De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Superest tertium genus argumentorum, quod ducitur a ratione. Igitur prima ratio est, quia videtur impossibile, potuisse conservari Traditiones non scriptas; cum plurima semper fuerint impedimenta, oblivio, imperitia, negligentia, perversitas, quae numquam desunt in genere humano. Ex quo etiam factum esse videmus, ut dogmata Lycurgi, Pythagorae, et similium, qui docebant et non scribebant, penitus interierint.

Respondeo: non solum non esse impossibile Traditiones conservari, sed etiam esse impossibile non conservari: nam cura ista non incumbit praecipue hominibus, sed Deo qui Ecclesiam regit. Sicut ergo Deus conservavit veram Ecclesiam usque ad hanc diem contra tot persecutiones Imperatorum, Philosophorum, Judaeorum, haereticorum: et sicut potuit conservare Traditiones ab Adam usque ad Mosen per duo annorum millia; et deinde Scripturas a Mose usque ad hoc tempus per tria millia annorum et amplius, ita potuit sine dubio conservare Traditiones a Christo usque ad nos per 1500 annos, praesertim cum praeter Dei providentiam, quae est praecipua causa, sint aliae quatuor causae adjuvantes.

Prima est Scriptura. Etsi enim non sint scriptae Traditiones in divinis Litteris, sunt tamen scriptae in monumentis Veterum, et in libris Ecclesiasticis.

Secunda est, usus continuus: pleraeque enim Traditiones sunt in continua observatione, ut ritus Sacramentorum administrandorum, dies festi, jejuniorum tempora, celebratio Missae, et officiorum divinorum, et alia generis ejusdem. Ut ergo conservantur linguae vulgares, etiamsi nullae quandoque exstent Grammaticae, propter continuum usum, ut lingua Hebraica, quae conservata est vulgaris in populo Dei ab Adam usque ad captivitatem Babylonis per tot millia annorum, ita etiam sine ulla Scriptura usu conservari possent ejusmodi Traditiones.

Tertia causa sunt monumenta quaedam externa, quae ad longissimum tempus durant, ut templa antiquissima, et in iis altaria, sacri fontes, memoriae Sanctorum, cruces, imagines, libri Ecclesiastici, et similia. Baleoli in Flandria anno 1571, narravit mihi, cum forte ad ea loca venissem, Pastor ejus loci, quod cum minister haereticus persuasisset populo, altarium lapideorum erectionem esse novum inventum, et vix centum annorum; coeperunt cives altaria demoliri: sed cum essent in opere, adverterunt litteras quasdam antiquissimas incisas esse in uno eorum altarium, quibus notabatur annus, quo altare illud dedicatum fuerat: ex illa autem notatione intellexerunt, altare illud fuisse erectum multo ante, et ni fallor, aliquot centuriis annorum ante illud tempus, quo dixerat haereticus altaria incoepisse. Ita lapideum monumentum haereticum confudit, et Traditionem Ecclesiasticam conservavit.

Quarta causa est haeresis: Deus enim mirabiliter utitur hostibus Ecclesiae ad Ecclesiam conservandam; quia enim singulis aetatibus orti sunt novi haeretici, qui diversa dogmata Ecclesiae oppugnarunt, ideo etiam singulis aetatibus exstiterunt homines docti, qui ut haereticis resisterent, diligenter investigarunt doctrinam Ecclesiae, et Traditiones antiquas, et magna diligentia eas posteris commendarunt. Quemadmodum qui diu pacifice possidet bona sua, facile amittit instrumenta et litteras, quibus continetur unde illa bona ad eum pervenerint, et quo jure bona illa possideat: at qui semper litigat, diligentissime illa custodit, nec excidere ulla ratione patitur.

Argumentum secundum. Litterae divinae scriptae sunt, ut habeamus regulam et normam Fidei, et morum, ut Augustinus docet lib. XIX de Civitate Dei, cap. 18. et lib. XI Cont. Faustum, cap. 5. at Dei perfecta sunt opera; igitur Scriptura est regula perfecta, et adaequata Fidei nostrae; igitur quidquid est in Scriptura, est de Fide; et quidquid non est in Scriptura, non est de Fide; igitur sola Scriptura est necessaria et sufficiens ad Fidem conservandam.

