De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

At objiciunt primo illud Isai. LIV: Dabo universos filios tuos doctos a Domino.¹ Respondeo: non loquitur Isaias de spiritu privato revelante, sed vel loquitur de doctrina Evangelii, quam Deus ipse, id est, Christus praedicavit et docuit, ut exponit hoc loco Cyrillus, ut sensus sit: «Populum Christianum non docebo per Prophetas, sed per meipsum,» juxta illud Hebr. I: Multifariam, multisque modis, etc. Vel (quae est subtilior et germanior expositio) loquitur de gratia Spiritus sancti, qua homo interius a Deo movetur, et suaviter impellitur ad credendum et amandum, ut exponit B. Augustinus lib. de grat. Christi, c. 12, 13 et 14. Itaque non est sensus, omnes Christianos intellecturos divina revelatione omnia arcana Scripturarum, sed tales futuros ut non solum audiant magistrum exterius explicantem verbum Dei, sed etiam audiant intus magistrum Deum suadentem, ut faciant quod audiunt. Dum fit concio, omnes audiunt, et intelligunt quod dicitur: sed unus credit, alius non credit: unus convertitur a peccato ad poenitentiam, alius non convertitur: illi priores dicuntur docti a Deo, illi posteriores non item. In hunc sensum protulit ex hoc loco testimonium Dominus Jo. VI: Est, inquit, scriptum in Prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei. Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me.² Et Apostolus I Thess. IV: De charitate fraternitatis non necesse habemus scribere vobis, ipsi enim a Deo didicistis, ut diligatis invicem.³

Secundum argumentum Hierem. XXXI: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam, et non docebit ultra vir proximum suum, dicens: Cognosce Dominum. Omnes enim cognoscent me a minimo eorum, usque ad maximum.⁴

Respondeo cum Augustino lib. de spirit. et lit. c. 24. illis verbis Dabo legem meam etc. significari gratiam Testamenti novi, id est, Fidem per charitatem operantem, quam Deus diffundit in cordibus nostris, ut non solum sciamus, sed etiam impleamus divina mandata: illis autem Et non docebit ultra etc. significari praemium Fidei, id est, beatitudinem, in qua omnes electi videbunt Deum facie ad faciem.

Si tamen quis contendat, etiam ista ultima verba de hoc tempore intelligenda esse; responderi potest: hic non loqui Prophetam de mysteriis absconditis Scripturarum, sed de cognitione unius Dei. Cum enim tempore Testamenti veteris non solum Gentiles adorarent Deos falsos, sed etiam frequentissime populus Dei ad idola et Deos alienos converteretur; praedixit Hieremias futurum, ut tempore novi Testamenti omnes homines cognoscant unum Deum, quod certe nunc impletum cernimus. Nam Gentiles conversi sunt ad Fidem, et ipsi etiam Judaei et Turcae, licet impii sint, tamen unum Deum colunt.

Tertium argumentum Matth. XXIII: Vos autem nolite vocari Rabbi, unus est enim magister vester.⁵ Igitur solo interno Doctore debemus esse contenti. Respondeo: non prohibet Dominus nomen et officium magistri, sed ambitionem et affectationem illius honoris. Nam II Timoth. I, Apostolus vocat se doctorem et magistrum Gentium. Praeterea in illo c. XXIII, Dominus reprehenderat Scribas et Pharisaeos, quod amarent primas cathedras, et salutari ab hominibus, Rabbi. Et ibidem dicit: Et nolite vocare patrem super terram, cum tamen certo certius sit, non prohiberi nomen, aut officium patris, sed nimium affectum erga parentes.

Quartum argumentum Jo. V. Ego testimonium ab homine non accipio;⁶ nec verbum igitur Dei accipit testimonium a verbo hominis: sed Pontifex et Concilium homines sunt; igitur eorum testimonio Scripturae non egent, sed per se sufficiunt ad omnes controversias dirimendas.

Respondeo: Christus non eguit testimonio hominum pro se, quia majora testimonia habebat, sed tamen testimoniis hominum utebatur propter alios. Jo. I: Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine. Et Jo. XV: Vos testimonium perhibetis quia ab initio mecum estis.⁷ Actor I: Eritis mihi testes in Hierusalem, et in omni Judaea.⁸ Denique Martyres cur dicuntur Martyres, nisi quia testes Christi fuerunt. Cum ergo Dominus ait: Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati: ego autem, Jo. V, non ab homine testimonium accipio, sed haec dico, ut salvi sitis; sensus est: Ego profero vobis Joannis testimonium, quod vos ipsi quaesivistis, non quod ego indigeam pro me, sed quia utile est vobis, ut facilius credatis. Ad eundem modum, Scriptura pro se non eget hominum testimonio, sive enim intelligatur, sive non, in se verissima est, tamen propter nos eget testimonio Ecclesiae, qui alioqui non sumus certi qui sint libri vere sacri ac divini, nec quae sit eorum vera ac germana intelligentia.

