De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Hi libri simul omnes rejiciuntur ab Hebraeis, ut B. Hieronymus testatur in prologo Galeato. Deinde Hebraeorum sententiam sequuntur haeretici hujus temporis fere omnes. Magdeburgenses lib. II. cent. 4. c. IV. col. 54. solos eos libros recipiunt, quos Judaei recipiebant. Idem facit Martinus Kemnitius in examine sess. IV. Concilii Tridentini. Item Joannes Brentius in Confessione Württembergensi, cap. de Scriptura sacra, eos tantum libros de quibus nunquam est dubitatum recipi vult, qui sunt ii soli, qui a Judaeis recipiuntur. Calvinus lib. I. Instit. cap. 11. §. 8. arguit mendacii librum Sapientiae, tantum abest, ut eum recipiat. Lib. II. cap. 5. §. 18. librum Ecclesiastici non vult esse solidae auctoritatis. Lib. III. cap. 5. §. 8. idem judicat de libris Machabaeorum. In antidoto autem Concilii Trident. sess. IV, Tobiam quoque et Judith repudiare videtur. Calvinum sequuntur ministri illi, qui apud Pissiacum confessionem Fidei ediderunt. Denique Lutherus et Zwinglius in praefationibus Bibliorum a se conversorum, quinque istos libros a sacro canone avellunt, et praecipue libros Machabaeorum non esse alicujus auctoritatis contendit Lutherus in Assert. art. 37, qui est de Purgatorio.

Ecclesia vero Catholica libros istos ut caeteros pro sacris et canonicis habet. Sed antequam id probetur, notandum est, haereticos, et praesertim Kemnitium, non negare hos libros esse bonos, et sanctos, et dignos qui legantur; sed tamen non esse tales, ut ex iis firma argumenta duci possint: hoc modo eludere conantur ea testimonia Veterum, in quibus hi libri vocantur Sacri, vel Ecclesiastici. Quocirca probandum nobis est, hos libros ita esse sacros, ut sint infallibilis veritatis; id quod probatur, primum de omnibus generatim, deinde seorsim de singulis.

Primum igitur hos libros una cum caeteris in canone ponunt Concilia Carthag. III. can. 47. Trid. sess. IV. Pontifices, Innocentius I. in epist. ad Exuperium. Gelasius I. in decreto de libris sacris et Ecclesiasticis, cum LXX. Episcopis. Denique Patres, Augustinus lib. II. Doctr. Christ. cap. 8. Isidorus lib. VI. Etymol. cap. 1. Cassiodorus lib. I. Divinarum lectionum, et Raban, lib. II. De Institut. Clericorum. Poni autem in his locis ut libros infallibilis veritatis, inde colligitur, quod numerantur et ponuntur in eodem ordine cum aliis, qui sunt infallibilis veritatis.

Praeterea quod Concilium Carthaginense, ex quo caetera Concilia istum canonem desumpserunt, vocat hos libros non solum canonicos, sed etiam divinos: librum autem esse divinum quid aliud est, quam divinam auctoritatem habere? Item quod in locis praedictis dicantur libri canonici et ad canonem pertinere: porro librum esse canonicum, est esse infallibilis veritatis.

Et certe vanissima est distinctio Kemnitii, qui libros quosdam canonicos dicit esse infallibilis veritatis, et quosdam non esse: nam, ut ipsemet recte deducit ex B. Augustino lib. XI. Contra Faustum cap. 5. et lib. II. Contra Cresconium c. 32., dicuntur libri canonici, quia sunt quasi norma et regula, qua imperitiae nostrae regatur infirmitas, et ex qua de omnibus aliis libris judicetur. Quomodo ergo erunt norma et regula libri illi, qui non sunt infallibilis veritatis?

At contra primo objicit hoc modo Kemnitius: B. Augustinus lib. II. Doct. Christ. c. 8. dicit, in libris canonicis illud observandum, ut qui recipiuntur ab omnibus Ecclesiis praeponantur illis, qui non recipiuntur ab omnibus et majoris auctoritatis habeantur. At si essent omnes infallibilis veritatis, non deberet unus alteri praeponi, sed essent omnes ejusdem auctoritatis. Adde quod B. Hieronymus in prologo Galeato dicit, libros canonicos dividi in Legem, Prophetas et Hagiographa, et ipse idem praefatione in Judith dicit, hos libros inter Hagiographa etiam a Judaeis numerari, et tamen non esse idoneos ad Fidei dogmata confirmanda.