Respondeo ad majorem propositionem dupliciter. Primo: Scripturae finem proprium et praecipuum non fuisse, ut esset regula Fidei, sed ut esset commonitorium quoddam utile, ad conservandam et foveendam doctrinam ex praedicatione acceptam. Quod non sit finis praecipuus Scripturae ut sit regula Fidei, probatur. Nam tunc continere deberet omnia et sola illa, quae ex se ad fidem pertinent, sicut videmus factum esse in Symbolo, quod vere dicitur et est compositum, ut sit brevis quaedam regula Fidei: at in Scripturis plurima sunt, quae ex se non pertinent ad fidem, id est, quae non ideo scripta sunt, quia necessario credenda erant, sed necessario creduntur, quia scripta sunt, ut patet de omnibus historiis Testamenti veteris, de multis etiam historiis Evangelii, et Actuum Apostolorum, de salutationibus Pauli in epistolis, aliisque id genus rebus.

Quod autem multa sint credenda, quae non sunt in Scripturis, supra copiose ostensum est; igitur finis Scripturae praecipuus non est, ut sit regula Fidei, sed ut variis documentis, exemplis, adhortationibus, nunc terrendo, nunc instruendo, nunc minando, nunc consolando adjuvet nos in hac peregrinatione. Hinc enim est, quod Scriptura non est unum opus continuum, quale esse deberet regula Fidei, sed continet varia opera, historias, conciones, vaticinia, carmina, epistolas, etc. Quem finem expressit Paulus Rom. XV: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus. Et II Petr. I: Justum arbitror, quamdiu sum in hoc tabernaculo, suscitare vos in commonitione. Et cap. III: Hanc ecce vobis secundam scribo epistolam, in quibus vestram excito in commonitione sinceram mentem, etc..¹

Dico secundo: Scripturam, etsi non est facta praecipue ut sit regula Fidei, esse tamen regulam Fidei, non totalem, sed partialem. Totalis enim regula Fidei est verbum Dei, sive revelatio Dei Ecclesiae facta, quae dividitur in duas regulas partiales, Scripturam et Traditionem. Et quidem Scriptura quia est regula, inde habet, ut quidquid continet sit necessario verum et credendum, et quidquid ei repugnat sit necessario falsum et repudiandum: quia vero non est regula totalis, sed partialis; inde illi accidit, ut non omnia mensuret, et propterea aliquid sit de Fide, quod in ipsa non continetur. Et hoc modo intelligi debent B. Augustini verba, nusquam enim dicit, Scripturam solam esse regulam, sed dicit, Scripturam esse regulam, ad quam examinari debent scripta veterum Patrum, ut ea recipiamus, quae Scripturae consona sunt; illa rejiciamus, quae Scripturae adversantur.

Argumentum tertium sumunt ex incommodo, quod secum ferunt Traditiones. Si enim aperitur haec porta, ut dicamus esse accipienda dogmata aliqua, quae nullo Scripturae testimonio probari possunt, dabitur occasio multis fingendi et introducendi in Ecclesiam multa falsa sub nomine Traditionis. Nam videmus, olim etiam sanctissimos viros hoc modo fuisse deceptos. Papias enim ex Traditione fertur docuisse, Regnum Christi futurum mille annorum post resurrectionem his in terris, cui fidem habuerunt Irenaeus, Tertullianus, Lactantius, aliique permulti. Vide Euseb. lib. III hist. cap. 39. Praeterea Irenaeus lib. II, cap. 39 et 40. ex Traditione docet, Christum anno aetatis suae quinquagesimo aut circiter passum esse: e contrario vero Tertullianus lib. Cont. Jud. cap. 5. et Clemens Alexandrinus lib. I Strom. docent, Christum anno 30. aetatis suae esse passum, quae omnes Traditiones falsae sunt.

