De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Librum Judith egregium testimonium habere a Synodo Nicaena I. omnium Synodorum generalium prima et celeberrima, testatur S. Hieronymus Praefatione in Judith. Ac ne forte Kemnitius dicat, librum Judith sanctum esse, sed non plenae auctoritatis ad Fidei dogmata confirmanda, notanda sunt verba S. Hieronymi: asserit enim sanctissimus Doctor, apud Hebraeos librum Judith numerari in sanctis libris, qui tamen non sint idonei ad dogmata Fidei comprobanda: deinde huic Hebraeorum sententiae opponit Nicaenae Synodi auctoritatem; igitur teste Hieronymo Nicaena Synodus librum Judith ita retulit in numerum sacrorum librorum, ut eum idoneum esse censuerit ad Fidei dogmata confirmanda. Ad haec Julius Africanus lib. I. De part. div. Leg., et Isidorus l. VI. Etymolog. cap. 1, Ecclesiam Christi hunc librum inter divinos libros honorare et praedicare testantur.

Est autem adversus hunc librum difficillima quaedam objectio. Nam videtur historia ista omnino conficta, cum cap. V. dicatur, contigisse post reversionem populi a Babylonica captivitate, et tamen dicatur c. 1. eo tempore Nabuchodonosor Rex Assyriorum pugnasse contra Arphaxat Regem Medorum, qui aedificaverat Ecbatana, quae nullo modo coherent: nam quo tempore populus rediit a captivitate, eversa erat Monarchia Assyriorum, et non Nabuchodonosor, sed Cyrus, vel Darius, Assyriis, et Persis, ac Medis imperabat.

Haec summa difficultas miro modo exercuit ingenia hominum eruditorum. Duae sunt autem sententiae principales. Una eorum, qui volunt historiam Judith contigisse post captivitatem Babyloniam, quorum aliqui referunt eam ad tempora Cambysis, quem esse volunt Nabuchodonosor, ut Eusebius in Chron. August. lib. XVIII. Civit. Dei c. 26. Beda in lib. de sex aetatibus. Lyranus in I. cap. lib. Judith. Joannes Driedo De Ecclesiast. Script. et dogmatib. lib. I. cap. 2. part. 2. et lib. III. cap. 5. part. 3. Aliqui referunt ad tempora Darii Hystaspis, ut Gerardus Mercator in sua Chronologia, et alii nonnulli. Severus Sulpitius lib. II. sacrae historiae ad regnum Artaxerxis Ochi eam pertinere existimavit.

Altera sententia est aliorum, qui docent historiam Judith contigisse ante captivitatem Babyloniam. Sed horum aliqui eam referunt ad tempora Regis Sedeciae, ut Gilbertus Genebrardus in II. lib. Chronologiae: aliqui ad tempora Regis Josiae, ut Joannes Benedictus in Annotat. marginal. ad IV. c. libri Judith.

Sed nulla harum sententiarum videtur esse satis probabilis, et quidem tres priores manifestis argumentis refelluntur. Primo, Arphaxat, cum quo pugnavit Nabuchodonosor, aedificavit, Ecbatana, Judith. I. at qui aedificavit Ecbatana, teste Herodoto lib. I. et Eusebio in Chronico, fuit Diocles V, Rex Medorum, qui longissimo intervallo temporis distat a Cambyse, et Dario Hystaspis, et Ocho. Neque movere debet, quod Plinius lib. VI. cap. 14. scribit, Ecbatana a Seleuco aedificata diu post tempora Dioclis, vel quod scribit Diodorus lib. II. c. 7. tempore Arbacis, a quo quintus fuit Diocles, jam Ecbatana extitisse. Nam potest facile fieri, ut civitas illa antiquissima aliquoties eversa atque iterum condita, nunc a Diocle, nunc a Seleuco, nunc etiam fortasse ab aliquo alio fuerit restaurata.

Secundo, nusquam legimus Reges Persarum appellatos Nabuchodonosor, nec in sacra, nec in profana historia, sed solum Reges Babylonios; non igitur Cambyses, aut Darius est ille Nabuchodonosor, de quo agitur in historia Judith.

Tertio, Nabuchodonosor, de quo in libro Judith, regnabat in Ninive, Judith. I; at tempore Cambysis et Darii et Ochi, Ninive non exstabat, everterat enim eam Nabuchodonosor Rex Chaldaeorum primo anno regni sui, ut Genebrardus annotavit in Chronico suo, vel certe Ciaxares Rex Medorum, ut volunt Herodotus lib. I. et Eusebius in Chronico. Certe Nahum, qui tempore Ezechiae vaticinatus est, aperte praedicat eversionem Ninive brevi futuram fuisse. Vide Commentarium S. Hieronymi. Accedit, quod Reges Persarum non in Ninive regnabant, sed in Susis, aut Babylone, ut ex libro Danielis, et libro Esther, necnon ex profanis omnibus historicis cognosci potest.

