De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Cum Scripturam obscuram esse, et interprete indigere jam constiterit, sequitur alia quaestio: Num Scripturae interpretatio ab uno aliquo visibili et communi judice petenda sit, an uniuscujusque arbitrio relinquenda? Quae sane gravissima quaestio est, et ex ea quasi dependent omnes controversiae. Scripserunt multi de hac quaestione, sed praecipue Joannes Driedo II, cap. 3, De Eccles. dogmat. Joannes Cochlaeus in lib. De Script. et Eccles. auctorit. Cardinalis Warmiensis lib. II et III, contra Prolegomena Brentii, et Petrus de Soto in defensione suae Confessionis contra eadem Prolegomena Brentii par. 2 et 3, necnon Martinus Peresius in lib. De Tradition. assert. 2, 3, 4 et 5. Michael Medina lib. VII, De recta in Deum fide, et Melchior Canus lib. II, De loc. Theolog. cap. 6, 7 et 8.

Ut igitur in primis intelligatur, quid sit quod quaeritur, sunt aliqua praenotanda: ac primum de sensibus Scripturae. Est enim Scripturae divinae proprium, quia Deum habet auctorem, ut saepenumero contineat duos sensus, litteralem, sive historicum, et spiritualem, sive mysticum. Litteralis est, quem verba immediate praeferunt: Spiritualis est, qui alio refertur, quam ad id quod verba immediate significant: quae partitio ex Apostolo colligitur I. Corinth. X, ubi dicit, omnia accidisse Judaeis in figura ad correctionem nostram. Et quae ad litteram dicuntur de egressu Judaeorum ex AEgypto, de transitu maris, de manna quod pluit in deserto, de aqua quae fluxit de petra, spiritualiter accommodat Christianis. Quos etiam duos sensus significatos esse per librum scriptum intus et foris, de quo agitur Apoc. V, et Ezech. II, docet Hieronymus in c. II Ezech.

Philo in lib. de vita Theot. supplic., et Nazianzenus ad Nemesium, litteralem comparant corpori, spiritualem animae, et sicut Verbum Dei genitum habet naturam divinam invisibilem, et humanam visibilem: ita verbum Dei scriptum habet sensum externum et internum. Esse autem hoc proprium solius divinae Scripturae, docet B. Gregorius lib. XXI. Moral. cap. 1.

Porro litteralis est duplex, alius simplex, qui consistit in proprietate verborum, alius figuratus, quo verba transferuntur a naturali significatione ad alienam. Et hujus tot sunt genera, quot sunt genera figurarum. Cum Dominus Jo. X, dicit: Alias oves habeo, quae non sunt ex ovili etc.¹ sensus litteralis est, sed figuratus, alios homines praeter Judaeos congregandos in Ecclesiam: quod proprie dictum est Jo. XI, ut filios Dei qui erant dispersi congregaret in unum. Vide de his figuratis locutionibus Augustinum lib. III, de doctr. Christ.

Spiritualis autem sensus a recentioribus Theologis distinguitur triplex, allegoricus, tropologicus, anagogicus. Allegoricum vocant, cum verba Scripturae, praeter litteralem sensum, significant aliquid in novo Testamento, quod ad Christum, vel Ecclesiam pertineat, quomodo Abraham, qui revera ad litteram habuit duas uxores, unam liberam et unam ancillam, et duos filios, Isaac et Ismael, Deum auctorem duorum Testamentorum, et Patrem duorum populorum significavit, ut Apostolus explicat Galat. IV. Tropologicum appellant, cum verba aut facta referuntur ad aliquid significandum, quod pertineat ad mores. Quomodo Non alligabis os bovi trituranti.² Deuter. XXV, quod intelligitur ad litteram de veris bobus, significat spiritualiter non debere prohiberi Concionatores, quin victum accipiant a populo, ut Apostolus explicat I. Corinth. IX. Anagogicum vocant, cum verba aut facta referuntur ad significandam vitam aeternam. Quomodo illud Ps. XCIV. Quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam,³ quod ad litteram intelligitur de terra promissionis, spiritualiter etiam refertur ad vitam aeternam, ut Apostolus explicat Heb. IV.

Haec distinctio spiritualium sensuum a Veteribus non semper observatur. Etsi enim agnoscunt, quantum ad rem attinet, hos omnes sensus; tamen interdum omnes vocant allegorias, ut Basilius initio hom. 9, Hexam. et August. lib. De utilit. cred. cap. 3. Porro Hieronymus in epist. ad Hedibiam quaest. 12, nomine Tropologici comprehendit etiam Allegoricum, et e contrario in cap. IV, Amos, nomine Allegorici comprehendit Tropologicum.