Respondeo primo: si quid valeret hoc argumentum, non solum Traditiones, sed etiam Scripturae rejiciendae essent. Nam multi etiam libri falsi et perniciosi ornati fuerunt olim titulo librorum canonicorum, Petri, Pauli, Bartholomaei, atque aliorum Apostolorum, ut patet ex Gelasio in Conc. 70 Episc. ex Hieronymo in lib. de viris illustr. in Luc. Quocirca etiam II Thess. II, Paulus ait: Ne terreamini neque per sermonem, neque per epistolam, tanquam per nos missam.² Quia nimirum et sermones viva voce, et epistolas scriptas nomine verorum Apostolorum promulgabant falsi Apostoli. Praeterea Papias errorem illum suum de mille annis, non tam ex Traditione non scripta, quam ex Scriptura male intellecta Evangeliorum, et Apocalypsis desumpsit, ut Hieron. docet in cap. XLIX Isa. et in cap. XIX Matth. Irenaeus quoque ex Traditione et ex Scriptura conatur probare, Dominum ad annum fere quinquagesimum pervenisse. Id enim probat ex illo Joan. VIII: Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti?³ Denique Tertullianus et Clemens Alexandrinus ex sola Scriptura male intellecta nituntur probare errorem suum. Frustra igitur et temere ista contra Traditiones Kemnitius attulit.

Dico secundo: istud incommodum, quod est commune Traditionibus et Scripturis, non multum obesse, neque veris Traditionibus, neque veris Scripturis. Est enim in Ecclesia auctoritas, et certa etiam via ac ratio discernendi veras Traditiones et Scripturas a falsis: neque unquam publico judicio Ecclesiae receptus fuit liber aliquis apocryphus pro canonico, nec falsa Traditio pro vera.

Argumentum quartum. Proprium est haereticorum abscondere sua dogmata ac dicere, Christum et Apostolos quaedam palam omnibus praedicasse, quaedam occulte quibusdam tantum tradidisse. Siquidem Irenaeus lib. I, cap. 23. scribit de Basilidianis quod asserant, non oportere eorum mysteria effari, sed in abscondito continere per silentium. Et cap. 24. de Carpocratianis: «Jesum, inquit, dicentes in mysterio discipulis suis et Apostolis seorsum locutum, et illos expostulasse, ut dignis et assentientibus seorsum haec traderent.» Tertullianus quoque lib. de praescript.: «Solent, inquit, dicere, non omnes Apostolos scivisse; vel omnia quidem scivisse, sed non omnia omnibus tradidisse.»

Respondeo: haereticos esse simios Catholicorum, ut Cyprianus docet in epist. ad Jubaian. et propterea velle etiam ipsos habere mysteria. Interest tamen inter mysteria illorum et nostra, quod eorum mysteria ideo secretum petunt, quia turpissima sunt, ut patet de illis ipsis gnosticis, qui ex semine viri, et menstruis mulierum conficiebant Eucharistiam, ut Epiphanius refert; quod etiam refert Augustinus de Manichaeis, lib. De haeresib. cap. 46. et similia constat esse mysteria Anabaptistarum. Et idem, quod ipsi volunt, ea secreta esse hominibus doctis, et solum imperitis manifesta. De hoc enim arguunt Irenaeus et Tertullianus veteres haereticos, quod dicerent, Christum non tradidisse ea mysteria Apostolis, nec Apostolos suis successoribus Episcopis, sed nescio quibus aliis.

At mysteria nostra non traduntur solum quibusdam, quia timeant lucem, sed vel quia non est opus ut illa sciantur ab omnibus, vel quia non sunt omnes capaces. Alioqui talia sunt ut possint publice praedicari: nihil enim nisi purum et castum agitur ab Ecclesia. Et hoc puto voluisse Dominum, cum ait Matth. X: Quod in aure auditis, praedicate super tecta,⁴ nimirum si opus fuerit. Et Joan. XVIII: Ego palam locutus sum Mundo, et in synagoga, quo omnes Judaei con veniunt, et in occulto locutus sum nihil,⁵ id est, nihil dixi, quod non possit ubique dici, quod attinet ad veritatem et puritatem dictorum: cum quo tamen non pugnat, ut aliqua seorsim discipulis exposuerit.

FINIS PRIMAE CONTROVERSIAE GENERALIS

LAUS DEO, VIRGINIQUE MATRI MARIAE