Quarto, Nabuchodonosor, de quo in lib. Judith, occupare conatus est Ciliciam, Damascum, et Palaestinam, Judith I; at Cambyses, et Darius non erat cur id conarentur, cum eas regiones pacifice possiderent, ut perspicuum est ex lib. I. Esdrae cap. IV. et V.

Quinto, filii Israel paraverunt se ad pugnam contra Nabuchodonosor, Judith IV; at tempore Cambysis et Darii, nec poterant, nec valebant filii Israel resistere ullis Regibus, et maxime Regibus Persarum, quibus subjecti erant adeo, ut ad nutum eorum, vel inciperent, vel desisterent Templum aedificare, ut videre est in lib. I et II. Esdrae.

Sexto, temporibus Judith summus Sacerdos erat Eliachim, qui et Joachim dicebatur, Judith IV et XII; at tempore Cambysis et Darii Hystaspis erat Jesus Josedech, ut patet ex lib. II. Esdrae c. II. et ex Zach. III. Tempore autem Ochi summus Sacerdos erat Jaddus, qui occurrit Alexandro Magno, aut certe pater ejus Jonathas, ut colligitur ex lib. II Esdrae cap. 12.

Septimo, metuebant filii Israel, ne Nabuchodonosor everteret Hierusalem, et Templum Domini, Judith IV; at tempore Cambysis, nec Hierusalem, nec Templum exstabant, quippe quae jam eversa, et incensa fuerant a Chaldaeis: tempore autem Darii Hystaspis, Templum quidem reaedificatum est, sed non Civitas Hierusalem. Praeterea cum Dario isto jubente Templum reaedificatum sit I. Esdrae VI., quomodo credibile est timuisse Judaeos, ne ab eodem iterum everteretur?

Octavo, Holofernes interrogavit, Judith V., quis esset populus qui habitabat in Judaea, quae potentia ejus, quis Rex, quae multitudo? At certe Rex Persarum, et Principes ejus nihil horum ignorare poterant, cum paulo ante Judaeos a se dimisissent.

Nono, filii Israel cum se pararent ad bellum contra Holofernem, muris circumdederunt vicos suos per omnem Samariam usque Jericho, Judith IV; at tempore Cambysis et Darii, non habitabant Judaei in Samaria, sed Gentiles, ut habetur I. Esdrae IV., nec poterant Judaei muris circumdare ipsam Hierusalem; quanto minus omnes vicos per circuitum.

Decimo, scribitur in fine libri Judith, pacem fuisse in Israel toto tempore quo supervixit Judith, et multis annis postea: vixit autem Judith annis 105., ut ibidem habetur.

At post annum 13 Ochi, quo vult Sulpitius gestum esse bellum Holofernis, usque ad Ptolomaeum Lagi, qui iterum debellavit Judaeos, non sunt nisi triginta anni; debuisset ergo tunc Judith esse annorum 80 vel 90.

Undecimo, Nabuchodonosor anno decimo tertio regni sui bellum gessit contra filios Israel, Judith II; at Cambyses non regnavit nisi octo annos, teste Herodoto lib. III; non igitur ipse est ille Nabuchodonosor.

Duodecimo, accedat probabilis conjectura ex numero Majorum ipsius Judith. Nam in libro Judith cap. VIII, numerantur patres et avi alique maiores Judith usque ad Simonem filium Ruben, vel ut correctius videntur habere Graeci codices, filium Israel, et inveniuntur solum quindecim: in libro autem I. Esdrae cap. VII numerantur maiores ipsius Esdrae, qui floruit tempore Cambysis, et Darii usque ad Aaron, et inveniuntur septemdecim, quibus si addas alios usque ad Levi fratrem Simeonis, erunt viginti. Cum igitur a Jacob Patriarcha usque ad Judith sint multo pauciores generationes, quam ab eodem Jacob usque ad Esdram, recte conjicimus, Judith multo antiquiorem fuisse, quam Esdram, qui tamen ut diximus, temporibus Cambysis et Darii maxime floruit.

Jam vero posteriores illae sententiae, quae historiam Judith ad tempora Sedeciae, vel Josiae referunt, duabus rationibus refelluntur. Prima ratio talis est. In libro Judith c. ult. legimus, nullum fuisse qui vexaret Israel toto spatio vitae Judith, et multis annis postea. Vixit autem Judith, ut ibidem legimus, usque ad annum centesimum quintum, nec erat vetula, sed puella quando interfecit Holofernem, ut colligitur ex eo quod puella vocatur, Judith XII. Igitur pax fuit in terra Israel annis octoginta vel nonaginta. At ab initio regni Josiae, usque ad bellum, quod intulit Rex AEgypti Joachaz Regi Juda, non fuerunt nisi anni triginta, IV. Reg. XXIII, ab initio autem regni Sedeciae usque ad bellum, quod intulit Nabuchodonosor, non sunt nisi anni novem, IV. Reg. XXIV. Itaque nisi fuerit Judith quando Holofernem occidit annorum circiter 80. aut centum, non potest esse verum, quod Scriptura dicit, in omni spatio vitae ejus, et multis annis postea non fuisse qui perturbaret Israel.