Ex his sensibus, litteralis invenitur in omni sententia, tam veteris, quam novi Testamenti. Nec est improbabile, interdum plures litterales in eadem sententia reperiri, ut B. Augustinus docet multis in locis, et praesertim lib. XII, Confess. cap. 26, lib. XI, de Civ. Dei cap. 19 et lib. III. De doct. Christ. c. 27. At spiritualis invenitur quidem omnis in utroque Testamento. Nam de Testamento veteri nemo dubitat, quin habeat sensum allegoricum, tropologicum, et anagogicum: de Testamento novo idem sentiunt permulti, et merito. Nam allegorice exponit Augustinus tractat. 122, in Joan. illam capturam piscium, quando scindebatur rete, Luc. V, anagogice autem illam, quando rete non scindebatur, Joan. XXI. Et similiter tract. 124, in Joan. allegorice exponit, quod dictum est Petro Sequere me, et anagogice, quod dictum est de Joanne Sic eum volo manere, Joan. XXI. Tropologice autem exponit ipse Dominus Joan. XIII, illam suam humilitatem, qua discipulorum pedes lavit.

Sed quamquam haec ita se habeant, tamen non invenitur spiritualis sensus in omni sententia Scripturae, nec in Testamento veteri, nec in novo. Illud enim Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,⁴ Deuter. VI, et Matth. XXII et similia praecepta, non habent nisi unum sensum, id est, litteralem, ut recte docet Cassianus collat. VIII, cap. 3. His ita constitutis, convenit inter nos et adversarios, ex solo litterali sensu peti debere argumenta efficacia: nam eum sensum, qui ex verbis immediate colligitur, certum est sensum esse Spiritus sancti. At sensus mystici et spirituales varii sunt, et licet aedificent cum non sunt contra Fidem, aut bonos mores, tamen non semper constat, an sint a Spiritu sancto intenti. Quocirca B. Augustinus in epist. 48. ad Vincentium, merito ridet Donatistas, qui ex illis verbis mystice explicatis: Indica mihi, ubi pascas, ubi cubes in meridie, colligebant, Ecclesiam Christi in sola Africa remansisse. Hieronymus quoque in Comment. Matthaei c. 13, docet, Fidei dogmata ex mysticis sensibus non posse efficaciter confirmari.

De ipso autem sensu litterali duabus de causis interdum dubia oriuntur. Prior est verborum ambiguitas, qualis cernitur in illo Matth. XXVI: Bibite ex hoc omnes.⁵ Illud omnes est ambiguum, si sola ista verba inspiciantur: nescitur enim, an omnes homines absolute significet, an omnes Fideles tantum, an omnes Apostolos. Posterior et gravior est verborum proprietas. Cum enim litteralis sensus modo sit (ut diximus) simplex, modo figuratus; dubium est in multis locis, an sensus verus sit simplex, an figuratus. Illud enim Matth. XXVI: Hoc est corpus meum⁶ Catholici volunt accipi simpliciter secundum verborum proprietatem, Zwingliani autem per figuram Metonymiam. Et ex hac causa in gravissimos errores aliquando nonnulli inciderunt. Exemplo sit Origenes, qui propterea erravit, quod quae accipienda erant simpliciter, accepit figurate, ut Hieronymus docet in epist. ad Pammachium de error. Jo. Hierosol., ubi dicit, Origenem sic Paradisum terrestrem allegorizare, ut historiae auferat veritatem, dum pro arboribus Angelos, pro fluminibus Virtutes coelestes intelligit; et tunicas pelliceas Adae et Evae corpora humana interpretatur, quasi ante peccatum sine corpore vixerint.

Alii e contrario lapsi sunt, quod simpliciter et proprie acceperint, quae accipienda erant figurate, ut Papias, et qui eum secuti sunt, Justinus, Irenaeus, Tertullianus, Lactantius, aliique nonnulli, qui quae dicuntur Apocal. XX de nova Hierusalem, et mille annis, quibus regnaturi sunt Sancti cum Christo, hic in terris, implenda existimaverunt, quorum errorem reprehendit Hieronymus praefat. lib. XVIII in Isa., et in cap. XXXVI Ezech. et Augustinus lib. XX De Civ. Dei cap. 7.

Convenit etiam inter nos et adversarios, Scripturas intelligi debere eo spiritu, quo factae sunt, id est, Spiritu sancto. Quod Apostolus Petrus epist. II, c. 1. docet, cum ait: Hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit. Non enim humana voluntate allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines.⁷ Ubi B. Petrus probat, non debere exponi Scripturas ex proprio ingenio, sed secundum dictamen Spiritus sancti, quia non sunt scriptae humano ingenio, sed ex inspiratione Spiritus sancti.

