De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Accedant nunc testimonia Patrum Graecorum et Latinorum, qui incredibili consensione hanc veritatem docent. Ac ut a Graecis incipiamus, B. Ignatius apud Eusebium lib. III, hist. c. 36. hortabatur omnes, Apostolorum Traditionibus tenacius inhaerere: «Quas Traditiones,» inquit Eusebius, «cautelae gratia etiam scriptas se asserit reliquisse.» Haec ille. Ex quo sequitur, eas ab Apostolis scriptas non fuisse.

Ad hoc testimonium nihil respondet Hermannus, nisi non exstare ista scripta Ignatii. At falsum est non exstare: scribit enim Hieronymus in lib. De vir. illustr. Ignatium scripsisse epistolam ad Ephesios, ad Magnesianos, ad Trallianos, ad Romanos, ad Philadelphienses, ad Smyrnenses, ad Polycarpum, quae omnes nunc exstant, et in eis invenimus jejunium Quadragesimae, Ordines minores, diem Dominicum, et alia quae non sunt in Scripturis, et tamen ab Apostolis sine dubio Ignatius didicit.

Dionysius Areopagita, cap. I, Eccles. hierarchiae: «Primi illi, inquit, nostri sacerdotalis muneris duces summa illa, et supersubstantialia partim scriptis, partim non scriptis institutionibus suis nobis tradiderunt.» Ad haec et similia respondere solent Lutherus, Calvinus, et caeteri, libros qui nomine Dionysii circumferuntur, non esse Dionysii. At citantur opera haec nomine Dionysii Areopagitae in VI, VII et VIII Synodo generali; item a Gregorio I, in homil. de cent. ovib., a Martino I, in Concilio Romano, et ab Agathone in epist. ad Imperatorem Constantinum ex quo coguntur fateri haeretici, hunc auctorem ante annos mille scripsisse, proinde non esse contemnendum.

Hegesippus apud Euseb. lib. IV, hist. cap. 8. Apostolicas Traditiones quinque libris comprehendit, qui etsi modo non exstent, tamen satis indicat hoc testimonium, Apostolos non omnia scripsisse, quae docuerant. Polycarpus apud Euseb. lib. V, cap. 20, referebat verba, quae dicta a Domino, ab Apostolis ipse audierat, et de virtutibus ejus ac doctrina. Irenaeus autem, ut ibidem habetur, quae Polycarpus tradebat, describebat, non in charta, sed in corde suo. Hic certum est agi de Traditionibus non scriptis. Si enim de scriptis ageretur, nihil singulare diceretur de Polycarpo, vel Irenaeo: nam etiam ego possum referre dicta a Domino, quae in Apostolis legi, nec est opus, ut ea describam in charta.

At nihilominus respondet Kemnitius: loqui Eusebium de Traditionibus quae probari possunt ex Scripturis; ait enim ibidem, illa omnia quae Polycarpus dicebat, fuisse consona Scripturis: sed errat Kemnitius, nam aliud est, esse consonum Scripturae, aliud posse probari ex Scriptura: omnis enim vera Traditio, imo omnis veritas est consona Scripturae, cum verum a vero dissonare non possit; nec tamen omnis veritas probari potest ex Scriptura.

Justinus in fine II Apologiae pro Christianis, posteaquam exposuit multa de Christianis, et inter alia quaedam non scripta in divinis Litteris, ut quod conveniant singulis Dominicis, et post lectionem Scripturarum et concionum, offeratur et consecratur panis et vinum aqua temperatum, et quod non licet ullo modo participare de Eucharistia, nisi post Baptismum, et alia; subjungit statim: «Postridie Saturni, qui dies Solis est, cum Apostolis, discipulisque suis apparuisset, haec illis tradidit, quae vobis quoque consideranda permittimus etc.» Et quamvis etiam Justinus non diceret, haec esse tradita a Christo, tamen cum Justinus vicinissimus fuerit temporibus Apostolorum, necessarium esset credere, quae ipsius tempore in Ecclesia gerebantur ab Apostolis tradita fuisse. Quis enim alius fingi potest auctor?

Ad hunc locum et similia Cypriani, Ambrosii, Hilarii, Hieronymi, et aliorum, quae adferemus, nihil fere respondet Hermannus et socii ejus, nisi istos omnes alicubi errasse. Sed hoc nobis non officit. Etsi enim erraverint aliqui Patrum in quibusdam dogmatibus, nunquam tamen omnes simul in eodem errore convenerunt, proinde cum ostendimus, omnes convenire in Traditionibus non scriptis asserendis, satis efficaciter probamus, in eo illos non errasse.

