadunt dispensatione: quia, ut dicunt iuristae, par in parem potestatem non habet. – Secundo obiici potest quod secundum praeinducta verba Durandi, papa potestatem plenam habet et liberam. Sed hoc ita intelligendum non est quasi pro beneplacito suo potestate queat concessa inculpabiliter uti. Idcirco potestas papae libera dicitur respective, non absolute, cum legibus Christi sit subdita. Vel dicitur libera, quasi non impedita, et quoniam caritative ac libere ea utendum est.

Articulus X: De praecipua difficultate in negotio Ecclesiae iam versante, videlicet an papa sit super generale concilium, vel econtra, hoc est an maior sit potestas concilii quam papae, an vice versa

Articulus XI: Probatio per Scripturam canonicam qua aliqui probant quod concilium generale sit supra papam

Articulus XII: Quid obiici possit contra praedicta in articulo proximo

Articulus XIII: Probatio qua aliqui probant concilium esse super papam, ex verbis sanctorum patrum atque doctorum

Articulus XIV: De auctoritate generalium conciliorum, ex dictis summorum pontificum

Articulus XV: De auctoritate conciliorum generalium, ex his quae in gestis conciliorum leguntur

Articulus XVI: Introductio obiectionum contra praedicta, ex quibus apparet quod papa a concilio non possit iudicari neque deponi

Articulus XVII: Solutio obiectionum istarum

Articulus XVIII: An omnis seu tota potestas et auctoritas generalis concilii sive Ecclesiae sit a papa

Articulus XIX: Solutio quaestionis istius et de sex potestatibus ecclesiasticis

Articulus XX: De rationibus propter quas quidam iam temporis asserunt concilium esse super papam et de modo loquendi aliquorum in ista materia

Articulus XXI: Solutio sive discussio rationum istarum

Articulus XXII: Quomodo summus pontifex dicatur filius et minister Ecclesiae et ipsa Ecclesia mater ac domina eius

Articulus XXIII: Quomodo competat Christo esse caput Ecclesiae

Articulus XXIV: An papa sit caput totius militantis Ecclesiae et qualiter

Articulus XXV: De modo loquendi quorumdam circa materiam istam

Articulus XXVI: Determinatio difficultatis praecipuae, an scilicet papa sit super concilium, an econtra

Articulus XXVII: Declaratio exemplaris eorum quae in praecedenti articulo sunt inducta

Articulus XXVIII: Quod universae potestates et dignitates ecclesiasticae virtualiter concurrunt et simul exsistunt in summo pontifice, etiam perfectiori sublimiorique modo quam in ceteris praelatis atque principibus

Articulus XXIX: Quae sunt illa in quibus potestas atque auctoritas concilii generalis dicitur esse super potestatem et auctoritatem papalem

Articulus XXX: An et quomodo ad summum pontificem pertineat Symbolum fidei edere

Articulus XXXI: An summo pontifici sit magis obediendum in omnibus quam cuicumque alteri inferiori potestati seu praelato

Articulus XXXII: Quomodo papa possit a generali concilio iudicari atque deponi

Articulus XXXIII: De rationibus et auctoritatibus quas dominus Eugenius in quadam epistola allegat contra Basileense (ut fertur) concilium

Articulus XXXIV: Responsio quorumdam ad recitata in praecedenti articulo

Articulus XXXV: De utilitate generalium conciliorum

Articulus XXXVI: Qualia decet esse generalium conciliorum supposita

Articulus XXXVII: Qualiter admonendus et (si opus fuerit) etiam reprehendendus sit papa a viris sanctis seu familiaribus sibi ad hoc idoneis; et de exhortatione facienda summo pontifici

Articulus XXXVIII: De his in quibus papa dispensare aut non potest aut debet; et an papa possit simoniam committere

Articulus XXXIX: Demonstratio quod papa est supra totam Ecclesiam simul seu collective acceptam, tanquam caput, pastor et pontifex eius

↑ Top of work