Tota igitur quaestio in eo posita est, ubi sit iste Spiritus. Nos enim existimamus, hunc Spiritum, etsi multis privatis hominibus saepe conceditur, tamen certo inveniri in Ecclesia, id est, in Concilio Episcoporum confirmato a summo Ecclesiae totius Pastore, sive in summo Pastore cum Concilio aliorum Pastorum. Non enim disputare volumus hoc loco de summo Pontifice et Conciliis, an solus Pontifex possit rem definire, et an solum Concilium; de hoc enim suo loco agemus. Sed hic in genere dicimus, judicem veri sensus Scripturae et omnium controversiarum esse Ecclesiam, id est, Pontificem cum Concilio, in quo omnes Catholici conveniunt; et habetur expresse in Concilio Tridentino sess. IV.

At haeretici omnes hujus temporis docent, Spiritum sanctum Scripturae interpretem non esse alligatum Episcopis, vel ulli hominum generi, et ideo unumquemque judicem esse debere, sive spiritum suum sequendo, si ipse donum interpretationis habeat, sive alicui alteri adhaerendo, quem eodem dono praeditum viderit. Lutherus praefat. assert. suor. artic., aperte nos remittit ad spiritum, quem quisque habuit, dum Scripturas diligenter legit. Et in art. 115. ex illis quingentis, quos Cochlaeus collegit ex libris Lutheri, sic ait: «Capite hoc Evangelium, quia neque Papae, neque Conciliis, neque ulli hominum commissum est, ut constituat, et concludat, quid sit Fides. Ideo debeo dicere: Papa, tu conclusisti cum Conciliis, nunc habeo ego judicium, an acceptare queam, necne. Quare? quia non stabis pro me, et respondebis pro me, quando debeo mori. Et falsam doctrinam nemo judicare potest, nisi spiritualis homo. Ideo res est insana, quod Concilia concludere et statuere volunt quid credendum sit: cum saepe nullus vir sit ibi, qui divinum Spiritum vel modicum olfecerit.» Idem confirmat in assertionibus art. 27, 28 et 29.

Philippus in Locis cap. de Eccles., videtur quidem aliquid Ecclesiae tribuere; sed revera totum judicium unicuique privato homine relinquit: «Quis, inquit, erit judex, quando de Scripturae sententia dissensio oritur, cum tunc opus sit voce dirimentis controversiam? Respondeo, ipsum verbum Dei est judex, et accedit confessio verae Ecclesiae.» Haec ibi. Tamen infra cum docet, per veram Ecclesiam non intelligi Praelatos Ecclesiae, nec majorem partem Fidelium, sed paucos illos, qui cum verbo Dei consentiunt; omnia tenebris involvit, et unumquemque judicem facit. Nec enim judicare possum, quae sit vera Ecclesia, nisi prius judicem quae sit sententia congruens cum verbo Dei: «Est, inquit, dissimilitudo aliqua judiciorum Ecclesiae, et judiciorum politicorum. Nam in politicis, aut Monarcha solus auctoritate sua pronuntiat, aut in Senatu valet sententia majoris partis: sed in Ecclesia valet sententia congruens cum verbo Dei, et confessio piorum, sive sint plures, sive pauciores impii.» Vide plura in loco de notis Ecclesiae.

Similiter Brentius docet in conf. Wirtemberg., cap. de sac. Script.: et copiosius in Prolegomenis contra Petrum a Soto; ubi duo dicit. Primo: «Non licet, inquit, in causa aeternae salutis alienae sententiae ita inhaerere, ut eam sine nostro ipsorum judicio amplectamur.» Secundo addit: «Ad unumquemque hominem privatum pertinet, de doctrina religionis judicare, et veram a falsa internoscere. Sed hoc interest inter privatum et Principem, quod ut privatus privatam, ita Princeps publicam habet de doctrina religionis potestatem judicandi et decidendi, etc.» Et toto fere libro haec duo probare nititur, quod Princeps saecularis teneatur cogere subditos, etiam mortis supplicio, ad eam Fidem, quam ipse judicat esse veram. Et simul quod subditi obligentur sequi proprium judicium, non alienum, cujuscumque sit: nec advertit Brentius, quam sint haec absurda et pugnantia, ut teneatur Princeps jubere: et subditi teneantur non obedire. Nec illud advertit, si haec sententia vera sit, recte facturum Caesarem, et alios Catholicos Germaniae Principes, si etiam mortis supplicio cogant omnes Lutheranos ad Fidem catholicam.

Joannes Calvinus lib. IV Institut. cap. 9, §. 8, 12 et 13, Conciliorum, etiam maxime generalium, definitiones ad amussim Scripturarum examinari jubet; proinde privatos homines judices facit in causa Fidei, non solum Patrum, sed etiam Conciliorum, nec ullum omnino relinquit Ecclesiae commune judicium. Denique Martinus Kemnitius in examine IV. sess. Conc. Trid., caeterique omnes hujus temporis haeretici, auctoritatem interpretandae Scripturae ab Episcoporum Conciliis ad privatum hominum spiritum deducunt.