Irenaeus lib. III, cap. 2, 3 et 4, multa praeclara de Traditionibus dicit, quae tamen a Brentio et Kemnitio trahuntur in alium sensum, de quo nunquam Irenaeus cogitavit. Brentius dicit: loqui Irenaeum de Traditione Scripturae, id est, de Traditione illa, qua per successionem Patrum intelligimus, quae sint verae Scripturae. At non hoc velle Irenaeum, verba ejus nos docebunt, lib. III, cap. 4. «Quid autem, inquit, si neque Apostoli Scripturas quidem reliquissent nobis; nonne oportebat ordinem sequi Traditionis, quam tradiderunt iis, quibus committebant Ecclesias? Cui ordinationi assentiunt multae gentes barbarorum, quorum qui in Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per spiritum in cordibus suis salutem, et veterem Traditionem diligenter custodientes.» Si loquitur Irenaeus de Traditione Scripturae, quomodo isti barbari habebant, et custodiebant diligenter Traditionem, qui Scripturas nullas habebant?

Kemnitius autem dicit: loqui Irenaeum de Traditione eorum dogmatum tantum, quae in Scripturis inveniuntur, et quae per Scripturas probari possunt. At hoc etiam esse falsum, docebunt ejusdem Irenaei verba, nam cap. 2, 3 et 4, docet, non esse aliam viam perveniendi ad veritatem, quam consulendo Ecclesias, in quibus est successio Episcoporum ab Apostolis, et considerando quid ibi doceatur, et quam dicant illae Ecclesiae esse Apostolicam Traditionem. Vult igitur Irenaeus, Traditionem latius patere, quam Scripturas et sensum Scripturarum difficultium non ex Scriptura, sed ex Traditione haberi, ita ut Traditio sola sufficiat, Scripturae autem non sufficiant. At falsum esset hoc totum, si nihil aliud Traditio contineret, quam id, quod evidenter colligitur ex Scripturis, ut Kemnitius somniat.

Postquam igitur c. 2, dixerat, haereticos non posse convinci ex Scripturis, et cap. 3, enumeraverat Romanos Pontifices a Petro usque ad Eleutherium, qui tunc sedebat, ut ostenderet, esse in Ecclesia continuatam successionem Episcoporum conservantium Traditionem Apostolicam, ita loquitur cap. 4: «Tantae igitur ostensionis cum sint haec, non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab Ecclesia sumere: cum Apostoli quasi in depositarium dives, plenissime in eam contulerint omnia, quae sunt veritatis, ut omnis, quicumque velit, sumat ex ea potum vitae. Haec est enim vitae introitus; omnes autem reliqui fures sunt et latrones, propter quod oportet devitare quidem illos, quae autem sunt Ecclesiae, cum summa diligentia diligere, et apprehendere veritatis Traditionem. Quid enim, etsi de aliqua modica quaestione disceptatio esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere Ecclesias, in quibus Apostoli conversati sunt, et ab eis de praesenti quaestione sumere quod certum, et re liquidum est? Quid autem, si neque Apostoli Scripturas quidem reliquissent, nonne oportebat ordinem sequi Traditionis? etc.» Quibus verbis addenda sunt, quae idem habet lib. IV, c. 43. «Qui successionem habent ab Apostolis, qui cum Episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris acceperunt.» Vides, quomodo Apostoli tradiderunt successoribus non solum Scripturas, sed charisma veritatis certum, id est veram Scripturarum intelligentiam, et universam doctrinam Evangelicam.

Clemens Alexandrinus in lib. De Pasch., ut est apud Euseb. lib. VI, histor. cap. 11, dicit, extorqui sibi a fratribus, ut ea quae a Presbyteris Apostolorum successoribus voce sibi sola tradita essent, describeret in libris, ac posteris traderet; nescio quid clarius pro Traditionibus dici possit. Origenes in cap. 6, epist. ad Rom.: «Ecclesia, inquit, ab Apostolis traditionem suscepit, etiam parvulis Baptismum dare.» Et hom. 5, in lib. Numer.: «In Ecclesiasticis observationibus, inquit, sunt nonnulla, quae omnibus quidem facere necesse est, nec tamen ratio eorum omnibus patet.» Et enumerat statim multas Traditiones non scriptas.

Eusebius lib. I, De Demonstr. Evang. cap. 8. «Caeterum», inquit, «Moses in tabulis inanimatis, Christus autem in mentibus vita praeditis perfecta novi Testamenti documenta descripsit. Ejus vero discipuli, ad magistri sui nutum, auribus multorum doctrinam suam accommodantes, quaecumque quidem veluti ultra habitum progressi a perfecto ipsorum magistro praecepta fuerant, ea iis, qui capere poterant, tradiderunt: quaecumque vero iis convenire arbitrabantur, qui animas adhuc affectibus obnoxias gererent, curationisque indigentes, ea ipsi ad imbecillitatem multorum se demittentes, partim litteris, partim sine litteris, quasi jure quodam non scripto servanda commendarunt.»