Quintum argumentum Jo. VII: S quis voluerit voluntatem ejus facere qui misit me, agnoscet de doctrina mea, utrum ex Deo sit.⁹ Non ergo praeterspiritum dilectionis Dei requiritur aliud magisterium ad Scripturas intelligendas.

Respondeo: non hoc dicit Dominus, ut ostendat, omnes viros bonos per se intelligere posse omnia loca Scripturarum, sed ut doceat, viros probos carere impedimentis quibusdam, propter quae alii quidam, nec per se, nec per alios Fidei veritatem intelligere possint: nam cupiditas gloriae, et pecuniarum, et similium rerum excaecat oculos. Unde Jo. V. Quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis? Et Luc. XVI: Audiebant haec omnia Pharisaei, qui erant avari, et deridebant eum.¹⁰

Sextum argumentum Jo. X: Oves meae vocem mea maudiunt, et sequuntur me;¹¹ igitur non egemus alio praeceptore. Respondeo: loquitur Dominus de praedestinatis, ut hic exponit Augustinus, qui ante mortem omnino audiunt vocationem Dei, et eam sequuntur perseverantes usque ad mortem; neque est hic sermo de difficultatibus Scripturarum. Quod si etiam ageretur de Scripturarum intelligentia, diceremus, Christum loqui suis ovibus multis modis, per Scripturam, per internam inspirationem, et apertissime per os Vicariorum suorum, de quibus dixit Lucae X: Qui vos audit, me audit.¹² Nec enim cum Dominus ait, oves meae vocem meam audiunt exclusit vicarios, sed hostes suos. Sic enim ibidem ait: Alienum autem non sequuntur. Et, Non audiunt vocem alienorum.¹³

Septimum argumentum Actor. XVII, Beroenses scrutabantur Scripturas, an ita se haberent, quae Paulus praedicabat: si ergo licuit hominibus illis, haud dubie laicis, examinare verba Pauli, cur non liceat nobis examinare verba Papae, et Conciliorum? Respondeo: etsi Paulus erat Apostolus, et non poterat falsam doctrinam praedicare, tamen non constabat hoc initio Beroensibus, nec tenebantur mox credere, nisi prius viderent miracula, aut alias probabiles rationes credendi. Itaque cum Paulus probaret illis Christum ex oraculis Prophetarum, merito illi scrutabantur Scripturas, an haec ita se haberent. At Christiani, quibus constat Ecclesiam non posse errare in explicanda doctrina Fidei, tenentur eam recipere, et non dubitare, an haec ita se habeat.

Addo etiam, quod etsi haereticus peccat dubitando de auctoritate Ecclesiae, in quam per Baptismum regeneratus est, neque est eadem conditio haeretici, qui semel Fidem professus est, et Judaei aut Ethnici qui nunquam fuit Christianus: tamen posito hoc dubio, et hoc peccato, non male facit scrutando, et examinando, an loca Scripturae et Patrum a Concilio Tridentino prolata ita se habeant, modo id faciat intentione inveniendi veritatem, non calumniandi. Deberet quidem ille sine examine recipere doctrinam Ecclesiae: tamen melius est, ut examinando praeparetur ad veritatem, quam negligendo remaneat in suis tenebris.

Octavum argumentum Rom. XII: Habentes autem donationes secundum gratiam, quae data est nobis, differentes: sive prophetiam secundum rationem Fidei, sive ministerium in ministrando, etc.¹⁴ Hic Apostolus docet, donum prophetiae, id est, interpretationis Scripturarum, haberi secundum rationem, Graece ἀναλογίαν Fidei, id est, secundum mensuram, et proportionem Fidei; igitur non debet peti Scripturae interpretatio a Papa vel Concilio, sed ab eo, qui magis Fide abundat, quicumque ille sit.