Altera ratio est, quia tempore Judith Sacerdos magnus erat Eliachim, qui et Joachim dicebatur, ut patet Judith IV et XV; at tempore Josiae Sacerdos magnus erat Helcias, IV. Reg. XXIII, tempore autem Sedeciae erat Saraja, IV. Reg. XXV.

Nobis igitur dicendum videtur, historiam Judith incidisse in tempora Manassae Regis Juda. Siquidem eo tempore regnabat apud Medos Diocles, qui Ecbatana aedificavit, teste Eusebio in Chronico, atque hunc Scriptura nostra Arphaxat appellat. Item eo tempore regnabant Assyriorum Reges in Ninive, ut constat ex. IV. Regum XIX et ex Tobia cap. I. Credibile autem est, eum qui in libro Judith dicitur Nabuchodonosor, alio nomine dictum esse Merodach Baladan, qui fuit etiam Rex Babylonis. Nam post Sennacherib regnavit sub finem regni Ezechiae patris Manasse Assar Addon IV. Reg. XIX. post Assar Addon regnavit Merodach Baladan, cujus fit mentio IV. Reg. XX. et Hierem. L. necnon Isai. XXXIX., qui quidem Rex Babylonis erat, sed transtulit ad se etiam regnum Assyriorum, et propterea nulla deinceps in Scripturis mentio fit Regum Assyriorum, sed solum Babylonis.

Coepit autem regnare tertio anno Manassae, ut probabiliter, et ex conjecturis colligimus (nam certum initium regni ejus ex nullo auctore probato haberi potest) quocirca annus ejus decimus tertius, in quo bellum movit contra Judaeos duce Holoferne, incidit in annum 16. Manassae, quem Manassem paulo ante captivum duxerat in Babylonem.

Exstabant etiam tunc Hierosolyma et Templum Domini, quorum fit mentio in historia Judith cap. IV. Vivebat quoque eo tempore Sacerdos magnus Eliachim, ut patet ex Chronologia Nicephori Patriarchae Constantinopolitani, qui enumerans Pontifices Judaeorum, inter Sobnam qui fuit Pontifex tempore Ezechiae, et Helciam qui fuit tempore Josiae, ponit Eliachim: constat autem inter Ezechiam et Josiam intercessisse Manassem; convenit etiam id cum lib. IV. Reg. XVIII., ubi Eliachim nominatur inter praecipuos sacerdotes, et magis etiam quadrat cum prophetia Isaiae cap. XXII. ubi praedicitur depositio Sobnae impuri Pontificis, et exaltatio Eliachim in locum ejus.

Praeterea facile est hac ratione invenire tempus illud longissimae pacis, quod fuit toto tempore vitae Judith, et deinceps multis annis. Nam Manasses initio sceleratissimus fuit, ac propterea Deo permittente victus fuit a Rege Babylonis, qui terram Juda devastavit, et ipsum Regem vinctum in Babylonem abduxit: deinde tamen peccatum suum agnovit, et in patriam remissus tranquillissime vixit, ut habetur lib. II. Paral. cap. XXXIII.

Ab hac Manasse captivitate usque ad regnum Joachaz filii Josiae summa pax fuit in terra Juda: quantum hoc tempus fuerit Scriptura non indicat, sed facile colliguntur anni 72. Nam Manasses regnavit annos 55., e quibus accipio 39. post captivitatem ejus. Constat enim initio regni eam captivitatem accidisse, ut etiam Josephus annotavit l. X. Antiq. cap. 5., et ut diximus paulo ante, annus decimus tertius Regis Assyriorum et Babyloniorum incidit in annum Manassae decimum sextum. Annis 39. addendi sunt duo anni, quibus post Manassem regnavit Ammon filius ejus, IV. Reg. XXI. ita erunt 41. his adduntur anni 31. quibus post Ammon regnavit Josias, IV. Reg. XXII. et efficientur 72.