Athanasius in lib. De decr. Nicaenae Synodi contra Eusebium: «Ecce,» inquit, «nos quidem ex Patribus ad Patres per manus traditam fuisse hanc sententiam demonstravimus. Vos autem, o novi Judaei et Caiphae discipuli, quos tandem verborum vestrorum potestis ostendere progenitores?» Basilius lib. De Spir. sanct., cap. 27. «Dogmata,» inquit, «quae in Ecclesia servantur ac praedicantur, partim ex conscripta doctrina habemus, partim ex Apostolorum traditione in mysterio ad nos delata recepimus. Quae utraque eandem ad pietatem vim habent, et nemo his contradicit, qui vel mediocrem saltem Ecclesiasticorum jurium experientiam habet, etc.» Et enumerat continuo plurimas Traditiones non scriptas, et similia habet cap. 29.

Respondet Kemnitius: haec quae Basilius refert, non esse dogmata Fidei, aut morum, sed tantum ritus quosdam liberos, ut signare se signo Crucis, adorare ad Orientem, benedicere aquam etc. At meminisse debet Kemnitius se dixisse, non posse ostendi ullum ritum certo ab Apostolis institutum: hic autem Basilius audacter enumerat plurimos ab Apostolis institutos. Deinde etsi non sit necessaria ad salutem observatio aliquorum ex his ritibus, tamen necessarium est ad salutem credere esse bene institutos, et eos non contemnere: quemadmodum multa quae sunt in Scripturis, non sunt necessaria ad salutem, ut quod vir aperto capite oret, et mulier velato 1. Corint. XI. et tamen necesse est ad salutem ista credere, et non contemnere.

Denique Basilius non solum ritus quosdam, sed etiam quaedam refert essentialia, ut confessionem Fidei, id est, Symbolum Apostolicum, quod ex Traditione habemus, et olei unctionem in Sacramento Confirmationis: quaedam etiam alia commemorat, quae etsi ex se non sint necessaria, tamen postquam praecepta sunt, ita sunt necessaria, ut si de industria omittantur, graviter peccetur, ut signum crucis in consecratione aquae, Eucharistiae, Chrismatis; necnon abrenuntiatio Satanae, et pompis ejus in Baptismo etc. Dicit enim Augustinus tractat. 118. in Jo., sine signo Crucis nulla Sacramenta rite peragi; et idem docet Chrysostomus homil. 55. in Matth.

Brentius autem inverecundior respondet: has Basilii sententias esse ex naevis et erroribus Basilii, qui pro honore tanti viri deberent silentio tegi: et nos vocat porcos et imitatores Cham, qui Patrum nostrorum turpitudines denudamus. Non enim existimat esse ferendum quod Basilius dicat, eandem vim habere ad pietatem Traditiones paeda gogicas (ut ipse loquitur) de signo Crucis, et aqua benedicta, cum Scripturae sanctae dogmatibus.

Sed omissis conviciis, nec enim nostrum est, reddere mala pro malis, respondeo ad id quod Brentius objicit: rectissime aequari Traditiones Scripturis, nam ut in Scripturis quaedam sunt magna praecepta, ut diligere Deum, quaedam minora, ut non dicere verbum otiosum, quae non aeque obligant ad observationem, et tamen aeque obligant ad Fidem et venerationem. Non enim minus est haereticus, qui non credit, aut non veneratur Scripturam illam, quae dicit: De omni verbo otioso reddent rationem in die judicii;¹ quam qui non credit, aut non veneratur illam: Diliges Dominum Deum tuum etc.² Ita etiam in Traditionibus quaedam sunt majora, et quaedam minora quoad obligationem agendi, et tamen omnia aeque obligant ad Fidem, et venerationem. Et eodem modo quaedam sunt Traditiones majores quoad obligationem, quam quaedam Scripturae, quaedam minores, et quaedam aequales, cum tamen omnes Traditiones, et omnes Scripturae sint aequales, quantum ad Fidem et venerationem, quae illis debetur, cum proficiscantur ab eodem auctore Deo, et veniant ad nos per manus ejusdem Ecclesiae Catholicae, quae est mater nostra et Christi sponsa.