Respondeo: posset primo negari consequentia: nam Papa, et Concilium magis abundat Fide, quam ullus homo privatus, cum nec Papa ut docet ex cathedra, nec Concilium in Fide errare possit: omnis autem homo privatus possit. Secundo posset dici, prophetiam hoc loco non accipi pro interpretatione Scripturae, sed proprie pro dono praedicendi futura, ut exponunt Ambrosius, Theodoretus, Theophylactus, Thomas, et alii hoc loco, et Chrysostomus in I Corinth. XII. Sed tertio dico, quomodocumque sumatur prophetia, sive pro dono praedicendi futura, sive pro dono interpretandi, ex hoc loco nihil colligi contra nos: nam illud secundum rationem Fidei non conjungitur cum verbo habentes, sed cum verbo subintellecto administremus. Exponit enim Apostolus usum gratiarum gratis datarum, et docet, prophetiam debere administrari secundum rationem Fidei, ita ut nemo vaticinetur aliquid contra Fidem, ut faciebant Pseudoprophetae, neque interpretetur Scripturas in aliquem sensum Catholicae Fidei contrarium, ut haeretici plerumque faciunt.

Nonum argumentum I Corinth. II: Spiritualis autem judicat omnia, et ipse a nemine judicatur;¹⁵ igitur ad spirituales homines pertinet interpretatio Scripturarum, non ad Papam, aut ad Concilia. Respondeo: non negamus, fuisse in Ecclesia et esse homines spirituales et perfectos, qui recte interpretentur Scripturas, imo etiam futura prospiciant, et cordium secreto scrutentur. Negamus tamen, ad eos pertinere judicium definitivum controversiarum Fidei, duplici de causa. Primo, quia non sumus certi certitudine Fidei, quinam sint isti spirituales, sicut certi sumus, Papam et Concilium esse spirituales, regi videlicet a Spiritu sancto. Secundo, quia scimus etiam maxime spirituales non semper illustrari, et quaedam interdum ignorare, ut patet de Elisaeo, qui habebat duplicem spiritum Eliae, et tamen dicit IV Reg. IV: Dominus celavit hoc a me, et non indicavit mihi.¹⁶

Dices: quid ergo significat illud Judicat omnia? Dico: significare omnia tam spiritualia, quam temporalia; tam coelestia, quam terrena: dixerat enim, homines animales non percipere quae Dei sunt, sed tantum judicare posse de rebus terrenis: nunc dicit, spirituales judicare omnia, id est, et terrena, et divina; non tamen sequitur, quod possit omnia divina. Nam quis neget multos veterum Patrum habuisse excellenter donum interpretandi, et fuisse spirituales, et tamen constat quosdam ex praecipuis eorum non leviter in quibusdam lapsos?

Decimum argumentum I Corinth. XII, loquens Apostolus de dono interpretandi, et similibus gratiis: Haec omnia, inquit, operatur unus, atque idem spiritus dividens singulis prout vult.¹⁷ Non est igitur alligatum hoc donum Concilio, vel Papae, sed datur libere a Deo cui ipse voluerit. Et confirmant, quia saepe, praeteritis Sacerdotibus et Pontificibus, Deus excitavit Prophetas ex populo: nam Amos erat pastor ovium, et tamen factus est Propheta, et Debora mulier prophetavit.

Respondeo: Apostolum loqui de particularibus hominibus, ac dicere velle, non dari omnibus hominibus passim donum interpretandi. Neque hinc sequitur, non esse in Concilio, vel Pontifice docente ex Cathedra donum interpretationis: alia enim ratio est Concilii et Pontificis, alia privatorum hominum.

Ad illas confirmationes dico: privilegia paucorum non facere legem generalem. Quod si contendant dari omnibus, quia datum est Amos, et Deborae, etiam concludent dari donum loquendi omnibus jumentis, quia datum est asinae Balaam. Praeterea, aliud est loqui de novis revelationibus, aliud de explicatione doctrinae jam acceptae: nam novae revelationes non sunt alligatae Pontificibus, nec nunc, nec in Testamento veteri. Nam in Testamento veteri prophetabant Isaias, Hieremias, et similes, non autem Aaron, et ejus successores: et in testamento novo prophetavit Agabus, et filiae Philippi, et tamen Pontifices Linus, et Clemens, et caeteri non prophetabant. At explicatio doctrinae acceptae, et judicium de dogmatibus semper spectavit ad Pontifices, ut supra ostendimus.

Undecimum argumentum I Thessal. V: Omnia probate, quod bonum est tenete, et I Joan. IV: Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sint.¹⁸ Igitur etiam Concilii, et Papae sententia probanda, et examinanda est: nihil enim Paulus et Joannes excipiunt. Colligunt etiam ex his locis, injuste prohiberi libros haereticorum, cum Paulus dicat, omnia probate, etc.