Jam hoc idem tempus ostendemus fuisse post mortem Holofernis usque ad finem vitae Judith. Judith vixit usque ad annum 105.; (sic enim intelligi debet quod habetur de numero annorum Judith in fine libri, ut clarius colligitur ex Graeco textu) ex quibus annis detrahendi sunt illi quos vixit ante occasionem Holofernis, quos pono fuisse quadraginta. Nam etsi tempus certum definire non possim, cum nullus auctor hoc tradat, potuit tamen ita esse. Ea enim aetate adhuc potuit esse pulcherrima, et judicari ab Assyriis puella propter incredibilem pulchritudinem, praesertim quia, ut habetur Judith X., Dominus ei contulerat, non sine novo miraculo, quemdam eximium splendorem, ut incomparabili pulchritudine omnium oculis apparet. Quamquam etiam naturaliter aliquae feminae ita conservant formam corporis, ut quamvis grandaevae sint, tamen juvenculae judicentur. Certe Sara annorum 65 vel etiam 90, tam juvenis et formosa videbatur, ut quocunque iret, a Regibus adamaretur et raperetur. Vide Genes. XII et XX. Jam igitur si ex annis 105 detrahentur 40, supereunt 65 anni continuae pacis usque ad mortem Judith, quibus addo alios septem, ut illud etiam verum sit, quod additur in libro Judith, post mortem ejus multis annis non fuisse qui perturbaret Israel; habemus igitur annos 72, quos quaerebam.

Dices fortasse: Si tempore Regis Manassae contigit haec historia; quare in praeparatione illa ad bellum, quae narrantur in hoc libro, nulla fit mentio Regis? cur negotium hoc totum tribuitur magno Sacerdoti?

Respondeo: fortasse hoc bellum incidisse in ipsam captivitatem Manasse, et idcirco Rege absente, per Pontificem negotia regni procurata fuisse: fortasse etiam regis mentio facta non est, quia non accessit bellum ad ipsam urbem Hierusalem, ubi Rex erat.

Quod autem habetur Judith IV: Sacerdotem Eliachim scripsisse ad omnes Hebraeos, et deinde circuivisse omnem Israel, ut eos ad constatiam hortaretur, non est mirandum. Nam etiam tempore Ezechiae idem Eliachim, quamvis nondum esset summus Sacerdos, nomine Regis multa faciebat, ut patet ex lib. IV. Reg. cap. XVIII et Isaias praedixerat cap. XXII. fore, ut Eliachim esset quasi pater omnium habitantium Hierusalem. Actum praecipue credibile est, summa negotia et periculosa tractata esse per summum Sacerdotem, quando Rex de captivitate reversus, et ad Deum serio conversus erat. Nam etsi non est improbabile, adhuc Rege captivo bellum hoc gestum, probabilius tamen videtur, eo jam reverso gestum esse.

Sed rursum objicies: colligi ex quinto capite libri Judith, bellum hoc Holofernis contra Judaeos gestum esse paulo post reditum ex captivitate Babylonica, sic enim legimus: Nam et ante hos annos cum recessissent a via, quam dederat illis Deus, ut ambularent in ea, exterminati sunt praeliis a multis nationibus, et plurimi eorum captivi abducti sunt in terram non suam: nuper autem reversi ad Dominum Deum suum, ex dispersione qua dispersi fuerant, adunati sunt, et ascenderunt montana haec omnia, et iterum possident Hierusalem, ubi sunt Sancta eorum.¹

Respondeo: non esse intelligendum hunc locum de captivitate Babylonica, sed de variis afflictionibus praecedentibus. Nam si sermo esset de Babylonica captivitate, non dicerentur Judaei exterminati a multis nationibus, sed ab una, id est, Chaldaeorum: nec dicerentur plurimi abducti captivi, sed omnes; fuit enim generalis captivitas Babylonica, paucissimi enim remanserunt relicti a Nabuchodonosor, et illi ipsi paulo post fugerunt in AEgyptum, IV. Reg. XXV. Ita dispersio ac desolatio plenissima fuit.

Igitur loquitur Scriptura de variis afflictionibus populi Judaeorum, quas variis temporibus a variis nationibus passus est, sed praecipue de illa ultima, quae acciderat cum caperetur Manasses: tunc enim tota regio devastata fuit, et Rex ipse cum aliis multis captus, et ductus in Babylonem, et multi etiam dispersi, fugatique in varia loca. Quod autem additur: Nuper autem reversi ex dispersione, etc. vel intelligitur de reversione Regis Manassae cum suis ex Babylone, vel (si absente Rege gestum est hoc bellum) intelligi poterit de reversione ex iis locis ad quae fugiendo pervenerant, cum Rex Assyriae vastaret regionem ipsorum.

Nec vero movere quemquam debet, quod in textu Graeco additur, etiam Templum fuisse solo aequatum, quando dispersi sunt Judaei. Nam illa verba supposita videntur, quandoquidem sanctus Hieronymus, qui fidelissime transtulit hunc librum ex Chaldaeo sermone in Latinum, nihil de eversione Templi in sua editione posuit. Et fortasse ista additio Graeci textus in causa fuit, cur tot gravissimi auctores, Eusebius, Augustinus, Sulpitius, Beda in hac historia suo tempore collocanda decepti fuerint.