Denique Hermannus non contentus iis, quae Brentius et Kemnitius dixerant, addit: «Ista omnia non esse Basilii, sed inserta in libro Basilii ab aliquo nebulone.» Quae sane expeditissima responsio est; sic enim facile est solvere omnia argumenta: neque adfert aliam probationem Hermannus, quam Erasmi testimonium, qui visus est sibi nescio quam diversitatem styli olfecisse in his capitibus superioribus. At B. Joannes Damascenus longe antiquior et doctior, et in Basilii scriptis magis versatus, nihil tale olfacere potuit. Is enim (ut omittam Recentiores plurimos) in Orat. 1. pro Sanct. imagin. sic ait: «Sic ad verbum ait B. Basilius in vigesimoseptimo capite illius libri, quem de Spiritu sancto triginta distinctum capitibus ad Amphilochium scribit. Quae in Ecclesia servantur, et praedicantur instituta, partim ex scripta constant doctrina, partim Apostolorum Traditione etc.»

Gregorius Nazianzenus Orat. 1. in Julianum ultra medium, post quam dixerat, prop ter dogmata Testamenti veteris et novi, doctrinam Ecclesiae visam fuisse Juliano mirabilem; addit continuo: «Caeterum, inquit, majorem atque insigniorem ob formas Ecclesiae nobis traditas, atque in hunc usque diem conservatas etc.» Explicat autem postea, se figuras Ecclesiae vocasse disciplinam, politiam, ordinem Ecclesiae, rationem psallendi, modum poenitentiae imponendae, sacraria in templis, monachatum, virginum caenobia, et alia permulta, quae ex sola Traditione habentur. Quae omnia Julianus voluit Ethnicos imitari, ut eo modo Christianos facilius traheret ad paganismum.

Chrysostomus in II. Thessal. II. «Patet, inquit, quod non omnia per epistolam tradiderint Apostoli, sed multa sine litteris. Eadem vero fide digna sunt tam ista, quam illa.» Idem habent Theophylactus et OEcumenius. Hic illud notandum cum Basilius, Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius aequent Traditiones Scripturis, quid sit judicandum de censura Kemnitii, qui ait: «Insignis omnino audacia est, auctoritati, et majestati Scripturae canonicae aliquid aequare»: et passim ridet Concilium Tridentinum, quod pari pietatis affectu veneretur Traditiones et Scripturam. Idem Chrysostomus hom. 69. ad populum, et hom. 3. in epist. ad Philippen. «Non frustra, inquit, ab Apostolis sancitum est, ut in celebratione venerandorum mysteriorum memoria fiat eorum, qui hinc discesserunt. Noverunt illis multum hinc emolumenti fieri, multum utilitatis.»

Theophilus lib. I. et III. Paschali, disertè docet, legem jejuniorum Apostolicam esse Traditionem. Cyrillus Hierosolymitanus in catech. mystagog., nihil fere explicat aliud, quam Traditiones non scriptas de Baptismo, et aliis Sacramentis. Epiphanius haeres. 55. quae est Melchisedecianorum: «Termini, inquit, nobis positi sunt, et fundamenta, et aedificatio Fidei: Apostolorum Traditiones, et Scripturae sanctae, et successiones doctrinae, et undequaque veritas Dei munita est: et nemo decipiatur novis fabulis.» Item haeres. 61. quae est Apostolicorum: «Oportet, inquit, et Traditione uti; non enim omnia a divina Scriptura accipi possunt. Quapropter aliqua in Scripturis, aliqua in Traditione sancti Apostoli tradiderunt.» Similia vide haeres. 75. Aerii, et in compend. doct.

Ad haec nihil respondent, nisi blasphemando, Epiphanium delectatum esse nimium Traditionibus et apocryphis fabulis etc. Et inter alia putat Brentius non ferendum, quod Epiphanius dixerit, apostolicam esse Traditionem, quod non liceat nubere post votum emissum virginitatis: cum nimirum id fecerint primi parentes Lutheranorum Lutherus et Catharina, sed haec alibi suo loco refellentur.

Damascenus lib. IV, cap. 17. «Plurima, inquit, Apostoli sine scripto tradiderunt etc.» Multa etiam habet orat. pro imagin. sanct.

Ex Latinis. Tertullianus lib. De Cor. mil. cap. 3. «Etiam, inquit, in Traditionis obtentu exigenda est, inquis, auctoritas scripta. Ergo quaeramus, an et Traditio non scripta non debeat recipi. Plane negabimus recipiendam, si nulla exempla praejudicent aliarum observationum, quas sine ullius Scripturae instrumento, solius Traditionis titulo, exinde consuetudinis patrocinio vindicamus.» Deinde enumeratis caeremoniis Baptismi, signi Crucis, Sacrificii anniversarii pro defunctis, et aliis quibusdam cap. 5. subdit: «Harum, inquit, et aliarum ejusmodi disciplinarum si legem expostules Scripturarum, nullam invenies: Traditio tibi prae tendetur auctrix, consuetudo confirmatrix, et Fides observatrix.» Idem passim Traditione utendum docet, lib. I. Cont. Marcion.; lib. II. Ad uxorem; lib. De veland. virg. et lib. De praescript. haeret. ubi ex instituto docet, haereticos non ex Scripturis, sed ex Traditione confutandos. Quae ad haec loca respondent, jam confutata sunt, cum ageremus de Iraenaeo, et Basilio.