Respondeo, et dico duo. Primo, Paulum et Joannem cum aiunt, omnia probate, vel probate spiritus, non velle dicere, ut omnes de Ecclesia id faciant, sed ut id faciant ii, ad quos pertinet. Sicut si scribatur ad aliquam Academiam, ut examinent aliquem librum, non significatur ut detur examinandus liber omnibus hominibus illius Academiae, sed tantum doctoribus ejus facultatis, de qua liber ille tractat. Dico secundo: in utroque loco agi de doctrina dubia, nam illa sola probatione indiget. Non est autem doctrina dubia librorum prohibitorum, aperte enim est mala, cum sit examinata, et damnata: neque est doctrina dubia Conciliorum, sed aperte bona. Et ideo Paulus Apostolus Act. XV. cum deferret ad Ecclesias decretum Concilii Hierosolymitani, non dicebat probate, sed praecipiebat custodire decretum illud.

Duodecimum argumentum I. Joann. II Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed unctio docet vos de omnibus.¹⁹ Respondeo: non loquitur Joannes absolute de cognitione rerum divinarum, quasi non egeant magistro ulla in re, qui Spiritum sanctum acceperunt. Nam si ita esset; cur Joannes hanc epistolam scriberet, et moneret ac instrueret eos, quos unctio docebat de omnibus? et quorsum Deus in Ecclesia posuisset pastores, et doctores? loquitur igitur de iis tantum dogmatibus quae jam acceperant ab Apostolis, et cooperante unctione Spiritus sancti didicerant, et crediderant: atque eos monet, ut in Fide permaneat, et non praebeant aures Pseudo-apostolis contraria docentibus. Quomodo si Catholicus aliquis scriberet Catholicis, qui ab haereticis obsiderentur, et perturbarentur: non necesse habetis, ut aliquis Lutheranus, vel Calvinista doceat vos doctrinam Christi, omnino enim quae vos scire oportet jam didicistis, et tenetis ex praedicatione Ecclesiae adjuvante unctione Spiritus sancti. Hunc esse sensum, docent verba praecedentia, et sequentia; in praecedentibus sic ait: Non scripsi vobis quasi ignorantibus veritatem, sed quasi scientibus eam, et vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat: haec scripsi vobis de his qui seducunt vos, etc. In sequentibus autem ait: Sicut docuit vos, manete in eo, ut cum apparuerit, habeamus fiduciam, et non confundamur in adventu ejus.²⁰

Decimumtertium argumentum. Apostolus Ephes. cap. II scribit: Estis cives Sanctorum et domestici Dei, superaedificati supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum.²¹ At si Scripturae intelligentia penderet a Papa vel a Conciliis, fundamentum nostrum esset super Papa, et Conciliis magis, quam super Apostolorum et Prophetarum scriptis.

Respondeo ad hoc argumentum, quod saepe repetit, et inculcat Calvinus: nos non negare, imo defendere contra negantes, verbum Dei ministratum per Apostolos et Prophetas esse primum fundamentum nostrae Fidei; ideo enim credimus quidquid credimus, quia Deus id per Apostolos, et Prophetas revelavit: sed addimus, praeter hoc fundamentum primum, requiri aliud fundamentum secundarium, id est, Ecclesiae testificationem. Neque enim scimus certo quid Deus revelaverit, nisi ex testimonio Ecclesiae: et propterea sicut legimus, Christum esse lapidem fundamentalem, et fundamentum primum Ecclesiae, ita legimus Matth. XVI de Petro super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam.²² Itaque Fides nostra adhaeret Christo primae veritati revelanti mysteria, ut fundamento primario: adhaeret etiam Petro, id est, Pontifici proponenti et explicanti haec mysteria, ut fundamento secundario.

Decimumquartum argumentum. Si Pontifex judicat de Scripturis; sequitur, Pontificem seu Concilium esse supra Scripturam: et si Scripturae sensus sine Pontifice vel Concilio non est authenticus; sequitur, verbum Dei accipere robur et firmitatem a verbo hominum etc.