Respondeo, B. Augustinum fuisse certissimum, omnes libros canonicos esse infallibilis veritatis: sed non fuisse aeque certum de omnibus libris, quos enumeraverat an essent canonici. Nam etsi ipse ita sentiebat, tamen sciebat, rem non fuisse adhuc a generali Concilio definitam, et propterea potuisse sine labe haeresos quosdam libros ab aliis non recipi. Id igitur est, quod dicit observandum esse in libris, qui dicuntur canonici, ut ii qui ab omnibus recipiuntur praeponantur iis, qui non ab omnibus recipiuntur. Quia videlicet de prioribus major tunc erat certitudo, quam de posterioribus, quod essent canonici: nunc autem quia generalia Concilia rem totam definierunt, aeque certi sumus de auctoritate omnium librorum, nec unum alteri praeponere debemus.

Quod autem B. Augustinus revera senserit, omnes eos libros, quos ibi vocat canonicos, esse infallibilis veritatis, patet, tum ex Concilio Carthaginensi III. cui ipse subscripsit: tum etiam quia non potest proferri unus locus ex Augustino ubi librum aliquem vocet canonicum, et tamen de ejus veritate dubitari posse dicat: contra vero possunt infinita loca proferri ubi dicit, omnes libros qui canonici vocantur esse infallibilis veritatis. Epist. XIX. ad Hier. «Ego solis eis Scripturarum libris, qui jam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid errasse firmissime credam.» Eodem modo loquitur ep. 8, 9, 48, 112. lib. II. De Bapt. c. 3. in Psalm. LXVII. Lib. II. Contra Cresconium cap. 31. et 32. Lib. XI. Contra Faustum c. 5. et alibi passim.

Ad locum Hieronymi dico; duo genera Hagiographorum Judaeos habuisse, quaedam intra Arcam, et quaedam extra Arcam, ut docet Epiphanius libro de mensuris et ponderibus. Quae erant intra Arcam Hagiographa dicebantur ad distinctionem historicorum et propheticorum voluminum, et haec canonica habebantur, et de his loquitur Hieronymus in prologo Galeato: quae autem erant extra Arcam, dicebantur Hagiographa ad distinctionem canonicorum et sacrorum, et de his loquitur Hieronymus in praefatione Tobae et Judith, ex quo patet, nunquam canonicos dici a Hieronymo eos libros, de quibus dubitari possit.

Secundo objiciunt idem Kemnitius, et caeteri adversarii hanc rationem. Ecclesia, quae fuit eo tempore quo libri isti editi sunt, dubia fuit de eorum auctoritate; necessario igitur etiam Ecclesia posterior de eisdem libris dubia esse debet. Nam duplex est via cognoscendi an aliquis liber sit vere divinus; una ex testimonio alicujus quem constat Prophetam, vel Apostolum esse, cui Deus mysteria revelare soleat: altera, ut August. docet lib. XXXIII, Contra Faustum cap. 6., per testimonia certa eorum qui vivebant dum liber ederetur, qui testentur, libros illos a Prophetis, vel Apostolis editos, et quorum testimonia per successionem hominum iis libris utentium ad nos usque devenerint, sic enim non solum de sacris, sed etiam de profanis libris judicamus.

Non habet locum hoc tempore prima via; non enim nunc Prophetae vel Apostoli in terris vivunt; ergo secunda via progrediendum est, et ex testimoniis primae Ecclesiae debemus nos de libris canonicis statuere: ergo si prima Ecclesia dubia fuit, multo magis nos dubitandi causam habemus. Dubitasse autem de his libris Synagogam Judaeorum, patet ex Joseph lib. I. contra Appionem. In simili dubitatione versatam primam Ecclesiam Christianorum, patet ex Origine, Athanasio, Nazianzeno, Epiphanio, Hieronymo, et caeteris Patribus supra citatis, qui hos libros in canone non ponunt, et aperte dicunt, semper de his libris quaestionem inter doctos homines fuisse.

Respondeo, Ecclesiam veterem dubitasse de his libris, duobus modis intelligi posse: uno modo, quod ita fuerit dubia, ut nulli homines ejus temporis essent, qui testari possent eos libros a Prophetis vel Apostolis editos, et hoc modo argumentum suas habet vires, ideo enim librum Henoch non recepit Ecclesia, quia nulla habuit testimonia ejus temporis, quo liber scriptus erat, nec etiam temporum proximorum, ut Beatus Augustinus docet lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 38. Sed negamus hoc modo dubiam fuisse priscam Ecclesiam; constat enim, semper fuisse aliquos fide dignos, qui hos libros canonicos putarent.