B. Cyprianus lib. I. epist. 12. «Unga quoque necesse est, inquit, eum, qui baptizatus sit etc.» At constat, nihil de chrismate in Scripturis haberi, sed tantum in Traditione. Idem lib. II, epistol. 3. «Admonitos nos scias, ut in calice offerendo Dominica Traditio servetur, neque aliud fiat a nobis, quam quod pro nobis Dominus prior fecit, ut calix, qui in commemorationem ejus offertur, mixtus vino offeratur.» Respondet Kemnitius: loqui Cyprianum de Traditione scripta. At falsum est, non enim aquae meminerunt Evangelistae. Hermannus dicit: quia non est scriptum, Dominum posuisse aquam in calice, melius esse non ponere; sic enim Dominum fecisse. At cum neutrum scriptum sit, mirum est, unde tantum sibi assumat Hermannus, ut velit sibi potius, quam Cypriano credi.

Brentius vertit se ad contumelias, dicit enim: Cyprianum semper esse nimium in suis opinionibus asserendis, et haec illi incogitanter excidisse. Et ratio Brentii est, quia videtur Cyprianus inepta ratione probare hunc ritum; dicit enim: «Debere misceri aquam vino, quia vinum significat Christum, aqua populos Ecclesiae: et dum miscetur aqua vino, Ecclesia jungitur Christo: si autem vinum solum consecraretur, jam inciperet Christus esse sine Ecclesia. Quod certe ridiculum videtur. Quis enim credat, si unus sacerdos non miscuerit aquam cum vino in calice, mox Christum amissurum Ecclesiam?» At non animadvertit Brentius, vel animadvertere fortasse noluit, Cyprianum non de reali conjunctione, vel separatione Christi et Ecclesiae agere, sed tantum de significativa. Rectissime enim in materia Sacramentorum argumentamur ab imperfecta significatione. Praeterea, Cyprianus non vult servari hunc ritum propter illam rationem praecipue: sed quia Dominus sic docuit: ratio autem illa addita est, ut ostendatur Traditio rationi conformis esse. Quocirca, etiamsi Cyprianus non attulisset convenientem rationem, non propterea negandum esset, ritum hunc esse servandum, vel a Domino traditum.

S. Hilarius lib. Cont. Constant. Imperat. circa medium, objicienti Ariano Principi: «Nolo, verba quae non scripta sunt legi.» Respondet: «Hoc tandem, inquit, rogo, quis Episcopis jubeat? quis apostolicae praedicationis vetet formam? Dic prius, si recte dici putas, nolo adversus nova venena novas medicamentorum comparationes etc.» Quibus verbis duo indicat Hilarius; unum, praedicationem consubstantialitatis Patris et Filii esse Apostolicae praedicationis, licet expresse non sit scriptum, Filium esse Patri consubstantialem; alterum, nomen ipsum ὁμοούσιος esse quidem novum, sed tamen retinendum, licet non sit scriptum, quia conforme est praedicationi apostolicae.

Hermannus hunc locum sua glossa depravat, sic enim exponit: «Hoc, inquit, rogo, quis Episcopis jubeat, id est, ut aliquid extra Scripturam proferant.» At si ista est bona glossa, Hilarius consentit cum Constantio; igitur male subjicit: «Dic prius, si recte dici putas, nolo adversus nova venena etc.» Quid, quod toto libro fere hoc agit, ut nomen ὁμοούσιος retineatur? at secundum glossam Hermanni aboleri potius voluisset.

S. Ambrosius lib. de iis, qui init. myster. cap. 2 et 6. et lib. I. de Sacram. c. 1 et 2. explicat ritus, qui ab universa Ecclesia servantur in Baptismo, qui nusquam scripti inveniuntur in divinis Litteris, et quos caeteri constanter referunt in Apostolos auctores. Serm. 25, 34 et 36. docet, Quadragesimam a Christo praeceptam. Epist. 81, et serm. 38. docet, Symbolum Apostolorum Apostolicam esse Traditionem non scriptam. Contra Ambrosium multa blasphemat Hermannus, sed nihil officiunt nostro proposito.