Respondeo: hoc argumentum, quod ab haereticis plurimi fit, totum in aequivocatione versari. Nam duobus modis potest intelligi Ecclesiam judicare de Scripturis: uno modo, quod judicet, verum ne sit an falsum quod Scripturae docent: altero modo, quod posito ut fundamento certissimo, Scripturae verba esse verissima, judicet quae sit vera eorum interpretatio. Et quidem si primo modo Ecclesia judicaret, vere esset supra Scripturam, sed hoc non dicimus, quamvis haeretici calumnientur id nos dicere, qui passim vociferantur, nos subjicere Scripturam pedibus Papae. At secundo modo judicare Ecclesiam, vel Pontificem de Scripturis, quod nos asserimus, non est Ecclesiam esse supra Scripturam, sed supra judicia privatorum hominum. Non enim judicat Ecclesia de veritate Scripturae, sed de intelligentia tua, et mea, et aliorum: neque hinc sumit verbum Dei aliquod robur, sed intelligentia nostra; non enim Scriptura est verior, aut certior, quia sic ab Ecclesia exponitur, sed mea sententia est verior, quando ab Ecclesia confirmatur.

Decimumquintum argumentum. Si a judicio Ecclesiae pendet Fides nostra, igitur a verbo hominum; ergo debilissimo nititur fundamento. Praeterea Scriptura facta est spiritu Dei; ergo spiritu Dei, non Ecclesiae intelligenda est.

Respondeo: verbum Ecclesiae, id est, Concilii, vel Pontificis docentis ex cathedra, non esse omnino verbum hominis, id est, verbum errori obnoxium, sed aliquo modo verbum Dei, id est, prolatum assistente et gubernante Spiritu sancto; imo dico, haereticos esse qui revera nitantur baculo arundineo. Sciendum est enim, propositionem Fidei concludi tali syllogismo. Quidquid Deus revelavit in Scripturis est verum: hoc Deus revelavit in Scripturis; ergo hoc est verum. Ex propositionibus hujus syllogismi prima certa est apud omnes, secunda apud Catholicos est etiam firmissima; nititur enim testimonio Ecclesiae, Concilii, vel Pontificis, de quibus habemus in Scripturis apertas promissiones quod errare non possint. Actor. XV. Visum est Spiritui sancto et nobis. Et Luc. XXII, Rogavi pro te, ut non deficiat Fides tua.²³ At apud haereticos nititur solis conjecturis, vel judicio proprii spiritus qui plerumque videtur bonus, et est malus: et cum conclusio sequatur debiliorem partem; sit necessario, ut tota Fides haereticorum sit conjecturalis, et incerta.

Decimumsextum argumentum. Augustinus et alii Patres cum Scripturas exponunt, non usurpant praetoriam judicandi potestatem, sed permittunt explanationes suas ab aliis judicari.

Respondeo: aliud est interpretari legem more doctoris, aliud more judicis: ad explanationem more doctoris requiritur eruditio, ad explanationem more judicis requiritur auctoritas. Doctor enim non proponit sententiam suam ut necessario sequendam, sed solum quatenus ratio suadet: at judex proponit ut sequendam necessario. Aliter accipimus glossas Bartholi et Baldi, aliter declarationem Principis. Augustinus igitur, et caeteri Patres in Commentariis fungebantur officio Doctorum: at Concilia, et Pontifices funguntur officio judicis a Deo sibi commisso.

Decimumseptimum argumentum. «Augustinus contendit, Ecclesiam non debere se Christo praeponere, quod ille semper veraciter judicet: Ecclesiastici autem judices, sicut homines, plerumque falluntur.» Haec sunt Calvini verba in praefat. Instit., ex quibus deducit, non esse Praelatos judices controversiarum.

Respondeo: in primis falso citari locum a Calvino, is enim in margine ponit cap. 2, contra Cresconium: at contra Cresconium sunt quatuor libri, et in nullo eorum librorum cap. 2, illa verba inveniuntur, sed habentur lib. II, cap. 21, ubi loquitur Augustinus de quaestionibus facti non juris, in quibus judices Ecclesiastici falli possunt. Docet enim, in eo saepe Ecclesiasticos judices falli, quod eos baptizent, qui ficto animo accedunt ad Sacramentum, et tamen sincera voluntate accedere videntur. Et quoniam Calvinus videbat nihil pro se facere locum illum, ideo forte non notavit distincte locum. Solet enim alias satis diligenter notare libros, et capita, praeterquam quando loca solutionem secum ferunt apertissimam.

Alia multa argumenta, quae huc pertinere posse videbantur, tunc solvemus, cum tractabimus: an Ecclesia, vel Concilium, vel Papa errare possunt, et cujus sit in Conciliis praesidere.