Altero modo potest intelligi, Ecclesiam dubitasse, quia aliqui dubitabant, nec tamen ipsa Ecclesia tunc rem istam definire voluit; et hoc verissimum est, ut recte probant testimonia adducta: sed non potest inde colligi, posteriorem Ecclesiam dubiam esse debere, idque hoc modo probamus. De libro Judith fuit initio dubitatum, et tamen Nicaena Synodus eum librum in canonem recepit, teste Hieronymo praefatione in Judith, quam Synodum una cum tribus aliis haeretici recipiunt, et magni faciunt, non igitur cogimur semper dubitare, etiamsi aliquando dubitatum est.

Praeterea si libri isti Testamenti veteris non possunt nunc certo pro canonicis recipi, quia de his dubitavit prima Ecclesia: eadem ratione non potuerunt certo pro canonicis accipi epistola Jacobi, Judae, Apocalypsis, secunda Petri, secunda et tertia Joannis, et epistola ad Hebraeos, quia de his etiam dubitatum est in prima Ecclesia. At Calvinistae recipiunt pro vere canonicis hos omnes libros, ut patet ex Calvini libris, in quibus passim hi libri citantur, et ex confessione ministrorum Calvinistarum art. III. quam Pissiaci obtulerunt anno 1561. Lutherani autem etiamsi varie sentiant de his libris, tamen Magdeburgenses recipiunt Apocalypsim ut vere canonicam, cent. I. lib. II. c. 4. col. 56.

Ad illud autem quod objiciebant de duabus viis indagandi librorum auctoritatem; admitto illas duas esse vias, et nunc non esse Prophetas, vel Apostolos, et oportet progredi secunda via etc.: sed affirmo, ad hoc ut sequens Ecclesia possit decernere librum aliquem esse canonicum, satis esse, si habeat aliqua testimonia hominum fide dignorum illius temporis, vel certe proximi.

Itaque non dicimus, ut Kemnitius impudentissime calumniatur, Ecclesiam, id est, Papam posse pro suo arbitratu sine ullis Veterum testimoniis facere librum canonicum de non canonico, et de canonico non canonicum; et quod si Papa vellet, Scriptura divina non plus haberet auctoritatis, quam fabulae AEsopi; ista enim non sunt nostra asserta, sed ipsorum mendacia. Fatemur enim, Ecclesiam nullo modo posse facere librum canonicum de non canonico, nec contra: sed tantum declarare quis sit habendus canonicus, et hoc non temere, nec pro arbitratu, sed ex Veterum testimoniis et similitudine librorum de quibus ambigitur, cum illis de quibus non ambigitur, ac demum ex communi sensu, et quasi gustu populi Christiani, quomodo B. Hieronymus lib. de vir. illustr. in Jacobo dicit, epistolam Jacobi paulatim tempore procedente meruisse auctoritatem.

Jam haec tria in his libris declarandis canonicis Ecclesia observavit. Primum enim habuit de singulis Veterum testimonia: etsi enim non habeantur testimonia a Synagoga Judaeorum, tamen habentur ab Ecclesia Apostolica, et hoc sufficit. Apostoli enim poterant sine aliis testimoniis declarare libros illos esse canonicos, quod et fecerunt; alioqui nunquam Cyprianus et Clemens, et alii, quos citabimus, tam constanter dixissent eos esse divinos. Deinde viderunt esse conformes aliis. Denique observarunt, istos libros paulatim ab omnibus Christianis pro canonicis receptos, quod argumentum habere non poterant, qui in prima Ecclesia fuerunt.

Postrema objectio hujusmodi est: Ecclesia eos libros recipit, quos B. Hieronym. recipit; eos reprobat, quos ille reprobat, ut patet dist. XV. can. Sancta Romana: B. autem Hieronymus in prologo Galeato, et in prologo Proverbiorum asserit, hos quinque libros non esse canonicos. Ita Cajet. Catholicus alioqui, et pius doctor argumentatur ad finem Commentariorum Esther.

Respondent aliqui: B. Hieronymum solum dicere, non esse canonicos apud Judaeos, ac certe in prologo Galeato simul cum istis libris veteris Testamenti numerat etiam librum Pastoris, qui est novi Testamenti, et omnes simul dicit non esse in canone, non igitur de canone Judaeorum tantum loquitur: Praeterea in prologo Proverbiorum: «Sicut ergo, inquit, Judith, et Tobae, et Machabaeorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit; sic et haec duo volumina Sapientiam, et Ecclesiasticum legat ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem Ecclesiasticorum dogmatum confirmandam.»

Admitto igitur, Hieronymum in ea fuisse opinione, quia nondum generale Concilium de his libris aliquid statuerat, excepto libro Judith, quem etiam Hieronymus postea recepit. Quod autem Gelasius dicit in illa dist. 15. can. Sancta Romana, intelligitur de libris Doctorum, ut Origenis, Ruffini, et similia, non de libris sacris, ut ex ipso canone manifeste deducitur.