S. Hieronymus in epist. ad Marcellam de error. Montani: «Non, inquit, unam Quadragesimam secundum Traditionem Apostolorum, tempore nobis congruo jejünamus.» Item in dial. adv. Lucifer. ante medium, cum haereticus dixisset: «Multa, quae per Traditionem in Ecclesiis observantur, auctoritatem sibi scriptae legis usurpaverunt.» Respondit Orthodoxus: «Non quidem abnuo, hanc esse Ecclesiarum consuetudinem: sed quale est, ut leges Ecclesiae ad haeresim transferas?»

S. Augustinus epist. 118. «Illa autem quae non scripta, sed tradita custodimus, quae quidem toto terrarum orbe servantur, datur intelligi vel ab ipsis Apostolis, vel plenariis Conciliis, quorum est in Ecclesia saluberrima auctoritas, commendata, atque statuta retineri: sicut quod Domini Passio, et Resurrectio, et Ascensio in coelum, et Adventus de coelo Spiritus sancti anniversaria solennitate celebrantur.» Ad hoc respondet Hermannus, multa garriens, et tandem concludens: «Cum, inquit, Augustine, extra Scripturam Traditiones cum aliis Patribus Ecclesiae obtrudis?» Itaque fatetur Hermannus, Augustinum cum aliis Patribus agnoscere Traditiones non scriptas. Quae sane confessio sufficere deberet, si quid haberet sanitatis, ad ipsius petulantiam coercendam.

At Brentius dupliciter respondet. Primo dicit: si verum sit, hanc esse apostolicam Traditionem, non esse accipiendam ut legem necessariam, sed ut liberam observationem. At contra: nam Augustinus ibidem subdit: «Alia vero quae per loca terrarum regionumque variantur, etc. liberas habent observationes.» Ubi Augustinus distinguit inter has apostolicas Traditiones necessarias, et observationes liberas. Secundo dicit Brentius: Augustinum falso docere, ista festa esse ex apostolica Traditione, cum Apostolus arguat Galat. cap. IV quod dies observarent et tempora. Sed respondet Au gustinus epistol. 119, cap. 7, Apostolum reprehendere eos, qui secundum Astrologorum regulas observant tempora. Et lib. cont. Adimant. cap. 16. dicit, Apostolum loqui de festis Judaeorum non Christianorum. Quo modo exponunt etiam Hieronymus et Chrysostomus: Ambrosius autem utramque simul expositionem amplectitur.

Idem vero Augustinus lib. II de Bap. cont. Donat. cap. 7. «Quam consuetudinem, inquit, credo ex apostolica Traditione venientem, sicut multa quae non inveniuntur in litteris eorum, neque in Conciliis posterorum, et tamen quia per universam custodiuntur Ecclesiam, nonnisi ab ipsis tradita, et commendata creduntur.» Et lib. IV, cap. 6. «Illa consuetudo, quam etiam tunc homines sursum versus respicientes non videbant a posterioribus institutam, recte ab Apostolis tradita creditur.» Et lib. IV, cap. 24. «Quod universa, inquit, tenet Ecclesia, nec Conciliis institutum, sed semper retentum est, nonnisi auctoritate apostolica traditum rectissime creditur.» Et lib. V, cap. 23. «Apostoli,» inquit, «nihil quidem exinde perceperunt, sed consuetudo illa, quae opponebatur Cypriano, ab eorum Traditione exordium sumpsisse credenda est, sicut sunt multa, quae universa tenet Ecclesia, et ob hoc ab Apostolis praecepta bene creduntur, quamquam scripta non reperiantur.» Item lib. de unitat. Eccles. cap. 22. «Hic forte dicis, inquit, lege mihi, quemadmodum Christus suscipi jusserit eos, qui ab haereticis transire ad Ecclesiam volunt. Hoc aperte atque evidenter, neque ego lego, nec tu, etc.» Et postea subdit: «Cum hoc nusquam legatur, credendum esse testimonio Ecclesiae, quam veracem esse Christus testatus est.» Similia habet lib. I cont. Crescon. cap. 31, 32 et 33.

Ad haec Kemnitius respondet duo. Primo Augustini quaestionem in istis locis esse, an posset proferri exemplum ex Scriptura, quo haereticus aliquis rebaptizatus, vel sine novo Baptismo susceptus fuisse doceretur: non autem, an essent rebaptizandi, vel non rebaptizandi haeretici; et quidem Augustinum putasse, non posse proferri tale exemplum, et hoc docere in locis allegatis. Secundo ait: Augustinum sine dubio credidisse exstare certa et aperta testimonia in Scripturis, quibus probetur, non esse haereticos rebaptizandos; proinde hanc Traditionem esse scriptam.

Primum probat ex lib. I. cont. Cresc. cap. 33. ubi Augustinus ait: «Proinde quamvis hujus rei certe de Scripturis canonicis non proferatur exemplum, etc.» et similia habet lib. de unit. Eccles. cap. 19. Secundum probat, primo, ex lib. I cont. Donat. cap. 7. «Ne videar humanis argumentis agere, ex Evangelio profero certa documenta.» Secundo, ex lib. II, cap. 14. «Quid sit perniciosius, utrum omnino non baptizari, an rebaptizari, judicare difficile est: verumtamen recurrens ad illam stateram Dominicam, ubi non ex humano sensu, sed ex auctoritate divina rerum momenta penduntur: invenio de utraque re Domini sententiam.» Tertio, ex lib. IV, cap. 6. «Huc accedit, quod bene perspectis ex utroque latere disputationis rationibus, et Scripturarum testimoniis, potest etiam dici, quod veritas declaravit, hoc sequimur.» Quarto, ex lib. IV, cap. 24. «Veraciter conjicere possumus, quid valeat in parvulis Baptismi Sacramentum, ex circumcisione carnis, etc.» Quinto, ex lib. V, cap. 4. «Quisquis et de praeterita Ecclesiae consuetudine, et posteriori robore plenarii Concilii, et tot tantisque sanctarum Scripturarum testimoniis, et perspicuis rationibus veritatis intelligit, Christi Baptismum verbis Evangelicis consecratum, non fieri cujuslibet hominis perversitate perversum.» Sexto, ex lib. VI, cap. 1. «Poterat jam sufficere, quod toties repetitis rationibus, adjunctis etiam divinarum Scripturarum documentis, ostendimus.» Septimo, ex lib. V, cap. 23. «Contra mandatum Dei esse, quod venientes ab haereticis, si jam illic Baptismum Christi acceperunt, non baptizantur, Scripturarum qua sanctarum auctoritate ostenditur? sed plane ostenditur.» Octavo, ex lib. V, cap. 26. «Quod nos admonet, ut ad fontem recurramus, id est, ad apostolicam Traditionem, et inde canalem in nostra tempora dirigamus, optimum est, et sine dubitatione faciendum. Traditum est ergo nobis, sicut ipse commemorat, ab Apostolis, quod sit unus Deus, et unum Baptisma.»

Respondeo ad primum: falli Kemnitium; nam etsi Augustinus in illo uno loco lib. I cont. Cresc. cap. 33. de exemplis agit, tamen in aliis locis citatis non agit, de exemplis, sed de praeceptis, sive de documentis Scripturae, praesertim lib. V cont. Donat. c. 23. cum ait: «Quae universa tenet Ecclesia, ab Apostolis praecepta bene creduntur, quamquam scripta non reperiantur.» Prae terea in illo etiam uno loco quaestio praecipua non erat de exemplo, sive de facto, sed de jure. Constat enim, eum tractare quaestionem de Anabaptismo, quae erat inter Catholicos, et Donatistas: certum autem est, Donatistas non certasse de exemplis, sed de jure.

Quia vero inter disputandum haeretici petiverant, ut ostenderent Catholici aliquod exemplum in Scripturis, alicujus recepti ab Ecclesia sine baptizatione, Augustinus respondit: exempla in Scripturis nulla esse, nec pro una parte, nec pro alia; et inde concludit, cum non sint ulla in Scripturis non solum praecepta, sed nec exempla, standum esse consuetudini Ecclesiae, quae rectissime creditur ab Apostolis introducta. Quod autem haec ita se habeant, patet tum ex ipsis locis, tum ex eo, quod si quaestio praecipua fuisset de exemplis, Donatistae non fuissent haeretici, nec ullo modo errassent; nam verissimum est, quod illi dicebant, consentiente eis etiam Augustino, nullum exemplum extare in Scripturis de hac re.

Ad secundum dico duo, primo: nos non adferre illa loca Augustini praecipue propter id, quod ipse ait, consuetudinem non rebaptizandi esse ex apostolica Traditione, sed propter id, quod ipse in illis locis subjungit, plurima servari ex Traditione apostolica, quae scripta non sunt. Hoc enim principium tam certum erat apud Augustinum, ut inde probare vellet, etiam consuetudinem non rebaptizandi esse ab Apostolis traditam. Itaque nos magis nitimur hoc principio Augustini, quam conclusione ejus. Kemnitius vero ita nos oppugnat, quasi sola conclusione niteremur.

Dico secundo: illam ipsam consuetudinem nunquam putasse Augustinum posse sufficienter probari ex Scripturis, et ideo attulisse quidem eum undecumque rationes et Scripturas; tamen praecipuum fundamentum constituisse in Traditione, quam declarabat Ecclesiae consuetudo, et quam etiam postea declaravit Concilium generale, ut patet tum ex locis citatis, tum ex lib. II cont. Donat. cap. 4. ubi adeo non putabat esse clara testimonia Scripturae de hac re, ut diceret: «Nec nos ipsi tale aliquid auderemus asserere, nisi universae Ecclesiae concordissima auctoritate firmati.» Et magis adhuc patebit respondendo ad singula loca a Kemnitio notata.

Ad primum ex lib. I, cap. 7. cont. Donat., respondeo: mala fide a Kemnitio omissa fuisse verba, quae erant in medio, et conjuncta prima cum postremis. Nam posteaquam dixerat Augustinus: «Jam ne videar humanis argumentis agere;» subjunxit quod omisit Kemnitius: «quoniam quaestionis hujus obscuritas magnos viros, et magna charitate praeditos patres Episcopos ita inter se compulit salva pace disceptare atque fluctuare, ut totius Orbis Concilio, quod saluberrime sentiebatur, etiam remotis dubitationibus firmaretur;» et tunc demum addit: «Ex Evangelio profero certa documenta.»

Dixit ergo Augustinus, non potuisse ex Scripturis finiri quaestionem illam ante Concilium Ecclesiae plenarium, sed postquam Concilium explicavit dubitationem, et quaestionem totam, jam adferri posse certa documenta Scripturae. Scripturae enim explicatae a Concilio firmiter et certe probant id, quod antea non firmiter probabant: quod etiam verum esse ostendit locus ex Evangelio, quem adfert B. Augustinus. Adfert enim illud Luc. IX: Nolite prohibere, qui enim non est contra vos, pro vobis est.³ Quo loco ostenditur, extra Ecclesiam posse esse aliqua dona Dei, ut erat illud donum ejiciendorum daemonum: an autem inter illa etiam Baptismus numerandus esset, non potest colligi ex isto loco solo.

Ad secundum respondeo: locum illum non esse ad propositum; ibi enim Augustinus probat ex Scripturis, non licere rebaptizare, quando quis verum Baptismum semel in Ecclesia Catholica suscepit, non autem probat, Baptismum haereticorum esse verum Baptismum, de quo est nostra quaestio. Docere enim eo loco volebat, posse admitti in Ecclesiam per poenitentiam eos, qui agnoscebant se male fecisse rebaptizando Catholicos. Neque aliud Scripturae testimonium profert, nisi illud Joan. XIII: Qui lotus est, non indiget ut iterum lavet.⁴ Ex quo loco nemo colligeret, Baptismum haereticorum esse ratum, sed solum (quod Augustinus colligit) post verum Baptismum non esse addendum alium Baptismum, quod nec Donatistae negassent.

Ad III, IV, V et VI dico: Augustinum ibi adferre conjecturas ex Scripturis, quae post definitionem Concilii, et exploratam Traditionem non scriptam aliquid valent ad veritatem confirmandam; per se autem non sufficiunt. Id patet ex verbis Augustini, ubi semper ponit Scripturas post consuetudinem, et Concilium, et utitur illis verbis: «Accedit huc: Conjicere possumus: Additis etiam Scripturis, etc.»

Ad septimum dico: Kemnitium mala fide citasse. Illa enim verba «Scripturarum auctoritate sanctarum plane ostenditur» non referuntur ad superiora, quae posuit Kemnitius, sed ad sequentia, quae ille tacuit. Sic enim ait Augustinus: «Plane ostenditur, multos Pseudochristianos, quamvis non habeant eandem charitatem cum Sanctis, sine qua nihil prosunt quaecumque sancta habere potuerint, Baptismum tamen communem habere cum Sanctis.» Ubi B. Augustinus dicit certum esse ex Scripturis, multos Christianos baptizatos in Ecclesia perdere charitatem, et tamen non perdere Baptismum, id quod etiam Donatistae concedebant: non autem dicit, certum esse ex Scripturis, Baptismum datum ab haereticis esse ratum.

Praeterea, etiamsi illa verba referrentur ad superiora, adhuc nihil haberet Kemnitius: nam ibi etiam non dicit Augustinus certum esse, Baptismum haereticorum esse ratum, sed dicit certum esse, eum qui verum Christi Baptismum accepit, non debere rebaptizari, quod etiam Donatistae concedebant: sed postea supererat quaestio: an Baptismus haereticorum esset verus Christi Baptismus, necne.

Ad octavum dico: ibi Augustinum non probare ex Scripturis sententiam suam, sed referre, qua Scriptura conabantur adversarii probare contrariam sententiam.